Eng qadimgi Yunon adabiyoti - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	93.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Eng qadimgi Yunon adabiyoti

Купить

Eng qadimgi Yunon adabiyoti
Reja:
1. H omerning “Iliada” va “Odisseya” dostonlari.
2.Dostonning mifologik elementlari.
3.“Odisseya” va “Alpomish” dostonlari o‘rtasidagi o‘zaro yaqinlik masalasi.
4. H omer masalasi.
5 .Dramaning paydo bo‘lishi.
6 .Yunon teatrining xususiyatlari.
7 .Esxil – jahon tragediyasining otasi.
8 .S ofokl va jahon dramaturgiyasi

Qadimgi yunon yozma adabiyotining bizgacha yetib kelgan yakkayu-yagona yozma
namunasi “Iliada” va “Odisseya” dostonlaridir. Gomer degan ulug‘ shoirning nomi
bilan bog‘liq bo‘lgan har ikkala poemaning mavzusi Troya afsonalaridan, ya‘ni
yunonlar bilan troyaliklar o‘rtasida bo‘lib o‘tgan urush rivoyatlaridan olingan. Ilm
ahllarining aytishlaricha, yunonlarning troyaliklar ustiga bostirib kelishlari tarixiy
voqea bo‘lib, eramizdan taxminan XIII-XII asr ilgari yuz bergandir. Ana shu urush
haqidagi rivoyatlar yig‘indisidan yunon mifologiyasining “Troya urushi afsonalari”
deb ataluvchi turkumi yuzaga kelgan. “Iliada” da urushning o‘ninchi yilida bo‘lib
o‘tgan muhim bir hodisa tasvir etilgan. Troyaning ulug‘ pahlavoni Gektorning o‘limi
bilan asar voqealari nihoyasiga yetadi.
Qadimgi yunonlar Troya shahrini “Ilion” deb ham ataganlar. Binobarin, “Iliada”
dostonining nomi ostida “Ilion qissasi”, “Ilionnoma” degan ma‘nolarni anglamoq
lozim. Iliada dostoni 15700 misradan iborat juda kattakon asar. Qadimgi olimlar
poemani 24 bobga – qo‘shiqqa bo‘lganlar. Asar voqealari tavsifiga kirishdan oldin,
shoir ilhom parisiga murojaat qilib, Axill g‘azablarini kuylashda ulardan madad
so‘raydi. Poemaning birinchi qo‘shig‘i ana shu g‘azabning sabablariga bag‘ishlangan.
“Odisseya” dostonida jafokash Odisseyning o‘z vataniga qaytishi va safar mobaynida
uning boshidan kechgan mushkulotlar, uchragan ajoyibot va g‘aroyibotlar - asarning
asosiy mavzusidir. Odisseyning bu sargardonchiliklari rosa o‘n yilga cho‘zilib ketgan
bo‘lsa ham, asarda oxirgi qirq kuni hikoya qilinadi.
“Iliada” va “Odisseya” dostonlarining ushbu xususiyatlari mazkur asarni yaratgan
adibning yuksak mahorati, san‘atkorligi shohididir.
Gomer asarlarining bosh qahramonlari faqatgina beqiyos pahlavonlar emas,
shuningdek, ma‘budlar nasliga mansub barkamol shaxslar ham bo‘lganlar. Olimp
tog‘ining hukmronlari har doim pahlavonlarga hatto mangu hayot ham
bag‘ishlaydilar. Dostonlarda bir qancha ma‘budlar ishtiroki asar voqealarini yanada
jonlantirib yuboradi. “Odisseya” dostonida Poseydon ma‘budining harakatlari o‘rinli
qo‘llangan va asarga juda katta shuhrat keltirilishida miflarning roli ham beqiyos
yunon kishilari tabiatdagi hamma jonli narsaga ma‘budlar ta‘siri natijasidagi hodisa

deb qarashi asarda ko‘rsatib o‘tilgan.
Yuqorida qayd etib o‘tganimizdek badiiy vositalarning hammasi Gomer poemalariga
ajoyib hayotiylik bag‘ishlaydi, kishi asarlarni o‘qir ekan, tasvir etilgan hodisalarni va
qahramonlarning qiyofasini o‘z ko‘zi bilan ko‘rgandek bo‘ladi. Mana shu xususiyat
O‘rta Osiyo xalqlarining mardlik, bahodirlik haqidagi ajoyib dostonlaridan biri
“Alpomish” misolida ham ko‘rishimiz mumkin.
Alpomish dostonida ham Gomer poemalarida bo‘lganidek o‘xshatishlar juda muhim
o‘rin tutadi. O‘xshatishlar bahodirlarning kuch-quvvatiga, jasoratiga, qurol-
aslahalariga, ayollarning husn-jamoliga nisbatan ishlatiladi. Gomer poemalari bilan
“Alpomish” dostoni o‘rtasida faqat badiiy vositalarning yaqinligi jihatdangina emas,
hatto mazmunning o‘xshashligi jihatdan ham mushtaraklik bor. O‘zbek xalqi
dostonining qahramoni Alpomish ham xuddi Odissey singari dushmanlardan qasos
olish niyatida uzoq safarga ketadi. Bu asarlar o‘rtasidagi yaqinliklarni faqatgina
Yunon va O‘rta Osiyodagi ijtimoiy hayotning ma‘lum tarixiy sharoitlarida bir-biriga
yaqin bo‘lganligi bilan izohlash mumkin.
Gomer yashagan davrni aniqlash borasida ham juda katta qiyinchiliklarga duch
kelamiz. Gomer shuhrati antik dunyoda shunchalar keng tarqalgan ediki, butun yunon
olami bu zotni o‘zining milliy iftixori, shoirlar sultoni deb bilganlar.
Fridrix Avgust Volf nemis olimi Gomer dostonlariga shubha bilan qaraydi. G.V.Nich
Gomer dostonlarini o‘rganib yagona bir kishining ijodi mahsuli deb aytadi.
Rus tanqidchisi Belinskiy ham Gomer ijodiga yuqori baho berib, “uning badiiy
dahosi xalq rivoyatlari, qo‘shiqlari, adabiy parchalarning dag‘al rudasini sof oltin
qilib bizga yetkazib bergan” deydi. Gomer dostonlari V-IV asrlarning ulug‘
tragediyanavistlari Eseil, Sofokl, Evripid uchun asosiy manba bo‘lgan.
Xullas, og‘zaki xalq ijodining bitmas-tuganmas chashmalaridan to‘yib-to‘yib suv
ichgan va o‘z navbatida shu adabiyot zaminiga tomir otgan Gomer dostonlarining
badiiy yetukligi, ularda ifoda etilgan mardlik va vafodorlik, matonat va zakovat,
himmat va saxovat tuyg‘ulari, tug‘ilib o‘sgan yurt kuyida hayotning jamiki

zarbalariga bardosh berish g‘oyalari – asarlarga hayot bag‘ishlaydi.
VIII asrning oxiri VII asrning boshlariga kelib sotsial tabaqalanish vujudga keldi. Bu
esa Aristokratlar va qullar sinfini vujudga keltirdi. Bir-biriga zid ikki toifa guruhning
qarashlari bir xil emas edi. O‘z zamonasidan norozi bo‘lgan dehqon ommasi uzoq
patriarxal davrlarni qumsaydi. Mana shu kayfiyatlar tamomila yangi adabiy janrni –
didaktik eposni dunyoga keltirdi.
Didaktik eposning yunon adabiyotidagi eng birinchi namunasi Gesiodning “Mehnat
va kunlar” poemasidir. Gesiodning poemasi inson mehnatining ulug‘ligi, adolatning
barqarorligi va mehnat ahlining tirikchiligi yo‘lida uchraydigan turli-tuman masalalar
haqida aytilgan nasihatlar shaklida yozilgan asardir.
Gesiod yer yuzida yashagan insonlarni besh avlodga bo‘ladi. Birinchi davr yer
yuzining oltin davrida yashaydi. Ular tunu-kun uyin kulgida yashaydi. Kumush
davrida esa ular bebosh bo‘lib ma‘budlarga sig‘inmaydi. Shuning uchun Olimp
hukmdori ularni yer qa‘riga kiritib yuboradi. Kumush davridan keyin mis davri
boshlanadi. Bu kishilar mehrdan yiroq, jang va qon to‘kishdan boshqa narsani
bilishmaydi va bular ham o‘limdan qochib qutulmaydi. To‘rtinchi davr mardu-
maydonlar davri deb ataydilar. Bular oldingilardan rahmdilroq edilaru, ammo ular
Troya ostonalarida o‘lib ketadi. Gesiod o‘zi yashagan davrni pastkashlik, zulm
hamda adolatsizliklar davri deb Temir davriga kiritadi.
Gesiod qadimgi yunonlar nazarida Gomer qatorida turadigan ulug‘ shoir hisoblanadi.
Gesiod tub ma‘nosi bilan xalq shoiri zahmatkashlar rahnomosi, hayot donishmandi
bo‘lib qoldi. Uning dostoni asrlar davomida yunon dehqoni uchun og‘ir kunlarning
maslahatgo‘yi bo‘lib keldi.
Drama so‘zining mazmuni “harakat” demakdir. Bu ibora tom ma‘nosi bilan
mazkur janrning harakatdan va odamlarning o‘zaro suhbatlari – diologidan tarkib
topganligidan dalolat beradi. Dramaning kelib chiqish tarixini qadimgi zamon
olimlari va hozirgi davr ilm ahli xalq diniy marosimlari bilan bog‘laydilar.
Aristotel ham o‘zining “Poetika” asarining to‘rtinchi bobida qat‘iy fikrlar aytadi.

Ulug‘ faylasufning izohiga qaraganda, hatto “Tragediya” iborasining o‘zi ham Dionis
shaxsi bilan mahkam bog‘liqdir. Bu atama “trago la oide” degan ikki so‘zdan tarkib
topgan bo‘lib, “echki qo‘shig‘i” degan ma‘noni anglatadi.
Dramaning barcha turlari diniy marosimlardan tug‘ilganligi vajidan qadimgi
yunonlar bularning hammasiga chuqur e‘tiqod bilan qaraganlar. Binobarin, teatr
tomoshalari davlat qaramog‘idagi muhim siyosiy va tarbiyaviy tadbir va choralardan
biri hisoblangan. Ikkinchidan, dramaning yuzaga kelishi bevosita Dionis marosimlari
bilan bog‘liq bo‘lganligi tufayli bu tomoshalar shu ma‘budning sharafiga yil sayin
uch marotaba o‘tkazilgan va bir necha kun davom etadigan bayram paytlarida
namoyish qilingan. Yunonlar mazkur tomoshalarga, shunchaki bir ermak deb emas,
balki muhim diniy bayram deb qaraganlar va bu bayramlarni mumkin qadar tantanali
o‘tkazishga tayyorlanib, deyarli hammalari teatr tomoshalariga kelishga oshiqqanlar.
Dastlabki davrlarda teatr tomoshalari bepul ko‘rsatilgan. Qadimgi Yunonistonda
barcha o‘yinlar singari, teatr tomoshalari ham musobaqa yo‘sinda o‘tkazilgan. Bu
musobaqalarga qatnashmoqchi bo‘lgan shoir, hukumat ixtiyoriga mazmun jihatdan
bir-biri bilan bog‘liq uchta tragediya va bitta satirlar dramasini topshirgan.
Komediyanavis shoirlar esa faqat bitta-bitta asar bilan qatnashganlar. Yunon teatri
hozirgi zamon teatriga mutlaqo o‘xshamaydi. Avvalo, uning hajmi benihoyat katta,
tomoshalar kunduz kuni va ochiq havoda ko‘rsatilgan. Afina teatriga 17 ming odam
sig‘ar ekan, keyinchalik 30-50 ming kishilik teatrlar ham barpo qilingan.
“Teatr” so‘zining asl ma‘nosi “ko‘rish”, “kuzatish” demakdir. Dastlabki
davrlarda tomoshabin o‘tiradigan yerni shu nom bilan ataganlar. Bu iborani butun
teatr binosiga nisbatan ishlatish meloddan ancha keyin, taxminan V asrlarda
iste‘molga kiritilgan. Yunon xalqining ma‘naviy taraqqiyoti tarixida teatrning tutgan
o‘rni g‘oyat buyukdir.
Eramizdan oldingi V asrning dastlabki yillarida boshlangan qizg‘in ijtimoiy va
siyosiy voqealar – yunon elining eski tuzumdan asta-sekin sinfiy davlatga aylanib
borishi, mamlakatda demokratik harakatning toboro mustahkamlanishi Eron-Yunon
urushi yillaridagi mislsiz milliy birdamlik va dushman ustidan g‘alaba qozonish

ishtiyoqi, nihoyat, urushdan keyingi ijtimoiy va madaniy ko‘tarilish – o‘z ifodasini
hammadan ko‘ra ko‘proq Esxil ijodida topadi. Shoir taxminan 525-524 yillarda
Elivsin shahrida aslzoda aristokrat oilasida tug‘iladi. Esxil 456 yilda Gela shahrida
vafot etgan. Esxil yigirma yoshida birinchi marta dramatik shoirlar musobaqasida
qatnashadi, biroq g‘alaba qozonish unga qirq yoshida nasib etadi, shundan keyin
uning asarlari shoirga yana o‘n uch marta g‘alaba keltiradi.
Qadimgi olimlarning ma‘lumotlariga qaraganda Esxil nihoyatda mahsuldor
yozuvchi bo‘lgan. Biroq uning 90 ga yaqin tragediyasidan iborat boy adabiy
merosidan bizga qadar faqat yettitasi yetib kelgan. Bular tubandagilardir: “Ertiylar”,
“Fivaning yetti dushmani”, “Iltijogo‘ylar”, “Zanjirband Prometey” va “Oresteya”
trilogiyasiga kiradigan “Agamemnon”, “Xoeforlar” hamda “Evmenidalar”
tragediyalari.
Odam bolasining og‘ir qismatiga yer yuzidagi zulm va adolatsizliklariga qarshi
hayqiriq isyon “Zanjirband Prometey” tragediyasida ayniqsa kuchli jaranglaydi. Bu
asar yolg‘iz Esxilninggina emas, balki butun jahon adabiyotining ozodlik va
insonparvarlik sha‘niga tiklangan buyuk yodgorlikdir. “Zanjirband Prometey”
tragediyasi, “Xalos etilgan Prometey” hamda “Otashbardor Prometey” tragediyalari
bilan birga qo‘shidib yaxlit bir trilogiyani tashkil qiladi, ammo keyingi ikki qismi
bizga qadar yetib kelgan emas. Esxil chindan ham tragediyaning otasidir. U asarlarida
xorning rolini qisqartirib, ikkinchi aktyorni olib kiradi va diologlar sonini oshiradi.
Yunon tragediyasining shakllanishida tutgan o‘rni, o‘zining poetik mahorati va
asarlarida ifoda etilgan ajoyib zamonaviy g‘oyalar bilan Esxil butun antik dunyo
adabiyotiga kuchli ta‘sir ko‘rsatgan.
SOFOKL IJODI
Yunon tragediyasining ikkinchi namoyandasi Sofokl 496 yilda Afinaning
yaqinidagi Kolon degan joyda tug‘iladi, uning otasi qurol-aslaha korxonasining egasi,
zamonasining ancha badavlat va boobro‘ kishisi bo‘lgan. Sofokl yoshligida yaxshi
tahsil ko‘radi, turli-tuman bilimlarni o‘rganadi; uning adabiy faoliyati erta boshlanib,

28 yoshida ekan, dramatik adiblar musoboqasida ulug‘ Esxil ustidan g‘alaba
qozonadi. Sofokl butun umrini sha‘n-shavkatda, izzat va hurmatda o‘z yurtida
o‘tkazib, 406 yilda vafot qiladi. O‘limidan keyin yunon elining ulug‘ zotlari qatori u
ham qahramon sanalib, xotirasi uchun katta haykal o‘rnatiladi va har yili qabri ustida
qurbonlik so‘yish taomiliga kiritiladi.
Qadimilarning guvohlik berishlariga ko‘ra, Sofokl o‘zining oltmish yillik adabiy
faoliyati davomida 120 dan ortiq asar yozib, 24 marta dramatik shoirlar
musobaqasida yutib chiqqan; biroq mazkur asarlardan bizga qadar yettitasigina yetib
kelgan, xolos. Sofokl tragediyani tantanali diniy qo‘shiqlar shaklidan chinakam
dramaga aylantirish ishini yana yuqori pog‘onalarga ko‘tardi. Sofokl asarlarida
qahramonlarning tabiati va ruhiy kechinmalariga ko‘proq e‘tibor berish natijasida
asarning mazmuni hayotiylik kasb eta boradi.
Jahon adabiyoti tarixiga Sofokl asosan, Edin haqidagi rivoyatlar mavzuida
yozilgan asarlari “Edip shoh”, “Edip Kolonda” va “Antigona” tragediyalari bilan
kiradi. Antik dunyoda o‘tgan dramaturglardan birontasining asari jahon adabiyotida
“Edip shoh” tragediyasichalik chuqur iz qoldirmagan. Sofoklning bu asari XVIII
asrning oxiri, XIX asrning boshlarida Yevropa adabiyotida “Taqdir targediyasi” deb
atalmish maxsus adabiy oqimning tug‘ilishiga sabab bo‘ladi. Bu oqim tarafdorlari,
go‘yo Sofokl izidan borib, taqdir mavzuida yozgan asarlarida dunyo bevafo, odam
bolalari hayot girdobida beixtiyor oqib yuradigan benavo-bechoralardir, deb da‘vo
qiladilar.
Qadimgi yunon kishisining va shaxsan Sofoklning nazarida qismat baxt-saodat,
adolat hamda zarurat kabi tushunchalarning ma‘nosi bir-biriga juda yaqin bo‘lgan.
Sofokl qadimgi qabilachilik davrlari uchun xos bo‘lgan ba‘zi bir diniy, axloqiy
taomillarni yangi zamon qonun-qoidalari bilan kelishtirishga urinadi. Bu jihatdan
xorning birinchi qo‘shig‘i juda xarakterlidir. Bu qo‘shiqda inson ongining ulug‘
qudrati, tabiat hodisalarini itoat ettirgan ajoyib zakovati ko‘klarga ko‘tariladi, ammo,
shu bilan birga, qo‘shiqning oxiri, dunyoviy manfaatlarga berilib ketib, ilohiy

burchlarni unutib qo‘ygan kishilarga qarata aytilgan ta‘nali so‘zlar bilan tugaydi,
ya‘ni odam bolasi qanchalik ravnaq topmasin, ilgaridan qolgan rasmlarni unutmasligi
lozim, aks holda jamiyat halokatga duchor bo‘ladi. Sofokl o‘zining ajoyib obrazlari
bilan bir qatorda, dramatik voqealarni nodir ustalik bilan bir-biriga bog‘lagan mohir
san‘atkor sifatida ham jahon adabiyotida mashhur. Ulug‘ Gyote yunon dramaturgi
haqida gapirib, “sahnani va o‘z kasbini hech kim Sofokldek bilgan emas”, degan edi.
Xullas, Sofokl o‘zining ulkan zamondoshi Esxilga nisbatan, qahramonlarning
xarakterini tavsif qilishda turli-tuman usullarni qo‘llab, targediya san‘atini yuksak
kamolot bosqichiga ko‘tardi. Uning ulug‘ligi shundaki, shoir faqat hamma
odamlarning har xil bo‘lishini emas, balki yolg‘iz birgina odamning dilida javlon
urgan turli-tuman ruhiy o‘zgarishlarni, qarama-qarshi sezgi va tuyg‘ularning dam-
badam tovlanib turishini nodir ustalik bilan tasvirlaydi. Umuman, “Edip shoh”
asarining hamma voqealari, boshlanishidan to oxiriga yetguncha, keskin ravishda bir
holatdan ikkinchi holatga: shodlikdan qayg‘uga, umidvorlikdan – noumidlikka
ko‘chib turish jarayonida rivojlanib boradi.
Sofokl ijodida yunon tragediyasi yuksak kamolot bosqichiga ko‘tarilib,
olamshumul ahamiyat kasb etadi. Shoir asarlarining demokratik ruhi, odamparvar
mazmuni, noyob badiiy ko‘rki – ularning abadiy barhayotligini ta‘minlaydi.
EVRIPID IJODI
Qadimgi yunon tragediyasining uchinchi ulug‘ vakili Yevripid, rivoyatlarning
naql qilishiga ko‘ra, eramizdan oldingi 480 yilda, xuddi yunonlar Eron ustidan
g‘alaba qozongan kuni Afina yaqinidagi Salamin orolida o‘rtahol oilada dunyoga
keladi, yaxshigina bilim oladi. Zamondoshlarining ma‘lumotiga qaraganda shoir
tinchgina ilm, fan, san‘at, adabiyot va falsafa bilan shug‘ullanib tinchgina umr
kechirishni afzal ko‘rgan. Uch marta teatr musobaqalarida g‘olib chiqadi. Ellinizm
davrida Yevripid o‘z xalqining eng sevimli tragik shoiriga aylandi. Hatto Esxil,

Sofokl ham uning dovrug‘i soyasida qolib ketadilar. Bu ahvol shoirning adabiy
merosi taqdiriga ham kuchli ta‘sir ko‘rsatib, 92 ta asaridan bizga qadar 17 ta
tragediya hamda bitta satir dramasining to‘la holda yetib kelishini ta‘minlaydi. Bular
tubandagilar: “Alkestida”, “Medeya”, “Geraklidlar”, “Ipollit”, “Gekuba”, “Gerakl”,
“Iltijogo‘ylar”, “Troyalik ayollar”, “Elektra”, “Ion”, “Ifigeniya Tavridada”, “Yelena”,
“Andromaxa”, “Finikiyali qizlar”, “Orest”, “Vakx qizlar”, “Ifigeniya Avlidada” va
“Kiklop” nomli bitta satir dramasi. Bu asarlarning hammasi yunon taomiliga ko‘ra
Esxil hamda Sofoklning tragediyalari singari mifologik afsonalar mavzuida
yozilgandir.
SHoir ijodining dastlabki davrlarida yaratilgan “Alkestida” tragediyasi
hisoblanadi. Asarda ma‘budvash qahramonlarni ko‘rmaymiz. Ko‘z oldimizda
o‘tadigan shaxslar hayotning ikir-chikirlari bilan yashaydigan, xudbin manfaatdor,
mayda-chuyda ehtiroslardan holi bo‘lmagan oddiy, to‘pori odamlardir. Bu muhitdagi
kishilar o‘z manfaatlari yo‘lida hech narsadan qaytmaydilar. Yevripid o‘zining bu
asarida tomoshabinni olamshumul buyuk masalalar, taqdir, maslak tushunchalari
osmonidan kundalik turmush, har bir kishiga tanish bo‘lgan oddiy tirikchilik, insoniy
ehtiroslar makoni bo‘lgan yer hayotiga olib tushadi. Yevripid ijodida na targediya, na
komediyaga o‘xshamagan mutlaqo yangi bir janr-drama paydo bo‘lib
kelayotganligini ko‘ramiz. Shoir tomonidan qo‘llangan bu yangiliklar hayotning
oddiy majarolarini va chinakam insoniy ehtiroslarni ifoda etishda eng muvofiq yo‘l
bo‘lgan.
Yevripidning yunon tragediyanavisligiga kiritgan yangiliklarini yana ham
to‘laroq aks ettiruvchi asar – “Medeya” tragediyasidir. “Medeya” – xo‘rlangan
muhabbat va rashk tragediyasi. Shoir bu asarida, na ma‘budlar qarshisida na taqdir
oldida bosh egmaydigan. Nodir jasorat, sabot va matonat bilan o‘zining insoniy baxti
uchun yolg‘iz o‘zi kurashadigan ayol obrazini yaratadi. Bir-biriga zid tuyg‘u va
sezgilarning bu tariqa keskin kurashlarini tasvirlab, odam bolasining chinakam ruhiy
dunyosini ochish – Yevripid tomonidan tragediya san‘atiga kiritilgan eng birinchi
yangilik va ulug‘ kashfiyotdir. Esxil va Sofoklning ulug‘vor asarlarida tarbiyalangan

yunon tomoshabini Yevripid tragediyasidagi yangi hayotiy lavhalarni yaxshi
tushunmaydi, ularni sovuq qarshi oladi. “Medeya” asari faqat keyingi zamon kishilari
nazarida e‘tibor topdi va antik dunyo tragediyasining eng buyuk namunalaridan biri
deb tanildi. Antik dunyoning ulug‘ shoiri yaratgan yangiliklar doirasini kengaytirish,
dramaturgiyaning hayotiy kuchi va badiiy imkoniyatlarini yana ham oshirish
sharafiga Yevripiddan so‘ng faqat Shekspirgina muyassar bo‘lgan. Shu bilan qadimgi
yunon tragediyasi haqidagi bahsimizni tugatamiz. Yevripiddan keyingi
tragediyanavislar bu janrga arzigudek biron yangilik kiritolmaydilar.
Qadimgi yunon tragediyasi Yevropa teatri tarixidagi eng birinchi qadim ham
juda kattakon maktab bo‘lgan. Yangi zamonning ulug‘ shoirlari Shekspir, Kornel,
Rasin, Shiller, Gyote va boshqalar ana shu maktabda saboq olganlar. Biroq qadimgi
yunon tragediyasining jahon miqiyosidagi ahamiyati faqat shu bilan
chegaralanmaydi. Ulug‘ tragediyanavislar yaratgan bemisl asarlar oradan ikki yarim
ming yillik davr o‘tishiga qaramay, to shu kunga qadar keksalik nimaligini
bilmasdan, jahon sahnasida navqiron yashnab kelmoqda, o‘zlarining g‘oyaviy
mazmunlari va badiiy nafosatlari bilan bizni hamon maftun etadi, hayajonga soladi.
Yuksak san‘atkorlik mahorati bilan bu asarlarda ifoda etilgan vatanparvarlik, insoniy
burch, erkinlik g‘oyalari hozirgi zamon kishilarining tilak va orzulariga hamohangdir;
antik dunyo tragediyasining abadiy barhayotligi va so‘nmas badiiy go‘zalligining
asosiy boisi ham ana shu chinakam odamparvarlik mazmunidadir.
Eramizdan oldingi V asr yunon jamiyatining ijtimoiy-siyosiy va madaniyati
jihatidan yuksak taraqqiyot bosqichiga ko‘tarilgan davridir. Bu taraqqiyot Eron-
Yunon urushidan keyin Afina davlatining kuchayishi va demokratiyaga tomon
rivojlanib borishi bilan mahkam bog‘liq bo‘lib, chindan ham yunon elining oltin asri
deb atalishiga arziydigan buyuk davrdir. V asrga qadar yunon tuprog‘ining eng ilg‘or
madaniy markazi Kichik Osiyodagi Ioniya viloyati hisoblanib kelingan bo‘lsa, rosa
yarim asr (499-449) davom etgan Eron-Yunon urushida yunonlar g‘alaba
qozonganlaridan keyin ilmu-fan, san‘at va madaniyat markazi Afina davlatiga
ko‘chadi. Adabiyot sohasida Afinaning mavqei shu qadar ulug‘ki, V-IV asrlar

adabiyoti shu muazzam shahar o‘rnashgan Attika viloyatining nomiga nisbatan
berilib, yunon adabiyotining attika davri deb ataladi. V asrning o‘rtalariga kelib Afina
yunon davlatlari orasida eng baquvvat, eng yirik, 150 dan ortiq ayrim davlatlardan
tashkil topgan katta ittifoqining tepasida turuvchi, suvda va quruqlikda o‘z hukmini
yurituvchi zabardast bir davlatga aylandi. Bu davrda Afina davlati Yunon tarixida
ko‘rilmagan yuksak iqtisodiy ma‘murchilik darajasiga ko‘tariladi va shu bilan birga
butun yunon olamining eng yirik madaniy markaziga olimlar, shoirlar, faylasuflar,
haykaltaroshlar, rassomlar va turli-tuman ijod ahillarining makoniga aylanadi. Afina
o‘zining iqtisodiy va madaniy kamolotiga asosan V asrning 50-30 yillarida, ya‘ni
Perikl turgan vaqtda erishadi va shu sababli bu davrni ko‘pincha “Perikl asri” deb
ham aytadilar. Perikl (500-429 yillar) Eron urushi vaqtida anchagina harbiy mahorat
ko‘rsatadi. Mamlakatda demokratiya tuzumini o‘rnatadi va o‘n besh yil davomida
yuqori lavozimiga saylanadi. Perikl o‘z zamonasining nihoyatda ishbilarmon davlat
arbobi, otashin notiq, ilmu-fan, san‘at va adabiyotga qiziqqan bir shaxs bo‘lgan. U
butun yunon olamidan faylasuflar, olimlar, shoirlar va san‘at ahillarini Afinaga
to‘playdi. Periklga yaqin turgan va uning ishlarida ko‘maklashgan ulug‘ zotlar
orasida faylasuflardan Anaksagor, Sokrat, “tarix fanining otasi” Geodot, ulug‘ tragik
Sofokl, ajoyib haykaltarosh Fidiy va shularga o‘xshash umumyunon madaniyatini
yuksak pog‘onalarga ko‘targan yana bir muncha shaxslarni ko‘ramiz. Perikl
zamonasida ilmiy-falsafiy ta‘limotlar, ayniqsa juda keng rivoj topadi. Olimlar
mutafakkirlar o‘z asarlarida tabiat hodisalarini, ijtimoiy qonunlarni ochishga, ularni
izohlashga va shu yo‘sinda mavjud demokratik tuzumning to‘g‘ri ekanligini
isbotlashga urinadilar.
Eski diniy e‘tiqodlarning asta-sekin susayib borishi, ilohiy kuchlarni koinot
hodisalarida axtarish (panteizm) insonni ma‘budlarning quli holaidan butun
borliqning hukmroni darajasiga ko‘tarish, uning idrok va iste‘dodiga tahsin o‘qish
istiqboliga chuqur umid bilan qarash – bu davr falsafiy oqimlarining asosiy
xususiyatidir. Yangi tushunchalar o‘z ifodasini dastavval Anaksagor (500-428 yillar)
falsafasida topadi. Bu mutafakkir olim eski diniy e‘tiqodlarni inkor etib, butun
koinotni behisob zarralardan tarkib topgan abadiyat ma‘nosida tushunadi. U inson

ongi, qudrat va iste‘dodini yuksak baholaydi. Bu davrning ulug‘ mutafakkirlaridan
biri Demokritdir (460-370). Olim o‘z ta‘limotida: atomlar va ularning harakati
abadiydir: “hech narsa yo‘qlikdan paydo bo‘lmaydi va hech narsa nom-nishonsiz
yo‘qolib ketmaydi”, “tabiatdagi o‘zgarishlar atomlarning bir holatdan ikkinchi
holatiga o‘tishlari oqibatidir”, deydi.
V asrning ikkinchi yarmida butun Ellada tuprog‘ida ijtimoiy hodisalarni
o‘rganish ishini oldiga maqsad qilib qo‘ygan yangi ilmiy – falsafiy oqim paydo
bo‘ldi. Bu oqim vakillari o‘zlarini “sofistlar” deb ataganlar. “Sofist” so‘zi
“donishmand”, “bilimdon”, “olim” degan ma‘noni anglatgan bo‘lsa, keyinchalik bu
ibora falsafa muallimlariga nisbatan ishlatilgan. Sofistlar olomon o‘rtasida jo‘shqinlik
bilan ilmlarni yoygan, ulmu-fan jarchilari bo‘lganlar. Chunonchi bu oqim tarafdori
Pratagor “hamma narsaning andozasi odamdir” deb inson qadr-qimmatini oshiradi.
Eramizdan oldingi 336 yilda Makedoniya podshohi Aleksandr Yunon tuprog‘ini
zabt etib, ellin xalqidan to‘plagan kattakon qo‘shin bilan Sharq mamlakatlariga qarshi
urush boshlaydi va ko‘p o‘tmay Hindiston chegaralariga qadar cho‘zilib borgan
bepoyon buyuk o‘lkaning yakka-yu yagona hukmroniga aylandi. Biroq Aleksandr
yaratgan ulkan davlat, uning o‘limidan so‘ng ag‘darilib sarkardaning noiblari
o‘rtasida boshlangan qonli urushlardan keyin Misr, Suriya, Makedoniya, Pergam kabi
yirik davlatlarga bo‘linib ketadi. Makedoniya taxti atrofida boshlangan tortishuvlar
juda uzoqqa cho‘zilib, mamlakat goh Aleksandr urug‘lariga, goh uning sarkardalari
qo‘liga o‘tib turadi. Yunonlar ichki ixtiloflardan foydalanib, o‘zlarining eski
mustaqilliklarini boy berib qo‘ygan bo‘lsa ham, yer yuzining madaniyat makoni
sifatida hamon qimmatini yo‘qotmagan edi: ellin xalqining ilmu fani, san‘at va
adabiyoti hamda tili asta-sekin o‘z doirasini kengaytirib to Misr, Hindiston yerlariga
qadar cho‘zilgan uzoq mamlakatlarga ham yoyiladi va natijada yunon madaniyati
asosiga qurilgan yagona jahon madaniyati maydonga keldi. Shu sababli, yunon
madaniyatining ta‘sirida bo‘lgan davlatlarning hammasini ellin davlatlari va
Aleksandr istilosidan tortib to yangi asrning boshlarida bu mamlakatlarning Rim
hukmronligiga o‘tish paytlariga qadar bo‘lgan davr – ellinizm asri deb ataladi. Yunon

olamida boshlangan ijtimoiy o‘zgarishlar va bular natijasida tug‘ilgan siyosiy
loqaydlik, beparvolik va umidsizlik kayfiyatlari birmuncha falsafiy ta‘limotlarning
kelib chiqishiga sabab bo‘ladi. Mazkur oqimlarning eng muhimlari – kiniklar,
stoiklar va epikurchilar falsafasidir. Epikurchilar ruhiy osoyishtalikni targ‘ib qilgan
bo‘lsalar, stoiklar shafqat, sahovat g‘oyalarini tashviq qiladilar.
Eramizdan oldingi IV asrda Sokratning shogirdi Antisfen tomonidan yaratilgan
kiniklar falsafasiga ko‘ra ular qashshoqlik va gadolikni targ‘ib qiladilar.
Ellinizm davrining jahon adabiyotiga qo‘shgan eng muhim hissasi – “yangi”
komediyadir. “Yangi” komediya atamasi adabiy iste‘molga juda eski zamonlarda
kiritilgan bo‘lib, ellinizm davrida paydo bo‘lgan komediyaning yangi turini attika
davridagi “qadimgi” komediyadan hamda IV asrdagi “O‘rta” komediyadan ajratish
maqsadida ishlatilgan. Yunonistonda, Makedoniya hukmronligi o‘rnatilgandan keyin
ellin xalqi mustaqilligining barbod etilishi, o‘tmishdagi jo‘shqin siyosiy g‘oyalarning
tobora so‘nib borishi va bularning natijasi o‘laroq shaxsiy manfaatlarning kuchayishi
– “yangi” komediyaning paydo bo‘lish jarayonidagi asosiy omillardandir. “Yangi”
komediya ham asosan oddiy tirikchilikda uchraydigan kundalik voqealarni,
chunonchi ishq-muhabbat, oilaviy munosabat masalalarini muhokama qiladi.
Ellinizm olamida yangi komediya qariyb ikki yuz yil (eramizdan oldingi IV asrning
ikkinchi yarmi, II asrning birinchi yarmi) umr ko‘radi. Manbalarning shaxodat
berishicha bu janrda ijod qilgan shoirlarning soni bir yuz oltmish kishidan ortiq
bo‘lgan, bularning barchasi butun Yunon tuprog‘i bo‘ylab keng shuhrat yoyadi.
Shular orasida qadimgilar uchta shoirni: Filemon (taxminan 361-263 yillar), Difil
(taxminan 350-263 yillar) va ayniqsa, Menandrni chuqur hurmat bilan tilga olganlar.
Menandr (taxminan 343-292 yillar) Afina shahrida, badavlat xonadonlarning
birida tavallud topadi. Menandr siyosiy ishlarga aralashmasdan, qizg‘in adabiy
faoliyatda butun umrini sevimli shahri Afinada o‘tkazadi. Menandr hammasi bo‘lib,
yuzdan ortiqroq komediya yozgan. Shoir asarlarida talqin etilgan fikrlarning
hammasi, masalan qullarga xayrixohlik bilan qarash, er-xotinlar barobar huquqli
bo‘lishga da‘vat etish – antik dunyo kishilarining ko‘pchiligi uchun tamomila yangi

va ularning tushunchasiga mutlaqo zid fikrlar edi. Shu sababli shoir dramatik shoirlar
musobaqasida kamdan kam g‘olib chiqqan.
Eramizdan oldingi II asrning kirishidan boshlab, dastavval Yunonistonning
Sitsiliyadagi mustamlakalari, keyinroq yunon tuprog‘ining o‘zi Makedoniya davlati
va nihoyat, Sharqdagi barcha ellinizm mamlakatlari birin-ketin Rim imperiyasiga
taslim bo‘ladilar. Harbiy sohada mag‘lubiyatga uchragan yunonlar o‘zlarining yuksak
ilmu-fanlari, falsafa sohasidagi ulug‘ ta‘limotlari, san‘at va adabiyot bobidagi
yutuqlari bilan g‘oliblarni maftun etadilar. Rimdagi ritorika, grammatika va falsafa
ta‘limiga yunonlar rahbarlik qiladilar. Uzoq kechmishning ixlosmand muhibi Rim
davri yunon adabiyotining eng yirik vakillaridan biri Plutarxdir. Qadimgilar Plutarx
ijodining nihoyatda rang-barang, serunum bo‘lganligini, yozuvchi 225 tadan ortiqroq
asar qoldirganini xabar qiladilar. Shulardan 150 tasigina bizgacha yetib kelgan.
Olimlar uning merosini ikkiga ajratib tahlil qiladilar. Bular birinchisi – axloqiy
asarlar, ikkinchisi – hayotnomalardir. Uning “Qo‘shaloq hayotnomalar” deb ataluvchi
tarixiy asari keng shuhrat qozongan.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR.
1. A.Allamuhamedov “Antik adabiyot tarixi”
2. F.Boynazarov “Jahon adabiyoti”
3. Ziyouz.com
4. Kitob.uz

Eng qadimgi Yunon adabiyoti

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish