Emotsional holatlar - Педагогика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	52.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Emotsional holatlar

Купить

MUNDARIJA
KIRISH …………………………………………………………………………..3
I.BOB.EMOTSIYA HAQIDA UMUMIY TUSHUNCHA……………………
1.1 Emotsiya haqida tushuncha. Xissiy xolatlarning nerv-fiziologik
asoslari… …………………………………………………………………….…..5
1.2 Emotsional holatlari.........................................................................................8
II.BOB. EMOTSIYA PSIXOLOGIYASINING NAZARIY YONDASHUVLARI
2.1 Emotsiya bo’yicha olimlar fikri.....................................................................20
2.2 Emotsiya va hissiy holatlar bo’yicha tadqiqodlar…………………………...24
XULOSA ……………………………………………………………………..…30
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ………………………………….….31
2

KIRISH
Emotsiya (frans. lot. — larzaga keltiraman, hayajonlantiraman) — odam va
hayvonlarning tashqi va ichki qo zg atuvchilar ta siriga nisbatan sub yektivʻ ʻ ʼ ʼ
reaksiyalari. Emotsiya qoniqish yoki qoniqmaslik, quvonch, qo rquv va boshqalar
ʻ
shakllarda namoyon bo ladi.
ʻ Emotsiya ixtisoslashgan miya tuzilmalarining faol
holatidan iborat bo lib, odam va hayvonlarda bu holatni minimal yoki
ʻ
maksimallashtirish (kuchaytirish, takrorlash) istagini paydo qiladi. Exususiyati
zarur ehtiyoj va uni qoniqtirish imkoniyati bilan belgilanadi. Ehtiyojni qoniqtirish
ehtimoli kam bo lganida
ʻ Emotsiya salbiy (qo rquv, g azab) shaklda namoyon ʻ ʻ
bo ladi. Aksincha uni qondirish ehtimoli kutilganiga nisbatan yuqori bo lganida
ʻ ʻ
Emotsiya ga ijobiy tus (qoniqish, quvonch) beradi. Miyaning turli qismlariga elektr
toki ta sir ettirish orqali dastlab hayvonlarda, keyinchalik odamlarda salbiy va
ʼ
ijobiy E. paydo qiladigan nerv markazlari aniqlanadi. Bu markazlar, asosan, bosh
miya po stlog ining oldingi qismida, limbik sistemasi (uzunchoq miya, oraliq
ʻ ʻ
miya, o rta miyaning bir qancha tuzilmalari majmui)da, markaziy kulrang
ʻ
moddada va gipotalamusda joylashgan. Emotsiya bilimlarni o zlashtirish (zehn)
ʻ
chegaraskni kengaytiradi; xotirani faollashtiradi, odam va hayvonlar
kommunikatsiyasida qo shimcha vosita (mimika, nutq yoki tovush intonatsiyasi va
ʻ
boshqalar) bo ladi.
ʻ Odamda oliy ijtimoiy ehtiyojlar asosida paydo bo luvchi ʻ
differension va turgun E motsiya lar, odatda, hissiyot deb ataladi. Hissiyotlar
o'zining yuzaga kelishi nuqtai nazaridan odamning ehtiyojlari,qiziqishlari va
intilishlari bilan bog'liq bo'ladi
Jahon psixologiyasida «hissiyot» bilan «emotsiya» terminlari (ayniqsa, chet
mamlakatlarda) bir xil ma'noda ishlatiladi, lekin ularni aynan bir xil holat deb
tushunish murnkin emas. Bunday nuqson ommabop adabiyotlarda, chet ellarda
chop etilgan darsliklarda ko'p uchraydi. Odatda tashqi alomatlari yaqqol namoyon
bd'ladigan his-tuyg'ularning ichki kechinmalarda ilbdalanishidan iborat psixik ja-
rayon yuzaga kelishining aniq shaklini emotsiya deb atash maqsadga muvofiq.
Masalan, ranglarning o'zgarishi, yuzlarning tabassumlanishi, lablarning titrashi,
3

ko'zlarning yarqirashi, kulgu, yig'i, g'amginlik, ikkilanish, sarosima va boshqalar
emotsiyaning ifodasidir. Lekin vatanparvarlik, javobgarlik, mas'uliyat, vijdon,
mehr-oqi-bat, sevgi-muhabbat singari yuksak xislatlarni emotsiya tarkibiga kiritish
g'ayritabiiy hodisa hisoblanadi. Ushbu emosional kechinmalar o'zining mohiyati,
kuch-quvvati, davomiyligi, ta'sirchanligi, yo'nal-ganligi bilan bir-biridan keskin
farq qilishlariga qaramay, ularni emotsiya sifatida talqin qilish oddiy safsataga
aylanib qolgan bo'lar edi. Shu boisdan ularning o'zaro eng muhim farqi shundaki,
birisi ijtimoiy (hissiyot), ikkinchisi esa (emotsiya) individual, xususiy aha-miyat
kasb etadi. His-tuyg'ularning kechishi subyekt alohida his etayotgan psixik holat
sifatida gavdalanadi. Bunda biron-bir narsani idrok etish va tushunish, biron-bir
narsa to'g'risida bilib olish idrok etilayotgan, tushunib olinayotgan, ma'lum yoki
noma'lum narsalarga nisbatan shaxsiy munosabat bilan birgalikda ro'y beradi. Ana
shu hollarning barchasida his-tuyg'ularning boshdan kechirilishi xususida,
kishining alohida emotsional holati haqida gapiriladi. Shu bilan birga, his-
tuyg'ularning kechishi o'z rivojlanishiga ega boigan joriy va o'zgarib turadigan
psixik jarayondir.
Kurs ishining Maqsadi : Emotsiya tushunchalari haqida malumotlarga bo’lish va
ularni o’rganib tahlil qilish.
Kurs ishining Vazifasi: Emotsiyalar bo’yicha bilim va ko’nikmalarimizni
mustahkamlash.
Kurs ishining Predmeti : Emotsiya
Kurs ishining tuzilishi . Mundarija, kirish, 2 bob , 4 paragraf, xulosa,
foydalanilgan adabiyotlar ro'yxatidan iborat.Ishning umumiy hajmi ____betdan
iborat
4

I.BOB.EMOTSIYA HAQIDA UMUMIY TUSHUNCHA
1.1 Emotsiya haqida tushuncha. Xissiy xolatlarning nerv-fiziologik asoslari.
Odam tashqi muhitdagi turli-tuman narsa va hodisalarni idrok qilar ekan, hech vaqt
bu narsalarga batamom befarq bo‘lmaydi. Odamning aks ettirish jarayoni doimo
faol xarakterga egadir. Aks ettirish jarayoni quyidagilarni qamrab oladi:
a) shaxsni ng ehtiyojni qondirish imkoniyatiga egaligini ;
b) qondirishga yordam beradigan yoki qarshilik ko‘rsatadigan ob’ektlarga sub’ekt
sifatida qatnashishi ;
v) uni harakat qildiruvchi bilimga intiltiruvchi munosabatlar va h ok a zo.
Chunki odam atrofidagi har turli narsalarni idrok qilib aks ettirar ekan, bu
narsalarga nisbatan ma’lum munosabatda bo‘ladi. Masalan, bizga ayrim narsalar
yoqsa, ya’ni kayfiyatimizni ko‘tarib yuborsa, boshqa bir narsalar yoqmaydi va
kayfiyatimizni buzib, dilimizni xira qiladi. Ba’zi bir ovqatni odam juda ham
yoqtiradi, boshqa bir ovqatni esa mutlaqo ko‘rgisi kelmaydi yoki ayrim odamlar
bizga xush keladi yoki boshqa bir odamlar esa noxush keladi. Umuman odam
atrofidagi hamma narsalarga nisbatan munosabatda bo‘ladi va uning munosabatlari
ham aks ettiriladi.
Kishilar idrok qilayotgan, ko‘rayotgan, eshitayotgan, bajarayotgan,
o‘ylayotgan, orzu qiladigan narsalarga befarq bo‘lmaydilar. Bir xil predmetlar,
shaxslar, xarakterlar, voqealar bizni quvontiradi, boshqalari xafa qiladi yana
boshqalari g‘azab, nafratimizni uyg‘otadi. Biz xavf ostida qolganimizda qo‘rquvni
his qilamiz, dushman ustidan g‘alaba qozonish yoki qiyinchilikni engish zavq
uyg‘otadi.
H issiyot bizning tuyg‘ularimizning o‘ziga xos aks ettirish jarayoni bo‘lib,
bunda narsa va hodisalarni aks ettirish jarayonida bizda tug‘iladigan ichki
kechinmalar va munosabatlar aks ettiriladi. Demak, hissiyotlar o‘z- o‘zidan yuzaga
kelmasdan, tashqi olamdagi narsa va hodisalarning ta’siri bilan bog‘liq ravishda
yuzaga keladi.
5

Emotsiya – shaxsning voqelikka o‘z munosabatini his qilishidan kelib
chiqadigan, uning ehtiyoj va qiziqishlari bilan bog‘liq bo‘lgan yoqimli yoki
yoqimsiz kechinmalaridir. Keltirilgan ta’riflardan ko‘rinadiki, hissiyot tushunchasi
emotsiyaga nisbatan kengroq tushuncha bo‘lib, shaxsning kundalik hayoti, turmush
tarzidagi barcha jabhalarni qamrab oladi. 1
Hissiyotlar o‘zining yuzaga kelishi nuqtai nazaridan odamning ehtiyojlari,
qiziqishlari va intilishlari bilan bog‘liq bo‘ladi. Masalan, odamning organik
ehtiyojlarini qondirishi bilan bog‘liq bo‘lgan hissiyotlar odamda rohatlanish,
qanoatlanish tuyg‘usini yuzaga keltiradi. Organik hissiyotlarni qondira olmaslik
odamning ruhini tushirib, kayfiyatini buzib, azoblanish, toqatsizlanish hissiga
sabab bo‘ladi.
Hissiyot odamda sodir bo‘layotgan hodisa va narsalardan shaxs sifatidagi
odam uchun ahamiyatli bo‘lganlari haqida darak beruvchi signallar tizimi
hisoblanadi. Mazkur holda sezgi a’zolariga ta’sir qiluvchi cheksiz miqdordagi
qo‘zg‘ovchilardan aniq bo‘lib ajraladi, ba’zilari bir-birlari bilan qo‘shilib ketadi va
paydo bo‘lgan hissiyot bilan birlashib ketadi. Natijada ta’ssurot uyg‘otib, biror
hissiy nom bilan ifodalangan xotira obrazlari tariqasida saqlanib qoladi. Buni
fiziologik jihatdan shunday tushuntirish mumkin: ma’lum qo‘zg‘atuvchilar tirik
mavjudotlar uchun xotirjamlik haqida darak beruvchiga aylanadi. Hissiy
kechinmalar esa insonning shaxsiy tajribasida tarkib topadigan reflekslar tizimini
mustahkamlash sifatida namoyon bo‘ladi. Hissiyotning mana shu darak
beruvchilik vazifasi psixologiyada hissiyotning impressiv tomoni deb a t aladi.
Hissiyot boshqa hamma psixik jarayonlar kabi bosh miya po‘sti qismining faoliyati
bilan bog‘liqdir. Bosh miya hissiyotlarning kuchini va barqarorligini idora qilib
turadi. Hissiyotlar boshqa bilish jarayonlaridan farqli bosh miya po‘stining
faoliyatidan tashqari organizmning ichki a’zolari faoliyati bilan ham bog‘liqdir,
boshqacha qilib aytganda hissiyotlar vegetativ nerv tizimining faoliyati bilan ham
bog‘liqdir. CHunonchi, odam qattiq uyalgan paytida qizarib ketadi, qattiq qo‘rqqan
1 G‘oziev E.G. Umumiy psixologiya. Toshkent. 2002.1-2 kitob
6

paytida esa rangi o‘chib, qaltirab ketadi, xattoki odamning ovozida ham o‘zgarish
paydo bo‘ladi. Ana shunday hissiy holat yuz bergan paytda odamning yuragi tez
ura boshlaydi, nafas olishi ham tezlashadi. [1]
Demak, odam ma’lum hissiy holatni boshdan kechirayotgan paytda uning
qon aylanish tizimi, nafas olish organlari nutq apparatlari ichki sekretsiya bezlari
ham qatnashadi. Masalan, materialni yaxshi bilmaydigan talaba imtihon
topshirayotganda terlab ketadi, tomog‘iga nimadir tiqilib, gapini gapira olmay
qoladi. Odamda qattiq qo‘rqish paytida «YUragi orqaga tortib ketdi», «Sovuq ter
bosib ketdi» kabi iboralarning ishlatilishi hissiyot paytida odamning ichki
a’zolarining ishtirok etishidan dalolat beradi.
Juda ko‘p hissiy holatlar bosh miyaning yaqin po‘stloq osti qismlarining
oralig‘i bilan ham bog‘liqdir. Masalan, ko‘rish tepaligi deb ataluvchi qism ayrim
hislarni ifodalaydigan ixtiyorsiz harakatlarning markazi hisoblanadi.
Odamda uchraydigan yuksak ma’naviy hissiyotlar ham o‘zining nerv-
fiziologik asosiga ega bo‘lishi kerak (chunonchi intellektual, ahloqiy, estetik
hissiyotlar). Bu jihatdan akademik I.P.Pavlovning dinamik streotip haqidagi
ta’limoti juda katta ahamiyatga egadir. Bu haqda akademik I.P.Pavlov shunday deb
yozgan edi: «Menimcha, ko‘pincha odatdagi turmush tartibining o‘zgargan
paytlarida odat bo‘lib, qolgan birorta mashg‘ulot yaqin kishidan judo bo‘lganda,
aqliy iztirob chog‘ida kechiriladigan og‘ir hissiyotlarning fiziologik asosi xuddi
eski dinamik streotipning o‘zgarishi, uning yo‘qolishi va yangi dinamik
streotipning qat’iylik bilan hosil bo‘lishidan iborat bo‘lsa kerak».
Ayrim murakkab hissiyotlarning asosida dinamik streotipning yotishi
yaqqol ko‘rinadi. Masalan, estetik hissiyotni oladigan bo‘lsak, biron yoqimli
ko‘ydan lazzatlanish, yoki biron mashhur rassomning ishlagan ajoyib suratlarini
tomosha qilib, rohatlanish estetik hissiyot hisoblanadi. Agar bu hissiyotlarning
nerv-fiziologik asoslarini tahlil qiladigan bo‘lsak, quyidagilarni ko‘rishimiz
mumkin. Masalan, bizga juda yoqadigan kuy boshqa millat odamiga yoqmasligi
mumkin. Bunda ajablanishga hech qanday o‘rin yo‘q. Biz yoshlikdan boshlab
7

mazkur kuyni bir necha yuz marotalab eshitib borishimiz natijasida ana shu kuyga
nisbatan deyarli buzib bo‘lmaydigan nihoyatda murakkab dinamik streotip yuzaga
keladi. Ana shuning uchun ayrim kuylar bizga yoqadi, ayrimlari esa yoqmaydi.
Suratlar masalasiga kelganda shuni aytish kerakki, qadimgi klassik asarlar ularning
ishlanish uslubi realligi bizni hayratda qoldirib zavq tug‘diradi. Aksincha, hozirgi
rassomlar tomonidan ishlangan rasmlar odamda qandaydir noxush hissiyotni
tug‘diradi. Demak, uzoq yillar davomida yuzaga keladigan dinamik streotiplar
ayrim murakkab hisni tashkil qiladi.
Shunday qilib, hissiyot vegetativ nerv tizimi orqali boshqariladigan ichki
a’zo faoliyati bilan bog‘liq bo‘lsa ham bari bir bosh miya po‘sti orqali idora
qilinadi. CHunki akademik I.V.Pavlovning fikricha, odamning butun a’zoyi
badanida bo‘ladigan har qanday hodisalarning hammasini bosh miya po‘sti
qismidagi neyronlar idora qiladi. Ana shu jihatdan olganda hissiyotning nerv-
fiziologik asosi bosh miya po‘sti bilan bog‘liq.
1.2.Emotsional holatlari
Emotsional jarayonlar, holatlar yoki tor ma’noda emotsiyalar hissiy
kechinmalarining o‘ziga xos xususiyatli shakllaridan bittasidir. Emotsiya - u yoki
bu hissiyotning inson tomonidan bevosita kechirilishi (kechishi) jarayonidan
iboratdir. Masalan, shaxs tomonidan musiqani sevish emotsiyani vujudga
keltirmaydi, balki buning uchun musiqani eshitish, ijrochi mahoratiga tasanno
bildirish, undan hayajonlanish yoki asar ijrosi yoqmasa g‘azabli hissiy kechinma
hosil bo‘lishi ijobiy, bu salbiy emotsiya deyiladi. Qo‘rqinch, dahshat hissiy
kechinma sifatida obyektlarga shaxsning munosabatini aks ettirib, turlicha shaklda
namoyon bo‘lishi mumkin: odam dahshatdan qochadi, qo‘rquvdan serrayib qoladi,
o‘zini idora qila olmaydi har tomonga uradi, hatto xavf-xatarga o‘zini tashlashi
ham mumkin. Ko‘pincha emotsiyalar o‘zining ta’sirchanligi bilan bir-biridan
ajralib
turishiga qaramay, bunday sifatli hissiy holatlar stenik (yunoncha so‘zidan olingan
bo‘lib, kuch degan ma’no anglatadi) xususiyatli deyiladi. Bunday emotsiyalar dadil
8

xatti-harakatlarga, mantiqiy mulohazalarga, ijobiy izlanishlarga kuch-quvvat, qanot
bag‘ishlaydi. Masalan, xursandchilikdan shaxs «parvoz qiladi», «yulduzni
narvonsiz oladi», kimlargadir xolis yordam qilishga shoshadi, faollik, tinib
tinchmaslik uning sifatiga aylanadi. Aksariyat hollarda xushxabar, muvaffaqiyat
shaxsda stenik xususiyatli emotsiyalarni vujudga keltiradi. Ba’zi hollarda
emotsiyalar o‘zining sustligi, zaifligi, nursizligi bilan tavsiflanadi, bunday hissiy
holat astenik (yunoncha so‘zidan olingan bo‘lib, kuchsizlik, zaiflik ma’nosini
bildiradi) deb ataladi. Bunday hissiyot insonni bo‘shashtiradi, uni xayolga
cho‘mdiradi, xayolparast qilib qo‘yadi, shu sababdan favqulodda shaxsdagi
rahmdillik befoyda emotsional kechinmaga, uyalish vijdon azobiga, andisha esa
qo‘rqoqlikka aylanib qolish xavfi kuchli. Xavf o‘tib ketganidan keyin,
parasimpatik neyron tolalar organizmni tinchlantirib, harakatga kirishtiradi.
Hattoki, parasimpatik bo‘lim stress garmonlarini ishlab chiqarishni to‘xtatganida
ham, qondagi garmonlar qonda ba’zi bir vaqtgacha ushlanib turadi, shuning uchun
qo‘zg‘alish sekin-sekin kamayadi66. Shaxs ruhiy olamida, uni qurshab turgan
tevarak-atrofda sodir bo‘layotgan o‘zgarishlar (xoh tabiiy, xoh subyektiv
bo‘lishidan qat’i nazar) kechinmalar subyekti (inson) uchun qanchalik qadr-
qiymat, yuksak ahamiyat kasb etsa, hissiy holatlaming mazmuni shunchalik
purma’no bo‘ladi. Buning ta’sirida yuzaga keladigan muvaqqat bog‘lanishlar
tizimining qayta qurilishi qo‘zg‘alish jarayonini hosil qiladi. Mazkur jarayon miya
katta yarim sharlari po‘stida tarqalib, so‘ng po‘stloqosti markazlarini egallab oladi.
Katta yarim sharlar po‘stidan pastda turuvchi miya bo‘ limlarida organizm
fiziologik faoliyatining turli markazlari (nafas olish, ovqat hazm qilish va hokazo)
joylashgan. Shu sababdan po‘stloqosti markazlarining qo‘zg‘alishi ba’zi ichki
a’zolar faoliyatining kuchayishiga olib keladi. Jumladan, nafas olish ritmikasining
o‘zgarishi (hayajonlanganda bo‘g‘ilib qolishini, og‘ir va tartibsiz nafas olishni
yuzaga keltiradi), yurak faoliyatining buzilishi (yurak urishini tezlashtiradi),
organizmni qon bilan ta’minlashning izdan chiqishi (uyalgandan qizarishni,
qo‘rqqandan oqarishni keltirib chiqaradi, ichki sekretsiya bezlari ishining
nuqsonlari ko‘z yoshini oqizadi, hayajonlanganda og‘izni quritadi, qo‘rqqanda
9

«sovuq» ter chiqaradi va hokazo.) Ilmiy manbalarda talqin qilinishicha, miya katta
yarim sharlarining po‘sti mo‘tadil sharoitda po‘stloqosti markazlariga boshqaruv
va tormozlash yo‘sinida ta’sir ko‘rsatadi hamda hissiyotning tashqarida
ifodalanishiga. Miya po‘sti kuchli darajada qo‘zg‘alsa, uning ta’sirida
boshqaruvchanlik funksiyasi buziladi. Shaxs qattiq charchasa yoki kuchli mast
bo‘lsa, irradiatsiya oqibatida po‘stloqosti markazlari ham qo‘zg‘aladi, natijada
harakatni nazorat qilish yo‘qoladi. Miya faoliyatining elektrofiziologik tadqiqotlari
emotsiyalarning paydo bo‘lganda gipotalamolimbik (yunoncha hypothalamus -
bosh miya bo‘limi nomi) tizimi va retikulyar formatsiya (lotincha reticulum -
to'rsimon, formatio, bog‘lam ma’nosini anglatadi)ning roli ko‘rsatib o‘tilgan.
Ma’lumotlarda ko‘rsatilishicha, emotsional holatlaming fiziologik mohiyati katta
yarim sharlar po‘stining va po‘stloqosti tizimi markazlarining funksiyasigina emas,
balki ular: a) miya mexanizmlari faoliyatini faollashtiruvchi retikulyar
formatsiyaning, b) miya talamusi (ko‘rish do‘ngliklari)ning, gipotalamusining
(do‘nglik osti qismining), d) yarim sharlar yangi po‘stlog‘i orasidagi limbik
sistemaning funksiyalaridir. Emotsional holatlar uchun po‘stloqosti
tugunchalarining tarkibiga kiruvchi (miya katta yarim sharlarining oq moddasi
bilan birlashuvchi kulrang modda yig‘indisi) markazlar ham muhim ahamiyatga
ega. Agarda miya katta yarim sharlari po‘stlog‘i harakatlami birlashtirib, sezgilami
va sa’y-harakatlami nozik ifoda qilib tursa, miya formatsiyalari tashqi hamda ichki
muhitda sodir bo‘ladigan o‘zgarishlarga organizmning javob reaksiyalarini
boshqaradi. Ma’lumotlarga qaraganda, miya katta yarim sharlari po‘stlog‘i
shikastlansa, tashqi olamdan hamda ichki organlardan keladigan
qo‘zg‘ovchilaming nozik tahlil qilinishi zaiflansa ham emotsional holatlar saqlanib
qolaveradi. Masalan, hayvonlar limbik tizimga, do‘ng osti (gipotalamus) qismiga,
ko‘rish tepaliklariga yo‘nalgan elektr qo‘zg‘atuvchilarga, retikulyar
formatsiyasining qo‘zg‘alishlariga xursandlik yoki diqqinafaslik, darg‘azablik yoki
qo‘rqoqlik, lazzatlanish yoki azoblanish, rohatlanish yoki ko‘ngilxijillik sifatida
javob reaksiyasi hosil bo‘ladi. Yuqorida ta’kidlanganidek, ijobiy va salbiy his-
tuyg‘ularning shunga o‘xshash markazlari bilan miyaning boshqa bo‘limlarida
10

joylashganligiga qaramay, shartli ravishdagi rohatlanish va azoblanish markazlari
ham mavjuddir. Emotsiyalar birbiriga yaqin masofada faoliyat ko‘rsatadilar.
Tajribada qo‘sh (juft) markazlaridan birida elektrod bilan hosil qilingan qo‘zg‘atish
ehtiyojidan kelib chiqqan holda salbiy yoki ijobiy emotsiyadan faqat bittasini
vujudga keltirgan, xolos. Ba’zida yondosh joylashgan markazlarda qo‘zg‘alish
tarqalgan bo‘lsa, u holda ambivalent yoki ikkiyoqlama reaksiya ro‘yobga chiqadi.
Shartli ravishda nomlangan markazlar (rohatlanish, azoblanish) bir-biriga yaqin
joylashishiga qaramasdan, har xil tuzilishga ega ekanligi aniqlangan.
Ma’lumotlaming ko‘rsatishicha, «azoblanish» markazlari miyaning turli
bo‘limlarida joylashsa-da, lekin ular yagona tizim bilan boshqariladi. Salbiy
emotsiyalardan farqli o‘laroq ijobiy his-tuyg‘ular va «rohatlanish» markazlari
Oriental Renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences
(E)ISSN: 2181-1784 5(3), March, 2025 Research BIB / Index Copernicus
www.oriens.uz 117 bir-birlari bilan jips aloqaga ega emas. Ta’kidlab o‘tilgan
mulohazalar, emotsiyalar juft hamda qarama-qarshi xususiyatga ega ekanligidan
dalolat bermoqda. Shuning uchun har qaysi emotsiya qarama-qarshi turkumga ega
deb qat’iy ishonch bilan aytish mumkin, jumladan, sevgi-nafrat, yoqimli-yoqimsiz,
xotirjamlik-bezovtalanish, mas’uliyatlilik-loqaydlik va boshqalar.
Har qanday vaziyatda ham emotsional xatti-harakat, faoliyat motivlari
bo‘lishidan tashqari, ular ba’zida faoliyatni tashkillashtiruvchi, goho uni izdan
chiqaruvchi omilga ham aylanishi mumkin. Emotsional holatlar yo haddan tashqari
kuchaysa yoki susaysa, xullas me’yori, maromi izdan chiqsa, u holda shaxs
faoliyati maqsadga yo‘nalishini yo‘qotadi, buning natijasida obyektlar noto‘g‘ri
aks ettiriladi, ular xolisona talqin qilinmaydi, baholashda mantiqiy nuqsonlarga
yo‘l qo‘yiladi. Affektlar. Haddan ziyod tez kechirishi bilan miyada paydo
bo‘luvchi, shaxsni tez qamrab oluvchi, jiddiy o‘zgarishlarni yuzaga keltiruvchi,
jarayonlar ustidan irodaviy nazoratlarning buzilishiga yetaklovchi (o‘zini o‘zi
boshqarishni
zaiflashtiruvchi), organizm a’zolari funksiyasini izdan chiqaruvchi emotsional
11

jarayonlarga affektlar deb ataladi. Affektlar qisqa muddatli bo‘lib, ular
favquloddagi yong‘inga, yarqiragan portlashga, to‘satdan kelgan do‘lga, to‘fonga,
kutilmagan silkinishga o‘xshab ketadi. Mabodo emotsiya ruhiy to‘lqinlanish
deyilsa, unda affekt holatlari turli bosqichlardan tuzilgan bo‘lib, ular o‘zaro o‘rin
almashib turadi. Ma’lumki, vahimaga, tahlikaga, sarosimaga tushib qolgan, o‘ta
quvongan, kulgi nashidasi bilan band bo‘lgan, umidsizlik tuzog‘iga ilingan inson
turli vaziyatlarda borliqni bir tekis aks ettira olmaydi. Chunki u mazkur
sharoitlarda o‘z kechinmalarini har xil ifodalaydi, o‘zini turli darajada ushlaydi,
harakatlarini esa turlicha boshqaradi. Bunda oraliq miya va miya katta yarim
sharlari po‘stlog‘idagi ma’lum markazlarning kuchli qo‘zg‘alishi va boshqa
markazlarning tormozlanishi me’yordan chiqib ketishi tufayli o‘zaro almashinib
qoladi. Harakatchanlikning asta-sekin ko‘tarilishidan iborat stenik holat astenik
holat bilan almashinadi (kuchli holat kuchsiz bilan aralashib ketadi), lekin qayta
tiklanishga ulgurmaydi. Masalan, jo‘shqin harakatda, ko‘z yaltirashida, yuz
qizarishida vujudga kelayotgan kuchli jahl ko‘rinishlari ko‘zning xiralanishi, yuz
oqarishi, rang o‘chishi bilan bog‘liq qattiq g‘azabga aylanishi mumkin. Umidsizlik
kechinmasida organizmning jo‘shqin reaksiyasi ba’zan hushidan ketib qolish holati
bilan almashinadi. Ushbu vaziyat lotincha, ya’ni serrayib qolish, karaxt holati deb
psixologiyada qo’llaniladi.
Affekt holati boshlanishida shaxs insoniy qadriyatlarning barchasidan
uzoqlashib, o‘z hissiyotining oqibati to‘g‘risida ham o‘ylamaydi, hatto tana
o‘zgarishlari, ifodali harakatlar unga bo‘ysunmay boradi. Kuchli zo‘riqish
natijasida mayda, kuchsiz harakatlar barham topadi. Tormozlanish miya yarim
sharlari po‘stini to‘la egallay boshlaydi, qo‘zg‘alish po‘stloqosti nerv
tugunchalarida, oraliq miyada avj oladi, xolos. Buning natijasida shaxs hissiy
kechinmasiga(dahshat, g‘azab, nafratlanish, umidsizlik va hokazolar) nisbatan
o‘zida kuchli xohish sezadi. Ma’lumotlarning ko‘rsatishicha, ko‘pincha hissiyotlar
affektiv shaklda o‘tishi tajribalarda sinab ko‘rilgan. Jumladan, 1) teatr
tomoshabinlarida, 2) tantana nashidasini surayotgan olomonlarda, 3) es-hushini
yo‘qotgan, telbanoma sevgi afsonalarida, 4) ilmiy kashfiyot lahzasida, 5) tasodifiy
12

qizg‘in uchrashuvlarda jo‘shqin shodliklar mujassamlashadi.
Affektlar vujudga kelishining dastlabki bosqichida har bir shaxs o‘zini
tutushini, o‘zini qo‘lga olishni uddalash qurbiga ega bo‘ladi. Ularning keyingi
bosqichlarida irodaviy nazorat yo‘qotiladi, irodasiz harakatlar amalga oshiriladi,
yo‘lanmasdan xatti-harakat qilinadi. Affektiv holatlar mas’uliyatsizlik, axloqsizlik,
mastlik alomatida sodir bo‘ladi, lekin shaxs har bir xatti-harakati uchun
javobgardir, chunki u aql-zakovatli insondir. Affektlar o‘tib bo‘lganidan keyin
shaxsning ruhiyatida osoyishtalik, charchash holati hukm suradi. Ba’zi hollarda
holsizlanish, jamiki narsaga loqayd munosabat, harakatsizlik, faollik barham
topishi, hatto uyquga moyillik yuzaga keladi. Shu bilan birga affektiv shok
(fransuzcha, zarba degan ma’no anglatadi) holati ham sodir bo‘ladi, buning
oqibatida organizmning ichki a’zolari funksiyasi buziladi, hatto yurak xuruji
(infarkt lotincha - «xavf to‘ldirg‘ich», miokard yunoncha tuz - tomir, yurak degan
ma’no bildiradi) yuzaga keladi. Shuni ham unutmaslik kerakki, affektiv qo‘zg‘alish
muayyan davrgacha davom etishi, ba’zan o‘qtin-o‘qtin kuchayishi yoki susayishi
(pasayishi) sodir bo‘lib turishi mumkin. Stress inglizcha so‘zidan olingan bo‘lib,
jiddiylik, keskinlik, zo‘riqish degan ma’no anglatadi. XX asrning ikkinchi
yarmidan boshlab keskin vaziyat tufayli vujudga keladigan emotsional holatlarni
tadqiq etish psixologiya, fiziologiya, tibbiyot fanlarida keng qo‘lamda amalga
oshirila boshlandi. Stress - og‘ir jismoniy va murakkab aqliy yuklamalar, ishlar
me’yoridan oshib ketib, xavfli vaziyatlar tug‘ilganida zaruriy chora-tadbirlarni
zudlik bilan topishga intilganda vujudga keladigan hissiy zo‘riqishlar. Mana
shunday sharoitlar va vaziyatlarning barchasini biron-bir emotsiya turi ro‘yobga
chiqaradi. Stress emotsional holatining paydo bo‘lishi hamda kechishining
psixologik xususiyatlarini aniqlash nafaqat uchuvchilar, kosmonavtlar,
dispetcherlar (inglizcha - ishlab chiqarishni muvofiqlashtiruvchi ma’nosini
anglatadi) uchun, balki sudyalar, korxona rahbari, ta’lim tizimi xodimlari uchun
alohida ijtimoiy-psixologik ahamiyat kasb etadi.
Psixologiya faniga stress tushunchasini olib kirgan olim kanadalik fiziolog
G.
13

Sele (1936) sanaladi. U stressni tadqiq qilishda moslashuv alomati (adaptasion
sindrom yunoncha - belgi, alomat, ko‘rinish moslashuvi demakdir) masalasiga,
uning faoliyatga ijobiy hamda salbiy ta’sir etishiga alohida ahamiyat bergan.
Shuningdek, ekstremal (lotincha - favquloddagi holat, eng oxirgi vaziyat ma’nosini
anglatadi) vaziyatlardagi, murakkab jarayonlardagi stressning o‘ziga xosligi,
faoliyatni qayta tashkil qilishgacha (lotincha-tashkilot, tuzilma ma’nosini bildiradi)
olib borishi, shunga o‘xshash sharoitlarda shaxs xulqini bashorat etish (prognoz
yunoncha - bashorat ma’nosini anglatadi) imkoniyatlari G. Sele tomonidan
o‘rganilgan.
Tadqiqotchi U.Kennonning gomeostazis (yunoncha o‘xshashlik ma’nosini
bildiradi) haqidagi ta’limotida stress holati har tomonlama o‘rganilgan. Ushbu
terminni u psixologiyaga 1929 yilda olib kirgan. Gomeostazis mexanizmda
moslashish xususiyatlari yaqqol o‘z ifodasini topadi. Uning mulohazasicha,
faoliyat shakllarini amaliyotga tatbiq etish jarayonida nerv sistemasi va miya
funksiyasini oqilona ta’minlab turishda hamda saqlashda gomeostazis muhim rol
o‘ynaydi.
Stress holatida shaxsning xatti-harakatlari o‘ziga xos tarzda o‘zgaradi, unda
qo‘zg’alishning umumiy reaksiyasi paydo bo‘ladi, uning harakatlari tartib siz
ravishda amalga oshiriladi. Stressning kuchayishi esa teskari reaksiyaga olib
keladi, natijada tormozlanish, sustlik, zaiflik, faoliyatsizlik ustuvorlik qila
boshlaydi. Lekin stress holatida fiziologik o‘zgarishlar tashqi tomonidan qariyb
ko‘zga tashlanmasligi mumkin. Biroq muammoni yechishdagi qiyinchilik, diqqatni
taqsimlashdagi sarosimalik stressning tashqi ifodasi deb taxmin qilinsa bo‘ladi.
Shaxs stress holatida telefon nomerini adashtiradi, vaqtni chamalashda yanglishadi,
ong faoliyati yengil tormozlanadi, idrok ko‘lami torayadi va boshqalar.
Stress holatida shaxsning psixologik xususiyatlari, turmush tarbiyasi,
shakllangan malakasi muhim rol o‘ynaydi. Keskinlikning oldini olishda shaxsning
oliy nerv faoliyati, nerv sistemasining xususiyatlari alohida ahamiyat kasb etadi.
Undagi yuksak his-tuyg‘ular (mas’uliyat, burch, javobgarlik, vatanparvarlik,
sadoqat va hokazo) stress holatida xatti-harakat buzilishining oldini olishga xizmat
14

qiladi.
Kayfiyat. Shaxsning xatti-harakatlariga va ayrim ruhiy jarayonlariga
muayyan
vaqt davomida tus berib turuvchi emotsional holat kayfiyat deb ataladi. Shaxsning
hayoti va faoliyati davomida shodonlik, hazilkashlik, umidsizlik, jur’atsizlik,
zerikishlik, qayg‘urishlik singari his-tuyg‘ular uning ruhiy holatini umumiy
tizimiga aylanadi. Ushbu vaziyat ba’zi emotsional taassurotlarning vujudga
kelishiga qulay zamin hozirlaydi, boshqasi uchun esa qiyinchilik tug‘diradi. Inson
xafa, ma’yus hissiy holat hukmronligida bo‘lsa, u holda tengdoshlarining haziliga,
keksalarning o‘git-nasihatlariga, maslahatlariga quvnoq kayfiyat chog‘dagiga
nisbatan mazmun, sifat jihatidan boshqacharoq tusda munosabat bildiradi. Shuning
uchun ishlab chiqarish va xalq ta’limi tizimi jamoalarida, rasmiy, real guruhlarida
ishchanlik, o‘zaro yordam, hamkorlik, hamdardlik, iliq ruhiy muhit yaratish,
samimiy muomala maromini shakllantirish ham jismoniy, ham aqliy mehnat
samaradorligini oshirishning kafolatidir. Kayfiyat nihoyatda xilma-xil, uzoq va
yaqin manbalar negizida vujudga keladi. Uni barqarorlashtirib turadigan asosiy
manbalardan biri shaxslarning ijtimoiy jamiyatda hukmronlik qilayotib umumiy
nuqtai nazarlari, hayotning turli jabhalarida aks etuvchi ta’sirlar, chunonchi mehnat
muvaffaqiyati va ta’lim yutug‘i, rahbar va xodim, o‘qituvchi va saboq oluvchi
o‘rtasidagi munosabatlari oiladagi shaxslararo muomala maromi, har xil
vaziyatlarda paydo bo‘lgan turmushdagi qarama-qarshiliklar, shaxsning ehtiyojlari,
qiziqishlari, mayllari va ta’blarining qondirilishidan qanoat hosil qilishlik yoki
qanoat hosil qilmaslik kayfiyatning manbalari bo‘lib hisoblanadi. Shaxsning
ma’lum muddat ruhi tushib, noxush, zaif kayfiyatda yurishi uning turmushida
muammolar yuzaga kelganligidan halovat, tinchlik buzilganligidan dalolat beradi.
Bunday vaziyatlar namoyon bo‘lganida shaxsga oqilona mulohaza mahsulidan
kelib chiqqan holda xushtavozelik bilan ijobiy ta’sir o‘tkazish, ruhini
tetiklashtiruvchi vositalarni qo‘llash, kayfiyatini buzib turgan omillarni batamom
bartaraf etish maqsadga muvofiq. Inson kayfiyatining paydo bo‘lishiga va
o‘zgarishiga ta’sir qiluvchi ikkita omilni tahlillash mutlaqo shart. Ulardan bittasi
15

obyektiv va subyektiv xususiyatli vaziyatdir: a) tabiiy omillarga taalluqli bo‘lgan
vaziyat (havoning sovuqligi yoki issiqligi, bioritmika o‘zgarishi), b) shaxslararo
munosabatning noqulayligi va boshqalar. Ikkinchi bir manba sifatidagi talqin qilish
mumkin - bu obyekt va subyektiv shart-sharoitlardir. Masalan, mehnat va o‘qish
faoliyatiga kerakli vositalarning mavjudligi (ish dastgohi, mehnat quroli, yorug‘lik,
auditoriya,
partalar va boshqalar). Ikkinchidan, subyektiv munosabatlar: ilk psixologik muhit,
muloqotmandlik maromi, rag‘batlantirish, muloqot o‘rnatish uslubi, shaxsiyatga
tegmaslik, teng huquqlilik, hamkorlik, demokratiya printsiplariga rioya qilishlik,
o‘zaro tushunish, shaxsning psixologik xususiyatlarini hisobga olish va hokazo.
Har bir insoning o ziga xos psixologiyasi mavjud, lekin uning qandayʻ
bo lishi o ziga va atrofdagi insonlar va narsalarga bog liqdir. Shuni ta kidlash
ʻ ʻ ʻ ʼ
joizki insonning har doim yaxshi kayfiyatda yurishi juda holatlardan biri
hisoblanadi. Albatta buning avvalo uning ona vatani tinch va osoyishta bo lishi
ʻ
kerak. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev aytganlaridek: " O zbek xalqiga tinch va
ʻ
omonlik kerak" .Albatta bu gap zamirida juda katta ma nolar yotadi degan
ʼ
adashmagan bo lamiz. Har qanday holat esa bizning emotsiyalarimiz bilan
ʻ
boshqalarga namoyon bo ladi shuning uchun ham Psixologiya fanida
ʻ
"Emotsional holatlar" mavzu juda muhimdir. Bu mavzuni chuqurroq
o rganish maqsadida bir bir nechta adabiyotlarni tarqatish tahlil qilib chiqish
ʻ
maqsadga muvofiq bo ladi. Avvalo bu biz mavzuni yaxshi tushunishimiz
ʻ
uchun Emotsiya haqida to xtalib o tsak bo ladi. Aslida rus tilida yozilgan
ʻ ʻ ʻ
ma lumotlarlar tuyg u bu emotsiya deyiladi. Bizning adabiyotlarda ham ko pincha
ʼ ʻ ʻ
Emotsiya deb olsak ham xato hisoblanmaydi deyish mumkin."Tuyg'u" atamasi
lotincha emoveo, zarba, harakatdan olingan. Psixologiyada his-tuyg'ular hodisalar
va vaziyatlarning hayotiy ma'nosini bevosita noxolis tajriba ko'rinishidagi,
ularning ob'ektiv xususiyatlarining sub'ekt ehtiyojlari bilan bog'liqligi
16

Evolyutsiya jarayonida hissiyotlar tirik mavjudotlarga tana holati va tashqi
ta'sirlarning biologik ahamiyatini aniqlash imkonini beruvchi vosita sifatida paydo
bo'ldi.[2]Yana boshqa bir adabiyotda tuyg u ya ni emotsiya haqida quyidagiʻ ʼ
ma lumotlar beriladi.Tuyg'ular -bu aniq sub'ektiv ranggaega bo'lgan ichki
ʼ
va tashqi ogohlantirishlarning ta'siriga odamlar va hayvonlarning reaktsiyasi.
Shuning uchun his-tuyg'ularning eng muhim xususiyati ularning
sub'ektivligidir. Tuyg'ular evolyutsiyaning moslashuvchan "mahsuloti",
organizmlarning tipik vaziyatlardagi xatti-harakatlarining biologik
umumlashtirilgan usullari sifatida paydo bo'lgan[3]Ko'pgina mualliflar his-
tuyg'ularni ayniqsa tajribalar bilan bog'lashadi. XONIM. Lebedinskiy va V.N.
Myasishchev hissiyotlarni insonning voqelik tajribasini tavsiflovchi ruhiy
jarayonlarning eng muhim jihatlaridan biri deb ataydi va ularni
o'zgaruvchanlikning ajralmas ifodasi sifatida tushunadi.R.S. Nemov, his-tuyg'ular -
bu tananing umumiy holati va hozirgi ehtiyojlarni qondirish jarayoni ta'siri ostida
odamdapaydo bo'ladigan elementar tajribalardir. Psixologlar his-tuyg'ularni
aniqlash uchun turli xil atamalarni qo'llashlariga qaramay, ularning mohiyati bir
so'zda, tajribada yoki ikkita -munosabatlar tajribasida namoyon bo'ladi.
[2]F.Xaydarov va I. Xalilova o zlarining adabiyotlarda emotsiya haqida shunday
ʻ
tarif beradilar: Psixik jarayonlardan ayniqsa, emotsiya o’zining aniq tashqi
ifodasiga ega bo’lishi bilan tavsiflanadi. Emosional o’zgarishlar organizmning
tashqi o’zgarishlarida shu qadar yaqqol ifodalanadiki, biz odamni tashqi
ko’rinishiga qarab, unda qanday xususiyatlar yuz berayotganini, uning
xursand yoki xafaligini, g’azablanganligini yoxud biror narsadan qo’rqib
ketganini va shu kabi histuyg’ularning ko’pini aytib bera olamiz. Mening
fikrimcha albatta emotsiya tashqi holatda insoning ichki kechimalarni bildiradi,
uning ichki dunyosida qanday holatligini qisman namoyon etadi.M.Zufarova
o zining " Umumiy psixologiya" kitobida Emotsional holatlar boyich quyidagicha
ʻ
malumotlar beradi: Emotsional kechinmalar (holatlar) deb, shaxsning
emotsional kuchi, tezligi va barqarorligi bilan belgilanadigan, voqelikka
bo'igan munosabatda ifodalanadigan turli yoqimli va yoqimsiz
17

kechinmalarga aytiladi. Emotsional kechinmalarga hissiy ton, kayfiyat,
ehtiros, ruhlanish, affekt kabilar kiradi. Darhaqiqat shuni aytish kerakki bu
ma lumotlar emotsional holatlarga berilgan aniqroq tarif deyishim mumkin.Jeymsʼ
va Daniya psixologi Karl Lange bu mavzuga quyidagicha ma lumotlar beradilar:
ʼ
Hissiyot holati, hissiyotning ongli tajribasi, korteks bizning fiziologik
holatimizdagi o'zgarishlar haqida signallarni qabul qilgandan keyin sodir
bo'ladi.
Tuyg'ular oldidan ma'lum fiziologik o'zgarishlar -qon bosimi, yurak urish
tezligi va mushaklarning kuchlanishining oshishi yoki kamayishi kuzatiladi.
Shunday qilib, siz olovni ko'rganingizda, qo'rquvni his qilasiz, chunki sizning
korteksingiz yurak urishi, tizzalaringizni taqillatish va terlagan kaftlaringiz haqida
signallarni qabul qildi. Jeyms shunday deb yozgan edi: "Biz yig'laganimiz
uchun afsuslanamiz, zarba berganimiz uchun g'azablanamiz,
titrayotganimizdan qo'rqamiz, lekin biz yig'laganimizdan, urishganimizdan
yoki titrayotganimizdan emas, balki afsuslanamiz, g'azablanamiz yoki
qo'rqamiz". Ushbu qarashga ko'ra, his-tuyg'ular periferiyadan olingan
ma'lumotlarga kognitiv javobdir. Emotsiyalarning tashqi ifodasi turli ko’rinishlarda
ro’y beradiki, unda asosiy o’rinni ko’rgazmali jihatlar asosiy o’rin egallaydi.
Birinchidan, emotsiyalar nafas olish a'zolarining ishlarida o’zgarish yasaydi.
Masalan, yoqimli his-tuyg’ular ishga tushganda nafas olishning tezligi va
ampilitudasi ortadi, yoqimsiz his-tuyg’ular ustun kelganda kamayadi, qo’zg’algan
vaqtida nafas harakatlari tezlashadi hamda chuqurlashadi, zo’r berish
vaqtidasekinlashadi va yuzakilashadi, hayajon vaqtida tezlashadi, hamda
kuchsizlashadi, kutilmagan holatda, hayron qolishda zudlik bilan tezlashadi,
qo’rquvda sekinlashadi va hokazolar.Turli emotsional holatlarda nafas olishning
o’zgarishi a) xursandlikda nafas olish bir minutiga 17 marta;b) faol xafalikda 9
marta; v) qo’rqishda 64 marta; d) jahl chiqqanda 40marta. Ikkinchidan, emotsiya
imo -ishoralarda, mimikada, ya'ni kishining yuzida bo’ladigan harakatlarda
hamda butun badanning ma'nodor harakatlarida ko’rinadi.Uchinchidan, gumoral
18

harakatlardagi, ya'ni organizmning qon tarkibidagi va boshqa suyuqliklardagi
kimyoviy o’zgarishlarni va shuning bilan birga modda almashishida bo’ladigan
yanada chuqur o’zgarishlarni o’z tarkibiga oladi.Demak, emotsiyalarning tashqi
ifodasiga mimika, imo-ishora, aft-bashara va qad-qomatning o’zgarishlari, ayrim
tashqi sekresiya bezlarining faoliyati yosh, so’lak, ter ajralishi hamda ayrim
harakatlarning xususiyatlaridagi o’zgarishlar, ya'ni ularning tezligi, kuchi,
koordinasiyasi va hokazolar kiradi. Hissiyot bilan emotsiya bir xil ma nodaʼ
ishlatilish holatlari ham uchrab turadi. Kishi tana a zolarida ranglarning o zgarishi,
ʼ ʻ
lablarning titrashi, kulgi, yig i, g amginlik, ikkilanish va boshqa emotsiya ifodasi
ʻ ʻ
hisoblanib, vatanparvarlik, javobgarlik, mas uliyat. vijdon, sevgi kabi yuksak
ʼ
xislatlarni emotsiya tarkibiga kiritish g ayritabiiy hodi-sa hisoblanar edi. Ushbu
ʻ
hissiy kechinmalar o zining mohiyati, kuch-quvvati, davomiyligi, ta sirchanligi,
ʻ ʼ
yo nalganligi bilan bir-biridan keskin farq qiladi. Shu bois ularning muhim farqi
ʻ
shundaki, birinchisi (hissiyot) ijtimoiy, ikkinchisi (emotsiya) xususiy ahamiyat
kasb etadi. Shaxsning faoliyati, xulq-atvori, muo-malasi hamda jamiyat uchun
ahamiyatli hisoblangan narsa va hodisalarni aks ettiruvchi munosabati hissiyotda
mujassamlashadi. Emotsiya faqat insonlarga emas, mavjudotlarga ham taalluqli
ruhiy holatdir.

19

II.BOB. Emotsiya psixologiyasining nazariy yondashuvlari
2.1 Emotsiya bo’yicha olimlar fikri
Uzoq vaqt davomida psixologlar hissiyotlar tabiati haqidagi masalani echishga
uringanlar. XVIII-XIX asrlarda ushbu muammo bo‘yicha hech qaday nuqtai
nazarlar mavjud emas edi. Keng tarqalgan qarashlardan hissiyotlarning organik
ifodalanishlari – bu psixik hodisalarning oqibati haqidagi dalil asosida paydo
bo‘lgan intellektuallashtirish nuqtai nazari dir. Tasavvur fundamental psixologik
dalil bo‘lib hisoblanadi, bizning hislarimiz esa turli tasavvurlar o‘rtasida
o‘rnatiladigan aloqalarga mos keladi, va tasavvurlar o‘rtasidagi nizolika nisbatan
ta’sirlanish sifatida ko‘rib chiqiladi, deb hisoblagan I.F. Gerbart, bu nazariyaning
aniq ifodasini keltirdi. V. Vundt ham bu nazariyaning tarafdori edi. SHunday qilib,
hissiyotlarni tadqiq qilishda ular haqidagi sub’ektiv , ya’ni, hissiyotlarning psixik
tabiati haqidagi fikrlar o‘z tasdig‘ini topdi, unga muvofiq psixik jarayonlar ma’lum
organik o‘zgarishlarni keltirib chiqaradi.
1872 yilda ch. Darvin «inson va hayvonlarda hissiyotlarning ifodalanishi»
asarini chop etdi. Uning fikriga ko‘ra, hayvon va odam hulq-atvori o‘rtasida
umumiyliklar mavjud. O‘z fikrini u hayvonlar va odamlar turli emotsional
holatlarining tashqi ifodalanishini kuzatishdan kelib chiqqan holda, asoslab berdi.
Ushbu kuzatishlardan olingan ma’lumotlar evolyusion ta’limot nomini olgan
hissiyotlar nazariyasi asosiga qo‘yildi, bu ta’limotga asosan, hissiyotlar tirik
mavjudotlar evolyusiyasi jarayonida hayotiy muhim bo‘lgan organizmning
yashash sharoitlari va vaziyatlariga moslashishni ta’minlovchi moslashish
mexanizmlari sifatida yuzaga keldi.
Hissiyotlarning hozirgi zamon tarixi 1884 yilda u. Djemsning «hissiyot
nima?» maqolasining chop etilishidan boshlanadi. U. Djeyms va undan mustaqil
ravishda g. Lange hissiyotlar nazariyasini ishlab chiqdilar, unga asosan,
hissiyotlarning paydo bo‘lishi hosil qilinadigan tashqi ta’sirlar, ixtiyoriy harakat va
tizimlar sohasidagi o‘zgarishlar bilan bog‘liq. Bu o‘zgarishlar bilan bog‘liq bo‘lgan
hissiyotlar, emotsional kechinmalarning xuddi o‘zidir. Djems bo‘yicha,
20

«yig‘laganimiz sababli qayg‘ulimiz; qaltiraganimiz uchun qo‘rqamiz; kulganimiz
uchun xursand bo‘lamiz». Bu hissiy xabar miyaga ta’sir ko‘rsatib, ma’lum hulq-
atvorni o‘t oldiradi, teskari somatosensor va visserosensor afferentatsiya esa
hissiyotni yuzaga keltirishini bildiradi.
Lekin djems-lange konsepsiyasi bir qator e’tirozlarga sabab bo‘ldi. Organik
va emotsional jarayonlarning nisbatiga u.kennon qarama-qarshi fikr bildirdi. Uning
aniqlashiga ko‘ra, insonda sun’iy tarzda hosil qilinadigan organik o‘zgarishlar har
doim ham hissiyotli kechinmalar birgalikda kuzatilmaydi. Keyinchalik, p.bardning
ko‘rsatishicha, haqiqatda, tana o‘zgarishlari va ular bilan bog‘liq bo‘lgan hissiyotli
kechinmalar deyarli bir vaqtda paydo bo‘ladi, bosh miya tuzilishidagi barcha
qismlardan esa hissiyotlar bilan talamusning o‘zi emas, balki, gipotalamus va
limbik tizimning markaziy qismlari bog‘lanadi.
Shaxsning xususiyatlariga ta’rif berish ko‘p holatlarda ushbu odamning
nimani yoqtirishini, nimadan nafratlanishini, mag‘rurlanishi, uyalishi, hasad
qilishi va qayg‘urishi sababini aniqlashni bildiradi. Individ barqaror hislari
p redmet i, ularning jadalligi va xarakteri atrofdagilarga insonning emotsional olami,
hislari va bu bilan, uning individualligini ochib beradi . S.l. rubinshteyn ning
yozishicha , shaxsning xarakteri va aqliy qobiliyati, qiziqishlari va boshqa
odamlarga munosabatlarining barcha o‘ziga xos xususiyatlari hissiyotlar va
sezgilarning kamalak rangida namoyon bo‘ladi va aks etadi .
Emotsional lik tug‘ma bo‘ladi , lekin affekt lar, sezgilar hayot jarayonida
rivojlanadi , bu esa insonning shaxs sifatida rivojlanishini bildiradi . Bunday
rivojlanish inson emotsional sohasiga yangi ob’ektlarni kiritish, shaxs sezgilarini
ongli irodaviy boshqarish va nazorat qilish darajasining oshishi ahloqiy
boshqarishga yuksak ahloqiy qadriyatlar (vijdon, mas’uliyatlilik, nomus va
boshqalar) ning asta-sekin kiritilishi bilan bog‘liq.
Inson emotsional hayotining rivojlanishida ma’lum bo‘lgan izchillik mavjud.
Lekin bir davr sezgisidan keyingi davr sezgisiga o‘tish shaxsning har tomonlama
rivojlanishi bilan bog‘liq. Hissiyotlar odam energiyasini to‘plovchi faoliyatga
21

nisbatan kuchli rag‘bat bo‘lishi mumkin, asosiysi, ularni tegishli tarzda
yo‘naltirishdir.
Har bir inson uchun ijobiy emotsional ta’sirlanishlarni kuchaytirish va
kengaytirish bilan bir vaqtda boshqa odamlar emotsional holatiga samarali ta’sir
ko‘rsatish malakasiga ega bo‘lish juda muhimdir. Zararli emotsional ta’sirlanishlar
ko‘p hollarda yuqori emotsional zo‘riqish vaziyatlarida, o‘ta toliqqan holatlarda,
frustratsiya vaqtida, odamlar ta’sirchanligida, ishlar ko‘ngilgidek yurishmaganida,
hayotiy muhim rejalar barbod bo‘lganida yuzaga kelishini bilish va yodda tutish
lozim.
Amaliy hayotda emotsiyalar sifatida, odatda, insonning turli-tuman javob
reaksiyalari – ehtirosning to‘lqinli portlashlaridan tortib, to kayfiyatning nozik
tuslarini tushunamiz. Psixologiyada emotsiyalar deb kechinmalar shaklidagi inson
hayotiy faoliyati uchun tashqi va ichki vaziyatlarni baholash va shaxsiy ahamiyatni
aks ettiradigan psixik jarayonlarga aytiladi. Hissiyotlar – yorqin sub’ektiv tusga
ega bo‘lgan iski va tashqi seskantiruvchilarning ta’siriga nisbatan inson va
hayvonlar javob reaksiyalari. Bundan kelib chiqadiki, hissiyotlarning ahamiyatli
belgisi ularning sub’ektivligidir. Hissiyotlar evolyusiyaning moslashuvchi
«mahsuloti» sifatida, odatdagi vaziyatlarda organizm hulq-atvorining biologik
jihatdan umumlashtirilgan usullari sifatida yuzaga kelganlar.
Hissiyotlar ehtiyojlar bilan ularning qondirilishi yoki qondirilmasligi
bilan bog‘liq. Hissiyotlar ikki valentli – ular yoki ijobiy, yoki salbiy bo‘ladi.
Hissiyotlar – organizmning muhit bilan o‘zaro ta’sirining mutanosibligi darajasini
bevosita baholash mexanizmi. Ehtiyojlar o‘rnidagi hissiyotlar harakatga
yo‘naltiriladi. Ko‘plab hissiyotli ifodalarda boshlang‘ich hissiyotlarning to‘rt xili:
shodlik (zavqlanish), qo‘rqinch, g‘azab va hayratlanish ajratiladi.
Hislar – bu inson ongida uning yuksak ehtiyojlarining qondirilishi yoki
qondirilmasligida paydo bo‘ladigan voqelikka nisbatan munosabatining aks etishi.
Hissiyot va tuyg‘ular o‘rtasida umumiylik ko‘p, lekin farqlar ham
mavjuddir. Xuddi shunday, hissiyotlar – bu kengroq tushuncha, hislar emotsional
22

kechinmalarning ifodalanishlaridan biri. Hissiyotlar – birlamchi, hislar esa –
paydo bo‘lishi, kelib chiqishi jihatidan ikkilamchi. Hissiyotlar yo‘nalishli reaksiya
xususiyatiga ega bo‘lgani uchun, ular ko‘pincha, noaniq va etarlicha anglanmagan
bo‘ladilar, sezgilar esa, ko‘p hollarda aniq va jism bilan bog‘liq bo‘ladilar.
Hissiyotlar biologik jarayonlar bilan, sezgilar esa – ijtimoiy soha bilan bog‘liq
bo‘ladilar. Bundan tashqari, anglanmaydigan soha bilan bog‘langan, sezgilar esa
ongimizda maksimal darajada namoyon bo‘lgandirlar. Inson sezgilari doimo
tashqi ifodalarga ega bo‘ladilar, hissiyotlar esa ega bo‘lmaydilar. Va nihoyat,
hissiyotlar ko‘proq vaziyatga bog‘liq va qisqa muddatli bo‘ladilar, sezgilar esa
davomliroq va yorqin ifodalangan predmetli xarakterga ega. Ular odamning
ma’lum ob’ektlarga nisbatan barqaror munosabatini aks ettiradilar. Sezgilar
insonning madaniy-tarixiy rivojlanish jarayonida paydo bo‘lganlar va rivoj
topganlar.
Emotsional holatning keyingi turi – bu emotsiyalarning o‘zi. Emotsiyalar
affektlardan davomiyligi bilan farq qiladi. Ularning boshqa alohida qirrasi faqat
joriy voqealarga emas, balki, taxminiy yoki yodga olinadiganlarga nisbatan ham
ta’sirlanish hisoblanadi. 2
Emotsiyalarning mohiyatini tushunish uchun tashqi muhitning jism va
hodisalarining ko‘pchiligi his-tuyg‘u organlariga ta’sir ko‘rsatib, ularda murakkab,
ko‘p qirrali emotsional hissiyotlar va sezgilar va bir vaqtning o‘zida ham
zavqlanish, ham qoniqmaslikda ifodalanadi, sezgilarni keltirib chiqarishlari
mumkin. Bundan tashqari, ko‘pchilik vaziyatlarda, bir tomondan, qandaydir
zo‘riqish sezgilari, ikkinchi tomondan, hal etish, yoki engil tortish yuzaga keladi.
Faoliyatning keskin damlarida, qaror qabul qilishning mas’uliyatli daqiqalarida
qiyinchiliklarni bartarf etishda biz zo‘riqishni his etamiz. U yaqqol ko‘zga
tashlanadigan faol xususiyatga ega bo‘lib, faoliyat ob’ektiga e’tiboning kuchayishi,
2 A.X.Югай, Н.А.Мираширова “Общая психология” – Tашкент 2014 .
23

aqliy va jsmoniy kuch to‘plash, harakatga chanqoqlik, bizni o‘rab oladigan alohida
hayajon bilan birgalikda kechadi.
Emotsional jarayonlarning boshqa xildagi iodalanishi qo‘zg‘alish va
tinchlanish hisoblanadi. Qo‘zg‘algan emotsional holat, odatda, faol xususiyatga
ega bo‘lib, faoliyat yoki unga tayyorgarlik ko‘rish bilan bog‘liq. Tinchlanish
faoliyatning pasayishi bilan bog‘liq bo‘lsada, undan maqsadga muvofiq ravishda
foydalanishning asosi bo‘lib xizmat qiladi.
Harakat faolligiga ta’sir ko‘rsatishga qarab, emotsiyalar stenik va astenik
turlarga bo‘linadi. Stenik emotsiyalar va sezgilar faol harakatga undaydi, inson
kuchlarini to‘playdi. Xuddi shunday, quvonch va ilhomlanish hislari insonni
energiyaviy faoliyatga rag‘batlantiradi. Astenik emotsiyalar insonni bo‘shashtiradi,
faolligini pasaytiradi, faoliyatni to‘xtatadi.
Kayfiyat – bu u yoki bu emotsiyalarning barqaror kechinmasi. Uzoq davom
etuvchi, hulq-atvorni bezovchi emotsional holat. Uni individning shaxsiy
tomonlarini, asosiy hayotiy hissiyotlarini, ishiga nisbatan muvaffaqiyat yoki
muvaffaqiyatsizlik, qulay yoki noqulay sharoit, odamlar munosabatlaridagi
madaniyat darajasi, ichki holat kabilarni qamrab oluvchi ta’sirlar keltirib chiqaradi.
Kayfiyatda hissiyotlar va sezgilarning rag‘batlantiruvchi vazifasi, ularning inson
faoliyatiga ta’siri namoyon bo‘ladi. Kayfiyat ijobiy yoki salbiy, ma’lum jadallik,
ifodalanish, zo‘riqish va barqarorlikka ega bo‘lishi mumkin.
2.2 Emotsiya va hissiy holatlar bo’yicha tadqiqotlar
Psixologiya fanida asosiy hissiyotlar atamasi ko‘chma ma’noda qo‘llanilib
kelmoqda. Tadqiqotlar ichida K.Izartning tasnifi muayyan qiziqish uyg‘otadi, lekin
his-tuyg‘ularning barchasini o‘zida qamrab olmaydi. K.Izartning talqinicha: 1)
qiziqish - malaka va ko‘nikmalar shakllanishiga, o‘qishga moyillik uyg‘otadigan
bilimlarni egallashga yordam beruvchi ijobiy hissiy holatdir; 2) quvonch
qondirilishi dargumon bo‘lgan yetakchi (hukmron) ehtiyojning qondirilishi
24

mumkinligi bilan bog‘liq ijobiy hissiy holatdir; 3) hayratlanish - favqulodda ro‘y
bergan holatlardan hissiy jihatdan ta’sirlanishning ijobiy yoki salbiy jihatdan ifoda
etilmagan belgisidir; 4) iztirob chekish - hozirgacha qondirilish ehtimoli ozmi yoki
ko‘pmi mavjud tasavvur qilingan, muhim hayotiy ehtiyojlarning qondirilishi
mumkin emasligi to‘g‘risida ma’lumot olinishiga bog‘liq salbiy hissiy holatdir; 5)
g‘azablanish - obyektiv tarzida kechadigan, shaxs uchun g‘oyat muhim ehtiyojni
qondirish yo‘lida to‘siqlarni yengib chiqadigan salbiy hissiy holatdir; 6)
nafratlanish -obyektlarga yaqinlashuv subyektning ma’naviy yoki estetik ideallarga
zid kelib qolishi oqibatida ro‘y beradigan salbiy hissiy holatdir; 7) jirkanish -
shaxslararo munosabatlarda ro‘y beradigan va shaxsning hayotiy nuqtai nazarlari,
qarashlari va xulq-atvoriga nomutanosibligi oqibatida hosil bo‘ladigan salbiy
hissiy holatdir; 8) qo‘rquv - shaxs o‘zining xotirjam hayot kechirishiga ziyon
yetishi mumkinligi unga real tahdid solayotgan yoki tahdid solishi mavjud
xavfxatar to‘g‘risidagi xabarni olish bilan paydo bo‘ladigan salbiy hissiy holatdir;
9)
uyalish - o‘zining ezgu maqsadlari, xatti-harakatlari va tashqi qiyofasi, nafrati katta
muhit kutilmasiga mos kelmaganligi bilan emas, balki o‘ziga loyiq xulq-atvor
hamda tashqi siymosi shaxsiy tasavvurlarga ham mos emasligini anglashda
ifodalanadigan salbiy hissiy holatdir. Yuksak hislar. Kishilik jamiyati bilan
hayvonot olami o‘rtasida psixologik tafovutlar yuksak hislarda o‘z ifodasini topadi.
Yuksak hislar ongli harakatlarni bajarishning obyektiv sharoitlari, yo‘nalishlari,
mazmuni bilan uyg‘unlashgan shaxs emotsional holatining barqaror, murakkab
tarkibida paydo bo‘ladi va kechadi. Ko‘plab kechirilayotgan emotsiyalarda,
affektlarda, kayfiyatlarda yaqqollashgan umumlashma hislar yuksak hislar deb
ataladi. Ular o‘z tarkibiga sodda tuzilgan hislarni qamrab oladi, lekin oddiy hislar
yig‘indisidan iborat emas, chunki yuksak hislar mazmuni, sifati, shakli bilan
alohidalikka ega. Shaxsda topshiriqni bajarish bilan bog‘liq javobgarlik hissi har
xil ma’noda kechiriladi: 1) tashvishlanish emotsiyasi (bir tomondan, xursandlik,
ikkinchi tomondan esa qo‘rqish hissi) sifatida; 2) o‘z kuchiga, g‘ayratiga, iftixoriga
ishonch emotsiyasi tariqasida; 3) vazifaga jiddiy qaraydigan tengdoshlardan
25

g‘azablanish emotsiyasi sifatida; 4) shart-sharoitlarni hisobga olishga nisbatan
shubhalanish sifatida va hokazo. Tahlildan ko‘rinib turibdiki, javobgarlik hissining
mohiyati ularning oddiy yig‘indisidan iborat emas, balki jamoa a’zolarining
ehtiyojiga aylangan voqelikni anglashdir. Masalan, kitob o‘qib lazzatlanish bilan
kitobni o‘qib tugatish shodlik hissini farqlamoq lozim.
Psixologiya fanida yuksak hislar quyidagi turlarga ajratiladi: 1) mehnat
faoliyatini davomida kechiriladigan hislar - praksik hislar (yunoncha so‘zidan
olingan bo‘lib, ish, faoliyat, yumush degan ma’noni anglatadi); 2) intellektual
hislar (lotincha so‘zidan olingan bo‘lib, tushunish, aql degan ma’noni bildiradi); 3)
axloqiy hislar (lotincha so‘zidan olingan bo‘lib, axloqiylik degan ma’noni
anglatadi); 4) estetik hislar (yunoncha so‘zdan olingan bo‘lib, hissiy idrok, hissiy
degan ma’noni aks ettiradi) Praksik hislar. Shaxsning amaliy hayotining istalgan
tarmog’i, maqsadga muvofiq ongli faoliyati shaxsning ularga nisbatan muayyan
munosabatda bo‘lishning muhim sohasiga aylanib qoladi.
Umumiy psixologiya asoslarini puxta egallash orqaligina har bir shaxsda
yuksak his-tuyg‘ular, mehnatga ijobiy munosabat, ijtimoiy faollik, komfort
hislarini shakllantirish mumkin. O‘zini o‘zi anglash va milliy ongni qaror toptirish
orqali mehnatsevar, vatanparvar, fidoiy insonlarni tarkib toptirish lozim. Bozor
iqtisodiyotining birmuncha murakkab mexanizmlari qay yo‘sinda ishlashini
tushunib yetish, muvaffaqiyatli faoliyat ko‘rsata olish uchun nimalar qilish
zaruratini anglash, unga to‘g‘ri yo‘l topa bilish shaxsdan muayyan yuksak tuyg‘u
hamda xislatni taqozo etadi. Hozirgi ijtimoiy muhitda shaxslararo munosabatlar
silsilasida «birdamlik ruhi» va «mushtaraklik tuyg‘usi» singari hamkorlik
faoliyatini yo‘lga qo‘yishning samarali usullari va uslublari psixologiya fanida
ishlab chiqilishiga qaramay, bugungi kun talabiga javob beradiganlari yetarli emas.
Umumiy psixologiya fanida xalq xo‘jaligi tarmoqlarini tashkil qilish va ularni
boshqarish jarayonida «inson-texnika» tizimdan tashqari («inson-tabiat»,
«insonobraz» singari yondashish bundan istisno) munosabatlari muhim ahamiyat
kasb etish, ularning tahlili ko‘p jihatdan empirik, amaliy, miqdoriy, tadbiqiy
ma’lumotlarga asoslanishi muayyan darajada yoritilganligiga qaramay, hozirgi
26

davrda «inson-inson», «inson-jamoa», «jamoa-inson», «jamoa-jamoa»
munosabatlarining boshqaruv imkoniyatlarini tekshirish talab qilinadi.
Xo‘jalikni boshqarishning yangi qonuniyatlari, mexanizmlari, omillari,
ijtimoiy manbalari, shaxslararo munosabat usullari, yakka shaxsning
ijtimoiylashuvi xossalari, rahbar va tobe kishilar o‘zaro muomalasining maromi
nizoli vaziyatlarning oldini olish, mazkur jarayonda iliq psixologik muhitning roli,
ishlab chiqarish samaradorligini oshirishning imkoniyatlariga doir empirik va
metodologik materiallar to‘plashning qulay shart-sharoitini yuzaga keltiradi.
Mehnat va ta’lim jarayonlari boshqaruv predmeti hamkorlik faoliyatida
shaxsning xulqiga va ongiga guruhiy ta’sir o‘tkazishning xususiyatlarini, rahbar
bilan ijrochi o‘rtasidagi muomala maromini tekshirish, shaxslararo munosabatlar
bosqichlari, shakllari va ruhiy muhitni ta’minlash mexanizmlarini tadqiq etishdir.
Xuddi shu sababdan shaxs xislatlarini o‘lchash tizimini yaratish dolzarb
muammolardan biri hisoblanib, ularning ayrim ko‘rinishlarini amaliyotga tavsiya
qilish muhim ahamiyat kasb etadi. Shaxsning fidoiyligi jamiyat taraqqiyoti, vatan
gullab yashnashi uchun muhim ahamiyatga ega bo‘lib, altruizm tushunchasiga juda
yaqin turadi. His-tuyg’u – insonning nisbatan barqarorligi, umumiyligi, uning
shaxs
sifatidagi taraqqiyoti davomida shakllangan ehtiyojlari va (xususan) qadriyatlariga
mosligi bilan farq qiladigan yuksak o’zaro madaniy bog’langan hissiyotlaridir.
Psixikaning irratsional (aqliy bilish jarayonlaridan tashqari) tarkibiy qismlari
bo’lmish hissiyot, mayl va shu kabilar yordamida shaxs xulqini tahlil qiluvchi
nazariya psixodinamika deyiladi. Hissiyotning klassifikatsiyasi. Hissiy holatlarning
xilma-xilligi. Hissiyotni klassifikatsiyalashning asosiy shartlari. Sezgining
emotsional toni. Affekt va uning biologik o’rni. Situativ hissiyot. Muvaffaqqiyat
va muvaffaqqiyatsizlik hissiyoti. Hissiyotning namoyon bo’lishi. Hissiyotning
obyektiv ko’rsatkichlari, ularning ishonchliligi Kishi idrok etish, xotirlash, xayol
surish va fikrlash jarayonida faqat voqelikni bilib qolmay, balki hayotdagi u yoki
bu narsalarga munosabat bildiradi, unda ularga nisbatan ijobiy yoki salbiy his-
tuyg’u uyg’onadi. Mamnun bo’lish, suyunish, g’azablanish kabilar his-
27

tuyg’ularning ko’rinishlaridir. His-tuyg’ular kishining o’z hayotida nimalar yuz
berayotganiga, nimalarni bilib olayotganiga yoki nima bilan mashg’ul
bo’layotganiga nisbatan o’zicha turli xil shaklda bildiradigan ichki munosabatidir.
His-tuyg’ular o’zining kechishiga ko’ra o’zgarib turadigan psixik jarayondir. His-
tuyg’ularni boshdan kechirishning turli shakllari - emotsiya, affekt, kayfiyat, kuchli
hayajonlanish stress, ehtiros ko’rinishlariga ega bo’ladi. Histuyg’ular shaxsning
emotsional sohasini tashkil etadi. Kishida his-tuyg’ular uning ehtiyojlari
qondirilishi jarayoni qanday
kechayotganligi belgisi sifatida namoyon bo’ladi.
Barcha psixik jarayonlar kabi emotsional holatlar, his-tuyg’ularning kechishi
ham miya faoliyatining natijasi bo’lib hisoblanadi. Emotsiyaning paydo bo’lishi
tashqi olamda ro’y beradigan o’zgarishlardan boshlanadi. Bu o’zgarishlar kishi
hayoti va faoliyatining jonlanishiga yoki pasayishiga, bir xil ehtiyojlarning paydo
bo’lishiga yoki yo’qolishiga, kishi organizmi ichida yuz beradigan jarayonlardagi
o’zgarishlarga olib boradi. His-tuyg’ular kechishiga oid fiziologik jarayonlar ham
murakkab shartsiz va shartli reflekslar bilan bog’liqdir. «Hissiyot», «emotsiya» va
«his-tuyg’u» degan so’zlar ko’pincha sinonimlar sifatida qo’llaniladi. Torroq
ma’noda olganda, bu qandaydir biroz doimiyroq his-tuyg’ularning bevosita va
vaqtincha boshdan kechirilishdan iboratdir. «Emotsiya» so’zi ruhiy hayajonlanish,
ruhiy xarakterlanish degan ma’noni beradi. Emotsiyalar stenik va astenik turlarga
bo’linadi. Stenik hislar kishining g’ayratlantirsa, astenik hislar esa uning faoliyatini
susaytirib yuboradi.Kishini tez chulg’ab oladigan va shiddat bilan o’tib ketadigan
his-tuyg’u affekt hissiy portlash deb aytiladi. Bu paytda kishi ong bilan ishlay
olmaydi, o’zini qara olmaydi, nazorat keskin susayib ketadi, iroda o’ziga
bo’ysunmaydi.
Kayfiyatlar uncha kuchli bo’lmagan, lekin uzoq vaqt davom etadigan
barqaror hisdir. Kayfiyat shodu-xurramlik yoki qayg’uli, tetiklik yoki lanjlik,
hayajonli yoki ma’yuslik, jiddiy yoki yengiltaklik, jizzakilik yoki muloyimlik
kabilar tarzida kechadi. Ehtiroslar deb kishi xatti-harakatlari yo’nalishini
belgilaydigan, barqaror, chuqur va kuchli hislarga aytiladi. Masalan, rassomlikka,
28

musiqaga ehtiros, bedana urishtirish kabilarga ehtiros. His-tuyg’ular hayvonlarga
ham xos. Lekin insonning his-tuyg’ulari o’z mazmuni va kechishiga ko’ra
hayvonnikidan tubdan farq qiladi. Masalan, jirkanish, faxrlanish, hasad qilish,
shodu-xurramlik, zerikish, hurmat qilish, burchni his etish kabilar faqat insonga
xos bo’ladi Intellektual aqliy his-tuyg’ularga bilishga qiziqish, ajablanish,
shubhalanish,
taajjublanish, ishonch kabi hislar kiradi. Bularning barchasi ijobiy xarakterga ega
bo’lib kishini bilishga, o’rganishga, ishtiyoq bilan ishlashga undaydi.
Ma’naviy his-tuyg’ularga do’stlik-o’rtoqlik, Vatanga muhabbat,
insonparvarlik, hamdardlik, sodiqlik, uyalish, mehnatni sevish kabi his-tuyg’ular
kiradi. Bizning axloqiy yetukligimiz, tarbiyalanganligimiz ana shu hislar orqali
belgilanadi
Estetik his-tuyg’ularga bizning go’zal, chiroyli, yoqimli narsalardan
zavqlanishimiz, shodlanishimiz, huzur qilishimiz, rohatlanishimiz kabilar kiradi.
Bu hislarning manbai go’zal tabiat, san’at, adabiyot, chiroyli turmush kabilar
bo’lishi mumkin. Intellektual, ma’naviy, estetik tuyg’ularni faoliyat va muomala
jarayonida boshdan kechiramiz. Sotsial voqelikka nisbatan butun hissiy
munosabatlar boyligini ifodalagani uchun ularni yuksak his-tuyg’ular deb ham
aytamiz.

29

XULOSA
Shuni xulosa qilib aytishimiz mumkinki, Barcha psixik jarayonlar kabi
emotsional holatlar, his-tuyg’ularning kechishiham miya faoliyatining natijasi
bo’lib hisoblanadi.Emotsiyaning paydo bo’lishi tashqi olamda ro’y beradigan
o’zgarishlardan boshlanadi. Bu o’zgarishlar kishi
hayoti va faoliyatining jonlanishiga yoki pasayishiga, bir xil ehtiyojlarning paydo
bo’lishiga yoki yo’qolishiga, kishi organizmi ichida yuz beradigan jarayonlardagi
o’zgarishlarga olib boradi. His-tuyg’ular kechishiga oid fiziologik jarayonlar ham
murakkab shartsiz va shartli reflekslar bilan bog’liqdir. «Hissiyot», «emotsiya» va
«his-tuyg’u» degan so’zlar ko’pincha sinonimlar sifatida qo’llaniladi. Torroq
ma’noda olganda, bu qandaydir biroz doimiyroq his-tuyg’ularning bevosita va
vaqtincha boshdan kechirilishdan iboratdir. «Emotsiya» so’zi ruhiy hayajonlanish,
ruhiy xarakterlanish degan ma’noni beradi. Emotsiyalar stenik va astenik turlarga
bo’linadi. Stenik hislar kishining g’ayratlantirsa, astenik hislar esa uning faoliyatini
susaytirib yuboradi.
Kishini tez chulg’ab oladigan va shiddat bilan o’tib ketadigan
his-tuyg’u affekt hissiy portlash deb aytiladi. Bu paytda kishi ong bilan ishlay
olmaydi, o’zini qara olmaydi, nazorat keskin susayib ketadi, iroda o’ziga
bo’ysunmaydi Hissiyot va tuyg‘ular o‘rtasida umumiylik ko‘p, lekin farqlar ham
mavjuddir. Xuddi shunday, hissiyotlar – bu kengroq tushuncha, hislar emotsional
kechinmalarning ifodalanishlaridan biri. Hissiyotlar – birlamchi, hislar esa – paydo
bo‘lishi, kelib chiqishi jihatidan ikkilamchi. Hissiyotlar yo‘nalishli reaksiya
xususiyatiga ega bo‘lgani uchun, ular ko‘pincha, noaniq va etarlicha anglanmagan
bo‘ladilar, sezgilar esa, ko‘p hollarda aniq va jism bilan bog‘liq bo‘ladilar.
Hissiyotlar biologik jarayonlar bilan, sezgilar esa – ijtimoiy soha bilan bog‘liq
bo‘ladilar. Bundan tashqari, anglanmaydigan soha bilan bog‘langan, sezgilar esa
ongimizda maksimal darajada namoyon bo‘lgandirlar. Inson sezgilari doimo tashqi
ifodalarga ega bo‘ladilar, hissiyotlar esa ega bo‘lmaydilar. Va nihoyat, hissiyotlar
31

ko‘proq vaziyatga bog‘liq va qisqa muddatli bo‘ladilar, sezgilar esa davomliroq va
yorqin ifodalangan predmetli xarakterga ega. [
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Asmolov A. G. D е yat е lnost i ustanovka. M. Izd. MGU 1979
2. L е ont е v A.N. D е yat е lnost. Soznani е . Lichnost. M.1979.
3. Abulxanova - Slavskaya K. A. D е yat е lnosti. Psixologiya lichnosti. M.1980.
4. Kazakov V. G.Psixologiya. M1989, 55-68 b е tlar.
5. N е mov R.S. Psixologiya. M.1990.
6. Umumiy psixologiya, A. V. P е trovskiy taxr. T.1992, 97-134 b.
7. G‘oziev E.G. Umumiy psixologiya. Toshkent. 2002.1-2 kitob.
8. A.X.Югай, Н.А.Мираширова “Общая психология” – Tашкент 2014.
9. Дружинина В.. “Психология “. Учебник. “Питер”, 2003.
10 Болотова А.К., Макарова И.В. Прикладная психология: учебник для
вузов. –М., Аспект Пресс, 2002. – 383с.
32

Emotsional holatlar

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish