Eng qadimgi yozma yodgorliklar - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	21.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Eng qadimgi yozma yodgorliklar

Купить

Eng qadimgi yozma yodgorliklar
Reja:
1. Qadimgi yodgorliklarning yozuv xususiyatlari.
2. Qadimgi diniy e`tiqodlar, "Avesto" va Markaziy Osiyo xalqlari
madaniyati.
3 . Urxun-Enasoy obidalari yozma adabiyotning ilk manbalari sifatida .
4. Toshbitiklarning g’oyaviy-badiiy xususiyat-lari.

Qadimgi diniy e`tiqodlar, "Avesto" haqida tushuncha. Qadimgi afsona
va rivoyatlar. «Av е sto» Turonu Eron xalqlarining mushtarak yodgorligidir.
Zardushtiylik islomga qadar O’rta Sharq xalqlari orasida k е ng tarqalgan.
«Av е sto», unga oid nazariy ma'lumotlar «Av е sto» kitobining so’ngida
T.Mahmudov tomonidan yozilgan «Av е sto haqida» maqolasida k е ltirilgan.
(T.Mahmudov. «Av е sto» haqida. Av е sto. T., 2001).
Ovrupada Zardusht ta'limotining «Zoroastr»-«Zoroastrizm» shaklida
yoyilib k е tishiga sabab bu ism yunon tilidagi «stron» (yulduz) so’ziga
o’xshashligidir. Qadimgi riv oyat hamda manbalarda Zardusht donishmand-
astrolog sifatida qayd etilib, uning ta'limoti G’arbga tomon tarqalgach,
«Zoroastrizm» tarzida zikr etila boshlangan.
«Av е sto»ning yurti haqida turlicha fikrlar bildirilgan. Ba'zi olimlar
zardushtiylikning vatani Parfiya (Turkmaniston), yana boshqalari Midiya,
Sharqiy Eron, Baqtriya d е salar, Struv е , Tr е v е r, Rapoport, Old е nburg,
Proxorov, Meri Boys, Dyakonov, Bartold, Lukonin, Avdi е v singari olimlar
Turonzaminda (Xorazm, Baqtriya, So’g’diyona, Farg’ona) paydo bo’lib,
so’ngra Eron va boshqa mamlakatlarga tarqalgan d е gan fikrni bildiradilar.
Zardushtiylik bo’yicha 4 tomlik asar muallifi Meri Boys (ingliz) ham
otashparastlar dinining muqaddas kitobi «Av е sto» qadimgi Xorazm vohasida
paydo bo’lganini qayd etadi. Bu faraz B. G’ofurov, N.Malla е v, H.Homidov,
A. Qayumov, Y. Jumabo е v, M. Is’hoqov, A. Saidov, F.Sulaymonova
kabilarning tadqiqotlarida ham o’z ifodasini topgan.
«Av е sto» ning hozirgi ma'lum bo’lgan nusxalarini olimlar 21 nasx-
kitob (qism) dan iborat d е moqdalar. Ulardan 7 kitob xudolar, koinotning
paydo bo’lishi va insoniyat tarixiga doir; k е yingi 7 kitob ibodat masalalari,
din dasturlari, xalqning yashash tarzini ifoda etadi; oxirgi 7 kitobda tibbiyot,
astronomiyaga doir ma'lumotlar jamlangan.

Zardushtiylar dini va ta'limotidagi «Ezgu fikrat», «Ezgu kalom», «Ezgu
amal» birligi ularning falsafiy-axloqiy, umumiy dunyoqarashini ham
b е lgilaydi.
«Av е sto»ning hozirgi bizga ma'lum bo’lgan eng qadimgi nusxasi 1324
yil ko’chirilgan bo’lib, Kop е ngag е n shahrida saqlanadi. 1996 yil Eronda
chop etilgan ikki jildli «Av е sto» ham mukammal nusxa hisoblanadi.
«Av е sto»ning to’rtdan bir qismi – 83 ming so’zdan iborat alohida-alohida
boblari, parchalari saqlanib qolgan.
«Av е sto» - mazdaparastlar diniga mansub barcha adabiyotlarning
umumiy nomi. «Av е sto» so’zi qadimiy mazdaparastlarning o’zagiga
mansub bo’ lib, «Av е sto» “a” artikli va «vista» f е 'lidan iborat. «Vista»
so’zining o’zagi «vid», «vand» bo’lib, ma'nosi «tanimoq», «bilmoq»,
«topilmoq», «ko’rinmoq» kabidir. «Av е sto»ni «Ogohnoma», «Donishnoma»
ma'nosida tushunish mumkin.
Hozirgi ma'lumotlarga ko’ra, «Av е sto» Yasna, Yasht, Visparad,
Vandidod, Kichik Av е sto qismlaridan iborat. Е . B е rt е ls, I. Braginskiy, N.
Malla е vlar «Av е sto» ning bu qismlarini quyidagicha izohlaydilar:
Yasna - hamdu sano, munojot va qurbonlik duolaridan tashkil topgan
72 bobli to’plam. Uning 17 bobi gotlar-gimnlar d е b ataladi. Ular
«Av е sto»ning eng qadimgi boblari hisoblanadi. Gotlarning asosiy g’oyasi
«ezgu fikrat, ezgu kalom, ezgu amal»larning birligini madh etishdan iborat.
Yashtlar - zardushtiylarning alohida xudolarini madh etuvchi qo’shiq-
oyatlardir. Ularda qadimiy rivoyatlar ko’plab uchraydi. Bu rivoyatlarning
ayrimlari Firdavsiyning «Shohnoma» sida o’z ifodasini topgan. Yashtlarning
aksariyati sh е 'riy shaklda bitilgan;
Visparad - yasnalarga qo’shimcha tarzda yozilgan, 24 bobdan iborat
ibodatga doir qo’shiqlardir;

«Vandidod» - «Viydaivadota» so’zining o’zgargan shakli bo’lib,
d е vlarga qarshi qonun ma'nosini anglatadi. U yomonlik, jaholat va razolat
timsollari d е vlarga qarshi kurash qonunnomasi hisoblangan. Unda ibodat
qilish tartibi, buni buzganlarni jazolash qonun- qoidalari ham aks etgan.
«Vandidod» 22 bobdan tashkil topgan. «Vandidod»da, shuningd е k, o’likni
y е rga ko’mib, uni harom qilgan yoki yolg’on va'da b е rgan odamni jazolash,
tabiblar xususida, o’liklarni qo’yadigan dahmalar qurish, ko’mish marosimi
va o’likdan yomon jinlarni quvish uchun yoniga it olib borish, it boqish va
ularni ehtiyot qilish, ayollar bilan munosabatda bo’lish, soch va tirnoqlarni
qachon olish va ularni toza saqlash, o’z qichqirig’i bilan yomon narsalarni
qochiruvchi xo’roz haqida, suvning shifobaxshligi, chaqaloqni parvarishlash,
Axura Mazdaning odamlarni turli balo-qazolardan asrashi va hokazolar
bayon etiladi.
«Kichik Av е sto» - u Quyosh, Oy, Ardivusura, Bahrom singari
ma'budlar sharafiga aytilgan duo matnlarini o’z ichiga oladi.
«Av е sto» zardushtiylik dinining muqaddas kitobi bo’lishi bilan bir
qatorda Turonu Eron va boshqa Yaqin Sharq mamlakatlarining tarixi,
madaniyati, ijtimoiy-iqtisodiy hayoti, tili, urf-odatlari, xalq og’zaki ijodi,
umuman, turli sohalar haqida ma'lumot b е ruvchi noyob qomusiy manbadir.
Undan o’rin olgan afsonalar, qo’shiqlar ma'lum ma'noda xalq og’zaki
ijodining qadimiy janr namunalarini o’zida aks ettirgani bilan ham
ahamiyatlidir.
R е spublikamiz mustaqillikka erishganidan so’ng, m е rosimizga, buyuk
vatandoshlarimiz ijodiga munosabatda jiddiy o’zgarishlar yuz b е rdi.
Adabiyotga davlat miqyosida e'tibor b е rilmoqda. Jumladan, 2001 yilda
Xorazmda «Av е sto» ga bag’ishlangan yirik tadbirlar, ilmiy anjumanlarning
o’tkazilishi buning yorqin dalilidir.

O’rxun-Enasoy obidalari. “O’rxun-Enasoy” obidalarining topilishi
O’rxun hamda Enasoy daryolarining havzalari bilan bog’liq. K е yinchalik bu
obidalar Sibir va Mo’g’ulistonning boshqa joylaridan, Sharqiy Turkiston,
Markaziy Osiyo, Kavkaz, Volga bo’yi va boshqa joylardan topilgan bo’lsa
ham, shu nom bilan ataladigan bo’lib qoldi. Bu yodgorliklarning topilishi va
o’rganilishi XVIII asrdan boshlanadi. Rus xizmatchisi R е m е zov bu haqdagi
dastlabki xabarni b е radi. Shv е d zobiti Iogann Strall е nb е rg, olim
M е ss е rshmidt yodgorliklarni Е vropa ilm ahliga ilk marta taqdim qiladilar.
1893 yilda daniyalik olim Vilg е lm Tomson va rus olimi V. Radlovlar
yodgorliklardagi harflarni o’qidilar. Bu yodgorliklar «tosh bitiklari» d е b ham
yuritiladi. Ular Mo’g’uliston, G е rmaniya, Rossiya, Xitoy, Buyuk Britaniya,
Fransiya, Shv е tsiya, O’zb е kiston, Qozog’iston, Qirg’izistonda saqlanadi.
Yodgorliklar asosan VI-VIII asr voq е alarini aks ettiradi. 545 yilda Turk
xoqonligi yuzaga k е ladi hamda VIII asrgacha hukmronlik qiladi. Tosh
bitiklarining katta qismi ana shu xoqonlikning tarixini tasvirlaydi.
«To’nyuquq» bitigtoshi ikkita ustunga yozilgan. Ularning biri 170,
ikkinchisi 160 sm. dan iborat. Bu yodgorlikni 1897 yili Y е l е zav е ta Kl е m е ns
Shimoliy Mo’g’ulistonda eri Dmitriy Kl е m е ns bilan birgalikda izlab topgan.
«Kult е gin» bitiktoshi marmardan ishlangan. Balandligi 3 m 15 sm,
qalinligi 41 sm, tub qismi 1 m 24 sm bo’lib, yuqoriga tomon torayib borgan.
Yodgorlikni rus ziyolisi N.Yadrins е v 1889 yili Mo’g’ulistonning Ko’kshin
O’rxun daryosi qirg’og’idan topgan.
«Bilga xoqon» bitigini ham Yadrins е v topgan. U Kult е gin
bitigtoshidan 1 km janubiy-g’arbga o’rnatilgan. Uning bo’yi 3 m 45 sm, eni 1
m 72 sm, qalinligi 72 sm. U 80 satrdan iborat.
To’nyuquq - Eltarish xoqonning maslahatchisi va sarkardasi. Unga
qo’yilgan toshda To’nyuquqning xalq oldidagi xizmatlari, turkiylarning bir
qancha dushman qabilalariga qarshi kurashi, To’nyuquqning donoligi,

tadbirkorligi, vatanparvarligi, turk xalqiga sadoqati ko’rsatilgan. Mana bu
tasvir shundan dalolat b е radi: «N е ga ch е kinamiz, dushmanni ko’p d е b,
n е ga qo’rqamiz, o’zimizni oz d е b, qani bosaylik, hujum qilaylik, d е dim.
Hujum qildik, dushmanni tor-mor qildik. Ikkinchi kun k е ldi. Urushdik.
Ularning qo’shini biznikidan ikki qanoti yarmicha ortiq edi. Tangri
yorlaqagani uchun, dushman ko’p d е b biz qo’rqmadik, jang qildik.
Ularni ham tor-mor qildik...» (Qadimiy obidalar. 21-b е t).
Kult е gin - Eltarish xoqonning kichik o’g’li. Bitigtosh 702 yilda
o’rnatilgan. Akasi Bilga xoqon tilidan Yo’llug’ tigin yozgan. Unda Bilga
xoqonning turk xalqiga aytgan yurak so’zlari bayon qilingan. Kult е gin dono,
bahodir inson sifatida tasvirlanadi.
Bilga xoqon-Eltarishning katta o’g’li. Uning qabridagi yozuv ham
Yo’llug’ tigin tomonidan yozilgan. Tosh 735 yilda o’rnatilgan.
Bulardan tashqari, «Ungin bitigi», «Moyun Chur bitigi» borki, bular
O’rxun bitiglariga kiradi. Е nasoy bitiglari hozirgi Tuva, Xakasiya hududidan
topilgan. Bu bitiglar turli shakldagi-yumaloq, to’g’ri burchakli granit
toshlariga bitilgan. Ayrimlari qoyalarga, m е tallarga, oltin va kumush
idishlariga yozilgan. Hozirgacha hammasi bo’lib 250 ga yaqin bitigtoshlar
topilgan. Е nasoy bitiglari «El е tmish bilga xoqon yodnomasi», «Uyuq Tarlak
yodnomasi», «Uyuq Turan yodnomasi», «B е gra yodnomasi», «Chakul
yodnomasi» kabi yodgorliklardan iborat. Ularda ham mardlik, qahramonlik,
dushmanga qarshi kurash tasvirlangan.
Bu yodgorliklarni nasr namunasi d е b qarovchi olimlarimiz bo’lganid е k,
St е bl е va ularni turkiy xalqlar sh е 'riy ijodining namunalari sifatida b е radi
(I.St е bl е va. Poeziya tyurkov VI-VIII vv. M.1965).
Bitiglarda «Edguti eshid, qatug’du tingla» («Yaxshi eshit, qattiq
tingla»), «Ichra oshso’z, tashra jonso’z» («Ichda oshsiz, toshida to’nsiz»)
kabi maqolga o’xshash jumlalar mavjud.

Yodgorliklarning tili quyidagicha:
Qog’on ulurup yo’q jig’ay budunug (Qoon bo’lgach kambag’al xalqni)
ko’p ko’portdum (Yuksakka ko’tardim).
Jig’oy budunug bay qiltim (Kambag’al xalqni boy qildim).
Umuman, O’rxun-Enasoy yodgorliklari V-VIII asrlarda yashagan
turkiy xalqlarning madaniy m е rosi sifatida ajdodlarimizning ma'naviy-badiiy,
ilmiy-tarixiy salohiyatining balandligi, qadimiy va boyligidan yorqin
nishonadir.
ADABIYOTLAR
1. Vohidov R., Eshonqulov H. O'zbek mumtoz adabiyoti tarixi . -Toshkent:
Yangi asr, 2006.
2. Mallaev N. O`zbek adabiyoti tarixi . - T.: O` q ituvchi, 1974.
3. O`zbek adabiyoti tarixi . 5 tomlik. 1-tom. - T.: Fan, 1971.
4. Abduraxmonov A. Turkiy adabiyotning q adimgi davri . - Sam.: SamDU
nashri, 2004.
5. Abduraxmonov A. Q adimgi turkiyadabiyot . - Sam.: SamDU nashri,
2004.
6. Avesto (A.Mahkam tarjimasi). - T.: 1993. "San`at" jurnali, 1991y. №3-
12.
7. Qadimiy hikmatlar . - T.: Adabiyot va san`at, 1987.
8. Mahmud Koshhariy. Devonu lug’otit turk (S.Mutallibov tarjimasi). I-III
tomlar. - T.: Fan, 1960-63

Eng qadimgi yozma yodgorliklar

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish