Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 55.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Endokrinologiya faniga kirish. Ichki sеkrеtsiya bеzlаri hаqidа umumiy tushunchаlаr»

Купить
Mavzu: « Endokrinologiya faniga kirish. Ichki sеkrеtsiya bеzlаri hаqidа umumiy tushunchаlаr » REJA 1. Ichki sekresiya bezlari haqida ma’lumot, fanning vazifa va maqsadlari, o‘rganish usullari 2. Gormonlar haqida ma’lumot 3. Endokrin tizimi evolyusiyasi 4. Fanni o‘rganishning ahamiyati 1. Ichki sekresiya bezlari haqida ma’lumot, fanning vazifa va maqsadlari, o‘rganish usullari Organizmda o‘zidan suyuqliklar ajratadigan organlar ya’ni bezlar mavjud bo‘lib, bu bezlar bajaradigan vazifasiga ko‘ra 2 guruhga bo‘linadi: 1. Tashqi sekresiya (ekzokrin) bezlari 2. Ichki sekresiya (endokrin) bezlari Endokrin bezlar grekcha so‘zdan olingan bo‘lib, endo-ichki, crino- ajrataman degan ma’noni anglatadi. Tashqi sekresiya bezlari o‘zlari ajratgan suyuqliklarini maxsus yo‘llar orqali tashqariga ajratadi, masalan, ko‘z yosh bezi, so‘lak bezlari. Ichki sekresiya bezlarining chiqarish yo‘llari bo‘lmaydi. Endokrin bezlaridan ajraladigan suyuqliklar biologik faol moddalar bo‘lib, ular gormonlar deb ataladi va to‘g‘ridan-to‘g‘ri qonga ajratadi va organizmni gumoral boshqarishda asosiy rolni o‘ynaydi. Gormon so‘zi grekchada –« horman » - qo‘zg‘atish ma’nosini anglatadi. 1-rasm. Odam lanasidagi icbki sekrelsiya bezlarining jaylasbuvi: 1- epiftz; 2- gipoftz; 3- qaiqon oldi bezi; 4- jigar; 5- o'n ikki barmoq ichak; 6- buyrakning po'st qismi; 7- moyak; 8- qalqonsimon bez; 9- ayrisimon bez; 10- me'da (oshqozon); 11- buyrak usti bezi; 12- me'da osti bezi; 13- tuxumdon. Sutemizuvchilar sinfi vakillarining gormon ishlab chiqaradigan ichki sekresiya bezlari qatoriga quyidagilar kiradi: Gipofiz bezi; epifiz bezi; qalqonsimon bez; qalqonorti bezi; buyrakusti bezlari; ayrisimon bez; va aralash bezlar hisoblanadigan me’daosti bezi va jinsiy bezlar. Mana shu ichki sekresiya bezlarini faoliyatini o‘rganuvchi fan – ENDOKRINOLOGIYa fani bo‘lib hisoblanadi. Fanning asosiy predmeti va vazifalari ana shu ichki sekresiya bezlarining tuzilishini, klassifikatsiyasini, kimyoviy xususiyatlarini, gormonlarning nomenklaturasi va tarkibiy qismlarini o‘rganishdan iboratdir. Endokrin tizimi asab tizimi bilan bir qatorda organizm faoliyatini boshqarishda juda katta ahamiyatga egadir. E ndokrin tizimiga bir-biridan mustaqil bo‘lgan: gipofiz, jinsiy bezlar, buyrakusti bezlari, me’daosti bezining Langergans orolchalaridagi hujayralar, qalqonsimon va qalqonorti bezlari hujayralari, epifiz, hazm a’zolari shilliq pardasidagi hujayralar kiradi. IChKI SEKRESIYA BEZLARINI TEKSHIRISH METODLARI. Ichki sekresiya bezlarining funksiyasini tekshirish uchun kuyidagi metodlar ishlatiladi: 1. – Usul. Ekstirpatsiya yoki ektomiya , ya’ni endokrin bezni kisman yoki umuman olib tashlash. Masalan: kalkonsimon oldi bezini olib tashlash. 2. – Usul. Endokrin bezlaridan olingan ekstraktlar yoki kimyoviy toza gormonlar yuborish. 3. – Usul. Transplantatsiya usuli (kuchirib utkazish ). Endokrin bezlrni transplantatsiya kilish. 4. – Usul. Parabioz usuli. Bu usulda 2 va undan ortik xayvonlarning umumiy kon aylanishini yaratish . Bu xayvonlarda asab regulyatsiyasi yakka xolda, kon aylanishi esa umumiy buladi. 5. – Usul. Endokrin bezlarning eksplantatsiya usuli . Bunda endokrin bezlar yoki ular tukimasidan olinib, ovkatli muxitda joylashtiriladi. Gormonlarini ovkatli muxitda ushlab, tekshirib ularning bez xujayralarida gormon xosil bulishining tarkibiy va mikdoriy tomonlari xakida gapirish mumkin. 6. – Usul. Gormonlarni endokrin bezlarda, konda va siydikda aniklash . 7. – Usul. Radioaktiv izotoplar usuli . Bunda organizmga radioaktiv izotop yoki belgilangan radioaktiv gormon yuboriladi va ularning orkasidan kuzatilib, xar xil organ va suyukliklarning radioaktivligini aniklaydi. 2. Gormonlar haqida ma’lumot . Endokrin tizimi maxsus moddalar –gormonlar yordamida ta’sir qiladi. Gormon ishlab chiqaruvchi endokrin bezlarning chiqarish yo‘llari yo‘q, shu sabab sintezlangan moddalar to‘g‘ri qonga o‘tadi. Gomonlarning o‘ziga xos bir nechta xususisiyatlari bor: 1. Har bir gormon muayyan ixtisoslashgan bezda ishlab chiqariladi; 2. Har bir gormon muayyan a’zo faoliyatlariga ta’sir etib, ularda o‘ziga xos o‘zgarishlar paydo qiladi; 3. Gormonlar juda katta biologik faollikka ega hisoblanadi, masalan, 1 gramm adrenalin bir necha mln. ajratib olingan baqa yuragining ishini tezlashtira oladi. 4. Gormon ishlab chiqaradigan bez bilan u ta’sir qiladigan a’zo (nishon) orasida ma’lum masofa bo‘ladi ( distant ta’sir) 5. Gormonlar hujayra membranalaridan o‘tish qobiliyatiga ega bo‘lib, juda tez parchalana oladi. Kimyoviy tuzilishiga ko‘ra –gormonlar : aminlar; oqsil gormonlar; yodtironinlar; kichik peptidlar; glyukoprotienlar; va steroidlarga bo‘linadi. Amin –gormonlari guruhini – dofamin, noradrenalin, adrenalin, va melatonin tashkil qiladi. Yodtironinlar – TIROKSIN –T 4 va triyodtironin –T 3 dan iborat. Peptid gormonlar guruhiga – antidurietik gormon (ADG), oksitotsin, tireotropin, gonadotropin kabilar kiradi. Oqsil gormonlar –gormonlar guruhi orasida eng katta guruh hisoblanadi. Ularga: INSULIN, GLYuKAGON, PROLAKTIN, PARATGARMON, GASTRIN kabilar kiradi. Glyukoprotieid gormonlarga – lyutinlovchi gormonlar kiradi. Glyukokartikoidlarga- esterogenlar, testosteronlar, progestron kabilar kiradi. Vazifasiga ko‘ra gormonlarni yana uch turga bo‘lish mumkin: I-Nishon-a’zolarga bevosita ta’sir qiluvchi – EFFEKTOR gormonlar. II- Effektor gormonlarning sintezi va ajralishini boshqaradigan – GLANDOTROP gormonlar. III-Gipotalamusning nerv hujayralarida sintezlanuvchi va glandatrop gormonlarning ajralishini boshqaruvchi – RELIZING va INGIBITOR gormonlar. Shu gormonlar tufayli, endokrin tizimi markaziy asab tizimi bilan bog‘lanadi. 3. ENDOKRIN TIZIMI EVOLYUSIYASI. ENDOKRINOLOGIYa fanining vujudga kelishini fiziolog- Adolf Bertoldning hizmati katta. U parrandalarning jinsiy bezlarini ko‘chirib o‘tkazish mumkinligini 1849 yil e’lon qilgan. Bu tajribada ma’lum organlarda ishlab chiqariladigan moddalar qon orqali (gumoral yo‘l bilan) o‘tib, boshqa organlarda moddalar almashinuviga boshqaruvchi ta’sir ko‘rsatishi aniqlandi. ENDOKRINOLOGIYaNING rivojlanishida 1855 yili buyrakusti bezining buzilishi bilan bog‘liq kasallikning ingliz olimi Tomas Adisson tomonidan tasvirlanishi katta ahamiyatga ega bo‘ldi. Kelgusida Adisson kasalligi nomini olgan bu patologik holat sekresiya bezlarining yaqqol ta’riflangan birinchi kasalligi edi. Ichki sekresiya ya’ni o‘z mahsulotini qon oqimiga chiqarish haqidagi tushunchani fransuz fiziologi – Klod Bernar fanga kiritgan. Gormon atamasi fanga 1905 yili ingliz olimlari Beyli va Starling tomonidan kiritilgan. Endokrinologiyaning bundan keyingi taraqqiyoti ayrim gormonlarning ochilishi, ularni toza holda ajratib olinishi, fiziologik ta’siri bilan bog‘liq bo‘ldi. Endokrin bezlarning funksiyasi buzilganda turli og‘ir kasalliklar paydo bo‘ladi. Bu bezlar funksiyasining ortishi – giperfunksiya, susayishi –gipofunksiya hisoblanadi. Mamlakatimiz olimlari orasida ham mashxur endokrinologlar mavjud. Masalan Yo.X.To‘raqulov va uning shogirdlari yaratgan maktab jahon olimlari tomonidan ham tan olingan. Gormonlar faqat odam va hayvonlar uchun xos bo‘lmaydi. Balki, o‘simliklarda (fitogarmonlar) va umurtqasiz hayvonlarda ham mavjuddir. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI 1.Almatov K.T. “Odam va hayvonlar fiziologiyasi” T.O‘zM.U.2004 y. 2. Babskiy Ye.B. «Odam fiziologiyasi», Toshkent, O‘qituvchi, 1972 y. 3.Klemesheva L,S,Ergashev M.S. “Yoshga oid fiziologiya”. T.O‘qituvchi, 1991 4.Voxidov R.T.Sodiqov K.S.“Bolalar va o‘smirlar fiziologiyasi”. T. O‘qituvchi, 1997 yil. 5.Drejeniskaya I.A.“Endokrin sistemasining fiziologik asoslari” - M.: 1983 yil. 6.Farder D. A. “Fiziologiya podrostka”. M., 1988 g. 7.Rajamurodov.Z.T.Bozorov B.M “Odam va hayvonlar fiziologiyasidan laboratoriya va amaliy mashg‘ulotlar”.SamDU nashri, 2004 y. 8.Rajamurodov Z.T., Rajabov A.E., Bozorov B.M. Odam va hayvonlar fiziologiyasi. Toshkent, “FAN”, 2009 yil. 9.Nemilov A. B. “Endokrinologiya”. M.: Cel-xozgiz, 1968 yil. 10.Nuritdinov E.N. Odam fiziologiyasi, Toshkent, “Aloqachi”, 2005. 11.Kirshenblat. Ya. D. “Praktikum po endokrinologii”. M.: «V ы sshaya shkola», 1969 yil. 12. Kabak Ya. M. “Endokrinologiya”,Nauka,1968 yil. 13. Safin M. G. “Garmonlar biokimyosi” – Samarqand.: SamDu nashri, 2005 14.Bozorov B.M. “Endokrinologiya” Uslubiy qo‛llanma, SamDU nashri,2010. 15.Bozorov B.M. “Endokrinologiya fanidan o‛tkaziladigan amaliy va laboratoriya mashg‛ulotlari” Uslubiy qo‛llanma, SamDU nashri, 2010 yil. 16. Ismayilova M.A. Endokrinologiya. O`quv qo`llanma. SamDU nashri, 2021 yil.

Endokrinologiya faniga kirish. Ichki sеkrеtsiya bеzlаri hаqidа umumiy tushunchаlаr»

Купить