Epigrafika. Fan sifatida shakllanishi va rivojlanishi - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	2.9MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Epigrafika. Fan sifatida shakllanishi va rivojlanishi

Купить

Mav zu: Epigrafi k a. Fan
sifat ida shak llanishi v a
riv ojlanishi

Reja:
1. Epigrafika fanining predmeti va vazifalari
2. Epigrafikaning rivojlanish bosqichlar i

Epigrafika yunoncha “epi” va “ grafika ” so‘zlaridan olingan
bo’lib, “ qattiq material yuzasidagi yozuv ” degan ma’noni
bildiradi. Epigrafika fani asosan tosh, sopol, metall, va
boshqa qattiq buyumlarga bitilgan qadimgi va o‘rta asr
yozuvlarini o'rganuvchi fandir. Ushbu fan uyg‘onish
davrida qadimiylikka, chunonchi Qadimgi Sharq va qisman
qadimgi “ Bibliya ” ga qiziqish kuchaygan paytda paydo
bo’lgan. Epigrafika fanida dastlab ltaliya, Yunoniston,
Shimoliy Afrika va Falastindan topilgan oltindan bo’lgan
yunon, etrusk, qadimgi yahudiy, finikiya
yodgorliklarigagina ega edi. XIX asming o‘rtalaridan
epigrafika ayniqsa, tez rivojlana boshladi.

. Epigrafika fani yordami bilan Kipr orolidan topilgan miloddan awalgi XI-VIII asrlar
tosh va idishlarga bitilgan yunon tilidagi yozuvlar, Livan, Suriya, Karfagen, O‘rta yer
dengizi orollari, ltaliya, Frantsiya, Ispaniya va Shimoliy Afrikadan topilgan Finikiya, Puni
qadimgi yozuvlari, shuningdek miloddan awalgi IV- Ш ming yilliklarda Fila oroli va Nil
daryosidan topilgan qadimgi Misr petroglifik yozuvlari, miloddan avvalgi VI asrdagi
janubiy va shimoliy arab yozuvlari, Dajla va Frot daryolari oralig’i va Old Osiyoning
qadimgi hududlaridagi miloddan awalgi III ming yillikka oid mixxat matnlari,
Ahamoniylar sulolasining o‘matilishidan Artakserks III podsholigi (mil.aw. 358-338) gacha
bo‘lgan davrdagi qoyalar, saroy devorlari va oltin taxtachalarga bitilgan qadimgi Eron
mixxatlari, slavyan, gruzin, arman, qadimgi turkiy, xitoy, shuningdek, Markaziy Osiyo va
boshqa hududlardan topilgan ko’plab yozma yodgorliklar (bitiklar) topib o‘rganildi

Epigrafikaning taraqqiyoti tufayli qadimgi xalqlaming qadimgi turmush tarzi, ijtimoiy - iqtisodiy,
siyosiy va moddiy madaniyati, diniy mazhabi va umumiy tarixi haqidagi qimmatli ma’lumotlarni
to’plash imkoni yaratildi va to’plandi. Harf shakllarining o’zgarishini ilmiy jihatdan o’rganish orqali
arxeologik yodgorliklaming qaysi davrga mansubligi, qadimgi yozuvlaming rivojlanish darajasi
aniqlandi. Yenisey (Enasoy) daryosi havzasi (Xakasiya A.V. va Tuva A.R.) dan topilgan Orxun-Yenisey
yozuvlari fanga ko’pgina qimmatli ma’lumotlami to’plash imkonini berdi.

Yumshoq buyumga yozilgan yozuv qo’lyozma hisoblanadi. Epigrafika fani
qattiq buyumlarga yozilgan yozuvlami o‘rganadi. Qadimgi davrda qog’oz
taqchil bo’lgan paytda qattiq materiallardan yozuv vositasi sifatida foydalanish
juda keng tarqalgan. Yozuv uchun yumshoq materiallar teri, papirus, va
pergamentlardan ham foydalanganlar. Lekin, bu yumshoq materiallar vaqt
o’tishi bilan chirigan yoki yaxshi saqlanmagan shuning uchun qadimgi dunyo
tarixini o’rganishda asosiy manbaa bo’lib epigrafik yodgorliklar maydonga
chiqadi. Deshifrovka noma’lum yozuv bitilgan matnni o’qish demakdir. Buning
uchun tadqiq etilgan yozuvdagi belgilami o’sha belgilar bilan yozilgan tildagi
so’zlarga o’xshatish, matnlashtirishdir

Yozuv inson fikrini abadiylashtiradi. Inson yozuvni ixtiro qilib zamondoshlari, shuningdek
uzoq avlodlari bilan aloqa bog’ladi; zamonlar va avlodlar o’rtasidagi aloqalar mustahkamlanadi.
Qadimgi yozuvlarni tadqiq qiluvchi olimlar qadimgi podshohlar, sarkardalar, ustalar va shoirlar
ovozini, asrlar qa’ridan kelayotgan tovushlarni eshitadi. Yuqorida ta’kidlanganidek, tarixiy
fanlar tizimidagi epigrafika fani insoniyat tarixining turli davrlarida yozuvning shakllanishi va
rivojlanishi tarixini o’rganadi. Turli davrga oid yodgorliklardagi bitik va yozuvlarni tadqiq etish,
bu yozuvlarning kelib chiqish tarixini, eng muhim yozuv turlarining rivojlanishi masalalarini
o’rganish epigrafikaning vazifasi hisoblanadi. Bu fan fikrni u yoki bu belgilar sistemasida
yozishning ilk formalari bilan, Misr iyeroglifikasi va Mesopotamiya mixxati kabi, insoniyat tarixi
uchun muhim ahamiyatga ega bo’lgan yozuv turlarining ma’nosini ochib berish, izohlash metodi
bilan tanishtiradi. Yozuv tarixi til tarixi bilan bog’liq holda ko’rib chiqiladi. Bundan tashqari
epigrafika fani etnografiya, o’lkashunoslik, tarix, arxeologiya fanlari bilan aloqador.

Qadimgi odamlarda fikr bir qancha rasm-tushunchalar bilan ifodalangan. Neolit davridagi
odam olamni rasmlar bilan tasvirlagan. Bu rasmlar, shakllar shunchalik soddalashtirilgan va
umumiy sxema shakliga keltirilganki, pirovardida belgi-ideogrammaga aylangan;
ideogrammadan tasvirning eng dastlabki shaklini bilib olish uchun ba’zan tasavvurning
nihoyat darajada kuchli bo’lishi talab qilingan. Atoqli otlarni yozish ideografik yozuvlarda
eng qiyin masala bo’lgan va ismni belgi-tushunchalar bilan emas, balki boshqacha yozish
formasini izlash zaryriyatini tug’dirgan. Iloji topilgan: ismlar «rebus» usulida – ma’no
jihatdan o’xshash, bir xilda jaranglaydigan so’zlarni bildiradigan belgilar yig’indisi bilan
yozila boshlagan. Bu holda belgi-ideogramma bo’g’im sifatida: ma’naviy birlik emas, fonetik
birlik sifatida ishlatilgan. Ba’zan boshqa so’zlarni ifodalashda ham fonetik yozuv ideografik
yozuv bilan birga ishlatilgan. Bu narsa olimlarga qadimgi yozuvlardagi so’zlarning qanday
talaffuz etilganligini aniqlash uchun yordam berdi

. Keyinroq paydo bo’lgan nisbatan yosh yozuvlarda bo’g’in prinsipi (bo’g’inlarni
ifodalaydigan belgilar bilan yozish usuli) qo’llanilgan. Eski ideografik yozuvlarning,
masalan, Misr iyerogliflari yoki assuriy-bobillar mixxatining bo’g’in sistemasiga o’tish
qiyinroq bo’lgan an’analar xalaqit bergan. Shunga qaramay, bo’g’in sistemasi yozuviga
jadal kirib borgan. Shu bilan birga, bitta so’zning o’zini, ideogrammani hisobga
olmaganda, bo’g’in sistemasida bir necha variantda yozish mumkin bo’lgan. Bo’g’inli
yozuv tilning fonetik tuzilishini aks ettirgan. Bu «jaranglaydigan» yozuv edi. Bo’g’inli
yozuvda bir necha o’n belgidan tortib (brahma va kxaroshtxi yozuvlarida 35-40 belgi) bir
necha yuzgacha (efiop yozuvida ikki yuzdan ziyod) belgi ishlatilgan. Bu esa har qaysi
tilning o’z hususiyatiga bog’liq bo’lgan. So’zni yanada maydaroq bo’laklarga bo’lish
navbatdagi birlik harfda grafik tarzda ifodalangan tovushdan iborat bo’lgan.
Piktografiyadan boshlangan yo’l harfli yozuv bilan tugallangan.

Yozuvning rivojlanish sxemasi: piktogramma - ideogramma (logogramma)
– bo’g’in-harf. Bir xil yozuvdan boshqa xil yozuvga qanday o’tilganligini
diqqat bilan, sinchiklab kuzatadigan bo’lsak, mazmunni aniq anglatish
zarurligi yozuvni taraqqiy etdiruvchi, yangi vositalarni izlab topishga
undovchi asosiy kuch bo’lganligini ko’ramiz. Xalqaro sun’iy til – esperanto
– o’tgan asr oxirida yaratilgan. Uni polshalik doktor L.Zamengof yaratgan.
Esperantoning yozilishi qiyin emas; bu tilda atigi 16 qoida bor, ammo
bironta ham istisno yo’q. Esperanto lug’atiga barcha Yevropa tillaridagi
tushunchalar kiritilgan. Shunga ko’ra uni o’rganish oson. Esperanto
xalqaro sun’iy til yaratish yo’lidagi birdan-bir urinish emas.

300 ga yaqin sun’iy til taklif etilgan. Ularning ba’zilari jaranglaydigan so’zlarni yozishga
imkon beradigan alifbosiz belgilar sistemasiga asoslangan. Nutqni aniq yozishga
to’siqlik qiladigan asosiy qiyinchilik shundan iboratki, tillarning fonetik
tuzilishiturlichadir va odatlanilmagan, begona tovushni talaffuz etish uchun malaka kerak
bo’ladi: masalan, Afrikada yashovchi ba’zi qabilalar tilida yevropaliklar uchun begona
tovushlar bor, Xitoy va Birma xalqlari tilida baland ohang alohida o’rin tutadi. Axborot
hajmining jadal ortib borishi zamonamizga xos hislatdir. Olimlar bunga «axboriy
portlash» deb nom berishgan. Axborotlar oqimini qanday bo’lmasin tartibga solish uchun
axborot yig’ish, uni saqlash va tarqatishning yangi metodlari zo’r berib izlanmoqda.
Bugun butun dunyoda milliy tillar mustahkamlanmoqda va rivojlanmoqda. Milliy til –
milliy madaniyatning asosidir

Harf shakllarining o`zarishi ilmiy jixatdan o`rganish orqali arxeologik
yodgorliklarning kaysi davrga mansubligi,qadimgi Yozuvlarning
rivojlanish darajasi aniqlandi. Enisey (Ensoy) dayorsi xavzasi (Xakasiya
A.V. va Tuva A.R. siyosiy) dan topilgan Urxun-Enisey Yozuvlar fanga
ko`pgina qimmatli ma`lumotlarni to`plash imkonini berdi. YUmshoq
buyumga yozilgan Yozuv qo`lyozma xisoblanadi.
Epigrafika fani qattiq buyumlarga yozilgan Yozuvlarni o`rganadi.
Qo`lyozmalarni esa poligrafiya fani o`rganadi.
Qadimgi davrda qog`oz taqchil bo`lgan paytda qattiq materiallardan
Yozuv vositasi sifatida foydalanish juda keng tarqalgan. Yozuv uchun
yumshoq materiallar teri, papirus, va pergamentlardan ham foydalanganlar.
Lekin bu yumshoq materiallar vaqt o`tishi bilan chirigan yoki yaxshi
saqlanmagan shuning uchun qadimgi dunyo t arix ini o`rganishda asosiy
manbaa bo`lib epigrafik yodgorliklar maydonga chiqadi.

Epigrafika. Fan sifatida shakllanishi va rivojlanishi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish