Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 30.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Entomofaglarni laboraoriya sharoitida ko‘paytirish usullari va ishlab chiqarishda qo‘llanilishi

Купить
ENTOMOFAGLARNI LABORAORIYA SHAROITIDA KO’PAYTIRISH USULLARI VA ISHLAB CHIQARISHDA QO’LLANILISHI . Reja: 1. Biolaboratoriyalarda trixogrammani ko’paytirish 2. Laboratoriya sharoitida oltinko’z kopaytirish . 3. Brakon ko’paytirish usullari, uning qishloq xo’jaligidagi axamiyati Oddiy trixogrammani biolaboratoriyalarda ko’paytirish uchun ozuqa sifatida arpa doni kuyasi kapalagining tuxumidan foydalaniladi. Don kuyasi kapalagini ko’paytirish uchun arpa donidan foydalaniladi. Buning uchun arpa doni har xil ombor zararkunandalari (uzunburun, parvonalar, gabrotsitus, ayniqsa don kuyasini hamma rivojlanish davriga tuxumdan to kapalagigacha zarar keltiradigan qorindor kanalarga qarshi gidrotermik usulda arpa doni sterilizatsiya) qilinadi. Bunda avtoklav bo’lmaga biologik laboratoriyalarda arpa donini uch marta yuvgandan so’ng 10 sm qalinlikda maxsus jomlarga solinib gaz alangasida 25 minut davomida qizdirish uchun jomga solingan arpani qalinligi 6 - 10 smdan oshmasligi lozim. Arpa solingan jom ustiga qo’shimcha bitta jom yopib, arpa suv bug’ida dimlanadi, arpa doni kuyib ketmasligi uchun avval 0,5 litr sv sepib arpa aralashtiriladi, so’ngra har 2-3 minutda 0,5 litr qaynoq suv qo’yib aralashtiriladi va yana yopib dimlanadi. SHu tariqa 30 mint davomida 9-10 marta suv kuyilib aralashtiriladi, bunda 10 kilogramm arpa uchun 4-4,5 litr qaynoq suv sariflanadi. Arpa donini suvda buktirib qaynatish mutlaqo man etiladi.Basharti shunday qilinsa arpa donidagi kraxmal va boshqa moddalar hamirga aylanib qolib, aropani sovitilganda arpa ichidagi sitotroga tuxumidan chiqadigan qurtiga zarur bo’lgan ozuqa moddasi qotib qoladi, natijada ko’plab tuxum chiqqan qurtchalar arpa ichiga kira olmay ovqatsiz halok bo’ladi va arpani zararlash darajasi pasayadi, kam pushtlik kapalak uchib chiqadi, oqibatda kapalak oz chiqadi, uning tuxum qo’yishi past bo’ladi, ayrim hollarda uchib chiqqan kapalak mutlaqo tuxum bermaydi. Arpani damlash paytida ikkala jom ichidagi harorat 90 0S dan kam bo’lmasligi lozim. Agarda laboratoriyalarda avtoklav bo’lsa, 1,4-1,5 atmosfera bosimi ostida 95-100 0S haroratda avtoklavni yuqoridagi monometri 1-1,5 atmosfera bosimini kursata boshlagandan keyin 20-25 minut davomida avtoklavdagi arpa sterilizatsiya qilinadi. Arpani sterilizatsiya qilish ya’ni qizdirish tug’allangandan suvg arpa doni namligi 16% ga tushgungacha yerga yoyib shamollatiladi, so’ngra qalinligi 5 sm qilib podnostlarga yoki maxsus jomlarga solib, stelajga qo’yiladi. Arpa doni qalinligi 5 sm dan qalin bo’lsa sitotroga tuxumi dan chiqayotgan mayda qurtchalar pastki qatlamdagi arpa doniga kira olmaydi natijada arpa doni qurt bilan zararlanmay kolishi mumkin. Jomga solingan arpa ustiga don kuyasi tuxumi (sitotroga) ok kogoz parchalariga solinib 3-4 joyiga qo’yiladi. Tuxumdan bir vaqtni o’zida qurtchalar chikib donni zararlrshi uchun 2-3 kun davomida tuplangan tuxumlardan foydalanish maqsadga munofikdir. Sitatroga tuxumini arpa donini zararlashga qo’yishdan oldin 2-3 doiomida +23 +25 S haroratda, 75-85 % havo namligida saqlanadi. Agar har xil kunda tozalab olingan tuxum bo’lsa ,tuxumdan qurtchalarni chiqishi cho’zilib ketadi. Tuxumdan qurt chiqish davrida donga qo’yish yaxshi natija beradi. CHunki arpa namligi ham 16 % atrofida bo’lib, qurtchalarni ichiga kirishi osonlashadi . Bir gramm sitotroga tuxumi 50-60 ming donani tashkil etadi. Bir kilogramm arpa 20 ming dona arpani tashkil etadi. Bitta donga faqat dona qurt kirishini hisobga olib arpa donini zararlash uchun ya’ni uning zararlash darajasi 75-80% bo’lishi uchun bir gramm arpa kuyasi kapalagi tuxumini ( sitotroga) 2 kg arpaga qo’yilishi kerak. Sitatroga qurtchalari arpa donini kam darajada zararlaganini aniqlash uchun arpa donini pichoqlar yerdamida kesib aniqlanadi . Bunday aniqlash 100 ta arpani olib kesib ko’riladi va zararlash darajasi % miqdorida maxsus jurnalga yozib boriladi.Arpani zararlashda olib borilgan ish to’g’ri olib borilsa ,zararlash darajasi albatta 70- 80 % gacha bo’ladi .SHuning uchun arpa donini zararlashda uning namligini to’g’ri hisoblashga erishish zarur. Arpaga berilishi kerak bo’lgan suv normasi qo’yidagicha aniqlanadi. x = a ( A − R ) 100 − CH = L Bu yerda: X= suv sarfi normasi CH=arpaning namlangan keyingi namligi % A=podnostlarga solingan don miqdori kilogramm R=arpani dastlabki namligi protsent M=a 100 kilogramm R 12 protsent CH 16 protsent x 100 ¿ ¿ YA’ni 100 kg arpani 17 protsentgacha namlab sterilizatsiya qilish uchun kamida 4,8 litr suv sarflash talab qilinadi. Arpani ikki jomda orasida oddiy usulda sterilizatsiya qilish uchun bu suv miqdori ikki marta oshiriladi. Arpani namlash xonani havo namligiga ham bog’liq, arpa tez qurib ketmasligi xonadagi havoning namligi 75-85% bo’lishi kerak. Buning uchun xonaga havo namlagichlar komfort yoki plita ustiga pakirda suv kuyib, kaytanayotgan suv bugi havo namligini yuqori darajada to’tib turadi. Zararlashga qo’yilgan podnostdan arpani tagi mogor bosmasligi uchun namlash vaqtida 10 litr suvga 1 gr margantsoika aralashtirish kerak. Ana shunday kulay sharoit yaratilganida arpa ustiga qo’yilgan tuxumdan 4-6 ichida mayda qurtchalar chikib arpa donini ichiga kiradi va donning magzi bilan oziqlana boshlaydi so’ngra 22-25 kun o’tgach don ichida g’umbakga aylanadi . Arpa doni kuyasi qurtining rivojlanishi uchun harorat 22-24 o S bo’lganda g’umbakdan 10-12 kunda don kuyasi kapalagi uchub chiqadi . Agar arpa zararlash xonasining harorati 26-27 darajadan oshirib yuborilsa, namlik kam bo’lsa don kuyasi kapalagining uchushi 21-27 kunda o’tadi. Lekin kapalaklar mayda bo’ladi ,zrkagini soni urg’ochi kapalak soniga nisbatan ko’p bo’ladi, ba’zi paytlarda mayda qurtlarni o’xlashi natijasida kapalakni uchishi keskin kamayadi. Sitatroga tuxumi bilan zararlangan arpani har 10 kunda bir marotaba zararlanish darajasini bilish uchun analiz qilinadi va maxsus jurnalga yezib byuoriladi. Buning uchun arpa solingan jomni har yeridan ozginadan arpa donini aralashtirib 100 dona arpa sanab olinadi va skalpel deb nomlangan o’tkir pichokcha yerdamida kesib ,sinchiklab kuriladi . Oxirgi marta tekshirilganda arpa donini sitatroga qurti bilan zararlash darajasi 80%dan ortganda zararlangan arpa doni kassetalarga solinib bokslarga ilib qo’yiladi. Boks ichidagi harorat 22-24 o SHavo namligi 75- 80%bo’lishi kerak .Kapalaklarning uchishi otalanishi aktii raiishda o’tishi uchun vaqti bilan boksni ustki qismidan lampochka orkali yeritib turilishi kerak .Boksga solingan arpani 25-30 kundan ortiq saqlash mumkin zmas ,aks xolda turli xil yirtqich kanalar ko’payib ketadi . Boks ichidan uchib chiqqan kapalaklar konteynerga (iorankaga) tuplanadi ,biofabrikalarda zsa molepraiodlarda xaydab olinib maxsus dazator yerdamida 40 gr (20 mingdona) don bo’linib kichik kasetalarga solinadi. Koneynor va kichik kassetalar kish va baxor boshlarida issiqlik yuqori bo’lmagan davrlarda so’tkasiga 1 marta ,ezpaytlarida zsa 2martaba sitatroga tuxumlari tozalanib olinadi ,bunday qilingan da tuxumlar oppok olinadi ,agar yezda ham so’tkada bir marotabo tuxum olinsa, konteynerdagi tuxum kizarib ketadi.YA’ni tuxumdan qurt chiqish uchun zmbrional holat iujudga keladi, bunday tuxumlarni trixogramma zararlamaydi, ya’ni unga o’z tuxumini kuymaydi, natijada ko’payadi. SHuning uchun kizarib kolgan tuxumlarni faqat arpani zararlash uchun ishlatish lozim. Koneyner va kassetalardan kapalaklar 5 kun ichida asosiy tuxumini kuyib bo’ladi. SHuning uchun ularni 5 kundan suvg tashlab yuboriladi. Kapalaklarni oziqlantirish uchun 20% shakar zritmasi berib turiladi. Tozalanib olingan ok ya’ni yangi qo’yilgan tuxumlarni kalka kogozda qilingan paketlarga solinib, ogirligi va tuxumni olingan vaqti yozilib xolodilnikni pastki qismiga qo’yiladi. YA’ni +3 darajada 85-90% namlikda saqlanadi, sitotroga tuxumini xolodilnikda 10 kundan ortiq saqlash mumkin zmas. CHunki 10 kundan suvg tuxum sifati bo’ziladi, trixogramma unday tuxumni zararlamaydi, arpaga qo’yilganda qurt chikmaydi. Donda arpa kuyasini ko’paytirishga tuskinlik qiluvchi bir necha turdagi hasharotlar va kanalar mavjud bo’ladi. Ulardan parda knotlilar oilasiga mansub bo’lgan «gabrotsitis», o’zunburunlar, qorindorlar (po’zatiy) kanalardir. Bo’lar ichida eng xaiflisi qorindor kanadir, bu don kuyasi tuxumidan to kapalagigacha zarar keltiradi, xatto odamni chakib, teri yalliglanishi (dermatoz) ga olib keladi. Tashki kurinishidan sharsimon va bug’doy rangida bo’ladi. Zrkaklari biroz o’zunchok formada bo’ladi. Bitta urg’ochi kana 280 ta nasl beradi va juda tez ko’payadi.Buni yuqotish uchun arpa donni termik usulda avtoklavda 1-1,5 atmosfera bosimi ostida 95-100% da 30-35 minut sterilizatsiya qilinishi kerak. Agar tuxumda kana bo’lsa, tuxumini oppoq kogoyega solib atrofiga yopishqoq modda surkalib 100 gr tuxumga 2 gr oltingugurt tolkoni aralashtiriladi, kochayotgan kanalar kerosindan xullangan kistocha yordamida uldirib turiladi, kanalar ulgandan suvg tuxumdagi oltingugurt zlab olish ajratib olinadi. Stakanga 100 gr sitotroga tuxumi solinib, 2 gr oltingugurt tolkoni aralashtirilib, usti 20-30% shakar zritmasi surtilgan latta bilan berkitilib termrstatga yoki zlektroplitaga 28-30 0 S da 20 minut qo’yiladi. Oltingugurt xididan kanlar kochib kand zritmasiga yopishib qoladi, so’ngra bu latta kerosin bilan yuiib yuboriladi; ichiga 1 gr oltigugurt solib yoqiladi, tuxum 1 m dan ortiq turmasdan olinadi, tez ustiga oltingugurt gazi chikmaydigan qilib yopiladi. Arpaxona va boksxonalarni har 15 kunda oltingugurt yokib dudlanadi. Boksdagi arpani o’zogi bilan 30-35 kunda chiqarib tozalash, so’ngra 20% li kerosinli iliq suv bilan yuviladi. Boksni oyogiga 20% kerosinli suv qo’yiladi. Polni har kuni 20% kerosinli suvda artiladi. Mavsum tugagandan keyin yilda bir marta fumigatsiya otryadi kuchi bilan metil bromid bilan dezinfektsiya qilinish kerak. Trixogramma kopaytirish : Laboratoriyada trixogramma 3 litrli shisha bankaga yoki tsilindrlarda ko’paytiriladi. Sitotroga tuxumi shisha yon devorlariga bir tekisda yorishtirib chiqiladi. 3 litrli bankaga 15 gr sitotroga tuxumi solinib unga zararlanish 80-90 % jonlangan trixogrammadan 1,5 gr. 60-70 % zararlangan trixogrammadan 2 gr solishi kerak yoki 50 ming dona urg’ochi trixogramma hisobida trixogramma yangi oppoq tuxumni yaxshi zararlaydi. Qizarib qolgan tuxumni zararlaydi. Trixogrammani rivojlanishi uchun qulay harorat 26-28 0 S. Havo namligi 70-80 % bo’lishi kerak. Trixogramma tuxumidan chiqqan lichinka sitotroga tuxumi ichidagi oqsil bilan oziqlanib, rivojlanish davrini o’taydi va 5-6 kunda g’umbakka aylanadi bu paytda trixogramma o’z tuxumini qo’ygan sitotroga tuxumi korayib qoladi.Ana shu tuxumda turligicha korayish paydo bo’lgandan keyin bankadan trixogrammalangan tuxum tozalab olinadi va bir kun muddat ichida uning partiyasi, og’irligi, kaysi kunda olinganligi kogoyega yozib qo’yiladi. Trixogrammalangan tuxum trixogramma ko’paytirish kerak bo’lsa yana jonlanishga qo’yiladi, kerak bo’lmasa xolodilnikka 2+3 0 S haroratda va 85- 90% havoning nisbiy namligida saqlanadi. 30-40 kungacha saqlanadi, so’ngra asta-sekin ulib boradi. Uchayotgan trixogramma 5-8 kungacha havo harorati 10-12 0 da saqlash mumkin, bunday saqlansa barcha biologik xususiyatlari va rivojlanishi buzulmaydi. Trixogrammani ko’paytirish bilan birgalikda albatta uning sifatiga e’tibor berilishi kerak. Trixogrammani sitotroga tuxumini zararlash darajasini aniqlash kerak. SHuning uchun sitotroga tuxumi koraygan davrda tuxum soni, hamda shundan nechtasi qorayganligi o’lchovgich lupa orqali hisoblanadi. Zararlanish darajasi kamida 80 % ni tashkil etishi kerak. Xolodilnikda saqlanayotgan va ishlatilishi kerak bo’lgan trixogrammani har bir partiyasidan namuna olib jonlantirib ko’rish kerak. Buning uchun har bir partiyasidan 100 tadan qoraygan tuxumni olib 10 tadan qog’oz parchasiga yopishtirib 10 ta probirkaga bo’lib saqlanadi. Partiyasi qaysi kunda jonlanishga qo’yilganligi, necha kunda, necha dona trixogramma uchganligi hisoblab jurnalga yozib boriladi. Trixogrammani sifati uni tabiatdagi tunlam tuxumida zararlab ko’paygan trixogramma jonsiz, mayda qanoti yo’q, mayib, urg’ochilarini tuxum qo’yish soni bo’lib qoladi. SHuning uchun baxorda hamda ko’zda trixogrammalarni tunlamlar (ildiz qurti, ko’sak qurti) tuxumini zararlab ko’paytirib olish kerak. Trixogramma kunvatini oshirish uchun 20 % shakar zritmasi bilan paxta tamponchalar yordamida oziqlantirib turiladi.Trixogrammani kishda saqlash uchun uni kish sharoitiga chiniktiriladi(dvapao’za qilinadi). Trixogramma bilan zararlanadigan sitotroga tuxumini 2 kun trixogramma o’z tuxumini kuyib olguncha 23-25 0 S haroratda, 70-80% havo namligida 16 soatlik kundo’zgi yoruglikda saqlanadi. So’ngra ularni harorati 10-11 0 S, namligi 70- 80%, 12 soatlik yoruglik bo’ladigan alohida xonaga, tuxumlarini korayishi boshlangunga qadar qo’yiladi, bu vaqtda 20-24 kun oradan o’tadi, so’ngra tozalab olinadi, yoki istilmaydigan xonada bankasi bilan saqlanadi. Trixogrammani dalaga qo’yishdan oldin 10 gektar kartani har yeridan 20 ta namunadan 5 tadan o’simlik jami 100 ta o’simlik qo’yiladi va shu namunaga zararkunanda tuxum, qurt, zararlangan meva, foydali hasharotlar soni hisoblab jurnalga yozib boriladi. 100 o’simlikda 8-10 tadan ortiq tuxum bo’lsa trixogramma keuyiladi, aks xolda trixogramma nasl qoldira olmay o’lib ketadi. Trixogrammani salkin paytda zrtalab yoki kechki payt havo harorati 27-29 0 S dala namligi yuqori 60-80% atrofida bo’lganda ya’ni suvdan chiqqanidan 5-6 kun o’tkach, dalaga olib chikib tarkatiladi. Trixogramma hayoti davomida havo haroratiga qarab 15-30 metr radiusdagi joyga yetib boradi. SHuning uchun uni tarqatishda dala chetidan 10 metr tashlab, o’rtada 20 metr, o’zunasiga 15 metrdan oralikka, kogoz bo’lakchalariga yopmishib kolgan trixogramma tarkatiladi. 1 gektar maydonga eng kamida 50-60 ta joyga tarkatiladi. Trixogrammani texnik effektivligini, trixogrammani tarqatishdan avvalgi namunalagi tuxumlarni, trixogramma qo’ygandan keyin nechtasi qorayganini hisoblab turib aniqlanadi. Masalan; dastlabki hisoblanganda 100 to’p o’simlikda 20 ta tuxum bo’lsa, trixogramma qo’ygandan keyin 16 tasi koraygan. Demak, zararlanish darajasi X = 16 x 100 20 80 % Iqtisodiy effektivligini aniqlash uchun trixogramma bilan ishlash qiymati necha so’m, necha tsentner hosil saqlanib, uning narxi qancha kabi qiymatlar aniqlab turilib proportsiya orqali chiqariladi. Gabrobrakon ko’paytirish uchun ozuqa sifatida mum kuyasi qurtidan foydalaniladi. Mum kuyasi qurti ko’paytiriladigan xonani havo harorati +30+35 daraja, namligi 80-85% bo’lishi kerak. Mum kuyasini yoppasiga ko’paytirish uchun dastlabki boshlangich materval 3 litrli shisha balonlarda ko’paytiriladi. Dastlabki materalni ko’paytirish uchun quyidagicha turda ozuqa tayyorlanadi. Buning uchun har bir bankaga 100 gr makkajo’xori uni, 100 gr olma qoqi, 30 gr shakar, ovqat qoldig’idan aralashtirib ovqat tayyorlanadi. Makkajo’xori uni, shakar, ovqat qoldig’i sirli togorada aralashtirilib 24 soat ochik havoda koldiriladi.So’ngra avtoklavda 1-1,5 atmosfera bosimi ostida 20 minut avtoklav bo’lmasa montikoskonda 25 minut davomida ana shu tayyorlangan ovqatni va olma qoqini sterilizatsiya qilinadi. Tayyorlangan ovqatdan va olma qoqidan 100 gr dan 3 lt. SHisha bankaga solinib uning har biriga 100 donadan oxirgi bshinchi yoshdagi tuyib ovqatlangan mum kuyasi qurtidan solinadi va bankaning og’zi oq materval bilan berkitiladi. Quritlar banka ichida g’umbakkka aylanadi va kapalak uchib chiqadi. Kapalak 7-8 kunda uchib chiqadi, 2-3 kunda ovqatlanadi. SHu vaqtda materal qopqoq 18x18 sm dan tayyorlangan dokaga almashtiriladi va har bir bankaga 25 g dan asalari mumi qoldig’i (mervasi) solinadi. Mervani solishdan oldin 5 minut qaynoq suvda har xil kanalarga qarshi sterilizatsiya qilinadi. Kapalaklar instinkt holatda nasl koldirish uchun merva xidiga 200-300 tagacha 6-7 kun ichida tuxum kuyadi. Tuxumdan chiqqan mayda qurtchalar shu merva bilan oziqlanadi, 2-yoshda bankadagi makka jo’xori uni, olma qoqi, shakar bilan oziqlanadi. 2-yosh tugashi oldidan bankadagi qurtlar yashikka tuqiladi.,qurtlarni tuqilishi uchun 2 yeshli va 3 yeshli qurtlar tuxumdan qurt chiqqandan keyin 30-35 0 S haroratda ,hamda 75-85 % namlikda,10-12 kun ketadi, 3-5 yeshlarni o’tishi uchun 8-10 kun o’tadi. Mum kuyasi qurtini bir avlodini rivojlanishi uchun 37-45 kun o’tadi. YAshikdagi qurtlarni boqish uchun 5 kg makkajo’xori uni .5 kg ovqat qoldig’i va 1kg shaar aralashtirib ovqat taerlanadi va24 soat ochik havoda koldiriladi. So’ngra avtoklavda yeki montikoskonli sterilizatsiya qilinadi va sovutilib qurtlarga beriladi. YAshik ichidagi qurtlar ovqatlanib tez kunlar ichida oxirgi 5-yoshga o’tadi. Katta yoshdagi qurtlar g’umbakka aylanish uchun dastlabki pillaga o’raydi. SHuning uchun ular ko’proq oraliq joylarga kirib oladi. Qurt terib olishni osonlashtirish uchun yashikka qora materal garmoshkacha qilib buklab olinadi. Pilla o’rash uchun materal orasiga kiradi va ularni terib olish osonlashadi, terilgan qurtlarni kerak bo’lsa gabrabrakon ko’paytirishga yoki qayta qurt ko’paytirish uchun 100 tadan qilib bankaga solinadi. Mum kuyasidan ko’proq tuxum, qurt olish boqilayotgan qurt ozuqasiga bog’liq qurtlar yumshok, kaloriyali ovqatlar bilan boqilsa yog zapasi ko’p bo’ladi va yirik-yirik bo’lib g’umbakka aylanadi, ko’proq nisbatda ona kapalak uchib chiqadi, gabrabrakon ko’paytirisht uchun ham shunday ozuqaga tuygan qurtlar ishlatiladi. Agar berilayotgan ovqatlar qattiq kaloriyasi kam bo’lsa, qurtlar tula yetilmaydi, mayda bo’lib qoladi natijada bunday qurtlardan chiqqan kapalaklar oz tuxum kuyadi, agar brakon ko’paytirishga ishlatilsa brakoni kam tuxum qo’yiladi. Brakon parda qanotlilar otryadi brakonlar oilasiga mansub bo’lgan hasharotdir. Brakon, brakon breikornis, brakon xebetor, brakon telenga, brakon yuglandi degan turlari bo’lib, bo’lar ichida ko’sak qurtini yo’qatishga asosan brakon xebetor tuxumidan foydalaniladi. Buning kattaligi 2-3 mm bo’lgan, tashqi ko’rinishi to’q qizg’ish yoki sarg’ish rangda bo’ladi. Mo’ylovlari cho’tkasimon tuklar bilan qoplangan bo’lib, 16-22 tagacha bo’g’indan iborat bo’ladi. Brakon juda ko’p turdagi kapalaklar qurtini zararlaydi. Bitta ona brakonni urg’ochisi otalanadi va 18- 20 kun ichida kuniga 3-20 tagacha ya’ni hayoti davomida 60-400tagacha tuxum kuyadi. Ona brakon erkagidan qo’yidagi belgilari bilan farq qiladi, ya’ni erkagiga nisbatan kattarok, moylovlari qisqa 14-18 bo’g’indan iborat bo’lib, qorni katta, qorin bushligining oxirgi qismida tuxim kuygichi bo’ladi. erkak brakon ona brakonga nisbatan kichikroq bo’lib, mo’ylovlari uzunroq ya’ni 20-22 bo’g’indan iborat bo’ladi. Brakonning lichinkasi oyoqsiz bo’ladi, tuxumdan chiqqan paytda oppoq rangda bo’lib, oziqlana boshlanganda rangi sarg’ish qizil rangga o’zgara boradi, uzunligi 0,6-2, 3 mm bo’ladi. Pillachalarning kattaligi 3-3,5 mm ok rangda bo’lib zllips shaklidadir. Brakon tabiatda ko’sak qurti, makkajo’xori parvonasi, har-xil turdagi parvonasi, hamda kuyalarning yetuk qurtlariga o’zini tuxumini quyadi, shu tariqa qurtlarni zararlaydi. Laboratoriyada brakon ko’paytirish uchun probirkaga mum kuyasi qurtini 5 - yoshdagisidan solinadi. So’ngra 3 - 4 kun 20% li shakar suvi bilan oziqlantirilgan va otalangan bitta ona brakonni qurt solingan probirkaga solinadi, dastlab ona brakon tuxum quygichini yetilgan qurt tanasiga sanchiydi shu tariqa qurtni holsizlantiradi, oradan 15-30 minut vaqt o’tgandan qurtga 3 tadan 20 tagacha tuxum kuyadi. Ona brakonning tuxum qo’yishi 18-20 kungacha davom etadi. SHuning uchun ham bir ona gabrabrakonni kamida 4-5 ta qurtga qo’ysa bo’ladi. Brakon qo’ygan tuxum 1-2 kunda lichinkachi chiqadi, u qurt tanasiga yopishib uning shirasi bilan ovqatlana boshladi va ichida gabrabrakon lichinkasi rivojlanish davrini tugatib pillachaga aylanadi. Pillachadan 506 kun o’tgandan so’ng voyaga yetgan brakon chiqadi. CHiqqan brakonlarning kamida 50-60% ti onalik bo’lishi lozim, agarda brakon to’g’ri yetishtirilmasa onaligi kam bo’ladi. SHuning uchun ham havo harorati 30-35 daraja havoning namligi 75- 85% bo’lganda gabrobrakonning bir avlodini o’tishi 12-16 kun ichida yaratilishi mumkin. YAratilgan ona brakon dastlab ota brakon bilan 3-4 kun davomida oziqlantirib birga saqlanadi, shu muddat ichida ona brakon otalanadi, so’ngra ona gabrobrakon ajratib qo’shimcha oziqlantiriladi. Oziqlantirish 20% li shakar zritmasi bilan olib boriladi, yoki asal bilan oziqlantiriladi. SHu tariqa to’g’ri oziqlantirilsa ona gabrobrakon 24-26 kungacha hayot kechiradi aks xolda atiga 5-6 kun yashaydi xolos. Brakonning ko’p miqdorda tuxum qo’yishini ta’sinlash asosan brakon yetishtirilayotgan xonaning issiqligi, namligi, ona brakonning yaxshirok otalanishi, shakar suvi bilan to’g’ri boqilishi gabrobrakon usib chiqqan qurtning katta va kichikligiga bog’liqdir. Gabrobrakon ustirilayotgan mum kuyasining qurti kattaroq bo’lsa undan yirik va baquvvat ko’proq ona brakon uchib chiqadi. Bitta ona brakon qo’shimcha ozuqa bilan oziqlantirib turilsa 150-300 tagacha tuxum kuyadi. Ko’paytilgan brakonni zrkagi va urg’ochisi probirkadan olib 3 litrli bankaga kamaladi va otalantiriladi, shundan suvg kerakli ishlar uchun foydalaniladi, kaytadan gabrobrakon ko’paytirish uchun yoki dalaga qo’yish uchun, agar kerak bo’lmasa 20% li shakar zritmasi kamida 2-3 kun oziqlantirib probirkaga solib arpa tuponi orasiga probirkalarga solinib xolodilnikka qo’yiladi va +3-5 0 haroratda saqlanadi. Saqlanayotgan brakon har 10 kunda 12 soat davomida asal eritmasi bilan boqiladi. Dalaga olib chiqishdan oldin kartadagi har 100 to’p o’simlikka nechtadan qurt soni to’g’ri kelishi aniqlanadi va qurtni qalinligiga qarab turli normada ona brakonni qo’yiladi. M; 100 tup o’simlikda 5 ta qurt bo’lganda eng kamida gektariga 50-100 tagacha ona gabrobrakon yoki otaligiga nisbatan 1:1 bo’lgan brakondan 200 ta qo’yiladi. Qurt mul bo’lsa norma ko’paytiriladi. Dalaga qo’yishda har 30-50 metr yurib borib, to’xtab bankani og’zi ochib turiladi, shunda banka ichidan gabrobrakon o’zi uchib chiqib ketadi, ya’ni 20-30 dona brakon uchib chikib ketgandan keyin yana banka og’zi berkitilib 30-50 metr masofaga siljitiladi. SHu tariqa tarkatiladi. Brakonni effektivligi hisoblash davrida qurtlar sonini kamayganligi orqali topiladi. Masalan: brakon qo’yishdan oldin 100 to’pda 8 ta qurt bo’lsa, brakon qo’yilgandan so’ng namunalardagi qurtlarni 7 tasi falajlanib o’lgan. Demak X 7 ∗ 100 8 = 87.5 % samara bo’lgan Brakon holsizlantirib o’ldirgan qurtlarda tabiatdagi ya’ni tabiatda yaralgan qurtda qayta tarbiyalangan yangi brakon uchib chiqib, tabiatda bu foydali hasharotni soni ko’payadi. Brakonni laboratoriya sharoitida doim bir xil ozuqada (mum kuyasi qurtida) ko’paytirilsa, uning morfologik, biologik xususiyatlari o’zgaradi, ya’ni tashki kurinishda tobora maydalashadi, tuxum qo’yish soni kamayadi, qurtlarni falajlash xususiyati zaiflashadi. Tabiatga qo’yilganda esa qishloq xo’jalik ekinlarining kemiruvchi zararkunandalarini zararlash xususiyati yomonlashadi. SHuning uchun brakon tabiatdagi qurtlarda ko’paytirib yangilab, chiniqtirib, sifatini yaxshilab olish kerak. Buning uchun ildiz qurti, ko’sak qurti, makkajo’xori parvonasi qurtlaridan foydalaniladi. Daladan ildiz qurti, ko’sak qurti, makkajo’xori parvonasining katta yoshdagi qurtlarini yetrib kelinib laboratoriya sharoitida bu qurtlar boqiladi va ko’paytiriladi. Bunda daladan terib kelingan qurt hamda g’umbak alohida-alohida qilib tuproq solingan plastmassa jomga solinadi. G’umbak tuproq orasida rivojlanadi, buning uchun havoning va tuproqning namligi 70-85% bo’lishi zarur, qurtlari zsa kuk o’tlardan (machin, shura, beda) berib boqiladi. Ozuqa sifatida ildiz qurti uchun begona o’tlardan sho’ra, machindan ko’sak qurti uchun pomidori mevasidan ( gul mevasi) makkajo’xori so’tasidan foydalaniladi. Qurtlarni boqib kapalaklik davrigacha tarbiyalanadi, so’ngra 3 litrli shisha bankaga solinadi. Kapalaklarni oziqlanishi uchun 20% shakar zritmasi beriladi. Gormoshkaga qo’yilgan tuxumlar har kuni olinib alohida bankaga tashlanadi, Unga dalada o’sishidek yetarlicha nam sharoit yaratiladi, so’ng 3- 4 kun ichida tuxumdan mayda qurtchalar chiqa boshlaydi, ularni yuqorida aytilganidek bokib 5-6 yoshga borganda brakon ko’paytirishga yoki kayta qurt ko’paytirish uchun ishlatiladi. Brakon uchun har bir probirkaga bittadan qurt va otalangan brakon soldinib 26-28 0 haroratda, hamda 75-85% namlikda ko’paytirila boradi. Brakonni tabiatdagi qurtlar bilan ko’paytirib yangilash bilan biz: 1. Brakonni sifatini yaxshilanadi. 2. Brakonni dalaga qo’yilganida zararkunanda qurtlarni tezrok topishga va unga ko’proq tuxum qo’yishga chiniktirgan bo’lamiz. Kemiruvchi zararkunandalarga qarshi biologik usulda kurashni to’g’ri tashkil etish maqsadida asosiy vazifa shundan iborat bo’lmogi kerakki, ayniqsa ko’sak qurtiga qarshi eng avval laboratoriya sharoitida tuxumxo’r trixogrammani yaratish, so’ngra qurtxo’r brakonni har bir xo’jalik parallel yaratishga erish zarur. CHunki, brakon ko’sak qurtining 4-5 yoshdagi qurtlarigagina o’z tuxumini kuyadi. Ko’sak qurti 4-5 yoshga yetguncha kamida 10-15 ta hosil elementini shikastlaydi, yeb bitiradi, trixogramma zsa ko’sak qurtining kapalagi qo’ygan tuxumiga o’zini tuxumini qo’yib, undan ko’sak qurtini chiqarmaydi, tabiatdagi oddiy trixogramma chiqadi. Trixogramma yordamida to’la kurashila olinmagan paykalga brakon qo’yib yuborilsa yaxshi natija beradi. SHunday qilinmasa biologik usulni nafi bo’lmaydi, hosilga katta zarar keltiradi. SHuning uchun ham trixogramma bilan bir vaqtda gabrabrakon ko’paytirilishi shart. Parazit (tekinxo’r) va yirtqich hasharotlar odatda entomofaglar deyiladi. va hakozo) ko’pgina boshqa organizmlarni ham shularning qatoriga kiritish mumkin. Hozirgi vaqtda entomofaglar - hasharotlarning un minglarcha turlari fanga ma’lum. Parazitlar va yirtqichlarni tabiatda hamma joyda uchratish mumkin, ammo buning uchun ularning xo’jayinlari yoki qurbonlari mavjud bo’lishi shartdir. Parazitlar hasharotlar sinfining 5 ta turkumida, yirtqichlar zsa 16 ta turkumida bo’lishi ma’lum. Parazitlarning eng ko’p turlari pardaqanotlilar va ikki qanotli hasharot turkumlarida bo’ladi. Yirtqich turqanotlar, qandalalar, tripslarning foydali hayot faoliyatiga oid ko’pdan-ko’p misollarni adabiyotda uchratish mumkin. Juda xilma-xil ekologik sharoitlarda hayot kechiradigan hamma hasharotlarning har-xil turlari hisobiga yashaydigan entomofaglarning juda ko’p turlarda bo’lishi ularning hayot kechirishi ham nihoyatda xilma-xil zkanligini kursatib turibdi. Xilma – xil entomofaglar o’zlarining barcha rivojlanish fazalarida hasharotlarni yo’qotilaveradi. Ko’pchilik parazitlar xo’jayinning tanasida kata yoshdagi lichinka fazasida qishlaydi, lekin qishlab chiqishning boshqa holatlari ham bo’ladi. Parazitlarning ko’pchiligi o’z tuxumlarini hasharotlarning tuxumlariga, lichinka, g’umbaklar va hatto ulg’ayganlari tanasiga kuyadi . Tadqiqotlarning ko’rsatishicha, pestitsidlar ishlatish oqibatida foydali hasharotlar ham ko’plab qiriladi. Foydali parazitlar va yirtqichlar, xo’jayinlari va qurbonlariga qaraganda, o’z nufuzini asta – sekin tiklaydi. YAxshi o’rganilgan foydali entomofaglar safiga: trixogramma, brakon, oltinko’zlar va boshqa hasharotlar kiradi. O’simliklarni biologik usulda himoya qilish fani tabiatdagi zararli hasharotlar bilan foydali hasharotlarning tarkalishini, rivojlanishini va ulardan biologik vositalar sifatida qishloq xo’jaligida foydalanishni o’rgatadi . Laboratoriya sharoitida oltinko’z kopaytirish . Oltinko’z tabiatda uchraydigan eng foydali hammaxo’r hasharot bo’lib, pardaqanotlilar avlodiga mansubdir.Oltinko’zning kapalagi, shirani o’rgimchakkana va uning tuxumini, ko’sak qurti kapalagi qo’ygan tuxumini va kichik yoshdagi qurtlarini kemirib hamda o’simlik shirasi nektari bilan ovqatlanadi, uning lichinkasi kuldirgichsimon bo’lib, g’o’zadagi, sabzavotdagi, bog’lardagi va boshqa ekinlardagi hamma so’ruvchi va kemiruvchi zararkunandalar bilan ovqatlanib hayot kechiradi. Oltinko’z tabiatda eng ko’p tarqalgan foydalai hasharot bo’lib, uni laboratoriya sharoitida ko’paytirsa ham bo’ladi. Laboratoriya sharoitida oltinko’zni ko’paytirish uchun uning tabiatda yashayotgan oltinko’zning kapalagidan foydalaniladi.Buning uchun 3 litrli shisha banka olinib uni yaxshilab yuviladi va sterilizatsiya qilinadi. So’ngra banka ichiga kora materialni o’zunligi 20 sm kengligi 2-3 sm qilib 3-4 ta qiyilib solinadi, anna shu bankaga 100 dona otalik va onalik 1:5 nisbatda oltinko’zning kapalagidan terib solinadi. Bu oltinko’z kapalaklarining oziqlantirish uchun banka ichiga soni qo’yilgan kora matervalga asal so’rtib qo’yiladi, bu asalni shishaning deiorlariga ham so’rtib qo’ysa bo’laveradi. Bundan tashqari oltinko’z kapalaklarini yaxshi ovqatlanishini ta’minlash uchun yaxshi yetilgan katta yoshdagi mum kuyasi qurtidan o’zunasi 20sm kengligi 5 sm taxtaga 5-6 tasini zzib surtib qo’yiladi, bu kapalaklar asal va zzilgan qurti bilan ovqatlanib bir-biri otalanadi va kora matoga tuxum kuya boshlaydi. Oltinko’zning onalik kapalaklari qo’ygan tuxumlarni har kuni terib olinadi, ana shu terib olingan tuxumni boshqa bir 3 litrli bankaga solinadi. Terib olingan tuxumni boshqa bir bankaga olishdan oldin u bankani yaxshilab sterilizatsiya qilanadi va ana shu bankaga zararsizlantirilib quritilgan va 20-30% li suvi shimdirilgan olma qoqidan 3 litrli bankaga 25-30 gr dan solinadi va terib olingan oltinko’zning tuxumlari ham solinadi va bankaning og’zi oq mato bilan berkitiladi, hamda rezina ip bilan boylanadi. Banka ichidagi tuxumlardan 3-4 kun ichida mayda lichinkalar chiqa boshlaydi. Bir bankaga 100-200-300-400-500 donagacha tuxum solish mumkin, tuxumlardan lichinkalar chiqa boshlashi bilanoq bankaga solingan oltinko’zning tuxumi soniga qarab har 3 kunda 1-2-3 g dan har bir bankaga sitatroga solinadi va shu tariqa lichinkalarni boqiladi,natijada sitotroga tuxumi bilan boqilgan oltinko’zning lichinkasi 5 yoshni 18 - 20 kunda o’tab olma qoqi ustida g’umbakka aylanadi. G’umbakdan havo harorati +28 - 32 0 S namligi 80-85% bo’lganida kapalaklar uchib chiqadi, bu kapalaklarni alohida bankaga olib yuqorida aytilganidan asal va yetuk qurtni zzib berish yo’li bilan boqiladi va bir tsikl 25 - 30 kunni tashkil etadi. SHu tariqa oltinko’zni laboratoriya sharoitida kapalagini va lichinkasini ko’paytirib gektariga 200 - 300 donadan kapalak va 500 donagacha uning lichinkasini kuyib yuborilsa so’ruvchi va kemiruvchi zararkunandalarning sonini kamaytirishda ijobiy samara beradi. Oltinko’zning kapalagini dalaga qo’yib yuborish uchun bankaga solingan oltinko’z o’t qopqog’ini har 50 m yurib ozgina to’xtab turish yo’li bilan amalga oshiriladi. Bunda oltinko’zning kapalaklari o’zi uchib chiqib ketaveradi, lichinkalarini zsa har 10 m joydagi g’o’zaning va boshqa ekinlarning barg qultig’iga yoki o’simlik ustiga 5-6 donadan gormoshkalar yordamida qo’yib yuborish yaxshi natija beradi. Foydalanilgan adabiyotlar 1. Kimsanboyev X.X., Yo’ldoshev A. va boshqalar - O’simliklarni kimyoviy himoya qilish. Darslik - T.: “O’qituvchi”, 1997.-280 b. 2. Xo’jaev SH.T., Xolmurodov E.A. - “Entomologiya, o’simliklarni zararkunandalardan uyg’unlashgan himoya qilish, qishlok xo’jalik ekinlarini himoya qilish va agrotoksikologiya asoslari”. Darslik - Toshkent, “Fan” nashriyoti, 2009.-396 b. 3. Xasanov B.O. va boshqalar “G’o’zani zararkunanda kasallik va begona o’tlardan himoya qilish”. Darslik- “Universitet” nashriyoti, Toshkent. 2002.-379 b. 4. O’ zbekiston Respublikasi q ishlo q x o’ ja l igida ishlatish uchun ruxsat etilgan pestitsidlar va agroximikatlar r o’ yxati. “ O ’ simliklar himoyasi va karantini ” jurnali ilovasi. Toshkent, 2013.-335 b. 5. YAxontov V.V. - O’rta Osiyoda qishloq ekinlarining va mahsulotlarining zararkunandalarini va ularga qarshi kurash. Darslik- T., 1962. -186 b. 6. Vasilev V.II., Livshits I.Z.- Vrediteli plodov ы x kultur 2-e izd. Uchebnik.-M.: «Kolos», 1984,-190 b. 7. Kimsanboyev X.X. va bosh q alar. - G’o’ zaning zararkunandalariga q arshi uy g’ unlashgan kurash choralari. Ma’ruza matni. T., 1994.-196 b. 8. K i msa n boyev X.X., Boltaev B.S., Sulaymonov B.A. - Bo g’ za rarkuna n dalar g a q arshi uy g’ unla shg an kurash choralari. O’q uv qo’ llanma T oshkent. 1998,- 168 b.

Entomofaglarni laboraoriya sharoitida ko‘paytirish usullari va ishlab chiqarishda qo‘llanilishi

Купить