Emotsiya va uning tabiatini o‘rganish - Педагогика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	273.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Emotsiya va uning tabiatini o‘rganish

Купить

Emotsiya va uning tabiatini o‘rganish
MUNDARIJA
KIRISH ………………………………………………………………………...…................................3
I. Emotsiya va uning tabiatini o’rganish.......... ..................4
1.1 Emotsiyalar haqida umumiy tushuncha…………………..……...……….....…..4-7
1.2. Emotsiyaga oid nazariyalar…………..…...............................................8-18
1.3 Inson va hayvonlardagi emotsiyalar .............................................19-23
II. Hissiy buzilishlar haqida psixologik tariflar .........................................24
2.1 Emotsional buzilishlar. Emotsiyani amaliy jihatdan tadbiq etish.24-31
XULOSA ……………………………………………………………………..............................32-33
ADABIYOTLAR RO‘YXATI …………………………………………………………..33-34

1

Kirish
Mavzuning dolzarbligi: Mamlakatimiz mustaqil bo’lgandan keyin chet
mamlakatlari bilan iqtisodiy, madaniy aloqalar kuchayib bormoqda. O’zbekistonga
kelayotgan turistlar, ishbilarmonlar, olimlar, biznesmenlar soni tobora
ko’paymoqda. Ular orasida samimiy va garaz niyatlilari ham uchrab turadi. Ularni
ajratib olish, asl niyatlaridan boxabar bo’lish uchun verbal va noverbal muloqot
sirlaridan boxabar bo’lishni taqozo qiladi. Ushbu kurs ishim mavzusining muhimligi
ana shu dolzarb muammoga qaratilganligidir. Olamda so’zsiz muloqot bo’yicha
yangi mutaxassislar paydo bo’lishdi. Bu mutaxassislar qush va parandalarni
kuzatib, ma’lumot yig’uvchi ornitologlar kabi, atrofdagi odamlarni kuzatib ular
tomonidan berilayotgan turli belgilarni tahlil etib ma’lumotlar to’pladilar. So’zsiz
muloqot mutaxassisi insonlarni har qanday sharoitda, turli vaziyatlarda kuzatish
mumkin. Eng muhimi odamlar uchun bir-birlari bilan muloqatda bo’lish imkoniyati
bo’lsa bas. Chunki kuzatish predmeti bo’lib odamlarning xatti-harakatlari xizmat
qiladi. Bunday kuzatishlar mutaxassis uchun atrofdagilarni yaxshiroq tushunish,
o’z- o’zini chuqurroq anglash va olingan ma’lumotlar asosida atrofdagilar bilan
bo’layotgan munosabatlarni samarali bo’lishini ta’minlaydi. Ajablanarlisi shuki,
inson yer yuzida bir million yildan ortik xayot kechirishiga qaramay, faqat o’tgan
asrning 60-yillardagina so’zsiz muloqot muammosiga e’tiborini qaratdi va uning
yo’llarini o’rgana boshladi. Insonlar so’zsiz muloqot to’g’risida, ya’ni gavdaning
xatti-xarakatlari va yuz ifodalari to’g’risida birinchi kitob nashr etilgandan so’ng
xabar topdi. 1970 yili Djulius Fostning ilk asari nashr etildi. Bu olim o’z kitobida
bixeviorist yo’nalishidagi olimlarning so’zsiz muloqot yuzasidan olib borgan
ishlariga yakun yasadi. Lekin shunga qaramay minglab odamlar yuz ifodasining tili
mavjudligi va uning har bir inson xayotida katta rol o’ynashiga qaramay, bugungi
kunda bu to’grisida yetarli ma’lumotga ega emasliklarini tan oldilar. Kinesika fan
sifatida XX-asrning 2- yarmida vujudga keldi. Lekin odamlarni ushbu xususiyatlarini
o’rganish va aniqlashga bo’lgan qiziqishi bir necha ming yillar avval paydo bo’lgan
bo’lsada hozirgi kunda ham o’z dolzarbligini yo’qotgani yo’q. Bunga sabab
insoniyatni o’zligini anglashga va o’zaro muloqot jarayonida suhbatdoshning ruhiy
xolatini, ichki kechinmalarini, fikr va niyatlarini bilishga qiziqishdir.
2

Kurs ishining Maqsadi: Emotsiya tushunchalari haqida malumotlarga bo’lish va
ularni o’rganib tahlil qilish.
Kurs ishining Vazifasi: Emotsiyalar bo’yicha bilim va ko’nikmalarimizni
mustahkamlash.
Kurs ishining obyekti: O‘quvchi, talabalarda emotsional holatlarni o‘rganish.
Kurs ishining Predmeti : Emotsiya
Kurs ishining tuzilishi . Mundarija, kirish, 2 bob , 4 paragraf, xulosa, foydalanilgan
adabiyotlar ro'yxatidan iborat.Ishning umumiy hajmi __27_ betdan iborat
I.BOB.EMOTSIYA HAQIDA UMUMIY TUSHUNCHA
1.1 Emotsiya haqida tushuncha. Xissiy xolatlarning nerv-fiziologik
asoslari.
Odam tashqi muhitdagi turli-tuman narsa va hodisalarni idrok qilar ekan, hech
vaqt bu narsalarga batamom befarq bo‘lmaydi. Odamning aks ettirish jarayoni
doimo faol xarakterga egadir. Aks ettirish jarayoni quyidagilarni qamrab oladi:
a) shaxsning ehtiyojni qondirish imkoniyatiga egaligini;
b) qondirishga yordam beradigan yoki qarshilik ko‘rsatadigan ob’ektlarga sub’ekt
sifatida qatnashishi;
v) uni harakat qildiruvchi bilimga intiltiruvchi munosabatlar va hokazo.
Chunki odam atrofidagi har turli narsalarni idrok qilib aks ettirar ekan, bu
narsalarga nisbatan ma’lum munosabatda bo‘ladi. Masalan, bizga ayrim narsalar
yoqsa, ya’ni kayfiyatimizni ko‘tarib yuborsa, boshqa bir narsalar yoqmaydi va
kayfiyatimizni buzib, dilimizni xira qiladi. Ba’zi bir ovqatni odam juda ham
3

yoqtiradi, boshqa bir ovqatni esa mutlaqo ko‘rgisi kelmaydi yoki ayrim odamlar
bizga xush keladi yoki boshqa bir odamlar esa noxush keladi. Umuman odam
atrofidagi hamma narsalarga nisbatan munosabatda bo‘ladi va uning
munosabatlari ham aks ettiriladi.
Kishilar idrok qilayotgan, ko‘rayotgan, eshitayotgan, bajarayotgan, o‘ylayotgan,
orzu qiladigan narsalarga befarq bo‘lmaydilar. Bir xil predmetlar, shaxslar,
xarakterlar, voqealar bizni quvontiradi, boshqalari xafa qiladi yana boshqalari
g‘azab, nafratimizni uyg‘otadi. Biz xavf ostida qolganimizda qo‘rquvni his qilamiz,
dushman ustidan g‘alaba qozonish yoki qiyinchilikni engish zavq uyg‘otadi.
Hissiyot bizning tuyg‘ularimizning o‘ziga xos aks ettirish jarayoni bo‘lib, bunda
narsa va hodisalarni aks ettirish jarayonida bizda tug‘iladigan ichki kechinmalar va
munosabatlar aks ettiriladi. Demak, hissiyotlar o‘z- o‘zidan yuzaga kelmasdan,
tashqi olamdagi narsa va hodisalarning ta’siri bilan bog‘liq ravishda yuzaga keladi.
Odam tashqi muhitdagi turli-tuman narsa va hodisalarni idrok qilar ekan, hech
vaqt bu narsalarga batamom befarq bo‘lmaydi. Odamning aks ettirish jarayoni
doimo faol xarakterga egadir. Aks ettirish jarayoni quyidagilarni qamrab oladi:
a) shaxsning ehtiyojni qondirish imkoniyatiga egaligini;
b) qondirishga yordam beradigan yoki qarshilik ko‘rsatadigan ob’ektlarga sub’ekt
sifatida qatnashishi;
v) uni harakat qildiruvchi bilimga intiltiruvchi munosabatlar va hokazo.
Chunki odam atrofidagi har turli narsalarni idrok qilib aks ettirar ekan, bu
narsalarga nisbatan ma’lum munosabatda bo‘ladi. Masalan, bizga ayrim narsalar
yoqsa, ya’ni kayfiyatimizni ko‘tarib yuborsa, boshqa bir narsalar yoqmaydi va
kayfiyatimizni buzib, dilimizni xira qiladi. Ba’zi bir ovqatni odam juda ham
yoqtiradi, boshqa bir ovqatni esa mutlaqo ko‘rgisi kelmaydi yoki ayrim odamlar
bizga xush keladi yoki boshqa bir odamlar esa noxush keladi. Umuman odam
atrofidagi hamma narsalarga nisbatan munosabatda bo‘ladi va uning
munosabatlari ham aks ettiriladi. Kishilar idrok qilayotgan, ko‘rayotgan,
eshitayotgan, bajarayotgan, o‘ylayotgan, orzu qiladigan narsalarga befarq
4

bo‘lmaydilar. Bir xil predmetlar, shaxslar, xarakterlar, voqealar bizni quvontiradi,
boshqalari xafa qiladi yana boshqalari g‘azab, nafratimizni uyg‘otadi. Biz xavf
ostida qolganimizda qo‘rquvni his qilamiz, dushman ustidan g‘alaba qozonish yoki
qiyinchilikni engish zavq uyg‘otadi Hissiyot bizning tuyg‘ularimizning o‘ziga xos aks
ettirish jarayoni bo‘lib, bunda narsa va hodisalarni aks ettirish jarayonida bizda
tug‘iladigan ichki kechinmalar va munosabatlar aks ettiriladi. Demak, hissiyotlar
o‘z- o‘zidan yuzaga kelmasdan, tashqi olamdagi narsa va hodisalarning ta’siri bilan
bog‘liq ravishda yuzaga keladi. Emotsiya – shaxsning voqelikka o‘z munosabatini
his qilishidan kelib chiqadigan, uning ehtiyoj va qiziqishlari bilan bog‘liq bo‘lgan
yoqimli yoki yoqimsiz kechinmalaridir. Keltirilgan ta’riflardan ko‘rinadiki, hissiyot
tushunchasi emotsiyaga nisbatan kengroq tushuncha bo‘lib, shaxsning kundalik
hayoti, turmush tarzidagi barcha jabhalarni qamrab oladi Hissiyotlar o‘zining
yuzaga kelishi nuqtai nazaridan odamning ehtiyojlari, qiziqishlari va intilishlari
bilan bog‘liq bo‘ladi. Masalan, odamning organik ehtiyojlarini qondirishi bilan
bog‘liq bo‘lgan hissiyotlar odamda rohatlanish, qanoatlanish tuyg‘usini yuzaga
keltiradi. Organik hissiyotlarni qondira olmaslik odamning ruhini tushirib,
kayfiyatini buzib, azoblanish, toqatsizlanish hissiga sabab bo‘ladi. Hissiyot odamda
sodir bo‘layotgan hodisa va narsalardan shaxs sifatidagi odam uchun ahamiyatli
bo‘lganlari haqida darak beruvchi signallar tizimi hisoblanadi. Mazkur holda sezgi
a’zolariga ta’sir qiluvchi cheksiz miqdordagi qo‘zg‘ovchilardan aniq bo‘lib ajraladi,
ba’zilari bir-birlari bilan qo‘shilib ketadi va paydo bo‘lgan hissiyot bilan birlashib
ketadi. Natijada ta’ssurot uyg‘otib, biror hissiy nom bilan ifodalangan xotira
obrazlari tariqasida saqlanib qoladi. Buni fiziologik jihatdan shunday tushuntirish
mumkin: ma’lum qo‘zg‘atuvchilar tirik mavjudotlar uchun xotirjamlik haqida darak
beruvchiga aylanadi. Hissiy kechinmalar esa insonning shaxsiy tajribasida tarkib
topadigan reflekslar tizimini mustahkamlash sifatida namoyon bo‘ladi.
Hissiyotning mana shu darak beruvchilik vazifasi psixologiyada hissiyotning
impressiv tomoni deb ataladi.Hissiyot boshqa hamma psixik jarayonlar kabi bosh
miya po‘sti qismining faoliyati bilan bog‘liqdir. Bosh miya hissiyotlarning kuchini
va barqarorligini idora qilib turadi. Hissiyotlar boshqa bilish jarayonlaridan farqli
bosh miya po‘stining faoliyatidan tashqari organizmning ichki a’zolari faoliyati
bilan ham bog‘liqdir, boshqacha qilib aytganda hissiyotlar vegetativ nerv
tizimining faoliyati bilan ham bog‘liqdir. CHunonchi, odam qattiq uyalgan paytida
5

qizarib ketadi, qattiq qo‘rqqan paytida esa rangi o‘chib, qaltirab ketadi, xattoki
odamning ovozida ham o‘zgarish paydo bo‘ladi. Ana shunday hissiy holat yuz
bergan paytda odamning yuragi tez ura boshlaydi, nafas olishi ham tezlashadi
Demak, odam ma’lum hissiy holatni boshdan kechirayotgan paytda uning qon
aylanish tizimi, nafas olish organlari nutq apparatlari ichki sekretsiya bezlari ham
qatnashadi. Masalan, materialni yaxshi bilmaydigan talaba imtihon
topshirayotganda terlab ketadi, tomog‘iga nimadir tiqilib, gapini gapira olmay
qoladi. Odamda qattiq qo‘rqish paytida «YUragi orqaga tortib ketdi», «Sovuq ter
bosib ketdi» kabi iboralarning ishlatilishi hissiyot paytida odamning ichki
a’zolarining ishtirok etishidan dalolat beradi. Juda ko‘p hissiy holatlar bosh
miyaning yaqin po‘stloq osti qismlarining oralig‘i bilan ham bo‘liqdir. Masalan,
ko‘rish tepaligi deb ataluvchi qism ayrim hislarni ifodalaydigan ixtiyorsiz
harakatlarning markazi hisoblanadi. Odamda uchraydigan yuksak ma’naviy
hissiyotlar ham o‘zining nerv-fiziologik asosiga ega bo‘lishi kerak (chunonchi
intellektual, ahloqiy, estetik hissiyotlar). Bu jihatdan akademik I.P.Pavlovning
dinamik streotip haqidagi ta’limoti juda katta ahamiyatga egadir. Bu haqda
akademik I.P.Pavlov shunday deb yozgan edi: «Menimcha, ko‘pincha odatdagi
turmush tartibining o‘zgargan paytlarida odat bo‘lib, qolgan birorta mashg‘ulot
yaqin kishidan judo bo‘lganda, aqliy iztirob chog‘ida kechiriladigan og‘ir
hissiyotlarning fiziologik asosi xuddi eski dinamik streotipning o‘zgarishi, uning
yo‘qolishi va yangi dinamik streotipning qat’iylik bilan hosil bo‘lishidan iborat
bo‘lsa kerak». Ayrim murakkab hissiyotlarning asosida dinamik streotipning
yotishi yaqqol ko‘rinadi. Masalan, estetik hissiyotni oladigan bo‘lsak, biron yoqimli
ko‘ydan lazzatlanish, yoki biron mashhur rassomning ishlagan ajoyib suratlarini
tomosha qilib, rohatlanish estetik hissiyot hisoblanadi. Agar bu hissiyotlarning
nerv-fiziologik asoslarini tahlil qiladigan bo‘lsak, quyidagilarni ko‘rishimiz mumkin.
Masalan, bizga juda yoqadigan kuy boshqa millat odamiga yoqmasligi mumkin.
Bunda ajablanishga hech qanday o‘rin yo‘q. Biz yoshlikdan boshlab mazkur kuyni
bir necha yuz marotalab eshitib borishimiz natijasida ana shu kuyga nisbatan
deyarli buzib bo‘lmaydigan nihoyatda murakkab dinamik streotip yuzaga keladi.
Ana shuning uchun ayrim kuylar bizga yoqadi, ayrimlari esa yoqmaydi. Suratlar
masalasiga kelganda shuni aytish kerakki, qadimgi klassik asarlar ularning ishlanish
uslubi realligi bizni hayratda qoldirib zavq tug‘diradi. Aksincha, hozirgi rassomlar
6

tomonidan ishlangan rasmlar odamda qandaydir noxush hissiyotni tug‘diradi.
Demak, uzoq yillar davomida yuzaga keladigan dinamik streotiplar ayrim
murakkab hisni tashkil qiladi. Shunday qilib, hissiyot vegetativ nerv tizimi orqali
boshqariladigan ichki a’zo faoliyati bilan bog‘liq bo‘lsa ham bari bir bosh miya
po‘sti orqali idora qilinadi. CHunki akademik I.V.Pavlovning fikricha, odamning
butun a’zoyi badanida bo‘ladigan har qanday hodisalarning hammasini bosh miya
po‘sti qismidagi neyronlar idora qiladi. Ana shu jihatdan olganda hissiyotning
nerv-fiziologik asosi bosh miya po‘sti bilan bog‘liq.
1.2. Emotsiyaga oid nazariyalar
Uzoq vaqt davomida psixologlar hissiyotlar tabiati haqidagi masalani echishga
uringanlar. XVIII-XIX asrlarda ushbu muammo bo‘yicha hech qaday nuqtai nazarlar
mavjud emas edi. Keng tarqalgan qarashlardan hissiyotlarning organik
ifodalanishlari – bu psixik hodisalarning oqibati haqidagi dalil asosida paydo
bo‘lgan intellektuallashtirish nuqtai nazaridir. Tasavvur fundamental psixologik
dalil bo‘lib hisoblanadi, bizning hislarimiz esa turli tasavvurlar o‘rtasida
o‘rnatiladigan aloqalarga mos keladi, va tasavvurlar o‘rtasidagi nizolika nisbatan
ta’sirlanish sifatida ko‘rib chiqiladi, deb hisoblagan I.F. Gerbart, bu nazariyaning
aniq ifodasini keltirdi. V. Vundt ham bu nazariyaning tarafdori edi. SHunday qilib,
hissiyotlarni tadqiq qilishda ular haqidagi sub’ektiv, ya’ni, hissiyotlarning psixik
tabiati haqidagi fikrlar o‘z tasdig‘ini topdi, unga muvofiq psixik jarayonlar ma’lum
organik o‘zgarishlarni keltirib chiqaradi.
1872 yilda Ch.Darvin «inson va hayvonlarda hissiyotlarning ifodalanishi» asarini
chop etdi. Uning fikriga ko‘ra, hayvon va odam hulq-atvori o‘rtasida umumiyliklar
mavjud. O‘z fikrini u hayvonlar va odamlar turli emotsional holatlarining tashqi
ifodalanishini kuzatishdan kelib chiqqan holda, asoslab berdi. Ushbu
kuzatishlardan olingan ma’lumotlar evolyusion ta’limot nomini olgan hissiyotlar
nazariyasi asosiga qo‘yildi, bu ta’limotga asosan, hissiyotlar tirik mavjudotlar
evolyusiyasi jarayonida hayotiy muhim bo‘lgan organizmning yashash sharoitlari
7

va vaziyatlariga moslashishni ta’minlovchi moslashish mexanizmlari sifatida
yuzaga keldi.Hissiyotlarning hozirgi zamon tarixi 1884 yilda u. Djemsning «hissiyot
nima?» maqolasining chop etilishidan boshlanadi. U. Djeyms va undan mustaqil
ravishda g. Lange hissiyotlar nazariyasini ishlab chiqdilar, unga asosan,
hissiyotlarning paydo bo‘lishi hosil qilinadigan tashqi ta’sirlar, ixtiyoriy harakat va
tizimlar sohasidagi o‘zgarishlar bilan bog‘liq. Bu o‘zgarishlar bilan bog‘liq bo‘lgan
hissiyotlar, emotsional kechinmalarning xuddi o‘zidir. Djems bo‘yicha,
«yig‘laganimiz sababli qayg‘ulimiz; qaltiraganimiz uchun qo‘rqamiz; kulganimiz
uchun xursand bo‘lamiz». Bu hissiy xabar miyaga ta’sir ko‘rsatib, ma’lum hulq-
atvorni o‘t oldiradi, teskari somatosensor va visserosensor afferentatsiya esa
hissiyotni yuzaga keltirishini bildiradi.Lekin djems-lange konsepsiyasi bir qator
e’tirozlarga sabab bo‘ldi. Organik va emotsional jarayonlarning nisbatiga u.kennon
qarama-qarshi fikr bildirdi. Uning aniqlashiga ko‘ra, insonda sun’iy tarzda hosil
qilinadigan organik o‘zgarishlar har doim ham hissiyotli kechinmalar birgalikda
kuzatilmaydi. Keyinchalik, p.bardning ko‘rsatishicha, haqiqatda, tana o‘zgarishlari
va ular bilan bog‘liq bo‘lgan hissiyotli kechinmalar deyarli bir vaqtda paydo
bo‘ladi, bosh miya tuzilishidagi barcha qismlardan esa hissiyotlar bilan
talamusning o‘zi emas, balki, gipotalamus va limbik tizimning markaziy qismlari
bog‘lanadi.Lindsey-xebbning faollashtirish nazariyasi djems-lange va kennon-
bardlarning psixoorganik nazariyalaridan so‘ng paydo bo‘ldi. Bu nazariyaga ko‘ra,
emotsional holatlar bosh miya quyi qismi nayining retikulyar formatsiyaga ta’siri
bilan belgilanadi, chunki bu tuzilma organizmning faolligi darajasiga javob beradi.
Hissiyotli ifodalanishlar esa asab tizimining biror bir seskantiruvchiga javoban
faollik darajasining o‘zgarishidir.Nazariyalarning alohida guruhini hissiyotlar
tabiatini kognitiv omillar, ya’ni, tafakkur va ong orqali ochib beradigan
dunyoqarashlar tashkil etadi. Ularning orasida, birinchi navbatda, l. Festingerning
kognitiv dissonans nazariyasini ta’kidlab o‘tish lozim. Uning asosiy tushunchasi
dissonansdir. Bu sub’ektning ob’ekt haqida psixologik qarama-qarshi ma’lumotga
ega bo‘lgan vaziyatda yuzaga keladigan salbiy emotsional holat. Bu nazariyaga
muvofiq, ijobiy emotsional kechinmalar odamda o‘zi kutgan natijalar
tasdiqlanganida paydo bo‘ladi. Bunday ijobiy emotsional holat konsonans sifatida
xarakterlanadi, salbiy hissiyotlar faoliyatdan kutilgan natijalar va voqeiy natijalar
o‘rtasida farqlar yoki dissonans bo‘lganida yuzaga keladi.S.shexterning kognitiv-
8

fiziologik konsepsiyasiga asosan, paydo bo‘ladigan emotsional holat qabul
qilinadigan rag‘batlar va yuzaga keladigan jismoniy o‘zgarishlar bilan birga
insonning o‘tmish tajribasi va uning vaziyatni sub’ektiv baholashi ham o‘z ta’sirini
ko‘rsatadi. Bunda baholash uning dolzarb qiziqishlari va ehtiyojlari asosida
shakllanadi.Kognitivistik nazariyalar qatoriga p.v. simonovning hissiyotlar axborot
beruvchi konsepsiyasi ham kiritilishi mumkin. Bu nazariyaga asosan, emotsional
holat individ dolzarb ehtiyoji sifati va jadalligi, hamda, uni qondirish ehtimolligini
baholashi bilan belgilanadi. Bu ehtimollikni baholashni inson tug‘ma va avval
orttirilgan individual tajriba asosida, ixtiyorsiz ravishda ehtiyojni qondirish uchun
taxminiy zarur vositalar, vaqt, zahiralar haqidagi ma’lumotni ayni vaqtda olgan
ma’lumot bilan taqqoslagan holda amalga oshiradi. P.v. simonovning yondoshuvi
quyidagi formulada aks etgan: h = e (m – a), bunda h – hissiyot, uning kuchi va
sifati; e – dolzarb ehtiyoj kattaligi va o‘ziga xos xususiyati; m – dolzarb ehtiyojni
qondirish uchun zarur ma’lumot; a – ayni paytda insonda mavjud bo‘lgan tegishli
axborot.Ushbu formuladan kelib chiqadigan oqibatlar quyidagicha: agar insonda
ehtiyojlar mavjud bo‘lmasa (e = 0), u holda hissiyotlarni ham sezmaydi (h = 0);
ehtiyoj sezayotgan inson uni amalga oshirish uchun to‘la imkoniyatga ega bo‘lgan
holatda ham, hissiyotlar yuzaga kelmaydi. Agar ehtiyojni qondirish ehtimolligining
sub’ektiv baholanishi yuqori bo‘lsa, ijobiy hislar namoyon bo‘ladi. Salbiy hislar esa
sub’ekt ehtiyojini qondirish imkoniyatini salbiy baholaganda yuzaga keladi.Miya
po‘stlog‘i emotsional holatlarni boshqarishda o‘ta muhim o‘rin tutadi. I.p. pavlov
tomonidan aynan, miya po‘stlog‘ining hissiyotlar kechishi va ifodalanishi,
boshqarishi, tanada yuz beradigan barcha hodisalarni o‘z nazorati ostida ushlab
turishi, po‘stloq osti markazlariga tormozlovchi ta’sir ko‘rsatishi, ularni boshqarishi
ko‘rsatib o‘tilgan. Yuqorida bayon etilganlarning tasdig‘i sifatida sub’ektiv
kechinmalar va ularning tashqi ifodasi o‘rtasida keskin farqlar kuzatiladigan klinik
holatlarni keltirish mumkin. Miya katta yarim sharlari po‘stlog‘i shikastlangan
bemorlarda istalgan seskantiruvchi muvofiq kelmaydigan tashqi ta’sirlanish: qattiq
kulgi yoki shashqator ko‘z yoshlarga sabab bo‘lishi mumkin. Lekin, kulib turib, bu
bemorlar o‘zlarini qayg‘uli, yig‘lab turib esa, ba’zan xursandchilik sezadilar.Inson
hissiyotli kechinmalarida ikkinchi signal tizimi katta ahamiyatga ega, chunki
kechinmalar tashqi muhitning bevosita ta’sirlari bilan birgalikda so‘zlar, fikrlar
orqali ham yuzaga kelishi mumkin. Xuddi shunday, o‘qib chiqilgan hikoya,
9

tomosha qilingan film mos bo‘lgan emotsional holatni yuzaga keltirishi mumkin.
Hozirda ikkinchi signal tizimi intellektual, ahloqiy, estetik yuksak insoniy
hissiyotlarning fiziologik asosi bo‘lib sanaladi.Xulosa o‘rnida hissiyotlarning
tarkibiy qismlarini keltirib o‘tish zarur, bular: 1) sub’ektiv kechinma, 2) organizm
reaksiyasi, 3) hissiyotlar bilan yuzaga kelgan va xayoldagi fikrlar yig‘indisi, 4) o‘ziga
xos yuz ifodasi, 5) umumlashtirilgan hissiyotli reaksiyalar: salbiy hissiyotda
atrofdagi voqealarga nisbatan munosabatingiz ham salbiy bo‘ladi, 6) ushbu
hissiyot bilan assotsiatsiyalangan harakatlarga moyillik.Shuni ta’kidlab o‘tish
lozimki, hozirgi vaqtgacha hissiyotlar tabiatiga nisbatan yagona nuqtai nazar
mavjud emas. Hissiyotlarni o‘rganishga qaratilgan tadqiqotlar hozirda ham
o‘tkazilib kelinmoqda. Hozirda to‘plangan tajribaviy va nazariy material hissiyotlar
tabiatining ikkilanganligidan dalolat beradi. Bir tomondan, hissiyotlar – turli psixik
hodisalar, shuningdek, kognitiv jarayonlar, inson qadriyatlari tizimi tuzilmasining
xususiyatlari va boshqalar kabi sub’ektiv omillar hisoblanadi. Ikkinchi tomondan,
hissiyotlar individning fiziologik xususiyatlari bilan belgilanadi. Hissiyotlar ma’lum
seskantiruvchi ta’siri natijasida paydo bo‘ladi, bu esa inson moslashishi va hulq-
atvorining boshqarish mexanizmlari ifodasining xuddi o‘zginasidir. Inson kayfiyati,
affektlari, hislari va ehtiroslari yig‘indisi uning emotsional hayotini va
emotsionallik kabi individual sifatni tashkil etadi. Emotsionallikni insonning
hayotiga tegishli bo‘lgan turli xil sharoitlardan hissiyotli ta’sirlanishga moyillik,
kayfiyatdan ehtirosgacha – kuchi va sifati turlicha bo‘lgan emotsiyalarni kechirish
layoqati, shuningdek, emotsiyalar kuchining tafakkur va hulq-atvorga ta’siri
sifatida ta’riflash mumkin.Shaxsning xususiyatlariga ta’rif berish ko‘p holatlarda
ushbu odamning nimani yoqtirishini, nimadan nafratlanishini, mag‘rurlanishi,
uyalishi, hasad qilishi va qayg‘urishi sababini aniqlashni bildiradi. Individ barqaror
hislari predmeti, ularning jadalligi va xarakteri atrofdagilarga insonning
emotsional olami, hislari va bu bilan, uning individualligini ochib beradi. S.l.
rubinshteynning yozishicha, shaxsning xarakteri va aqliy qobiliyati, qiziqishlari va
boshqa odamlarga munosabatlarining barcha o‘ziga xos xususiyatlari hissiyotlar va
sezgilarning kamalak rangida namoyon bo‘ladi va aks etadi.Emotsionallik tug‘ma
bo‘ladi, lekin affektlar, sezgilar hayot jarayonida rivojlanadi, bu esa insonning
shaxs sifatida rivojlanishini bildiradi. Bunday rivojlanish inson emotsional sohasiga
yangi ob’ektlarni kiritish, shaxs sezgilarini ongli irodaviy boshqarish va nazorat
10

qilish darajasining oshishi ahloqiy boshqarishga yuksak ahloqiy qadriyatlar (vijdon,
mas’uliyatlilik, nomus va boshqalar) ning asta-sekin kiritilishi bilan bog‘liq.Inson
emotsional hayotining rivojlanishida ma’lum bo‘lgan izchillik mavjud. Lekin bir
davr sezgisidan keyingi davr sezgisiga o‘tish shaxsning har tomonlama rivojlanishi
bilan bog‘liq. Hissiyotlar odam energiyasini to‘plovchi faoliyatga nisbatan kuchli
rag‘bat bo‘lishi mumkin, asosiysi, ularni tegishli tarzda yo‘naltirishdir.Har bir inson
uchun ijobiy emotsional ta’sirlanishlarni kuchaytirish va kengaytirish bilan bir
vaqtda boshqa odamlar emotsional holatiga samarali ta’sir ko‘rsatish malakasiga
ega bo‘lish juda muhimdir. Zararli emotsional ta’sirlanishlar ko‘p hollarda yuqori
emotsional zo‘riqish vaziyatlarida, o‘ta toliqqan holatlarda, frustratsiya vaqtida,
odamlar ta’sirchanligida, ishlar ko‘ngilgidek yurishmaganida, hayotiy muhim
rejalar barbod bo‘lganida yuzaga kelishini bilish va yodda tutish lozim.Amaliy
hayotda emotsiyalar sifatida, odatda, insonning turli-tuman javob reaksiyalari
ehtirosning to‘lqinli portlashlaridan tortib, to kayfiyatning nozik tuslarini
tushunamiz. Psixologiyada emotsiyalar deb kechinmalar shaklidagi inson hayotiy
faoliyati uchun tashqi va ichki vaziyatlarni baholash va shaxsiy ahamiyatni aks
ettiradigan psixik jarayonlarga aytiladi. Hissiyotlar – yorqin sub’ektiv tusga ega
bo‘lgan iski va tashqi seskantiruvchilarning ta’siriga nisbatan inson va hayvonlar
javob reaksiyalari. Bundan kelib chiqadiki, hissiyotlarning ahamiyatli belgisi
ularning sub’ektivligidir. Hissiyotlar evolyusiyaning moslashuvchi «mahsuloti»
sifatida, odatdagi vaziyatlarda organizm hulq-atvorining biologik jihatdan
umumlashtirilgan usullari sifatida yuzaga kelganlar.
Hissiyotlar ehtiyojlar bilan ularning qondirilishi yoki qondirilmasligi bilan
bog‘liq. Hissiyotlar ikki valentli – ular yoki ijobiy, yoki salbiy bo‘ladi. Hissiyotlar –
organizmning muhit bilan o‘zaro ta’sirining mutanosibligi darajasini bevosita
baholash mexanizmi. Ehtiyojlar o‘rnidagi hissiyotlar harakatga yo‘naltiriladi.
Ko‘plab hissiyotli ifodalarda boshlang‘ich hissiyotlarning to‘rt xili: shodlik
(zavqlanish), qo‘rqinch, g‘azab va hayratlanish ajratiladi.
Hislar – bu inson ongida uning yuksak ehtiyojlarining qondirilishi yoki
qondirilmasligida paydo bo‘ladigan voqelikka nisbatan munosabatining aks etishi.
11

Hissiyot va tuyg‘ular o‘rtasida umumiylik ko‘p, lekin farqlar ham mavjuddir.
Xuddi shunday, hissiyotlar – bu kengroq tushuncha, hislar emotsional
kechinmalarning ifodalanishlaridan biri. Hissiyotlar – birlamchi, hislar esa – paydo
bo‘lishi, kelib chiqishi jihatidan ikkilamchi. Hissiyotlar yo‘nalishli reaksiya
xususiyatiga ega bo‘lgani uchun, ular ko‘pincha, noaniq va etarlicha anglanmagan
bo‘ladilar, sezgilar esa, ko‘p hollarda aniq va jism bilan bog‘liq bo‘ladilar.
Hissiyotlar biologik jarayonlar bilan, sezgilar esa – ijtimoiy soha bilan bog‘liq
bo‘ladilar. Bundan tashqari, anglanmaydigan soha bilan bog‘langan, sezgilar esa
ongimizda maksimal darajada namoyon bo‘lgandirlar. Inson sezgilari doimo tashqi
ifodalarga ega bo‘ladilar, hissiyotlar esa ega bo‘lmaydilar. Va nihoyat, hissiyotlar
ko‘proq vaziyatga bog‘liq va qisqa muddatli bo‘ladilar, sezgilar esa davomliroq va
yorqin ifodalangan predmetli xarakterga ega. Ular odamning ma’lum ob’ektlarga
nisbatan barqaror munosabatini aks ettiradilar. Sezgilar insonning madaniy-tarixiy
rivojlanish jarayonida paydo bo‘lganlar va rivoj topganlar.
Hissiyotlar va tuyg‘ular sezgi, idrok, tasavvur, inson bilishi va faoliyati tashqarida
mavjud bo‘lmaydilar. Hissiyotlar va sezgilar ob’ekt va sub’ektning juda murakkab
bo‘lgan o‘zaro munosabatlarida yuzaga kelib, yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan
jismlarning xususiyatlariga bog‘liq bo‘ladilar. Hissiyotlar va sezgilarning o‘ziga
xosligi insonning ehtiyojlari, motivlari, intilishlari, tilaklari, iroda, xarakter
xususiyatlari bilan belgilanadi. Hissiyotlar va sezgilar tabiatini tushunish ularni
inson hayotiy faoliyatida ko‘rib chiqishni taqazo etadi. Emotsional holatlar paydo
bo‘lishining asosini insonning ehtiyojlari va motivlari tashkil etadi. Ularni qondirish
maqsadni ko‘zlash, hayotiy masalarni hal etishni taqazo etadi. Ehtiyojlarni
qondirishga yo‘naltirilgan, ko‘zlangan maqsadlarga erishish amalga oshiriladigan
real hayotiy sharoitlar emotsional kechinmalarning turli tumanligiga sabab bo‘ladi.
Hissiyotlar ko‘pchilik ko‘rsatkichlari, ya’ni, sifati (ijobiy va salbiy), jadalligi (kuchli
va kuchsiz), davomiyligi (qisqa muddatli va barqaror), anglanganligi, chuqurligi,
irsiy manbasi, murakkabligi, bajaradigan vazifalari, organizmga ko‘rasatadigan
ta’siriga qarab farqlanadi.Hissiyotlar turlicha vazifalarni bajaradilar. Ularning
boshqaruvchi, aks ettiruvchi, daraklovchi, undovchi (rag‘batlantiruvchi),
mustahkamlovchi, o‘tkazuvchi, moslashuvchi, kommunikativ, hosil qiluvchi,
ifodalovchi vazifalari shular jumlasidandir.Hissiyotlar va sezgilar organizm holati va
12

inson hulq-atvorini boshqarish vazifasini bajaradilar. Xuddi shuningdek, yaxshi so‘z
jon ozig‘i deydilar. Bunda, avvalambor, muhim o‘rin tutgan insonning boshqa
odamning emotsional holatiga verbal ta’siri ko‘zda tutilgan bo‘ladi. Bunda
hissiyotlar va sezgilarning boshqaruvchi vazifasi namoyon bo‘ladi. Aks ettiruvchi
vazifasi voqealarning umumiy baholanishi ifodalandi, sezgilar butun organizmning
qamrab olgani uchun, ular ta’sir ko‘rsatayotgan omillarning foydasi yoki zararini
aniqlashga va zararli ta’sir aniqlangunicha ta’sirlanish imkonini beradi. Masalan,
yo‘lni kesib o‘tayotgan odam undagi vaziyatga ko‘ra turli darajadagi qo‘rqinchni
boshidan kechiradi. Bundan kelib chiqadiki, hissiyotlar va sezgilarning aks ettirish
vazifasi insonga atrof-olamda to‘g‘ri yo‘nalish olish va jismlar, hodisalarni ularning
istalganligi nuqtai nazaridan baholash imkonini yaratadi. Xabarlovchi vazifasi
yuzaga keladigan kechinmalar insonga undagi ehtiyojlarni qondirish jarayonining
kechishi, yo‘lida qanday to‘siqlarga uchrashi, birinchi navbatda nimalarga e’tibor
qaratishi lozimligi va h.k.lar haqida xabar berishdan iborat. Hissiyotlar va
sezgilarning baholovchi yoki aks ettiruvchi vazifasi bevosita undovchi vazifasi bilan
bog‘liq. S.L. Rubinshteyn ko‘rsatib o‘tganidek, «... hissiyot o‘zida jismga yoki unga
teskari yo‘naltirilgan ehtiros, tilak, intilishni mujassamlashtiradi». SHunday qilib,
hissiyotlar va sezgilar yuzaga kelgan ehtiyojni qondirishga erishish yok inson
oldida turgan vazifala hal etiladigan yo‘lni izlash yo‘nalishni aniqlashga yordam
beradi.Mustahkamlovchi vazifa hissiyotlar va sezgilarning o‘qitishda bevosita
ishtirok etishidan iborat. Kuchli emotsional ta’sirlanishga sabab bo‘ladigan
ahamiyatga molik voqealar uzoq vaqt xotirada saqlanib qoladi. Hissiyotlar va
sezgilarning o‘tkazuvchi vazifasi motivlar raqobatida, ayniqsa, yaqqol ko‘rinadi,
buning natijasida kuchli ehtiyoj aniqlanadi. Xuddi shunday, inson uchun tabiiy
bo‘lgan o‘zini muhofaza qilish instinkti va ma’lum etika me’yorlariga rioya qilish
ijtimoiy ehtiyoji o‘rtasida yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan qarama-qarshiliklar o‘z
mohiyatiga ko‘ra, qo‘rquv va mas’uliyat hissi o‘rtasidagi kurashda joriy etiladi.
Moslashuvchi vazifasi hissiyotlar tufayli jonli mavjudotlar o‘zlari uchun dolzarb
bo‘lgan ehtiyojlarni qondirishda u yoki bu sharoitlarning ahamiyatliligini
ko‘rsatishlaridan iborat. CH.Darvin fikriga ko‘ra, hissiyotlar moslashtiruvchi vosita
sifatida yuzaga kelgan. O‘z vaqtida paydo bo‘lgan sezgi tufayli organizm atrof-
muhitga samarali tarzda moslashib olish imkoniyatiga ega.SHuningdek,
sezgilarning kommunikativ vazifasi ham mavjud. Mimika va pantomimika
13

harakatlari insonga o‘z kechinmalarini boshqalarga etkazib berishga, o‘zlarining
atrof-olam jism va hodisalariga bo‘lgan munosabatlari haqida ma’lumot berish
imkoniyatini tug‘diradilar. Mimika, tana holatlari, imo-ishoralar, ma’noli
xo‘rsinishlar, tovush ohangining o‘zgarishi «insoniy hislar tili», hissiyotlardan xabar
beruvchi vosita bo‘lib hisoblanadi. Tadqiqotlarning ko‘rsatishicha, sezgilarning
barcha ifodalanishlarini ham oson aniqlab bo‘lmaydi. Dahshat (57%), so‘ngra
nafrat (48%) va ajablanish (34%) kabi hislarni oson aniqlab olish mumkin.
Kommunikativ vazifada atrofdagilarga ta’sir ko‘rsatish vazifasini ham ajratish
mumkin.Hissiyotlarning umumlashtiruvchi vazifasi vaqt va fazoda bir-biriga yaqin
bo‘lgan alohida voqea va dalillarni birlashtirish imkonini beradi. Bundan tashqari,
hissiyotlar ekspressiv vazifani bajaradilar. Ko‘p hollarda ular periferik xususiyatga
ega bo‘lgan organik o‘zgarishlar (qizarish, oqarish, nafasning tezlashishi, erakning
tez-tez urishi va boshqalar) bilan birgalikda kechadi, ifodali harakatlar (mimika va
pantomimikada, vokallashtirish)da ifodalanadi. Kundalik hayotda ifodali harakatlar
orqali biz, odatda, atrofdagi odamlarning emotsional holati, kayfiyatidagi
o‘zgarishlarni etarlicha aniq idrok qilamiz va baholaymiz.Hissiyotlar insonlar
hayotida o‘ta muhim o‘rinni egallaydilar. Xuddi shunday, hozirgi kunda
hissiyotlarning organizm hayotiy faoliyati xususiyatlari bilan aloqasini hech kim
inkor etmaydi. Ma’lumki, hissiyotlar ta’sirida qon aylanish, nafas olish, ovqat hazm
qilish, ichki va tashqi sekretsiya bezlari va boshqa organlarining faoliyati o‘zgaradi.
Kechinmalarning ortiqcha jadalligi va davomiyligi organizmda buzilishlarni keltirib
chiqarishi mumkin.
Hissiyotlar – bu juda murakkab psixik hodisalar. Ahamiyatga ega bo‘lgan
hissiyotlarga quyidagi emotsional holatlar turlarini kiritish mumkin: hissiyot
affektlari, kayfiyatlar, ehtiroslar, stresslar, frustratsiyalar, hissiyotlarning
emotsional toni, emotsional munosabat.
Affekt – sub’ekt uchun dolzarb bo‘lgan hayotiy sharoitlarining keskin va
kutilmaganda o‘zgarishi bilan bog‘liq ravishda paydo bo‘ladigan va aniq
ifodalangan harakatli visseral (ichki organik) namoyon bo‘lish birga kuzatiladigan
kuchli va nisbatan qisqa muddatli emotsional holat. Affektiv holat ongli
faoliyatning tormozlanganligi bilan ifodalanadi, sub’ekt hulq-atvorini ongli
nazoratining izdan chiqishida namoyon bo‘ladi. Affekt real sharoitlarda
14

sub’ektning xavfli, ko‘p hollarda kutilmaganda paydo bo‘lgan vaziyatlardan
mutanosib holda chiqib ketish yo‘lini topa olmaslik layoqatsizligida rivojlanadi.
Affektga misol tariqasida kuchli g‘azab, achchig‘lanish, dahshat, shiddatli quvonch,
chuqur qayg‘u, umidsizlik kabilarni keltirish mumkin. Affektning eng asosiy
xususiyatlaridan biri ushbu emotsional ta’sirlanishning engib bo‘lmas darajada
odamga qandaydir faoliyatning bajarish zaruriyatini bog‘lashdan iborat, lekin
bunda odamda voqelik hissi yo‘qoladi.Emotsional holatning keyingi turi – bu
emotsiyalarning o‘zi. Emotsiyalar affektlardan davomiyligi bilan farq qiladi.
Ularning boshqa alohida qirrasi faqat joriy voqealarga emas, balki, taxminiy yoki
yodga olinadiganlarga nisbatan ham ta’sirlanish hisoblanadi.Emotsiyalarning
mohiyatini tushunish uchun tashqi muhitning jism va hodisalarining ko‘pchiligi his-
tuyg‘u organlariga ta’sir ko‘rsatib, ularda murakkab, ko‘p qirrali emotsional
hissiyotlar va sezgilar va bir vaqtning o‘zida ham zavqlanish, ham qoniqmaslikda
ifodalanadi, sezgilarni keltirib chiqarishlari mumkin. Bundan tashqari, ko‘pchilik
vaziyatlarda, bir tomondan, qandaydir zo‘riqish sezgilari, ikkinchi tomondan, hal
etish, yoki engil tortish yuzaga keladi. Faoliyatning keskin damlarida, qaror qabul
qilishning mas’uliyatli daqiqalarida qiyinchiliklarni bartarf etishda biz zo‘riqishni
his etamiz. U yaqqol ko‘zga tashlanadigan faol xususiyatga ega bo‘lib, faoliyat
ob’ektiga e’tiboning kuchayishi, aqliy va jsmoniy kuch to‘plash, harakatga
chanqoqlik, bizni o‘rab oladigan alohida hayajon bilan birgalikda
kechadi.Emotsional jarayonlarning boshqa xildagi iodalanishi qo‘zg‘alish va
tinchlanish hisoblanadi. Qo‘zg‘algan emotsional holat, odatda, faol xususiyatga
ega bo‘lib, faoliyat yoki unga tayyorgarlik ko‘rish bilan bog‘liq. Tinchlanish
faoliyatning pasayishi bilan bog‘liq bo‘lsada, undan maqsadga muvofiq ravishda
foydalanishning asosi bo‘lib xizmat qiladi.
Harakat faolligiga ta’sir ko‘rsatishga qarab, emotsiyalar stenik va astenik turlarga
bo‘linadi. Stenik emotsiyalar va sezgilar faol harakatga undaydi, inson kuchlarini
to‘playdi. Xuddi shunday, quvonch va ilhomlanish hislari insonni energiyaviy
faoliyatga rag‘batlantiradi. Astenik emotsiyalar insonni bo‘shashtiradi, faolligini
pasaytiradi, faoliyatni to‘xtatadi.Kayfiyat – bu u yoki bu emotsiyalarning barqaror
kechinmasi. Uzoq davom etuvchi, hulq-atvorni bezovchi emotsional holat. Uni
individning shaxsiy tomonlarini, asosiy hayotiy hissiyotlarini, ishiga nisbatan
15

muvaffaqiyat yoki muvaffaqiyatsizlik, qulay yoki noqulay sharoit, odamlar
munosabatlaridagi madaniyat darajasi, ichki holat kabilarni qamrab oluvchi
ta’sirlar keltirib chiqaradi. Kayfiyatda hissiyotlar va sezgilarning rag‘batlantiruvchi
vazifasi, ularning inson faoliyatiga ta’siri namoyon bo‘ladi. Kayfiyat ijobiy yoki
salbiy, ma’lum jadallik, ifodalanish, zo‘riqish va barqarorlikka ega bo‘lishi
mumkin.Emotsiyalar va sezgilar ta’siridagi psixik faollikning eng yuqori darajasi
ko‘tarinkilik, eng quyisi – apatiya deb ataladi. Psixik faoliyatning salbiy ta’sirlar
tomonidan sezilarsiz darajada o‘zgarishi izdan chiqish holatidir. Insonning
emotsional barqarorligi turli emotsiogen ta’sirlarga nisbatan hulq-atvorining
turg‘unligida ifodalanadi. Qiyinchiliklarga nisbatan barqarorlik, boshqa odamlar
hulq-atvoriga nisbatan bardoshlilik tolerantlik ( lot. – bardosh) deb ataladi.
Inson fikrlari va harakatlari yo‘nalishini belgilab beruvchi barqaror, chuqur va
kuchli his ehtiros deb ataladi. Ehtiroslarning asosiy belgisi ularning amaliy natijaga
ega bo‘lishi, irodaviy va emotsional holatlarning yagonaligidir. Ehtiros insonni
hislar ob’ekti haqida astoydil o‘ylashga, ular asosidagi ehtiyojlarning qondirilishini
to‘laqonli va yaqqol tasavvur etishga, bu qondirilish yo‘lida haqiqiy yoki bo‘lishi
mumkin bo‘lgan to‘siq va qiyinchiliklarni xayol qilish va har tomonlama o‘ylashga
majbur qiladi. Ehtiroslar turg‘unligi, vaqt bo‘yicha insonga egalik qilish davomiyligi
bilan xarakterlanadi. SHaxsning olamga nisbatan chuqur tanlangan
munosabatining ifadalanishi sifatida ehtiroslar ijobiy va salbiy bo‘lishi
mumkin.Turli sezgilar (hidlar, ranglar, tovushlar va h.k.) biz uchun yoqimli, neytral
yoki yoqimsiz bo‘ladi. Hissiy ton. Hissiyot ko‘pincha faqat hissiy tus sifatidagi ruhiy
jarayonlarning o‘ziga xos tomoni tariqasida namoyon bo‘ladi. YOqimli suhbatdosh,
kulguli voqea, yoqimsiz hid, zerikarli kitob, ko‘ngildagi mashg‘ulot, hushchaqchaq
sayohat, og‘ir ish kabilar. Ko‘pincha emotsiyalar o‘zining ta’sirchanligi bilan bir-
biridan ajralib turishiga qaramay, bunday sifatni hissiy holatlar stenik (yunoncha
so‘zdan olingan bo‘lib, kuch degan ma’noni anglatadi) xususiyatli deyiladi. Bunda
emotsiyalar dadil xatti-harakatlarga, mantiqiy mulohazalarga, nisbiy izlanishlarga
kuch quvvat, qanoat bag‘ishlaydi. Emotsional javob – jismli muhitdagi joriy
o‘zgarishlarga nisbatan operativ emotsional ta’sirlanish. Go‘zal manzarani ko‘rib
qoldingiz – emotsional javob yuzaga keldi. Bu javob insonning emotsional
qo‘zg‘aluvchanligi, emotsional tonusi bilan belgilanadi. Emotsional javobning
16

turlaridan biri sintoniya – boshqa odamlar emotsional holatini birga qayg‘urish –
insonningmuhim ijtimoiy sifati hisoblanadi. Nizoli asosidagi emotsional holatlarga
stress, frustratsiya, affekt kiradi.
1.3 Inson va hayvonlardagi emotsiyalar
Odam his-tuyg’ulari bilan hayvon hissiyotlari o’rtasida juda katta farq bo’ladi.
Odamda juda ko’p miqdorda his-tuyg’ular borki, bunday hissiyotlar hayvonlarda
uchramaydi. Shuning uchun ham odam ham xayvon uchun umumiy bo’lgan
g’azablanish, qo’rqish, jinsiy hissiyot, qiziquvchanlik, xursandchilik, g’amginlik
emotsiyalari hayvonlarda sifat jihatidan farq qiladi. Shu o’rinda S.Shexterning
emosional faktorlarning paydo bo’lishi kognitiv-fiziologik konsepsiyasini keltirib
o’tish joiz.Insoniy emotsiyalar "insoniylashtirilgan" ijtimoiy sharoit bilan bog’liq
holda namoyon bo’ladi. Emotsiyalarning "insoniylashuvi" shunday namoyon
bo’ladiki, ichdan kechadigan hissiyotlar mazmuni, juda boy va murakkabdir.
Odamlar bilan mehnat, siyosat, madaniyati, oilaviy hayot o’rtasida paydo bo’lgan
munosabatlarning ko’pligi, sof insoniy hissiyotlarning paydo bo’lishiga olib
keladi.Ular bolalarga odob bilan javob berishni, suhbatdoshiga ochiq ko’ngillik
bilan jilmayish, keksalar va nogironlarga hurmat bilan joy berishni o’rgatdi. Odam
o’z hissiyotlarini o’zi boshqaradi. Ba'zi kishilar emotsiyalarini yashirish niyatida
qarama-qarshi emotsiyalarni ifodalaydilar. Masalan, qayg’urish yoki qattiq og’riq
paytida kulimsirash, kulgilari kelgan paytda yuzlarini jiddiy, o’ychan holga keltira
oladilar. Lekin o’zining imo- ishoralari va mimikalarini boshqara olishga qaraganda
nafas olish, qon aylanish va ovqat hazm qilish tizimidagi o’zgarishlarni ushlab
qolish juda qiyin bo’ladi. Odam xayajonlangan paytda bir maromda nafas ola
biladi, ko’z yoshlarini ushlab qola oladi, lekin rangini o’zgartirish yoki qizartirishga
qodir emas. Ammo emotsiyalarni paydo qiluvchi narsalardan o’zini chalg’itishi
mumkin.
17

Hissiy holatlarning ifodalanishi
Hissiy holatlarning ifodalanishi birinchidan, ifodali harakatlar (yuz ifodasi, qo’l,
oyoq harakatlari), ikkinchidan organizmdagi turli hodisalarni, ya'ni ichki a'zolar
faoliyatining va holatining o’zgarishida, uchinchidan tabiatda, ya'ni organizm qon
tarkibidagi va boshqa suyuqliklardagi kimyoviy o’zgarishlarni, shuning bilan birga
modda almashinuvida bo’ladigan o’zgarishlarni o’z tarkibiga oladi.His-
tuyg’ularning tashqi ifodasiga yuz ifodasi, imo-ishora, vajohat va qaddu-
qomatning o’zgarishi, ayiruv, tashqi chiqaruv bezlarining faoliyati (so’lak, ter
ajralishi) va ayrim harakatlar xususiyatlaridagi o’zgarishlarni kiritish mumkin.
Bunga nutqning faol o’zgarishlari, "ovoz mimikasi" va gaplar tarkibining sintaksis
o’zgarishi, "tutilmasdan gapirish", yoki alo?ida "silliqlik" hamda "ifodalilik"ning
yuzaga kelishi nihoyat hissiyot o’zining to’la qisman ifodasini topadigan xatti-
harakatlarga taalluqlidir. Kishining emosional kechinmalari vaqtida nutqining
tezligi o’zgaradi. Ko’pincha nutqning sintaksis tuzilishi buziladi, tezligi va ahamiyati
o’zgaradi. O’tkazilgan tekshirishlar shuni ko’rsatadiki, g’amginlik va ma'yuslik
hislarini ifodalovchi kishining ovozi beixtiyor pasayib ketadi, so’zlashgan kishining
tovushi ham bo’linib-bo’linib chiqadi .
Tuygʻu yuqori intensivlik va yuqori gedonistik tarkibga ega boʻlgan har qanday
ruhiy tajriba sifatida aniqlanadi. Hayvonlarda his-tuygʻularning mavjudligi va
tabiati inson hissiyotlari bilan bogʻliq va bir xil mexanizmlardan kelib chiqadi, deb
ishoniladi. Charlz Darvin ushbu mavzu boʻyicha yozgan birinchi olimlardan biri
boʻlib, uning kuzatuv (va baʼzan anekdot) yondashuvi keyinchalik ishonchliroq,
faraziy, ilmiy yondashuvga aylandi. Kognitiv moyillik va oʻrganilgan nochorlik
modellari uchun testlar turli xil hayvonlar turlarida, jumladan, kalamushlar, itlar,
mushuklar, rezus maymunlari, qoʻylar, tovuqlar, starlinglar, choʻchqalar va
asalarilarda optimizm va pessimizm tuygʻularini koʻrsatdi. Yaak Panksepp
hayvonlarning his-tuygʻularini oʻrganishda katta rol oʻynadi va oʻz tadqiqotlarini
nevrologik jihatga asosladi. Ettita asosiy hissiy hissiyotlar qayd etilgan boʻlib, ular
turli xil neyrodinamik limbik emotsional harakatlar tizimlari orqali aks ettirilgan,
jumladan, qidiruv, qoʻrquv, gʻazab, shahvat, gʻamxoʻrlik, vahima va oʻyin. Bunday
hissiy javoblarni miya stimulyatsiyasi va farmakologiya orqali samarali nazorat
qilish mumkin.Tuygʻular turli xil yondashuvlar, jumladan, bixeviorizm, qiyosiy,
18

anekdot, ayniqsa Darvinning yondashuvi va bugungi kunda eng koʻp
qoʻllaniladigan ilmiy yondashuv, jumladan, funktsional, mexanik, kognitiv moyillik
testlari, oʻz-oʻzini davolash, shpindel neyronlari, vokalizatsiya va
nevrologiya.Hayvonlardagi his-tuygʻular hali ham juda munozarali mavzu boʻlib
qolsa-da, ular primatlar, kemiruvchilar, fillar, otlar, qushlar, itlar, mushuklar,
asalarilar va qisqichbaqalarni oʻz ichiga olgan katta va kichik turlarning keng
doirasida oʻrganilgan.
"Tuygʻu" soʻzi 1579-yilga borib taqaladi, u fransuzcha „hayajonlantirish“ degan
maʼnoni anglatuvchi émouvoir soʻzidan hosil boʻlgan. Biroq, bu soʻzning eng
qadimgi oʻtmishdoshlari, ehtimol, tilning olis kelib chiqishiga borib
taqaladi.Tuygʻular organizm uchun alohida ahamiyatga ega boʻlgan ichki yoki
tashqi hodisalarga diskret va ketma-ket reaksiyalar sifatida tavsiflangan. Tuygʻular
qisqa muddatli boʻlib, fiziologik, xulq-atvor va asab mexanizmlarini oʻz ichiga olishi
mumkin boʻlgan muvofiqlashtirilgan javoblar toʻplamidan iborat. Hissiyotlar ham
evolyutsiya natijasi sifatida tasvirlangan, chunki ular qadimgi odamlar duch
keladigan qadimiy takrorlanadigan muammolarni hal qilishda yordam
bergan.Oddiy va murakkab insoniy hissiyotlar
Odamlar baʼzan „oddiy“ va „murakkab“ his-tuygʻularni ajratadilar. Oltita hissiyot
oddiy (asosiy) deb tasniflandi: gʻazab, jirkanish, qoʻrquv, baxt, qaygʻu va
ajablanish. Murakkab his-tuygʻularga nafrat, hasad va yoqtirish kiradi. Biroq,
bunday usulda ajratish qiyin va hayvonlar koʻpincha hatto murakkab his-
tuygʻularni ifodalaydi.Qiyosiy psixologiya va etologiya kabi hayvonot fanlari
rivojlanishidan oldin hayvonlarning xulq-atvorini talqin qilish, Bixeviorizm deb
nomlanuvchi minimalist yondashuvni qoʻllab-quvvatlagan. Ushbu yondashuv
hayvonga xatti-harakatni tushuntirishi mumkin boʻlgan eng kam talabchanlikdan
tashqari qobiliyatni berishni rad etadi; bundan kattaroq narsa asossiz
antropomorfizm sifatida qaraladi. Bixevioristik yondashuv nima uchun
hayvonlarning baʼzi xatti-harakatlarini tushuntirish uchun odamlar ongni va uning
insonga oʻxshash barcha oqibatlarini postulatsiya qilishlari kerak, agar oddiy
stimul reaksiya bir xil effektlarni yaratish uchun etarli tushuntirish boʻlsa?Baʼzi
bixevioristlar, masalan, Jon B. Watson, ogohlantiruvchi-javob modellari hissiy deb
taʼriflangan hayvonlarning xatti-harakati uchun etarli tushuntirish beradi va har
19

qanday xatti-harakat, qanchalik murakkab boʻlishidan qatʼi nazar, oddiy
ogohlantiruvchi-javob birlashmasiga tushirilishi mumkinligini taʼkidlaydi[8].
Uotson psixologiyaning maqsadi „maʼlum bir stimulga qanday javob berishini
bashorat qilish; yoki javob berilganda, qaysi vaziyat yoki ragʻbatlantirish javobni
keltirib chiqarganligini koʻrsating“ deb yozgan.Ong va ongga oid falsafiy savollar
tufayli koʻplab olimlar hayvonlar va inson tuygʻularini oʻrganishdan bosh tortadilar
va buning oʻrniga nevrologiya orqali oʻlchanadigan miya funksiyalarini
oʻrganadilar.
Qiyosiy yondashuv
1903-yilda C. Lloyd Morgan[en] etologiyada qoʻllaniladigan Okkam ustarasining
maxsus shakli boʻlgan Morganning Canonini nashr etdi.
Darvinning yondashuvi
Charlz Darvin dastlab Insonning kelib chiqishi va jinsiy tanlanish[en] " kitobiga his-
tuygʻular haqidagi bobni kiritishni rejalashtirgan edi, lekin uning gʻoyalari
rivojlanib borgan sari, ular Inson va hayvonlarda hissiyotlarning ifodalanishi
„ kitobiga aylandi. Darvin his-tuygʻular moslashuvchan mexanizmlar boʻlib,
kommunikativ va motivatsion funksiyalarni bajaradi va hissiy ifodani tushunish
uchun foydali boʻlgan uchta tamoyilni shakllantirdi: Birinchidan, yaxshi odatlar
printsipi Lamarkcha pozitsiyani egallab, foydali hissiy ifodalar avlodlarga oʻtishi
haqida fikr yuritadi. Ikkinchidan, antiteza printsipi baʼzi hissiy iboralar faqat foydali
ifodaga qarshi boʻlganligi sababli mavjud boʻlishini koʻrsatadi. Uchinchidan,
hayajonlangan asab tizimining tanaga bevosita taʼsir qilish printsipi shuni
koʻrsatadiki, hissiyotlarning namoyon boʻlishi asab energiyasi qandaydir chegarani
kesib oʻtganda sodir boʻladi va uni boʻshatish kerak.Darvin hissiy ifodani ichki
holatning tashqi aloqasi sifatida koʻrib chiqdi va bu iboraning shakli koʻpincha asl
adaptiv foydalanishdan tashqariga chiqadi. Misol uchun, Darvin odamlar gʻazab
bilan masxara qilganda tez-tez tishlarini koʻrsatishini taʼkidlaydi va bu inson
ajdodlari tajovuzkor harakatlarda tishlarini ishlatganligini anglatadi. Darvinning
1872 nashr etilgan Inson va hayvonlarda hissiyotlarning ifodalanishi asarida
koʻrsatilganidek, uy itining oddiy dumini chayqash koʻp maʼnolarni bildirish uchun
juda koʻp qoʻllaniladi. Ularning his-tuygʻulari haqida aniq tasavvurga ega boʻlishini
20

taklif qiladi. Ular odamlarda kognitiv moyillik hissiy holatga qarab farqlanishini
taʼkidladilar va buni hayvonlarning his-tuygʻularini oʻrganish uchun mumkin
boʻlgan boshlangʻich nuqtasi sifatida taklif qilishdi. Ular tadqiqotchilar oʻrgatilgan
hayvonlar uchun oʻziga xos maʼnoga ega boʻlgan boshqariladigan stimullardan
oʻsha hayvonlarda oʻziga xos his-tuygʻularni uygʻotish va hayvonlarda qanday
asosiy his-tuygʻularni boshdan kechirishini baholashlari mumkinligini taklif.
Kognitiv notoʻgʻri fikrlash (xayolparastlik) — boshqa hayvonlar va vaziyatlar
toʻgʻrisida mantiqqa zid ravishda xulosalar chiqarish mumkin boʻlgan mulohaza
yuritish modeli. Odamlar kirishni idrok etish asosida oʻzlarining „sub’ektiv ijtimoiy
haqiqatini“ yaratadilar[16]. Masalan, „ stakan yarmi boʻshmi yoki yarmi toʻlami?“,
optimizm yoki pessimizm koʻrsatkichi sifatida ishlatiladi. Buni hayvonlarda sinab
koʻrish uchun odam 20 Gts chastotali tovush kabi A qoʻzgʻatuvchisi ijobiy
hodisadan oldin paydo boʻlishini oldindan bilishga oʻrgatiladi, masalan, hayvon
tutqichni bosganda mazali taom beriladi. Xuddi shu jonzot10 Gts chastotali tovush
kabi B qoʻzgʻatuvchisi salbiy hodisadan oldin kelishini oldindan bilishni oʻrganadi,
masalan, hayvon tutqichni bosganda unga yoqimsiz ovqat beriladi. Keyin hayvon C
oraliq stimulyatorini, masalan, 15 Gts tovushni oʻynatish va hayvonning ijobiy yoki
salbiy mukofot bilan bogʻliq boʻlgan tutqichni bosish yoki bosmasligini kuzatish
orqali sinovdan oʻtkaziladi, bu esa hayvonning yaxshi yoki yomon kayfiyatda
ekanligini koʻrsatadi. Bunga, masalan, hayvon saqlanadigan binolarning turi taʼsir
qilishi mumkin.Kognitiv notoʻgʻriliklar koʻplab turlarda, jumladan, kalamushlar,
itlar, rezus maymunlari, qoʻylar, tovuqlar, starlinglar va asalarilarda topilgan.
21

II. Hissiy buzilishlar haqida psixologik tariflar
2.1 Emotsional buzilishlar. Emotsiyani amaliy jihatdan tadbiq etish.
Hayvonlarning his-tuygʻularini boshdan kechirishi haqidagi dalil baʼzida ishonchli
dalillar yoʻqligi sababli rad etiladi va hayvonlarning aqli gʻoyasiga
ishonmaydiganlar koʻpincha antropomorfizm inson tafakkurida rol oʻynashini
taʼkidlaydilar. Hayvonlarning his-tuygʻularini boshdan kechirish qobiliyatini inkor
etganlar buni asosan his-tuygʻularning mavjudligini tasdiqlovchi tadqiqotlardagi
nomuvofiqliklarni keltirib chiqaradilar. Xulq-atvor reaksiyalarini talqin qilishdan
boshqa his-tuygʻularni yetkazish uchun hech qanday lingvistik vositalar mavjud
boʻlmaganda, hayvonlarda his-tuygʻularni tasvirlashning murakkabligi asosan
odamlarda olingan natijalarga tayanadigan sharhlovchi tajribalarga tayanadi.
22

Emotsional buzilishlar. Hissiyot patologiyasi ruhiyatning har xil buzilishlari
orasida, ayniqsa, muhim ahamiyat kasb etadi. Hozirgi davrda psixologlar XXI asrni
depressiya asri deb bong urishmoqda. Xo‘sh, depressiya o‘zi nima? Depressiya —
bu hozirgi kunga va kelajakka ishonch- sizlik bilan qarash, doimo past kayfiyatda
bo‘lish, horg‘inlik, biror faoliyatga intilmaslik va fikrlashning sustlashuvidir.
Albatta, fikrlashning sustlashuvi og'ir depressiv holatlar uchun xosdir. Ko‘rib
turganingizdek, depressiya inson uchun xos bo'lgan barcha ijobiy faoliyatni yo'qqa
chiqaradi yoki susaytirib yuboradi. Bunda bemorlar atrofdagilarga befarq bo‘lib
qoladilar, kamgap, ma’yus, ko‘pincha ko‘zyoshi qiladilar. Ularning ongi ma’yus,
g‘amgin kechinmalarga to‘lib ketadi. Hozirgi, o'tgan zamon va kelajak ularga
qayg‘uli bo‘lib tuyuladi. Ular olamga go‘yo qora ko‘zoynak taqqan holda
qaraydilar. Og‘ir kechuvchi kasalliklarda bemorlar uzoq vaqt davom etadigan
tushkunlikka tushib, ovqat yeyishdan bosh tortishadi, o‘z joniga(ayniqsa, o‘smirlar
orasida) suiqasd qilishga urinadilar. Ba’zan o‘z joniga qasd qilish uchun arzimagan
sabab turtki bo‘ladi. Masalan, ota-onasi uning xohlagan kiyim-kechagini sotib olib
bermasa yoki diskotekaga ruxsat bermasa, sevgan kishisi bilan uchrashgani
qo‘ymasa va hokazo. Umuman olganda, o‘smirni qattiq nazoratga olish og'ir
oqibat- larga olib kelishi mumkin. Ota-ona, ayniqsa, 14—17yoshdagi farzandlari
bilan ehtiyotkorlik bilan muloqotda bo‘lishi, nazoratni tergovga aylantirib
yubormasliklari kerak. Rossiyada o'smirlar orasida bo‘lib o‘tgan bir-ikkita o‘z
joniga qasd qilishlarning sababini keltirib o‘tamiz. Barcha yoshlarning sevimli
estrada qo‘shiqchilari Viktor Soy, Igor Sorin hayotdan ko‘z yumganlaridan keyin
Rossiya yoshlari orasida o‘z joniga qasd qilish juda ko‘p kuzatilgan. Ular, ayniqsa,
15—17 yoshli o‘smirlar edi. Igor Sorin o‘zi yashaydigan uyning 6- qavatidan sakrab
o‘ladi. Biroz vaqt o‘tgach, 15 yoshga hali to‘lmagan qiz dugonasi bilan birga 9-
qavatning tomiga chiqib, ikkalasi ham yerga sakrashadi va jon berishadi. Ularning
yon daftarlarida shunday misralar bitilgan edi. «Igor! Bizga sensiz hayotning ne
keragi bor. Biz ham sening ortingdan, sening bag'ringga, yulduzlarga ravona
bo‘lamiz! Bizni kechiringlar». Nima uchun o‘z joniga qasd qilishadi? Buning
psixologik mexanizmlari nimalardan iborat? Olz joniga qasd qilishni 3 turga bo‘lish
mumkin: haqiqiy, yashirin va tantanavor. Haqiqiy suiqasd hech qachon to‘satdan
bo‘lmaydi. Unga doimo past kayfiyat, depressiya hamroh bo‘ladi. Bunday shaxslar
23

tez-tez hayotning mantig‘iga murojaat qilib turishadi. O'smirlar suiqasdning bu
turiga javobsiz sevgidan, yorining bevafoligidan murojaat qilishsa, qariyalar
farzandlaridan keskin xafa bo'lgan paytlarida o‘limning ushbu turini tanlashadi.
Odam o‘zining muammolariga boshqalarning e’tiborini qaratmoqchi bo'lsa, o‘z
joniga qasd qilishning yashirin turini tanlaydi. Bunday odamlar ba’zan o‘z joniga
qasd qilajagini eng yaqin odamlariga aytib ham yurishadi. Lekin bunga e’tibor
berilmaydi yoki kulib javob berishadi. Suiqasdning bu turi, ko‘pincha, iqtisodiy
qiynalgan odamlar orasida uchraydi. Tantanavor tarzda hayotdan ko‘z
yumuvchilar o‘smirlar orasida ko‘p uchraydi. Bunga misol, yuqorida
keltirganimizdek, sevimli qo‘shiqchisi o‘lganidan keyin o‘z joniga qasd qilgan
qizlardir. Keltirgan misollarimizning barchasi, eng awalo, hissiy qo‘zg‘aluvchanlik
darajasiga tegishlidir. Bu daraja individual ravishda xilma- xil bo‘ladi. Depressiya,
ko‘pincha, nevrasteniya va psixoasteniyalarga hamroh bo'ladi. Og‘ir darajada
ifodalangan depressiyalar shizofreniya kasalida uchraydi. Depressiya holatlari
bosh miyaning qon-tomir kasalliklarida, toksik ensefalopatiyalarda, uzoq davom
etuvchi anemiyada va qiyin tuzaluvchi somatik kasalliklarda ham uchraydi.
Kayfiyatning turli xil buzilishlaridan bo'lmish eyforiya va disforiya ham keng
tarqalgan simptomlardir. Eyforiya — bu ko‘tarinki, quvonchli kayfiyat bo‘lib,
patologik belgi hisoblanadi. Ularga atrofdagi barcha narsalar quvonchli, jozibali
bo‘lib ko‘rinadi. Ular o‘zlarini dunyoda eng baxtiyor kishidek his qilishadi (bunga
hech qanday asos bo‘lmasa-da). Disforiya esa ortiqcha jizzakilik, o‘z-o‘zidan va
atrofdagilardan xafa bo‘lish, arzimagan narsaga asabiylashaverish bilan
ifodalanadi. Bunga badqovoqlik, yoqtirmaslik va badjahllik qo'shilishi ham
mumkin. Disforiya epilepsiyada ko‘p uchraydi. Ba’zi bir ruhiy xastaliklarda hissiy
ambivalentlik kuzatiladi: bemorlarda bir vaqtning o‘zida bir-biriga qarama-qarshi,
aql bovar qilmaydigan tuyg‘ular paydo bo‘ladi. Onasini juda ham sevgan o‘smir
bola, unga ko‘p mehribonlik va g‘amxo‘rlik qila turib, begonalar oldida o‘z
mushtiparini qattiq haqorat qilishi yoki aybini aytib, ustidan xaxolab kulishi
mumkin. Shuni e’tiborga olish kerakki, ambivalentlikning ayrim xususiyatlari
soppa-sog‘ odamlarda ham uchrab turadi. Chunonchi, bemor durust kayfiyatda
bo'la turib, arzimagan narsadan jirkanadi. Ba’zan his-tuyg‘ularning nomunosib
ko‘rinishlari ham uchrab turadi. Masalan, shizofreniyaga chalingan bir bemor
yerda yotgan papiros qoldig‘ini ko‘rib qolib, yig‘lab yuborgan va shunday degan:
24

«Bechoraginam, yolg‘izginam, bir o‘zing yotibsan-a, hech kim senga qaramaydi
ham, hech kim senga achinmaydi ham, yur ketdik».
Voqelikka shaxsiy munosabatning ichki kechinmalar shaklida aks etishi hissiyot va
emotsiyani yuzaga keltiradi. Tashqi alomatlari yaqqol namoyon bo‘ladigan
histuyg‘ularni ichki kechinmalarda ifodalanishdan iborat psixik jarayon yuzaga
kelishining aniq shaklini emotsiya deb tarif berish mumkin. Masalan, yuzlarning
ta’bassumlanishi, rangi o‘zgarishi, kulgu, yig‘i, g‘amginlik, ikkilanish, sarosimalik va
boshqalar emotsiyaning ifodasidir. Shaxsiy munosabat shiddatliligi tashqi
ta’sirning kuchiga bog‘liq bo‘ladi. Sport faoliyati kuchli va yorqin emotsional
kechinmalar bilan ajralib turadi. Sportni his-tuyg‘ularsiz tasavvur etib bo‘lmaydi.
Sport kuchli his- tuyg‘ularga boyligi, ularning emotsional jozibadorligi uning
insonlarga ijobiy ta’sir etishining muhim shartidir. Ammo sportdagi emotsional
kechinmalar boshqa his-tuyg‘ular kabi astenik va stenik bo‘lishi hamda insonnin
xatti-harakatlariga ham ijobiy ham salbiy ta’sir etishi mumkin. Sport faoliyatida
namoyon bo‘ladigan his-tuyg‘ular orasida quyidagilarni ko‘rsatish
mumkin:Mashg‘ulotlar jarayonida organizmada yuz beruvchi o‘zgarishlar bilan
bog‘liqemotsional kechinmalar. Mashg‘ulotalr jarayoni uchun xos va asosiy
jihatlaridan biri bo‘lmish mushaklarning kuchli faolligi me’yorida kechsa, unga
doimo o‘ziga xos ko‘tarinki kayfiyat hamroh bo‘ladi, shuningdek bunday
holatlarda sportchida jo‘shqinlik, hayotdan xushnudlik kayfiyati ustuvor
bo‘ladi.Texnik jihatdan o‘ta murakkab, qiyin va xavfli jismoniy mashqlarni yuqori
darajadagi mukammalligi bilan bog‘liq emotsional kechinmalar. Ushbu his-
tuyg‘ular organzimning umumiy ish qobilyati yuqori darajada ekanligini ifodalab,
mazkur harakatni bajarishda erishilgan yutuqdan lazzatlanish va bu orqali sportchi
ongida o‘z shaxsining boshqalardan ustun ekanligini his etish tuyg‘ularini aks
ettiradi.Aksincha mashg‘ulotlarda kuzatiladigan jarohat olish, qiyin mashqlarni
bajarish paytida sodir bo‘ladigan omadsizliklar, albatta, sportchilarda astenik
emotsiyalarni keltirib chiqaradi: masalan, o‘ziga ishonchsizlik, qo‘rquv,
tormozlanish va h. Xavfli jismoniy mashqlarni bajarish chog‘ida sportchilar his
etadigan stenik his-tuyg‘ularga asosan sport harakatlarini qiyin sharoitlarda
bajarishdan paydo bo‘ladigan qo‘rquv hissini yengish asosiy omil bo‘lib xizmat
qiladi.Musobaqada kurashlarining borishi bilan bog‘liq bo‘lgan emotsional
25

kechinmalar. Ushbu his-tuyg‘ular nihoyatda kuchli hayajonli tarzda kechib, unda
sportchilarning g‘alaba qozonishga yoki eng yuqori sport natijalarini ko‘rsatishda
yo‘naltirilgan ulkan intilishlari, xatti-harakatlari ifodalanadi. Ushbu emotsional
histuyg‘ular o‘z sur’ati bilan odamning oddiy kundalik hayotida kechiriladigan
histuyg‘ulardan ancha balandroq va kuchliroq ta’sirga ega.Estetik hissiyotlar.
Aksariyat hollarda estetik his-tuyg‘ular jismoniy mashqlarni mukammal bajarishni
ifodalovchi harakatlar ritmini, ularning shakl go‘zalliklarini va boshqa tomonlarini
idrok etish bilan bog‘liq bo‘ladi. Bu tuyg‘ular gimnastika, konkida figurali uchish va
shu kabi boshqa sport turlarida yuzaga keladi. Sport mashg‘ulotlari yoki
musobaqalari bo‘lib o‘tayotgan tashqi shart-sharoitlarni idrok etish tufayli
tug‘iladigan his-tuyg‘ular ham katta estetik ahamiyatga molikdir. Agar sport
musobaqalarining tashqi jihatlari u qadar e’tiborga molik bo‘lmasa, tashkiliy
jihatdan ko‘tarinki ruh, tantanavorlik sezilmasa, bu sportchida astenik emotsional
kechinmalar yuzaga kelishiga sabab bo‘ladi.Musobaqada startoldidan
sportchilarning quyidagi uch xil emotsional holati ajratiladi:Jangovor tayyorlik
holati (ko‘tarinki ruh) musobaqada optimal darajadagi nerv va emotsional
qo‘zg‘alish hamda harakatlarni yuqori darajada bajarish bilan xarakterlanadi.
Sportchi kuch, energiya va faollikni oshishini his qiladi, unda o‘ziga xos ilxom
paydo bo‘ladi. U mavaffaqiyatga ishonadi, sabrsizlik bilan startni kutadi, kuchi
boricha harakat qilishni va natijaga erishish uchun oxirigacha kurashishni maqsad
qiladi. Unda idrok, ayniqsa maxsus idrok (“raqibni his qilish”, “maydonni his
qilish”) o‘tkirlashgan, diqqat oldinda turgan musobaqaga konsentratsiyalashgan,
tafakkur jarayoni tez bo‘lib, kritik va unumliligi bilan xarakterlanadi. Sportchi
salbiy omillarga yuqori darajada chidamli bo‘ladi (murabbiy tanqidi, hakamning
xatolari, tomoshabinlarning salbiy reaksiyasi, raqiblarning ta’siri). Startga astoydil
va tartibli tayyorlanadi, bellashuv vaqtida nimani hisobga olish kerak va
foydalanish kerak hammasini yaxshi eslaydi. Ushbu holat sportchining bellashuvda
muvaffaqiyatga erishishi uchun juda ijobiy hisoblanadi.Startoldi lixoradka yuqori
darajada muvaffaqiyatga istagida namoyobo‘ladi. Bunda kuchli emotsional
qo‘zg‘alish; hissiyotlarning beqarorligi, ularning biri umuman teskari bo‘lgan
ikkinchisi bilan tez o‘rin almashishi, oqibatda xulq-atvorda o‘zgarishlar,
murabbiyga nisbatan o‘jarlik, qo‘pollik kelib chiqishi; xotira, diqqatning susayishi
tufayli sportchilar e’tiborini kerakli bo‘lgan jihatga qaratmasdan, tez chalg‘iydi;
26

idrok va tasavvur tez buziladi, tafakkurning mantiqiyligi pasayadi. Bunday
sportchining tashqi ko‘rinishi uning kuchli bezovtalanayotganligini tez bildiradi:
oyoq va qo‘llari sovuq va qaltiraydi, yuzi oqarib terlaydi. Sportchida hovliqish,
shoshilish, odatiy ta’sirlarga nomuvofiq munosabat bildirish namoyon bo‘ladi.
Harakatlar koordinatsiyasi buziladi, bo‘shashish qobiliyati pasayadi.Startoldi
lixoradka holatida sportchi o‘z imkoniyatlarini ortiqcha baholaydi, raqib
imkoniyatlarini esa yetarlicha baholamaydi, ya’ni unda o‘ziga ishonch namoyon
bo‘ladi. Qo‘rquv holati namoyon bo‘lishi ham kuzatiladi.Startoldi lixoradkaning
ushbu belgilarida fiziologik o‘zgarishlar bo‘ladi. Sportchining ishtahasi yo‘qoladi;
tomir urishi, nafas olishi, qon bosimi yuqori va beqaror; og‘iz qurishi, oshqozon
buzilishi kuzatiladi.Ta’sirchan tipli sportchilar uchun startoldi lixoradka holatiga
o‘tish chegarasi tormozli tipga nisbatan sezilarli yuqori. Tormozli tip uchun
lixoradka holatiga yaqin bo‘lgan darajadagi ta’sir, ta’sirchan tip uchun odatiy
startoldi holat bo‘lishi mumkin. Shunga asosan, start oldidan emotsional
ta’sirlanish darajasini baholashda sportchining individual xususiyatlarini hisobga
olish lozim.Startoldi apatiya ko‘pincha sportchining uzoq emotsional qo‘zg‘alishi
tormozlanishga ko‘chadi. Apatiya sportchining ortiqcha mashq qilishidan hamda
uning uchun faoliyat qiziqarli emasligidan paydo bo‘lishi mumkin. Apatiyada
umumiy susayish, uyqusizlik, harakatlar tezligi pasayishi va koordinatsiyasi
yomonlashishi, diqqat va idrok jarayoni, irodaning zaiflashishi; o‘z kuchiga
ishonchsizlik, raqiblar oldida qo‘rquv, to‘siqlarga chidamlilikning pasayishi, idrok,
xotiraning kuchsizlanishi, start oldidan o‘zini jamlab ololmaslik, tomir urishining
pasayishi va bir maromda emasligi kabi holatlar kuzatiladi.Ko‘p kunlik
musobaqalarda startoldi holat bundan oldingi bellashuvning muvaffaqiyatiga
bog‘liq bo‘lishi mumkin. Muvaffaqiyatsiz natijadan keyin yo ortiqcha qo‘zg‘alish
yoki apatiya kuzatiladi. Muvaffaqiyatli bellashuvdan keyin jangovor tayyorlikning
optimal holati belgilanadi.Ctartoldi holatlarida adrenalin va noradrenalin
garmonlari o‘rtasidagi o‘zaro nisbat o‘zgaradi. Jangovor tayyorlik holatida
noradrenalin tarkibi adrenalin tarkibidan ustunlik qiladi, apatiya holatida esa
noradrenalin tarkibi adrenalin tarkibidan pasayadi. Musobaqalarda muvaffaqiyatli
natijalarning eng katta foizi jangovor tayyorlik holatida kuzatiladi.Startoldi
emotsional holatning nomuvofiqligi sportchi musobaqa natijasiga salbiy ta’sir
ko‘rsatadi. Eng ahamiyatli musobaqalarda yuqori natija ko‘rsatuvchi sportchilarda
27

yuqori emotsional barqarorlik namoyon bo‘ladi. Sportchilarni musobaqaga
emotsional tayyorlash muhim bo‘lib, bu jarayon sportchilarning emotsional
holatlarini diagnostika qilishni talab qiladi.Emotsional holatlarini diagnostika qilish
emotsional, fiziologik va xulqiy jihatlarining o‘zaro bog‘liqligi asosida o‘rganiladi.
Sport faoliyatida emotsional reaksiya hamda mashg‘ulot va musobaqa
faoliyatining samaradorligining o‘zaro aloqadorligini o‘rganish muhim
hisoblanadi.Emotsiyalarning paydo bo‘lishi fiziologik parametrlar o‘zgarishi bilan
bog‘liligi tadqiotchilarning ushbu ob’ektiv ko‘rsatgichalarga tayanishiga asos
bo‘ladi. Vegetativ ko‘rsatgichlardan yurak urishi tezligi, arterial bosim, teri elektrik
faolligi kabilar keng qo‘llaniladi.O.V.Ovchinnikova va N.I.Naenko emotsional
bosimni aniqlash uchun qo‘l barmoqlari terisining temperaturasidan foydalangan.
Emotsional qo‘zg‘alishning ko‘rsatgichi sifatida tremor, kinematometriya
(harakatlar amplitudasini qayd etish), refleksometriya (oddiy va murakkab
sensomotor reaksiyalar vaqtini o‘lchash), harakatlanuvchi ob’ektga reaksiya (RDO)
va boshqa ko‘rsatgichlar olimlar tomonidan tavsiya etilgan.Yuz ifodalari bo‘yicha
emotsiyalarni diagnostika qilishning elektromiografik usuli ishlab chiqilgan.
P.Ekman va U.Frizen FACS (Facial Action Coding System) -“yuz mushaklari faolligini
kodlash tizimi” metodini ishlab chiqqan. Metodika yuz mushaklaridagi faollikka
qarab emotsiyalarni aniqlashga asoslanadi. Emotsiyalarni diagnostika qilishda
nutq analizidan foydalaniladi. Bunday usulda nutqning turli parametrlari katta
amaliy ahamiyatga ega. V.I.Galunova, V.X.Manerova laboratoriyada shu kabi
usullarni yaratgan bo‘lib, shunday xususiyatlari ajratiladi: belgilangan vaqtda nutq
asosiy ohangi tezligi va o‘rtacha tezligi, asosiy ohang tezligi o‘zgarishining intervali
kabi ko‘rsatgichlar. Bu ko‘rsatgichlar nutq so‘zlovchining emotsional qo‘zg‘alishi
darajasini aniqlash imkonini beradi.
28

XULOSA
His-tuyg`ularning kеchishi o`z rivоjlanishiga ega bo`lgan, jоriy va o`zgarib
turadigan psiхik jarayondir.His-tuyg`uni bоshdan kеchirishning turli shakllari bоr:
bular emоtsiya, kayfiyat, affеkt, kuchli hayajоnlanish, strеss, ehtirоs, tоr
ma’nоdagi his-tuyg`ular shaхsning emоtsiоnal sоhasini tashkil etadiki, ular kishi
хulq atvоrini tartibga sоlib turadi, bilishning jоnli manbai, оdamlar o`rtasidagi
murakkab va ko`p qirrali munоsabatlarining ifоdasi bo`lib, hisоblanadi.His-
tuyg`ular shaхs ehtiyojlariga javоb bеradigan narsalarni aniqlab оlishga yordam
bеradi., faоliyatga undaydi. Ilmiy kashfiyot qilingan paytdagi quvоnchli
kеchinmalar оlimning izlanuvchanlik faоliyatni rag`batlantiradi.Kishi uchun
sub’еktiv hisоblangan his-tuyg`ular uning ehtiyojlari qоndirilishi jarayoni qanday
kеchayotganining bеlgisi sifatida namоyon bo`ladi.Emоtsiоnal hоlatlarning
rеgulyativ (tartibga sоlib turuvchi) funktsiyasi ularning eng muhim bеlgisi
hisоblanadi. Kishida paydо bo`ladigan kеchinmalar unga ehtiyojlarining qоndirilish
jarayoni qay tarzda bоrayotgani, to`siqlar, nimalarni o`zgartirish zarurligi haqida
aхbоrоt bеruvchi signallar rоlini bajaradi.
Ehtiyojlarning qоndirilishi yoki qоndirilmasligi kishida turli ko`rinishda bo`lgan,
o`ziga хоs kеchinmalarni: emоtsiyalarni, kayfiyatni, affеktlarni (hissiy bo`rоnlarni),
kuchli hayajоnlanish (hissiy pоrtlash)hоlatlarini va хususan his-tuyg`ular (tоr
ma’nоdagi so`z bilan aytganda)ni hоsil qiladi. (tоr ma’nоdagi his-tuyg`ular
ehtirоslar, muhabbat va bоshqalar).
Emоtsiyalar. “Emоtsiya» so`zini o`zbеk tiliga aniq tarjima qilinganda u ruhiy
hayajоnlanish, ruhiy harakatlanish dеgan ma’nоni anglatadi. Hissiyot dеb,
masalan,kishining musiqaviy asarga nisbatan o`rnashib qоlgan хususiyati sifatidagi
muhabbat tuyg`usining o`zini emas, balki kоntsеrt paytida yaхshi musiqiy asarni
eshitayotib, bоshidan kеchirgan lazzatlanish, zavqlanish hоlatiga aytiladi Bir хil
hоlatdagi emоtsiyalar ta’sirchanligi bilan ajralib turadi. Ular хatti-harakatlarga, fikr
mulоhazalar bildirishga turtki bеradigan kuch bo`lib chiqadi, kuch-g`ayratlarni
оshirib yubоradi va stеnik dеb ataladi, agar susaytirsa, astеnik dеb aytiladi.
29

Foydalanilgan adabiyotlar
1. Олимов Л.Я., Махмудова З.М. Ўсмирларда психологик ҳимоя
механизмларининг намоён бўлишининг ўзига хослиги. Psixologiya ilmiy
jurnali. 2021 yil, 4 son 103-112 b.
2. Олимов Л.Я., Махмудова З.М. Экстремал вазиятларда копинг хул-атвор ва
стратегиялар намоён бўлишининг ижтимоий психологик хусусиятлари.
Psixologiya ilmiy jurnali. 2021 yil, 3 son 98-106 b.
3. Olimov L.Ya., M.B.Rasulova. O‘smir shaxsi shakllanishida ahloqiy normalarning
ijtimoiypsixologik ahamiyati. Science and education. Scientific journal. Volume 3,
issue 3. March 2022 675-683 p.
4. Olimov L.Ya., Bahronova M.O‘.O‘smirlar ma’naviyatini shakllantirishning
ijtimoiy-psixologik xususiyatlari. Science and education. Scientific journal. Volume
3, issue 3. March 2022 407-413 p.
5. Олимов Л.Я., Махмудова З.М. Психологические механизмы девиантного
поведения. Психология XXI века. Ярославль., 2020. –С. 125-127.
6. Olimov L.Ya., Nazarov A.M.. Xulqi o`gishgan bolalar psixologiyasi. O‘quv
qo‘llanma. “Tafakkur avlodi” nashriyoti. Buxoro. 2020. -B. 490.
7. Olimov L.Ya., Maxmudova Z.M.. Psixodiagnostika va eksperimentalpsixologiya.
o`quv qo`llanma. O‘quv qo‘llanma. “Turon zamin ziyo” nashriyoti. T. 2020. -B. 820.
8. Maxmudova Z.M., Olimov L.Ya. O`smirlarda ekstremal vaziyatlarda psixologik
himoya mexanizmlarini shakllantirish. Monografiya. “Buxoro viloyat bosmaxonasi
MChJ” nashriyoti. Buxoro. 2021. -B. 160.
9. Maxmudova Z.M., Olimov L.Ya. Psychodiagnostics. O‘quv qo‘llanma. “Turon
zamin ziyo” nashriyoti. Toshkent 2014. -B. 298.
10. Olimov L.Ya. Psixodiagnostika va psixometrika asoslari. Darslik. “Durdona”
nashriyoti. Buxoro. 2021. -B. 747.
11. Olimov L.Ya. Umumiy psixodiagnostika. “Durdona” nashriyoti. Buxoro. 2020. -
B. 1103.
12. Олимов Л.Я. Социально-психологический подход кисследованию
конфликтов. Вестник интегративной психологии.(журнал для психологов).
30

2019 год, Выпуск 19. 379-381 ст.
31

SAMARQAND DAVLAT UNIVERSITETI
PSIXOLOGIYA VA IJTIMOIY FANLAR FAKULTETI
PSIXOLOGIYA YONALISHI
209-guruh talabasi Baxodirova Manzuraning "Emotsiya va
uning tabiatini o‘rganish" mavzusidagi kurs ishiga
T A Q R I Z
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
Ilmiy rahbar: ________________________ Nabiyeva Mexribon
32

Emotsiya va uning tabiatini o‘rganish

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish