Eroziyalangan tuproqlarni xaritalash - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	1.7MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Eroziyalangan tuproqlarni xaritalash

Купить

EROZIYALANGAN TUPROQLARNI XARITALASH
Reja
1. Eroziyaga uchragan tuproqlarni xaritalash zaruriyati
2. Eroziyaga uchragan tuproqlarni xaritalash jarayoni

Tuproq eroziyasi jarayonini tekisliklar, tog‘li va baland tog‘li sharoitlarda
o‘rganish va xaritalash katta ilmiy-amaliy ishtiyoq talab etadi.
Respublika yer resurslaridan maqsadli foydalanishning muhim shartlaridan
biri turli holatda (suv, irrigatsion, jarli, difelyatsiya) eroziyalangan tuproqlarni
tarqalish qonuniyatlarini ko‘rsatish va tasvirlash bo‘lib, bu mavzuli xaritalarning
qayta ishlangan asosiy prinsiplari eroziyalangan yerlarda hosildorlikni ko‘tarish
yo‘llarini aniqlash hisoblanadi.
Pomir va Tyan-Shon tog‘ tizmalarining juda baland hududlari abadiy
muzliklar va qorliklar bilan qoplangan bo‘lib, ular bir-biridan nafaqat qiyaliklarini
maydonlarining kengligi, balki tog‘ yonbag‘irlarida atmosfera yog‘in-
sochinlarining yog‘ish xarakteri va miqdori bilan ham farqlanadi. Shu sababli
tog‘lar oralig‘ida joylashgan ulkan qiyalik yonbag‘irlarida, cho‘qqilarida va chuqur
vodiylarida rivojlangan dasht, yarim dasht va dasht-o‘rmon landshaftlar yerlarida
turli xil eroziya va deflyasiya jarayonlariga chalingan tuproqlar uchraydi. Bu
xildagi eroziya jarayonlarini kelib chiqishi tog‘li qattiq jinslarning miqdori, tog‘
yonbag‘irlarining shakli, o‘pirilib tushgan joylar, yalong‘och maydonlar, cho‘kkan
yerlar, o‘simliklar qoplami bo‘lmagan toshli va shag‘alli maydonlarning tuzilishi
bilan bevosita bog‘liq. (20,21,22, va 23 - rasmlar)
Kosmik axborot (Andronikov 1974, 1979; Salishev va boshqalar. 1975;
Tojiyev, Sadriddinov, Axmedov, 1983; va boshqalar) ulkan miqiyosdagi
axborotliligi sabab ma’lum hududlarning bir vaqtning o‘zida qamrab olish hisobiga
ko‘pgina tabiiy obyektlar va jarayonlar, shuningdek, tuproqlarda eroziyalanish
ko‘rinishlari dinamikasini o‘rganish uchun qimmatli xaritalash materiali
hisoblanadi.
Kosmik foto ma’lumotlarni o‘rganish va ularni tahlili va an’anaviy tuproq
eroziyasi xaritalari ma’lumotlari bilan solishtirish shuni ko‘rsatadiki, kosmik
fototasvirlar yuksak darajadagi axborotlilikga ega. Xaritalangan tuproq eroziyasi
obyektlari (konturlar, ayirmalar) ularda fototon, tekstura va tasvir tuzulmasining
o‘zgarishi, birikishiga bog‘liq holda aniqlanadi. Bu tuproq qoplamini aks ettirish

bilan korrelyatsion yaqin aloqaning miqdori haqida guvohlik beradi (Tojiyev va
boshqalar, 1982).
Tog‘li hududlardagi eroziyali xaritalarni tuzishda foto tasvirlarni qo‘llash va
shartli belgilash natijalarini an’anaviy tuproq eroziyasi ma’lumotlari bilan
solishtirish natijasida suvli, irrigatsion, jarli eroziya va deflyasiya jarayonlariga
chalingan tuproqlarni tasvirlashga obyektiv xolda tasvirlashga imkoniyat beradi.
20 - rasm. Tog‘li jigar tuproqlarda lalmili bug‘doyzorlar va yong‘oqzorlar

21- rasm. Baland tog‘li o‘tloqli va o‘tloqli-dashtli tuproqlar
22 – rasm. Oq-qora rangli kosmik tasvirlar natijalarini fragmentini shartli
belgilash (masshtab 1:500000).
1. kam yuvilgan to‘q bo‘z tuproqlar; 2. o‘rtacha yuvilgan to‘q bo‘z tuproqlar; 3.

kuchli yuvilgan to‘q bo‘z tuproqlar; 4. o‘rtacha yuvilgan jigarrang karbonatli; 5.
kuchli yuvilgan jigarrang karbonatli.
23-rasm. Eroziyaga chalingan to‘q tusli bo‘z tuproqlar
24-rasm. Baland cho‘qqilardagi to‘la rivojlanmagan birlamchi to‘proq
fragmenti.

Markaziy Osiyo janubining tuproq eroziyasi xaritasida tuproqlarni
bo‘linishlari bilan birgalikda yuvilish, yuvib ketish va defilyasiyaga chalingan
uchastkalarni ham tasvirlashga imkoniyat yaratadi. Bundan tashqari, kosmik
tasvirdagi fototasvirlarning tahlili shuni ko‘rsatadiki, ular jarli maydonlarning
qalinligi va xajmlari bo‘yicha qo‘shimcha xaritalarini tuzish uchun topik asoslar
sifatida ham foydalanishi mumkin.
Tuproq eroziyasi xaritalarini tuzishda eng avvalo, asosiy xususiyatlarni
tuproqning eroziyali jarayonlarini shartli belgilash (bevosita va to‘g‘ridan to‘g‘ri)
bo‘yicha turli kosmik axborotlarda aks ettirishni hisobga oldik. Shuning uchun
ham tuproqlar eroziyasini shartli belgilashda, bizning fikrimizcha, ularni kosmik
tasvirlarda aks etishini (to‘g‘ridan to‘g‘ri yoki bevosita) maqsadga muvofiq
bo‘lmagan tarzda boshqarib bo‘lmaydi. Masalan, agar shartli belgilash sifatida
faqat fototoni oladigan bo‘lsak, unda bo‘z tuproqlar tarqalgan hududda kosmik
tasvirlarni shartli belgilashda to‘q rangdagi, unchalik katta o‘lchovda bo‘lmagan
«surkalgan» konturlar ko‘zga tashlanadi.
Fototonga asoslangan holda bu konturlar yuvilib ketmagan tuproqlarga
kiradi. Ammo biz bu ishga fototasvirlarning bevosita va to‘g‘ridan to‘g‘ri
belgilarini birgalikda jalb qilganimizda yuvilgan tuproqlarning unchalik katta
bo‘lmagan maydonlarini chetlab o‘tib, bo‘z tuproqlar poyas(kamar)da to‘q qalin
qattiq tog‘ jinslar yuzaga chiqishi kuzatiladi. Shuning uchun kosmik foto
tasvirlardagi shartli belgilashda belgilarning to‘g‘ri tahlilini faqat kosmik
tasvirlardagi asosiy andazalar (shkalalar) ni yaratish asosida olish mumkin.
Kosmik tasvirlardagi bu hududlarda eroziyali jarayonlarning bir necha tur
yoki guruhlari eroziyaning turli darajasi uchun xarakterli konturlar bilan ajratilib
ko‘rsatiladi. Masalan, bu regionning janubidagi (Milvan, Qoraqum, Qumjalaqum

va boshqalarning tabiiy chegarasi) kosmik tasvirlarda oq rangda unchalik katta
bo‘lmagan konturlar aniq ajratiladi, ularga mustahkam bo‘lmagan qumlar va
deflyatsiya kuchli rivojlangan hududga mos keladi:
a) o‘rtacha va kuchli eroziyalangan tuproqlarning erigan qor, jala va
irrigatsiya suvlari;
b) kam eroziyalangan tuproqlar bilan muvofiq ravishda.
Yuqorida ushbu konturlar bilan yonma-yon turgan kosmik tasvirlarda yaxshi
ko‘rinib turgan maydonlar qumlar bilan yarim holatda musatahkamlangan va
deflyasiyalanan bo‘lib, kuchsiz va o‘rtacha rivojlangan hudud hisoblanadi. Ular
uchun foto tasvirning och kulrang va kulrang toni xarakterli. Kosmik tasvirlardagi
yarim mustahkam qumlar bir jinsli bo‘lmagan kulrang aniq dog‘lar ko‘zga
tashlanadi.
Kosmik tasvirlarda qumli massivlar orasidagi suv eroziyasi tufayli kuchli
shikastlangan, balandga ko‘tarilgan joylar aniq ajratib ko‘rsatiladi. Bu qiyaliklar
relyefning eroziyalangan manfiy shakllari bilan keskin kesishgan bo‘lib, kosmik
tasvirlarda aniqlik bilan shartli belgilanadi. Ko‘rinadiki, bu balanliklarda suv
eroziyasiz deflyatsiya jarayonlaridan ustunlik etadi. Janubiy O‘zbekistonning
markaziy va g‘arbiy qismlari (Surxondaryo, Qashqadaryo, Zarafshon va boshqalar)
dagi tasvirlarda suv eroziyasi bilan zararlangan maydonlar kosmik tasvirlarda aniq
ko‘rsatiladi. Bu hududda tabiiy antropogenik jarliklar-tor, aniq qoramtir, noaniq
mazmundagi shakllarda ajratib ko‘rsatiladi.
Kosmik tasvirlardagi turli foto tasvirlar tahlili va foydalanilgan adabiyot
ma’lumotlari asosida sug‘oriladigan hududlarda, dastlab qadimdan sug‘oriladigan
yerlardagi irrigatsion eroziyalanishning uchta tipi ajratilgan:
-qadimdan sug‘oriladigan kuchsiz eroziyalangan tuproqlar;
-yangidan sug‘oriladigan kuchsiz eroziyalangan va onda-sonda uchraydigan
jarliklar joylashgan tuproqlar;
-sug‘oriladigan eroziyali va ko‘p sonli jarliklar joylashgan tuproqlar;
Tuproqlar irrigatsion erozilanishining birinchi turiga Zarafshon,
Qashqadaryo, Surxondaryo va Vaxsh vodiylari kiradi. Bu yerda eroziya kam

rivojlangan, jarliklar mavjud emas, deflyasiya va suv eroziyasi bir xil darajada
ko‘rinadi. Irrigatsion eroziyalanishning ikkinchi turiga Vaxsh, Surxondaryo,
Sirdaryo terrasalari yoqasidagi yerlar kiradi, ular qadimdan g‘o‘za va boshqa
subtropik qishloq xo‘jalik ekinlari uchun foydalaniladi. Uchinchi guruhga tog‘lar
orasidagi (So‘x, Surxon, Boysun, Yovon) vodiylari kiradi, sug‘orish texnikasi
me’yorida olib borilmaganligi va buzilganligi natijasida ayrim maydonlarning
kuchli darajada yuvilib ketishi kuzatiladi. Kosmik tasvirlardagi Bobotog‘, Hisor,
Zarafshon, Turkiston va boshqa tog‘ tizmalarining qiyaliklarida prolyuvial va
delyuvial yotqiziqlarda joylashgan bo‘z tuproqlar va tog‘li jigarrang tuproqlar aniq
ajratilib ko‘rsatiladi. Bu tuproqlar obyektiv tarzda o‘zaro ton, rasm, tuzilish, tasvir
bilan bo‘linadi, bu ular orasidagi kam, o‘rtacha va kuchli eroziyalanan
maydonlarni ajratishga imkon beradi.
Jigarrang tuproqlar poyas (kamar)da tarqalgan eroziyalangan tuproqlar
kulrang va to‘q kulrang ton bilan xarakterlanadi. Ba’zan bu bo‘linishlar orasida
ko‘p sonly o‘pqonlar mayda oq ingichka chiziq ko‘rinishda beriladi, ular bu
yerlardagi jarli eroziyalanishning tarqalishini ko‘rsatadi. Tog‘li jigarrang tuproqlar
poyas(kamari)da rivojlangan tuproqning kuchli eroziyalangan maydonlari kosmik
tasvirlarda oq chiziqli tasvirning sur rang kulrang tonida aks ettiriladi.
Baland tog‘li o‘toqli-dashtli va baland tog‘li cho‘lli tuproqlar ham turli
darajadagi eroziya bilan zararlangan. Kuchli eroziyalangan tuproq maydonlari ko‘p
hollarda tog‘li kuchli parchalanib ketgan hududlarda joylashgan, ular kosmik
tasvirlarda och-kulrang va kulrang tondagi unchalik katta bo‘lmagan uzunlikdagi
chiziqlar va to‘q dog‘lar bilan shartli belgilanadi.
Pomirda baland tog‘li cho‘l dashtli, cho‘lli, dashtli, zangli, taqirsimon,
o‘tloqli, muzli, o‘tloqli-botqoqli tuproqlar va sho‘rxoklar joylashgan (24-rasm).
Ular genetik xususiyatlari va geografik arellariga ko‘ra kosmik tasvirlarda aniq
ajratiladi va konturlanadi. Baland tog‘li o‘toqli-botqoqli tuproq maydonlaridagi
shamol eroziyasining kuchsiz jarayonlari kosmik tasvirlarda noaniq tarzda shartli
belgilanadi.

Eroziyalangan tuproqlar konturlari aniqlik bilan baland tog‘li cho‘l-dashtli,
baland tog‘li dashtli, baland tog‘li zangli tuproqlar poyas(kamari)da tasvirlanadi.
Bu tuproq guruhlarining orasidagi eroziyalangan maydonlarning katta qismi och
kulrang va kulrang fototonda ko‘rsatilgan. Qorako‘l, Rangko‘l, Sho‘rko‘l va
Ko‘tartilko‘l ko‘llarining qirg‘oqlaridagi qumli tuproqlarda mikrorelyefning eol
turlarining deflyasiya shakllari tarqalgan, ular kosmik tasvirlarda o‘ziga xos och
kulrang va oqish rangda va qirrali-dog‘li chiziqlarda ko‘rinadi.
Yuqorida keltirilgan kosmik tasvirlar sobiq ittifoq dasturlari asosidagi
tavsiyanomalar (1987)ning axborot tahlilidan kelib chiqqan holda ishning
navbatdagi bosqichini o‘z ichiga olgan 1:2,5 mln masshtabdagi Pomir-Oloy tuproq
eroziyasi xaritasi tuzilgan edi. Boshlang‘ich bosqichda Respublika, tuman, va
viloyat bo‘yicha tarqalgan eroziyalangan defliyatsiyaga uchragan tuproq
maydonlarining barcha ma’lumotlari yig‘ilgan va tizimlashtirilgan edi. Ma’muriy
xaritadagi eroziyalangan tuproq maydonlari ming gektarli joylardagi har bir
ma’muriy rayonlarda o‘rtacha va kuchli eroziyalangan va shamol eroziyasiga
chalingan tuproqlar sifatida ajratib ko‘rsatiladi. Bu rayonlar kasr bilan yozib
qo‘yildi. Kasrda-% o‘rtacha va kuchli eroziyalangan tuproqlar, yonida-% kuchsiz
eroziyalangan va deflyatsiyaga uchragan tuproqlar, maxrajda belgi bilan tuproqlar
yuvilishining tipi va darajasi ko‘rsatiladi.
Bu xarita dastlab eroziyalangan va deflirovlangan tuproqlarda relyef
elementlarining tarqalish chegaralarini belgilash maqsadida 1:2,5 mln masshtabli
geomorfologik xarita mazmuni bilan birgalikda taqqoslab ko‘rilgan edi. Bu ish
natijasida 1:2500000 masshtabli tuproq eroziyasi xaritasi tuzilgan edi, unda kasrda-
eroziyalanish tipi va tuproq eroziyalanishining darajasi, maxrajda -tuproqning turi
va tuproq hosil qiluvchi ona jinslarning turlari ko‘rsatilgan.
Bu hududlarni tez-tez yuvilgan, kam, o‘rta, kuchli va o‘ta kuchli
eroziyalangan tuproqlarning birikishi va majmualari egallaydi. Yuqorida qayd
etilgan sobiq ittifoq metodikasiga muvofiq holda ular kam yoki kuchli irrigatsion
eroziya bilan zararlanganlar ayirmalariga kiradi, shuningdek joylardagi shakllanish
va tarqalish shart-sharoitlariga obyektiv holatga mos kelmaydi.

Adabiyotlar :
1. Niyozaliev, Otabekov va boshqalar "Agrokimyodan amaliy
mashg’ulotlar" Toshkent "Mexnat" 1989 y.
2. A Mavlonov, I.CHumachenko, A Abdujalolov "Paxtachilikda
agroximya xizmati" Toshkent, "O’zbekiston" 1978 y.
3. Ф.А. Юдин. "Методика агрохимических исследований"
Москва. "Колос" 1980 г.
4. Составление и использавание почвенних карт. Под ред
к.с-х. н. А.Д. Кашанского. Москва. Агропромиздат 1987 г.
5. Ю.Федорин, АПонамарева "Составление агрохимических
картограмм" Казсельхозгиз, 1964 г. Алма-Ата.
6. Пособие по агрохимическому обслуживанию хозяств
Казакистана. Под обш ред. Ю.С Папенко. Алма-Ата "Кайнар",
1977 г

Eroziyalangan tuproqlarni xaritalash

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish