Ertak janrida mifiklik - genetik asos va tamoyil - Adabiyot - Diplom ishlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	50000UZS
Hajmi	281.5KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	28 Mart 2026
Kengaytma	doc
Bo'lim	Diplom ishlar
Fan	Adabiyot

Sotuvchi

Rajabov Yorbek

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

Ertak janrida mifiklik - genetik asos va tamoyil

Sotib olish

1
Ertak janrida mifiklik: genetik asos va tamoyil
mavzusidagi
BITIRUV MALAKAVIY ISHI

2
Mundarija
KIRISH .. .. …3-7……………… …… ……………………………………………… I.BOB.
Mifik obraz yaratish tamoyillari
I.1 Mifik ertaklarning janriy xususiyati va syujet birligi 8-25
…………………… 1.2.
Ertak janridagi mifik obrazlarning genetik asosi... ..
…… … .................. 26-36
II.BOB. Qushlar obrazlarining badiiy-mifik funksiyasi
2.1. Semurg ertagidagi qush obrazi va uning genezisi 37-47
“ ‘” ……………………
2.2. Mifik asosga ega qush obrazlarining badiiyati .
…………………… … ...... 48-52
XULOSA . ..53-56
…………………………………………………………… ………
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATI
’ ..… …57-59 …… …………

3
KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. Prezidentimiz I.A.Karimov ta kidlaganlaridek,’
ajdodlarimizning tafakkuri va dahosi bilan yaratilgan eng qadimgi toshyozuv
“…
va bitiklar, xalq og zaki ijodi namunalari bizning buyuk ma naviy
‘ … ’
boyligimizdir
” 1
. Lekin xalq og zaki ijodi va uning mif, ertak, doston kabi janrlari ‘
zamiriga yashiringan ko plab hikmatlar hali to la o rganilmagan.
‘ ‘ ‘
O rganilganlari ham kishilik jamiyatining ma lum bir davrida qayta tahlil va
‘ ’
ilmiy izlanishni talab qiladi.
Ana shunday yuksak ma naviyatimizning asosi hisoblangan xalq og zaki
’ ‘
ijodini tom ma noda anglash uchun esa uning g oyaviy-badiiy va janr xususiyati,
’ ‘
poetik strukturasi, tarixiy ildizlari hamda mifologik asoslari atroflicha tadqiq
etilishi lozim bo ladi. Xalq og zaki ijodini o rganishda bunday kompleks
‘ ‘ ‘
yondoshuv uning jonli og zaki ijro sharoitida o ziga xos ravishda yaratish,
‘ ‘
tarqalish xususiyatlarini, uzoq asrlik taraqqiyot jarayonida xalq dunyoqarashi va
ruhiyati bilan bog liq ayrim hodisalarning aks etishi darajasi, konkret asarlar
‘
syujeti, obrazlar tizimida turgan o rni, badiiy funksiyasi hamda mohiyatini
‘
alohida-alohida tadqiq etishni talab etadi.
Folklor asarlarda o z aksini topgan dunyoqarash, qadriyatlar yosh avlodni
‘
har tomonlama bilimli, ma naviy jihatdan yetuk etib tarbiyalashda muhim o rin
’ ‘
tutadi. Zero, xalq og zaki ijodi ma naviy taraqqiyotning asosiy tarixiy
‘ ’
ildizlaridandir. Shunday ekan, xalqimizning qalb qo ri, yuksak aql-zakovati bilan
‘
asrlar davomida yaratilib, avloddan-avlodga o tkazib kelingan folklor namunalari
‘
qatori ertaklarni ham o rganish muhim ahamiyatga ega.
‘
Qadimiy epik an analarni o zida mujassam etgan ertaklar xalqimizning
’ ‘
mifologik tasavvurlari, e tiqodiy qarashlari, turmush tarzi va ma naviyatini
’ ’
o zida jamlagani uchun ham ularning kishilarga, ayniqsa, yosh avlodga badiiy-
‘
1
Karimov I. Istiqlol va ma’naviyat. – Toshkent: O’zbekiston, 1994. – B. 7.

4
estetik ta siri nihoyatda kuchlidir. Ertaklarni tadqiq etish va targ ib qilish orqali’ ‘
millatimiz ma naviyati va madaniyati tarixiga oid ko plab badiiy-ijtimoiy
’ ‘
ma lumorlarni olishimiz mumkin. Shuning uchun ertaklarning o ziga xos badiiy
’ ‘
xususiyatlarini chuqurroq o rganish xalq badiiy tafakkurining qonuniyatlarini
‘
yanada teranroq anglashga xizmat qiladi.
O zbek folklorshunosligida ertak janri va ulardagi mifik asosga ega
‘
obrazlarni o rganishda ma lum bir yutuqlarni qo lga kiritilganiga qaramay,
‘ ’ ‘
hozirgi ma naviy-ma rifiy ehtiyoj folklorshunoslardan ertaklarni yanada
’ ’
chuqurroq o rganishni talab etmoqda. Chunki mustaqillik yillarida shakllangan
‘
yangi badiiy- estetik tushunchalar avval tadqiq etilgan ertak va ulardagi mifik
asosga ega qush obrazlarini qayta tadqiq etishni talab etadi. Shu nuqtai nazardan
ertak janridagi mifiklik ya ni genetik asos va takomilni o rganish
’ ’ bitiruv
malakaviy ishning dolzarbligini belgilaydi
Ishning maqsad va vazifalari. Mazkur bitiruv malakaviy ishda ertak
janridagi mifiklik va uning genitik asosini o rganishni maqsad qilib qo yidagicha
‘ ‘
vazifalarni belgilab oldik;
xalq ertaklarining xalqimiz tarixi, madaniyati, o ziga xos turmush tarzi,
— ‘
marosimlari va qadimgi e tiqodlarini o rganishning muhim manbalaridan biri
’ ‘
ekanligini isbotlash;
--- mifik ertaklardagi genitik asoslarni o rganib, obrazlar uyg unligida
‘ ‘
tahlil qilish:
ertaklarda uchraydigan qush va u bilan bog liq pat detalining g aroiyib
— ‘ ‘
xususiyatlari, poetik vazifalarini o rganish;
‘
mifik asosga ega qush obrazlarining genezisini qadimgi mifologik
—
tasavvurlar, ibtidoiy diniy tushunchalar hisoblanadigan fetishizm, animizm,
totemizm jarayoni bilan bog lab tadqiq qilish;
‘

5
mifik asosga ega qush obrazlarini jonlantirishdagi, ularga badiiy funksiya—
yuklashdagi xalq badiiy tafakkurining ijodiy yo lini o rganish;
‘ ‘
ertaklarda uydirmalardan foydalanishning epik qonuniyatlari va bunga
—
asos bo lgan badiiy estetik omillarni ilmiy jihatdan ochib berishga harakat qilamiz
‘
Tadqiqotning ilmiy yangiligi. O zbek xalq poetik ijodida ertak janri va uning
‘
xususiyatlari keng o rganilganligi yuqorida e tirof etildi. Biz mazkur bitiruv
‘ ’
malakaviy ishimizda ertak janridagi mifiklik va uning kelib chiqish ildizlarini
baholi qudrat o rgandik.Hamda ertaklarda uchrovchi qush obrazlarining o ziga
‘ ‘
xos mifik xususiyatlarini tahlil qidik. Bu esa ishimizning o ziga xos yangilishini
‘
belgilaydi.
Tadqiqot metodologiyasi va usuli. O zbekiston Respublikasi rezdenti
’
I.Karimovning ma naviy qagriyatlar, milliy mafkura va madaniy meros haqidagi
’
nazariy qarashlar mazkur ishimizning metodologik asosini tashkil etadi. Bitiruv
malakaviy ishni yozishda ertak janri va uning o ziga xos xususiyatlari haqida
‘
folklorshunos olimlarning ilmiy ishlariga tayandik
Mavzuning o rganilish darajasi.
‘ Ilk tajribalar XIX asrning oxirida
ertaklarni yozib olish va nashr etish bian boshlangan. XX asrning 30-yillariga kelib
esa ertaklarni to plash va ilmiy o rganish izchil tartib asosida olib borila
‘ ‘
boshlandi va bu jarayon hozir ham davom etmoqda. 1939-yilda Buyuk Karimiy
O zbek xalq ertaklari to plamini nashr ettirdi va O zbek xalq
“ ‘ ” ‘ “ ‘
ertaklarining ba zi bir xususiyatlari nomli ilmiy maqola yozdi. 1964 yilda
’ ”
M.Afzalovning O zbek xalq ertaklari nomli to plami nashr etildi. XX
“ ‘ ” ‘
asrning 70-yillariga kelib Buyuk Karimiy o zbek xalq ertaklarining janr
‘
xususiyatlari va poetikasi, obrazlar tizimi haqidagi ilmiy ishini e lon qildi.
’
Shuningdek, bu davrda ertakchilik an analari, obrazlar tizimi, ertakda ijrochilik
’
an anasi, ertaklar tasnifi, ertaklarda xalq badiiy tafakkuri kabi masalalar haqida
’
taniqli olimlar K.Imomov, G .Jalolov va X.Egamovlar ham jiddiy izlanishlar olib
‘
bordilar.

6
Bundan tashqari, G .Jahongirov Bolalar etaklari nomli monografiyasini‘ “ ”
chop ettirdi. S.Alimov esa O zbek adabiyotida ertak janrining shakllanishi va
“ ‘
rivojlanishi nomli nomzodlik dissertasiyasini himoya qildi.
”
Mustaqillik yillarida K.Imomov O zbek xalq nasri poetikasi ,
“ ‘ ”
J.Yusupov Xorazm ertaklari poetikasi , K.Beknazarov O zbek xalq maishiy
“ ” “ ‘
ertaklari , S.Jumayeva Hayvonlar haqidagi ertaklar: genetik asoslari va
” “
spetsifikasi , Z.Usmonova O zbek ertak-novellalarining o ziga xos
” “ ‘ ‘
xususiyatlari va poetikasi , N.Do srxo jayeva O zbek sehrli ertaklarinining
” ‘ ‘ “ ‘
struktural tahlili , N.Qodirovning O zbek sehrli etaklarida zamon va makon
” “ ‘
talqini kabi ilmiy tadqiqotlari e lon qilindi.
” ’ 2

. O zbek xalq ertaklaridagi mifik asosga ega elementlar, sehrli raqamlar
‘
hamda o zbek xalq og zaki ijodidagi mifiklik xususida filologiya fanlari doktori
‘ ‘
Mamatqul Jo rayev Sehrli raqamlar siri (1991), Ipak yo li afsonalari
‘ “ ” “ ‘ ”
(1991), O zbek xalq samoviy afsonalari (1993), O zbek mifologiyasi va
“ ‘ ” “ ‘
arab folklori (2001), Mif, adabiyot va adabiyot (2006) kabi qator kitoblar
” “ ”
chop ettirgan. Xususan uning Folklorshunoslik asoslar nomli o quv
“ ” ‘
qo llanmasida mifologik maktab va mifologiya haqida qimmatli fikrlar bildirilgan
‘
Tadqiqotningg obyekti va predmeti . Nashr etilgan to plamlardagi xalq
’
ertaklaridan foydalandik..
2
Jo‘rayev M. Folklorshunoslik asoslari. Toshkent. Fan. 2009.
–
Sulton, Izzat. Adabiyot nazariyasi. Toshkent. 2005
Imomov K. O zbek xalq nasri poetikasi.-Toshkent. Fan. 2008.
‘
Imomov K. O zbek xalq satirik ertaklari. Toshkent. Fan. 1974.
‘ –
Karimiy B. O zbek xalq ertaklari poetikasi.
‘ O zbek tili va adabiyoti. ‘ Toshkent. 1996
yil. № 1. 59-65 betlar.
Karimiy B. O‘zbek xalq ertaklarining ba’zi bir xususiyatlari. O‘zbek tili va adabiyoti.
Toshkent. 1995. № 5-6. 57-62 betlar.

7
Tadqiqotning ilmiy-amaliy ahamiyati. Ishning ilmiy umulashmalari va
materiallaridan xalq og zaki boyicha ma ruzalar o qishda, akademik litsy va’ ’ ’
kollejlarda dars mashg ulotlari olib borishda foydalanish mumkin.
’
Ishning tuzilishi va tarkibi. Bitiruv malakaviy ishi kirish, ikki asosiy bob,
xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro yhatidan iborat.
’

8
I.BOB. Mifik obraz yaratish tamoyillari
I.1. Mifik ertaklarning janriy xususiyati va syujet birligi
Ertak o zbek folklori, xususan xalq og zaki prozasining o ziga xos– ‘ ‘ ‘
xususiyatga ega bo lgan, mustaqil va yyetakchi janrlaridan biri bo lib, tarixiy
‘ ‘
haqiqat, aniqrog i, rost va yolg on asosiga qurilgan, ta limiy-estetik funksiyani
‘ ‘ ’
ado etuvchi og zaki hikoyadir.
‘
Ertak alohida janr sifatida o zining uydirmalari, qat iy va barqaror syujeti,
‘ ’
kompozitsiyasi, obrazlar tizimi, an anaviy motivlar, badiiy usuli va fantastikasi
’
bilan ajralib turadi.
Ertaklarning tarixiyligi avvalo uch belgi bilan izohlanadi. Bularning
birinchisi, har bir ertakning paydo bo lishiga asos bo lgan manbalar ijtimoiy-
‘ ‘ —
siyosiy va maishiy hayot haqiqati, etnografik hodisalar, urf-odat, nihoyat turli xil
dunyoqarashlar, xususan mif asosiy belgilardir. Ikkinchi belgi, ertakchining real
voqelikka munosabati va bu munosabatning asosiy maqsadi, tarixiy haqiqatni
poetik aks ettirish tamoyillari esa uchinchi belgilardir. Tarixiylikning ana shu uch
xil belgilari turli xil shakl va badiiy detallarda namoyon bo lib, ertaklarga xos
‘
xususiy belgilarning tashkil topib, paydo bo lishi, konkret tus olishiga sababchi
‘
bo lgan.
‘
Ertaklarning paydo bo lishi real voqelikdan boshlangan. Ibtidoiy jamiyat
‘
tartiblari, matriarxal va patriarxal urug chilik tuzumining qonun-qoidalari, mif va
‘
mifologik e tiqodlar, magiya, tobu, zardushtiy dini, totemizm, animizm, fetimizm
’
qoldiqlari ertaklarning genetik asoslarini tashkil etadi. Ayni paytda ibtidoiy
an ana, urf-odat va marosimlar ertaklarning paydo bo lishida hal qiluvchi rol
’ ‘
o ynagan. Ana shu real voqea va hodisalar og izdan-og izga o tib, ijtimoiy
‘ ‘ ‘ ‘
qatlamlar orasida shakl va mazmun tanib bo lmas darajada o zgargan holda,
‘ ‘
poetik ta sir doirasiga tushgan, interpretatsiyaga uchragan, ayni paytda o sha
’ ‘

9
zamonlar ruhi, shart-sharoitini o zida saqlab qolgan motivlar sistemasi, epizod,‘
traditsion syujetlarga aylangan. Shu o rinda mavzuga qo yilgan asosiy
‘ ‘
muammoning mohiyati ham yuqoridagi xususiyatlar bilan bog liqligi bilan
‘
namoyon bo ladi. Chunki, avval ta kidlaganimizdek, ertaklar mifologik
‘ ’
dunyoqarashlar qoldiqlarini o zida saqlaydi. Bu esa ertakdagi mavzu va g oya
‘ ‘
o zgargani bilan ulardagi obrazlar mohiyatida ibtidoiy odamning mifologik
‘
dunyoqarashi saqlanishini ta minlaydi. Ayniqsa, bu xususiyat o zbek xalq
’ ‘
ertaklarida ot, tog , daraxt, qilich, qush kabi qachonlardir totem, fetish, anima
‘
sifatida qaralgan obrazlarda yorqinroq aks etadi. 3
Ertaklar ibtidoiy jamiyatda tashkil topib, jamiyat taraqqiyotining
boshlang ich etaplarida, aniqrog i, eramizdan oldingi minginchi yillar davomida
‘ ‘
shakllangan.
O zbek xalq ertaklari, asosan, hayvonlar haqidagi, sehrli hamda maishiy
‘
ertaklardan tashkil topgan bo lib, turli xil g oyalar mazmuni hamda rang-barang
‘ ‘
tematik yo nalishlarga egadir. O g irlangan qiz, tushda ko rilgan malikani
‘ ‘ ‘ ‘
izlash, yovuz kuchlar va dahshatli maxluqlarga qarshi jang qilish, og ir kasallikka
‘
dori giyoh topish, o zga yurt malikasiga uylanish, o gaylik va kundoshlik bilan
‘ ‘
bog liq voqealar hamda epchillik, tadbirkorlik, to g rilik va vafodorlik, saxiylik
‘ ‘ ‘
va baxillik, zulm va zo rlikka qarshi chiqish kabi o ziga xos badiiy shakllar
‘ ‘
uydirmalarda aks etgan.
Mif so zi aslida qadimgi yunoncha so z bo lib, naql, rivoyat, og zaki
‘ ‘ ‘ ‘
hikoya kabi qator lug aviy ma nolarni anglatadi. Atama sifatida esa olamda sodir
‘ ’
bo lgan, bo ladigan yoki bo layotgan voqealarning izohi, uni tushunish
‘ ‘ ‘
yo lidagi tasavvur, mulohaza kabi ma nolarni bildiradi. Dastlab mif faqat aytib
‘ ’
qo ya qolinmagan, balki qator marosim va urf-odatlar misolida ijro etilgan.
‘
3
Karimiy B. O‘zbek xalq ertaklari poetikasi. O‘zbek tili va adabiyoti. Toshkent. 1996
yil. № 1. 59-65 betlar.

10
Masalan, qadimgi yunonlarda har biq chaqmoq osmon va yer xudolarining nigohi
deb qaralgan. Sekin astalik bilan miflar ertaklarga, dinga va tarixga singib ketgan.
Miflar aksariyat hollarda ko p ma noli, ko p qatlamli mazmuniy tuzilishga ega.‘ ’ ‘
Bu esa madaniyat shakllanishida asosiy manba bo lib xizmat qilgan. Aynan ko p
‘ ‘
ma noli va ko p qatlamli mazmuniy tuzilishi miflarni adabiyotning
’ ‘
shakllanishidagi yuksak o rnini ta minlaydi. Xususan, ertak janrining mifdan
‘ ’
boshlanishini ko plab olimlar e tirof etishgan. Miflardagi ko plab obrazlar
‘ ’ ‘
keyinchalik ertakka o tib o zining ikkinchi umrini yashamoqda.
‘ ‘
Mifik asosga ega bo lgan obrazlari mavjud ertaklar:
‘
hayvonlar haqidagi ertaklarda biror hodisaning kelib chiqishi izohlovchi
—
( Echki bilan kadi , Qaldirg ochning dumi nega ayri ) xarakterda;
“ ” “ ‘ ”
sehrli fantastik ertaklarda ( Semurg , Bulbuligo yo , Uchar
— “ ‘” “ ‘ ” “
gilam , Oltin beshik , Qilichbotir , Ilon pari );
” “ ” “ ” “ ”
hayotiy maiyshiy ertaklarning qahramonlik ( Uch ogayni botirlar ,
— “ ”
Ziyodbotir ) tipida ko p uchraydi.
“ ” ‘
Hayvonlar haqidagi ertaklarning majoziy xarakterdagi va hayotiy-maishiy
ertaklarning deyarli barcha turi maishiy, satirik, yumoristik ertaklarda esa mifik
–
asoslarning majvudligi deyarli sezilmaydi. Chunki, ulardagi mavzu va g oya,
‘
shakl va mazmun xalq tomonidan qayta ishlanib jiddiy o zgarishga uchragan yoki
‘
haqiqatdan ham ayni maqsadda yaratilgan. Shu sababli ularda mifik asosga ega
obraz, detal yoki boshqa biror belgilar bo lishi kam kuzatiladi.
‘
Xizr turkiy xalqlarning suv, olov, issiqlik, bahor, hosildorlik, yaxshilik va
–
hayot suvi to g risidagi mifologik tasavvurlari asosida yaratilgan. Xidr esa arab
’ ’
mifologiyasi mahsulidir. Uning fikricha, issiqlik , olov kuchi ma nolarini
“ ” “ ” ’
anglatuvchi xiz so zi Xizr atamasining kelib chiqishi uchun aoss bo lgan
“ ” ’ “ ” ’
bo lib, mifonemning ikkinchi komponenti ir so zi esa turkiy tillarda
’ – “ ” ’
er , erkak , odam ma nolarini bildiruvchi or leksemasidir.
“ ” “ ” “ ” ’ “ ”

11
Biz ham Xizr atamasining etimologik masalasida M.Sayidov fikrini“
quvvatlagan holda o zbek tilidagi qizdirmoq , qizmoq fe llari tarkibidagi
’ “ ” “ ” ’
qiz o zagi Xizr (Qizir, Qidir) atamasining kelib chiqishiga asos bo lgan
“ ” ’ “ ” ’
deb o ylaymiz.
’
Xizr obrazining islomdan burungi mifologiyaga bog lanishi
’
S.A.Qashqarov, B.Sarimsoqov, M.Jo rayevlar tomondan ham qayd qilingan. Bu
’
obraz islomdan burun shakllangan bo lishiga qaramasdan avliyolar kultining keng
’
ommalashishi jarayonida islomiyatning dastlabki davrlaridayoq musulmon diniga
oid manbalardan o rin ola boshlagan. Xususan, asli yamanlik bo lgan adib
’ ’
Vahhob ibn Munabbihning Kitob at Tiyjon nomli islomiyatning ilk asarida
“ – ”
yaratilgan asarida Xizrning Iskandar Zulqarnayn bilan birga boqiylik tog iga
’
chiqqanligi tasvirlangan.
Islomdan burungi mifologiyada homiy kuch ramzi sifatida tasavvur qilingan
Xizr obrazi nasroniylik dinining g alabasi uchun kurashgan avliyo Muzaffar
’
Georgiyning sifatlarini ham o zida mujassamlashtirgan. Daxshatli ilonni mahv
’
etib, nasroniylik g alabasi ta minlangan Muzaffar Georgiy singari hazrati Xizr
’ ’
ham islom dinining keng yoyilishi uchun mo jizalar ko rsatuvchi personajga
’ ’
aylantirilgan. 4
Ayrim manbalarda Xizr payg ambar maqomida ham tasvirlanadi. Masalan,
’
O zbek tilining izohli lug ati da yozilishicha, Xizr katta degan ma noni
“ ’ ’ ” “ ’
bildiruvchi diniy afsonaviy payg ambar nomidir. Navoiy asarlari
– ’ ” “
lug ati da qayd qilinishicha, Xizr afsonaga ko ra, obi hayvon (tiriklik
’ ” “ – ’ “ ”
suvi) izlab topgan va undan ichib doimiy tirik yurgan bir paug ambarning nomi.
’
Kishilarga yo ldoshlik bilan mashhur .
’ ”
Xizr nomi turli manbalarda payg ambarlar sirasida sanab kelinishi bahsli
’
masala hisoblanadi. Bu haqda Qissasi Rabg uziy da shunday deyiladi: Xizr
“ ’ ” “
4
Imomov K. O‘zbek xalq satirik ertaklari. –Toshkent. Fan. 1974. 52 б

12
ma nosi yashil bo lur. Qoyu tosh uza Xizr alayhissalom o ltursa, ul yer’ ’ ’
ko karur edi. ba zilar aytdilar: Xizr yalovoch edi. Ba zilar aytdilar: yalovosh
’ ’ ’
ermas, solih, yo rsal erdi. Tog i sayramlig . Bani isroilga ulg ardi. Mangu
’ ’ ’ ’
suyin ichib tirik qoldi, ammo Ilyos Mursal yalovoch turur .
”
Ana shu ma lumotning o zi ham Xizr payg ambar emas, balki solih,
’ ’ ’
donishmand, barhayotlik suvini ichganligi uchun mangu tirik kishi sifatida
tasavvur qilinganligini ko rsatadi.
’
Xizr obrazining genetik ildizlari islomdan avvalgi kult miflari va
e tiqodlarga bog liq bo lib, uchinchi bobning Xizr obrazi va suv kulti nomli
’ ’ ’ “ ”
ilk faslida Xizr obrazining mifologik talqinida suv bilan aloqador tasavvurlar
muhim o rin tutishi asoslandi.
’
Qissasi Rabg uziy talqinicha, Xizr daryolarda yuradi . O zbek xalq
“ ’ ” “ ” ’
eposida ham Xizr bazida suv stixiyasi bilan bog lab tasvirlanadi. Masalan,
’
Rahmatulla Yusuf o g li repertuaridagi Yunus bilan Misqol dostonida
’ ’ “ ”
tasvirlanishicha, hazrati Xizrning bir makoni Dayrobodning etagida . Islomiy
”
manbalarda ham Xizr bilan Muso alayhissalomning uchrashgan joylari dengiz
bo yida ekanligi aytiladi. Xizrning abadiy tirikligi ham uning hayot suvi ni
’ “ ”
ichganligi bilan izohlanadi. Shularning barchasi Xizr obrazining mifologik negizi
suv kultiga bog liqligini ko rsatadi.
’ ’
O zbek xalq afsonalarida va mifologik matnlarida Xizr obrazi Obi hayot
’ “
suvini ichib, barhayotlikka erishgan mifik personaj , odamlarni daryo, ariqdan
” “
o tkazib qo yadigan homiy , nuroniy chol ko rinishida namoyon bo lib,
’ ’ ” “ ’ ’
suv so raydigan g ayrioddiy personaj , suv manbaini topish yo lini aytib
’ ’ ” “ ’
maslahat beruvchi personaj , hassasini tekkizgan joydan suv chiqaruvchi mifik
” “
qahramon sifatida tasvirlanadi.
”
Demak, Xizr o zbeklarning suv kulti bilan aloqador mifik tasavvurlarini
– ’
o zicha singdirgan afsonaviy personajlaridan biri hisoblanadi. O rta Osiyo
’ ’
xalqlari dehqonchilik madaniyati an analari, udum va marosimlarida bu obraz
’

13
muhim o rin tutganligi ilmiy adabiyotlarda ham qayd qilingan. Xususan ,’
ekinzorlar Xizr kezadigan joylardan biri deb qaraladi.
Dehqonlar tasavvuricha, Xizr hosilning mo l bo lishi va yilning barakali
’ ’
kelishini ta minlaydigan afsonaviy homiy. Yashil to n kiygan oq soqolli nuroniy
’ ’
chol ko rinishida bo lgan Xizr dalalarni kezib yurib, ekinlarga baraka ato
’ ’
qilarkan. Ekini baravj bo lib o sayotgan dalaga Xizr nazar solgan ,
’ ’ “ ”
Xizrning etagi tegib ketgan , Xizr etgini sudrab o tgan joy deb ta rif
“ ” “ ’ ” ’
beriladi. Bu o rinda ham Xizr va Bobodehqon obrazlari vazifadoshlik maqomida
’
bo lib, har ikki personajning mifologik negizi qadimgi ajdodlarimizning
’
dehqonchilik ma daniyati an analari hamda hosildorlik kulti bilan aloqadorligini
’ ’
ko rsatadi.
’
Dehqonlar bug doy o rish chog ida qaysi bir o roqchining oldidan
’ ’ ’ ’
qo shabosh bug doy chiqib qolsa, uni Xizr nazari tushgan kishi deb ataydilar.
’ ’
Navbahor tumanidagi Arabxona qishlog ida yashovchi Botir Alibekovdan yozib
’
olingan ma lumotga qaraganda Xizrning muborak qo li tekkan boshoq tushib
’ ’
etilgan vaqtida qo sha bosh bug doyga aylanadi. Qaysi bir o roqchining
’ ’ ’
oldidan qo shabosh bug doy chiqib qolsa, u o zini behad baxtli sanaydi,
’ ’ ’
boshoqni uyiga olib borib, ko rinarliroq joyga osib quyadi. Bunday kishining
’
xonadoni Xizrning barakasidan yil bo yi bahramand bo lib yuradi deydilar.
’ ’
Navoiy viloyatining Xatirchi tumani dehqonlari orasida bug doy
’
choshlash degan bir odat mavjud. Xirmonga uyulgan g aramlar galagovdan
” ’
chiqarib, bug doy donlari somondan ajratilib olingach, xirmonda qip qizil
’ –
chosh hosil boladi. Choshni maxsus g alvi bilan o rtaga to playdilar va toza
’ ’ ’
dondan bir g alvir to ldirib olib xirmondagi choshni aylantirib oladilar. Keyin
’ ’
ana shu g alvirdagi bug doyni choshning ustiga to kadilar. Bu udum vositasida
’ ’ ’
choshni yomon ko zdan saqlashga harakat qilish bilan bir qatorda unga Xizr nazar
’
solishiga umid qiladilar. Aytishlaricha shunday qilinsa, ertasi kuni ayni sahar payti
Xizr kelib choshga nazar tashlar emish. Xizr nazari tushgan bug doy esa barakali
’
deydilar.

14
Xorazmlik dehqonlar xirmondagi donni somondan ajratib, chosh qilinandan
keyin bug doy choshining ustiga kesak quyadilar va uni Xizr kesagi yoki’ “ ”
baraka kesagi deb ataydilar. Xirmondagi bug doyni qoplarga solib, uyga
“ ” ’
tashilgandan keyin ham baraka kesagini tashlab yubormaydilar. Uni bug doy
“ ” ’
slingan qoplarning sutiga qo yadilar va kelasi yl o rim yig im vaqtigacha
’ ’ – ’
asrashga harakat qiladilar.
Xullas, turkiy xalqlar mifologiyasida, jumladan o zbeklarning mifik
’
tasavvurlari tizimida ham Xizr obrazi hosildorlik, qut baraka va mo l
– ’ –
ko lchilik g oyalari bilan chambarchast bog lanib keladi. Xizr bilan aloqador
’ ’ ’
mifologik qarashlarning genetik ildizlari va bu asotiriy obrazning kelib chiqishi
O rta Osiyoda yashagan qadimgi ajdodlarimizning dehqonchilik ma daniyati
’ ’
an analari bilan ham bevosita aloqadordir.
’
O zbeklarning Xizr bilan aloqador mifologik qarashlari ko p qatlamli
’ ’
e tiqodiy qarashlarni o zida aks ettirgan bo lib, bu asotiriy obrazning kelib
’ ’ ’
chiqishi hosildorlik kultini o zida ifoda etgan yana bir mifik tasavvurlar silsilasi
’
o simliklar kulti ham muhim o rin tutgan.
– ’ ’
O zbek mifologiyasida tabiatning erta bahorgi uyg onishi qor va
’ ’
muzlarning erishi hamda o simliklarning o sa boshlashi ham Xizr obrazi bilan
’ ’
bog lab tasavvur qilingan. Xatirchilik keksa dehqonlar qish qattiq kelgan yili
’
bahorga borib birinchi marta kunlar isiy boshlaganini ko rishsa, Muzga Xo jai
’ “ ’
Xizrning hassasi tegibdi-da , - deydilar. Aytishlaricha Xizrning hassasi tekkan
”
joyga harorat baxsh etilib, muz va qorlar erib ketar, yerda o t o lanlar o sib
’ – ’ ’
chiqar emish.
Xizr obrazining keliib chiqishi hosildorlik kultlarining mifologiyasi bilan
aloqadorligini tasdiqlaydigan yana bir muhim bir detal bu mifik personajning
o simliklar, yashillik, maysa rangi bilan bog liq holda tasavvur qilinishidir.
’ ’
Ozarbayjon olimi M.Seyidov Xizr obrazining qadimgi ozarbayjon

15
mifologiyasidagi yashillik, suv va uylanish, oila qurish ma budi O lank bilan’ ’
aloqadorligini qayd qilgan edi.
Yozma badiiy asarlarda Xizr, birinchi navbatda, klassik she riyatning ilk
’
tasvir unsuri, mo jizaviy kuch qudrat, ideal husn egasi bo lmish ma shuqa
’ – ’ ’
bilan tafsilotlarda tilga olinadi. XV asrga oid lirik g azallar bilan tanishar
’
ekanmiz, ba zi baytlarda mashuqa Xizrga muqoyasa qilinadi, ular o z vazifasiga
’ ’
ko ra o zaro tenglashtiriladi, ba zi o rinlarda ma shuqa husni, og zi, la li
’ ’ ’ ’ ’ ’ ’
labi Xizrdan ham, uning tiriklik suvidan ham ustun va azizroq ekanligiga urg u
’
beriladi. Deyarli barcha o rinlarda Xizr obrazi ma shuqa, yor obrazini, uning
’ ’
botiniy va zohiriy sifatlarini madh etish, uni yuksakka ko tarish, uning ulug vor
’ ’
salohiyatini ko rsatishda bir vosita sifatida xizmat qiladi. Klassik shoirlarimiz
’
uchun maqsad Xizrni tasvirlash emas, balki Xizr vositasida ma shuqani, insonni
’
tarannum etish, uning xarakterli belgilarini yoritishdir.
Xizr o zining rang barang sifatlariga ega. Ammo Xizr uchun ilk nisbat,
’ –
bu so z tilga olinganda hayolimizda gavdalanadigan yetakchi tasavvur uning
’
doimiy barhayotligi, hech qachon o lmasligi, tiriklik suvining egasi ekanligi bilan
’
bog liqdir.
’
Xizr obi zindagoniy tiriklik suvining sohibi, u har qanday jonsiz
“ ” –
vujudga jon ato etish qudratiga ega. Xizr yo lda, dashtda, o rmonda tunda ham
’ ’
kunduzi ham kezib yuradi. U go yoki uyqudagi inson bilan muloqotga kirishish
’
xususiyatiga ega. Xizr musulmon xalqlari tushunchalarida, asosan nuroniy chol
sifatida, Xizr bobo, Xo ja Xizr, Hazrati Xizr nomlari bilan tasavvur etiladi. O rta
’ ’
Osiyo xalqlari nazarida, Xizr nuroniy chol qiyofasida ko rinadi, unga kim
’
yo liqsa, kim uni ko rsa, baxtli bo ladi. Ko pgina musulmon mamlakatlarida
’ ’ ’ ’
Xizr kishilarning o t va suv balosidan, ilon va chayonchaqishidan himoya
’
qiluvchi obraz sanaladi. Y.Koblev mifologik personajlarni turli joylarda oyda,
–
yerda, o rmonda, suvda yashashlarini, ularning o ziga xos maskanlari borligi
’ ’
haqidagi qarashlar mavjudligini ko rsatib o tadi. Buni folklor asarlari doston,
’ ’
ertak, qo shiqlar misolida ko rishimiz mumkin. Ularda Xizr qiyinchilikka
’ ’ –

16
uchragan va uning nomini atab madad tilagan kishilarga yordam beruvchi, doston
yoki ertak qahramonlariga quvvat, benihoya kuch ato eta oluvchi, asardagi ijobiy
obrazlarga pirlik, ustozlik, murabbiylik qiluvchi, tiriklik suvining sohibi,
umrboqiy, o ta kuchli, rahmdil bir obraz sifatida talqin etiladi.. M.Afzalov’
ta kidicha, xalq ertaklarida uchraydigan Xizr obrazi quyidagi sifatlarga ega:
’
Ertaklarimizda uchragan cho l egasi Xizrni ham mifologik obrazlardan biri
“ ’
desak bo ladi. Xizr ijobiy personajlarga madad, kuch quvvat beruvchi, ularning
’ –
murod maqsadlariga yetishuvida yordam beruvchi fantastik obraz. U turli
–
odamlar, buyumlar, jonivorlar holiday ham ko rinadi. Xizr hech qanday diniy
’
obraz bo lmay, yani xudo tomonidan yuborilgan sahoba yoki avliyo bo lmay,
’ ’
balki u xalq fantaziyasining mahsulidir. Xizr ideallashtirilgan obraz . Epos
”
qahramonni har qanday sharoitda doimo qo llab quvvatlab, yordam beruvchi
’ –
g ayritabiiy qudratga ega kuch epik homiy hisoblanadi. Xo sh,
’ – ’
Go ro g lining epik homiysi kim?
’ ’ ’
Savolga bevosita dostonning o zidan javob axtaraylik. Go ro g li
’ “ ’ ’ ’ ”
turkumiga mansub barcha dostonlarda qahramon tilidan aytiluvchi G oyib eran
“ ’
pirim,, ko llang qirq Chilton murojaatiga tez tez duch kelamiz. Yoki
’ ” –
Go ro g li Hasanxoznga murojaat qilib aytadi:
’ ’ ’
Mening pirim Hasan, G oyib eranlar,
’
Yiqilgan, suringan kishiga rahbar.
Dostonning turkman versiyasida ham homiy haqida gapirilganda eranlar
“ ”
eslanadi. Bu o rinda birinchi galda hal qilinishi kerak bo lgan masala G oyib
’ ’ “ ’
eran yoki eran atamasi mazmuni nimani anglatishini aniqlashdir.
” “ ”
Folklorshunoslar Chilton obraziga bag ishlangan maqolasida g oyib
’ “ ’
eran birikmasidagi tayanch eran atamasiga to xtalar ekan, eran va
” “ ” ’ “
yoron so zlari o rtasidagi fonetik uyg unlikka tayanib, bu atama shak
“ ” ’ ’ ’ “ –
shubhasiz forscha g ayb jaran birikmasi asosida paydo bo lgan , degan uzil
“ ’ ” ’ ”
kesil xulosaga keladi.
–

17
eran atamasining ko pchilik turkiy xalqlar o rtasida qo llanilishi“ ” ’ ’ ’
bizning bu etimologiyaga shubha bilan qarashimizga sabab bo ldi. Xususan,
’
forsiy tillar ta siridan uzoq bo lgan tuva va yoqut folklorida ham bu atamaning
’ ’
faol qo llanilishi, masalaga bir muncha keng ko lamda yondashishi lozimligini
’ ’
talab etadi. Jumladan, tuvaliklar jamiki muqaddas ruhlarga eran deyishadi.
“ ”
Turkiy xalqlar o rtasida er ning muqaddas iloh ma nosida keng
’ “ ” “ ” ’
qo llanilishidagi fikrlarini M.Seyidov ham yozadi.
’
Er va eran atamasi Go ro g li dostonlarida ham umumlashma
“ “ ” “ ’ ’ ’ ”
muqaddas ruh , homiy ma nosida keladi. Masalan, dostonlarda er asosan
“ ” ’ “ ”
Xizrga epitet sifatida qo llaniladi. Xizr va boshqa qahramonlarga homiylim
’
qiluvchi kuchlarga nisbatan esa eran , g oyib eran atamalari ishlatiladi.
“ ” “ ’ ”
Dostonning turman versiaysida Go ro g li haqida gap ketar ekan Er nafsi
’ ’ ’ “
bilan do ragan o g lon deyilishi ham fikrimizni tasdiqlaydi. Demak, Er
’ ’ ’ ” “ ” –
Eran sof turkiy asosli so zlar bo lib, homiy muqaddas ruh ma nolarda
“ ” ’ ’ “ ” ’
qo llanilishi oydinlashmoqda.
’ 5
Go ro g li dostonlarida qahramonni doimo qo llab turuvchi, u bilan
“ ’ ’ ’ ” ’
hamisha hamqadam yuruvchi bosh eran Xizr obrazi hisoblanadi. Xizr qanday
“ ”
obraz? U qanday qudratga ega va Go ro g li dostonlarida epik voqelikning
“ ’ ’ ’ ”
qaysi qatlamlarida o z hukmini yurgiza oladi?
’
Aslini olganda bosh homiy kuch Xizr haqida to liq tasavvurlarni tiklash,
– ’
Go ro g li obrazining tubasoslarini yoritishda, uning mohiyatini to la qonli
’ ’ ’ ’
anglashda ham muhim tayanch nuqtalaridan biri bo lib xizmat qiladi. Chunki,
’
alpning kimligi, qanday qudratga egaligi homiy bilan chambarchast bog liq
’
bo ladi. Dastlab, Xizr haqida bevosita dostonda aks etgan tasavvurlarni alohida
’
qarab chiqaylik.
5
Egamov X. Turkiy xalqlar ertakchilik an’analari aloqalari tarixidan ocherklar –
Toshkent. O‘qituvchi. 1980.y 67bet

18
Dostonda tasvirlanishicha, Xizr har qanday sharoitda, har qanday joyda
qahramonga yordam beruvchi oq soqolli, qizil yuzli, oppoq kiyimli chol kishi.
Qahramondan bo lak odam Xizrni hammavaqt ham ko ravermaydi. Ko pchilik’ ’ ’
o rinlarda Xizr bajargan ishni qahramon uddalaydi, deb o ylaydi. Xatto,
’ ’
Xizrning ko pchilik amallari, xatti harakatlari qahramonga ham sirli. Dostonda
’ –
Xizr chiltonlar va boshqa homiy kuchlarga ham rahbarlik qiladi. Ularni
qahramonfga yordam berishga buyurib, boshqarib turadi (Soqibulbulning
qahramon hizmatiga buyurilishini eslash kifoya).
Odatda, Go ro g li dostonlaridagi epik makon tasvirining englama
“ ’ ’ ’ ”
gorizontal model ko rinishi quyidagicha umumlashadi qahramon yashovchi
“ ” ’
joy Taka Yovmit Eli (keyinchalik Chambil)ning bir tarafida bolli ko li, bir yonida
’
Asqar tog i bor. Uch kunlik yo ldan keyin esa Er Xizr dashti boshlanadi. Dasht
’ ’
tugab Balo tog i keladi. Bu tog ni dev qo riqlab yotadi. Balo tog idan keyin
’ ’ ’ ’
cho l va undan keyin Ko xi Qof va Bog I Eram o rnashgan. Ko x tog ida
’ ’ ’ ’ ’ ’
devlar, Bog i Eramda esa parilar yashaydi. Epik tasavvurga ko ra Xizrning
’ ’
makoni Asqar tog ining o rtasi yer kindigi da deb tasvirlanadi. Ayni
’ ’ – “ ”
paytda, Bal ova Asqar tog lari o rtasidagi cho l ham Xizrning mulki
’ ’ ’
hisoblanadi.
Dostonlarda uchrovchi Xizr bilan bog liq yana bir an anaviy tasavvur
’ ’
shunday:
Balli ko nglim qaynab toshar,
’
Xizr ko rgan uzoq yashar.
’
Xizr ko rgan odamning uzoq yashashi haqidagi variantlar bevosita
’
Go ro g lining hayoti misolida tasdiqlanadi va Xizrning tiriklik suvini topib,
’ ’ ’
umrboqiylikka erishganligi bilan bog liq ishonchlar asosida izohlanadi.
’
Xizr obrazi haqidagi el o rtasida yuruvchi ishonch, turli naql va afsonalar
’
dostondosh tasavvurlarni yanada to ldiradi. An anaviy xalq tasavvuriga ko ra,
’ ’ ’

19
Xzir odatda odamlarga oq soqolli, oq kiyimli chol sifatida namoyon bo ladi. Ayni’
paytda Xizr o z shakli shamoyilini o zgartirgan holda ham uchrashi mumkin
’ – ’
turk mashoyiqlarining har kim ko rsang Xizr bil, Hart tun ko rsang qadr bil
“ ’ ’ ”
deyishlari zamirida ham boshqa majoziy ma nolar qatorida yani tasavvur turibdi.
’
Odatda har biro dam umr davomida uch marta Xizr bilan duch keladi, baxshilar
ham Xizr haqida kuylar ekanlar, ushbu dunyoqarashdan kelib chiqib fikr
–
mulohaza yuritishgan. Bu holat esa bugungi kunda biz tadqiq etayotgan
dostonlardagi Xizr obrazi ko b jihatdan islomiy tasavvurga yaqin turishini
’
bildiradi. Doston kuylayotgan baxshi, uni tinglayotgan omma uchun ana shu
tasavvur ustuvor ekanligini unutmaslik kerak.
Xulosa qilib aytadigan bo lsak, Go ro g li dostonlaridagi Xizr
’ “ ’ ’ ’ ”
obrazi eposining ko pchilik obrazlari kabi serqatlam va ko pqirrali obrazlar
’ ’
sirasiga kiradi.
O zbek xalq ertaklari ijtimoiy-iqtisod va madaniyat tarixi bir-biriga yaqin
‘
bo lgan turkiy xalqlar ozarbayjon, uyg ur, turkman, qirg iz, tatar va boshqird
‘ – ‘ ‘
hamda tojik xalqlari, qolaversa, jahon xalqlari ertaklari bilan ko p jihatdan
‘
tipologik o xshashliklarga egadir. Bu holat avvalo, mazkur ertaklarning bir
‘
manbadan tashkil topib shakllanganligidan kelib chiqsa, qolaversa uzoq yillar
davomida yuz bergan madaniy aloqalarning natijasi hamdir. Masalan, rus xalq
folkloridagi Oltin baliq ertagida mifik asosga ega baliq o zbek xalq ertagidagi
“ ” ‘
shunga o xshash Oltin baliq ertagi bilan tipologik munosabatga kirishadi.
‘ “ ”
Chunki har ikkalasida ham o zbek va rus xalqlarining baliq totemiga nisbatan
‘
munosabati saqlanib qolgan. Farqi shundan iboratki, rus xalq ertagidagi mifik
asosga Oltin baliq ertagida chol va kampir asosiy obraz bo lib, asosiy
“ ” ‘
voqealar kampirning tiyiqsiz tilaklari atrofida rivojlansa, o zbek xalq ertaklarida
‘
esa kampir umuman qatnashmaydi. Balki, baliqchi chol va uning o g li oltin
‘ ‘
baliq tutib olishi, bu haqdagi xabarni podshoga yetkazish uchun shaharga ketgan
chol va podsho boshliq saroy ayonlarining kelishi, o g il baliqqa rahm qilib uni
‘ ‘
dengiz bo yiga qo yib yuborisi ars etadi. Natijasida esa podsho yetmishdan
‘ ‘

20
oshgan vazirining gapi bilan baliqchi cholning o g lini qayiqqa bog lab, ochiq‘ ‘ ‘
dengizga qo yib yuboradi. Chol esa qirg oqda yig lagancha qolaveradi.
‘ ‘ ‘
O g il qayiqda bir orolga borib qoladi va u yerda o ziga o xshash yosh
‘ ‘ ‘ ‘
yigitcha oltin baliqcha bilan uchrashib xonning qizini davolagani va o z
– ‘
baxtini topgani haqida so z yuritiladi. Ruslarda baliq chiroyli malikaga aylanadi,
‘
o zbeklarda esa u yigit suratiga kiradi va baliqchining sodiq do stiga aylanadi,
‘ ‘
unga sehrli uzuk beib, shu orqali aloqaga kiradi. Ruslarda esa chol baliqni
qirg oqdan turib chiqiradi. Lekin har ikkala ertak ham o zining ajoyib syujeti,
‘ ‘
milliy ruhi, tasvir vositalari, obrazlar tizimi bilan ajralib turadi.
Aytish mumkinki, o xshash syujet va epizodlar chizig i o ziga xos ajoyib
‘ ‘ ‘
motiv va obrazlar sistemasining yuzaga kelishi ularning qayta ishlanishi va turli xil
hayotiy detallar bilan bog liq holda namoyon bo lishi o zbek xalqi hayotining
‘ ‘ ‘
o ziga xos turmush tarzi, etikasi va estetik qarashlarining sintezi sifatida vujudga
‘
kelgandir.
Mifik asosga ega, umuman olganda, esa o zbek xalq ertaklarining barcha
‘
turi ko rinishidagi o ziga hos tomonlari syujet asoslarida yotgan pahlavonlik va
‘ ‘
qahramonlik motivlari hamda satirik va yumoristik epizodlarning ko proq o rin
‘ ‘
olganligidan ko rinadi. Bu xildagi, o ziga xosliklar mazkur xalk tarixi, turmush
‘ ‘
tarzi va dunyoqarashi, mifik tushuncha va tasavvuri, eng muhimi hazil-mutoyibaga
mohirligi bilan bogliq holda vujudga kelgandir.
Hayvonlar haqidagi ertaklar, sehrli-fantastuk va hayotiy-maishiy ertaklar
o zaro bir-biridan tarixiy yuzaga kelishi, ko lami: davri, ildeallari va mazmuni,
‘ ‘
o ziga xos konflikt yyechimi, obrazlar tizimi, badiiy-tasviriy vositalari bilan
‘
ajralib turadi. Ba zan mazkur ertaklarda mavjud bo lgan o ziga xos turkumlik
’ ‘ ‘
chegaralari noaniq darajaga tushib qoladi. Bu xususiyat u yoki bu turkumga oid
ertaklarning o zaro munosabatga kuchli ta siri natijasida vujudga kelgandir.
‘ ’
Binobarin, maishiy ertaklarga xos belginiig sehrli ertaklar syujetida paydo
bo lishi, yoki aksincha holatning yuz bergishi, mazkur hodisalarning natijasidan
‘
kelib chiqadi. Natijada ertaklar syujeti, shakl va mazmunida o zgarishlar sodir
‘

21
bo ladi. Lekin bu hodisa mifik asosga ega ertaklarning obrazlaridagi mifiklikka‘
ta sir ko rsatmaydi.
’ ‘ 6
Chunki, ertaklardagi mifik asos xalq dunyoqarashi, madaniyati tarixi bilan
bog liq hodisa sifatida yashayveradi. Masalan, Yoril tosh ertagi bilan Oltin
‘ “ ” “
beshik ertagida voqealarda hayotiy maishiy hodisalar - o gaylik, majburlab
” ‘
turmushga berishlik, hasad kabilar hayotiy-maishiy ertaklardagi shi kabi
mavzularga yaqin juda yaqin keladi. Biroq har ikkalasidagi asosiy yechim toshga
e tiqod qo yilishi natijasida hal bo lishi o zgarmasdir. Chunki tog va tosh
’ ‘ ‘ ‘ – ‘
o zbek xalq ertaklarida mifik asosga ega. Qachonlardir xalq unga e tiqod
‘ ’
qo ygan. Buning mahsuli sifatida zargarlik kasbi shakllangani ham ilmda o z
‘ ‘
isbotini topgan.
Hayvonlar haqidagi ertakdlar ibtidoiy jamiyat qatlamlarida yuzaga kelgan
ilk dunyoqarash va dunyoni animistik, totemistik his etish haqidagi tushunchalar
zamirida tashkil topgan. Hayvonlar haqidagi ertaklarning o zi ham undagi
‘
obrazlar turiga qarab hayvonlar va parrandalar haqidagi turlarga ajraladi.
Mazkur ertaklar o ziga hos obrazlar talqini hamda poetik tasvir vositalari
‘
bilan ajralib turadi. Ayniqsa, u yoki bu parranda va hayvonlar talqinida ikki xil
hodisa, qush va hayvonlarga xos harakat va munosabat bilan odamlarga xos
harakat va munosabatning qorishib kelishi ko zga tashlanadi. Bu narsa mazkur
‘
ertaklarniig qadimiy ekanligidan kelib chiqadi.
Mazkur ertaklarning nisbatan qadimiysi sof qushlar va hayvonlar haqida,
aniqrog i ularining belgi, xususiyatlari haqida hikoya qiladi. Masalan,
‘
Qaldirg och va ilon ertagida ilonning tili va qaldirg ochning dumi ayri
“ ‘ ” ‘
ekanligi, arining g o ngillashi izohlanadi.
‘ ‘ 7
6
Oltin beshik. Ertaklar. O‘zbek xalq og‘zaki ijodi. –Toshkent. Adabiyot va san’at. 1985.
7
Oltin beshik. Ertaklar. O‘zbek xalq og‘zaki ijodi. –Toshkent. Adabiyot va san’at. 1985.
56 б

22
Hayvonlar va qushlar haqidagi ertaklardagi syujet, obraz va motivlar
mazmuni ibtidoiy tushunchalar, real hodisalardan darak beradi va axborot
funksiyasi bilan ajralib turadi. Shundan kelib chiqib aytish mumkinki, dastlab ular
estetik kategoriya sifatida qabul qilinmagan, aksincha, turli ritual va ishontirsh
vositasi bo lgan, xolos. Ertak personajlari o z ma nosida qo llangan va majoz‘ ‘ ’ ‘
deyarli bo lmagan. Mifologik e tiqodlar yuzaga kelishi bilan qush va
‘ ’
hayvonlarga munosabat o zgardi. Bu davrda mazkur tip ertak personajlarida
‘
insonga xos harakat va munosabat talqini ko rina boshladi. Bu hodisa o sha
‘ ‘
zamonlarda yuz bergan tushuncha u yoki bu qush va hayvon marhumlar ruhi,
—
aniqrog i, shakli o zgargan odamlar deb qarash hamda totemistik, animistik
‘ ‘
e tiqodlarning natijasi sifatida yuzaga keldi. ar bir qush yoki hayvon totemistik,
’
animistik dunyoqarash bilan bog landi. Ot, buqa, qo y, ho roz, burgut, g oz,
‘ ‘ ‘ ‘
o rdak, laylak, bulbul singarilar bilan bir qatorda bo ri, tulki, ilon, ayiq, sher
‘ ‘
kabilar u yoki bu qabila totemi, yoki kulti sanalgan. Xullas, mifologik e tiqod
’
bilan bog liq holda yuzaga kelgan qush va hayvonlarni poetik aks ettirish prinsipi
‘
fantastik uydirmalarga asos bo lgan.
‘
Mazkur tip ertaklarda, ayniqsa, ot, it, bo ri, ayiq, sher, ilon kabi ijobiy
‘
talqindagi hayvonlar qatorida xumo, semurg , g oz, o rdak, oqqush, bulbul,
‘ ‘ ‘
laylak kabi qator qushlarning ham majvudligi alohida ma no kasb etadi.
’
Sehrli ertaklar o zbek xalq ertaklari orasida alohida o rin tutadi. Sehrli
‘ ‘
ertaklarga xos syujet yaratuvchi epizod va motivlar, obrazlar tizimi va voqealar
olami obyyektiv hodisa, real predmetni hissiy qabul qilishining sintezi sifatida
yuzaga kelgan. Ma lumki, ibtidoiy odam o zini tabiatdan ajratmagan, aksicha
’ ‘
tabiat kuchlari va hodisalar bilan o zini ayni bir narsa deb hisoblagan. Jonsiz
‘
narsalar tog va toshlarga, shuningdek, quyosh, yer, suv, olov, gul, daraxt,
— ‘
qushlar va yulduzlarda jon bor, joni borlari esa odamdek gapiradi, odamning
hayotiga ta sir ko rsatadi deb qaragan va shu tushuncha bilan ularga
’ ‘
ishonishgan. Demak, tabiat va ijtimoiy hayotni bilish, tushunishga urunishning ana

23
shunday dastlabki namunalari turli xil dunyoqarash, mifik ishonch va e tiqodlarni’
yuzaga keltirgan. Magik (sirli kuch) va magiya bilan bog liq holda paydo
‘
bo lgan tobular (taqiqlar) shular jumlasidandir. Magiya va tobu bilan bog liq
‘ ‘
bo lgan narsa va hodisalar simvolik obrazlarda o z ifodasini topgan. Masalan,
‘ ‘
qush pati bunga misol bo la oladi. Bulbuligo yo ertagida qushning bitta
“ ” ‘ “ ‘ ”
pati, kenja o g il va u orqali butun mamalakatning kelajagini yorqin bo lishini
‘ ‘ ‘
ifodalagan. Har bir qush ma bud obrazida albatta uning totemistik, zoomorf va
’
boshqa shakllarini ko rish uchun mifologik fantaziyaning rivojlanishini ko ra
‘ ‘
bilish kerak.
Fasl bo yicha xulosa qilib shuni ta kidlash kerakki, ertaklardagi mifik
‘ ’
obrazlar qadimgi ajdodlarimizning olam hodisalari haqidagi ilk dunyoqarashi,
ishonch-e tiqodlari, totemizm, animizm, fetishizm kabilarning ildizlari sifatida
’
yashab kelmoqda. Keyinchalik ular biroz o zgarishga uchragan. Ammo asl
‘
mohiyatini saqlab qolgan. Shu yerda mifning badiiy fantaziyadan farqi ko zga
‘
tashlanadi. Badiiy fantaziya metaforik bo lib, uni tushunish katta kuch va
‘
tayyorgarlik talab etmaydi. Mifik asosga ega obrazlarni anglash esa ishonch va
qator marosimlarning mohiyatini anglashni talab etadi. Chunki mifologik
dunyoqarash odamni tabiatdan ajralmas, stixiyli jamoa muhitini izohlaydi.
Shuning uchun mifik asosga ega obrazlarda odam va mifik qush o zaro qarindosh
‘
yoki avlod-ajdod munosabatlariga ega bo ladi.
‘

24
1.2. Ertak janridagi mifik obrazlarning genetik asosi
Manbalarda badiiy san atlar turlarga ajratilar ekan, bu turlarni’
umumlashtiruvchi hijatlari bo lgan obrazlilik, ya ni, ularning bari
‘ ’
badiiy obraz vositasida fikrlashiga to xtalib o tiladi. Ijodkor so z
‘ ‘ ‘
vositasida obraz yaratadi va shu bois ham so z san ati deb ataladi.
‘ ’ “
San atning obraz vositasida fikrlashi uning spetsifik, ya ni, tur sifatida
’ ’
belgilovchi xususiyatidir. San atkor badiiy obraz vositasida dunyoni
’
anglaydi, o zi anglagan mohiyatni va o zining anglanayotgan narsaga
‘ ‘
hissiy munosabatini ifodalaydi. Shu ma noda obraz adabiyot va
’
san atning fikrlash shakli, usuli sanaladi; obrazlar vositasida fikrlagani
’
uchun ham adabiyot va san atga xos fikrlash tarzi "obrazli tafakkur"
’
deb yuritiladi .
”
Obraz atamasi rus tilidan olingan bo lib, lug aviy ma nosi va
“ ” ‘ ‘ ’
kelib chiqishiga ko ra, biror narsani chizmoq, tasvirlamoq ma nolarini
‘ ’
anglatadi. Masalan, kishining oynadagi aksiga nisbatan ham obraz
“ ”
deb aytiladi. Ammo, so zning lug aviy ma nosi bilan uning atamalik
‘ ‘ ’
ma nosi o rtasida farq bo ladi. Lug aviy ma no bilan atamalik
’ ‘ ‘ ‘ ’
ma no orasida tutash nuqtalar bo lsa-da, biz uni termin sifatidagi aniq
’ ‘
ma nosini nazarda tutamiz. Shunga ko ra, biz adabiyotshunoslar
’ ‘
obraz deganda adabiyot va san atning tafakkur shakli bo lmish
“ ” ’ ‘
badiiy obrazni nazarda tutamiz. 8
8
Sulton, Izzat. Adabiyot nazariyasi. Toshkent. 2005 y.75b

25
Badiiy asar o quvchi oldida avvalo obrazlar timsolida namoyon‘
bo ladi. Aynan obrazlar badiiy asar mohiyatini ochib beradi. Aslida
‘
obraz fanning turli sohalarida ishlatiladi: falsafada obraz tushunchasi
ostida borliqning har qanday tasviri, ahglash va his qilish shakli;
psixologiyada esa tasavvurdagi predmet tushunchasini; estetikada
bo lsa, ma lum bir belgilar orqali borliqni hissiy qabul qilsih
‘ ’
tushuniladi. Mifik asosga ega bo lgan obrazlarda esa ana shu
‘
xususiyatlar bir vaqtda mavjud bo lishi mumkin. Aynan shu xususiyati
‘
bilan ertaklardagi mifik asosga ega qush obrazlari mifik asosga ega
bo lmagan obrazlardan farq qiladi. Chunki, mifik asosga ega
‘
bo lmagan obraz asosan badiiy estetik vazifani bajarsa, mifik asosga
‘
ega obrazlar bir vaqtda qadimgi odamning e tiqodiy tushunchasini,
’
psixologiyasini, turmush tarzini, yashash joyini bildiradi.
Avvalo shuni aytish kerakki, eng qadimgi ertaklarda, insoniyat
ongli hayotining ilk bosqichida Tiamat, Opsu, Ulgen, Erlikxon kabi
qush qiyofasidagi yoki uchish xususiyati majvud obrazlar ko plab
‘
uchraydi. Aynan ilk odamning xudo bilan suvlik uzra uchub yurishi,
Ulgen onaning qush qiyofasiga kira olishi kabilar fikrimiz isboti bo la
‘
oladi. Bunday mifik tasavvurlar keyinchalik ertakka ko chgan.
‘
Masalan, Ur to qmoq ertagidagi Laylak obrazi orqali
“ ‘ ”
ajdodlarimizning totemistik dunyoqarashini namjyon bo lishini
‘
kuzatishimiz mumkin. Ertakda qushlarga tuzoq qo ygan cholning
‘
to riga katta laylak ilinib qoladi.
‘
Shu o rinda haqli savol tug iladi. Nima uchun aynan laylak?
‘ ‘
Boshqa qush, masalan, o rdak, g oz, qaldirg och, musicha kabilardan
‘ ‘ ‘

26
biri tuzoqqa tushmadi. Bu yerda ertakning asosiy mohiyatini anglash
uchun laylak va uning mifologik genezisini izohlash kerak. Laylak
o zbek mifologiyasida tabiat, joy, iqlim bilan bog liq, o ziga xos‘ ‘ ‘
o ringa ega mifik obrazdir. Chunki qadimgi odam yerga ishlov berishni
‘
endi-endi o rganayotgan yoki ko chmanchilik hayotida dehqonchilik
‘ ‘
va chorvachilikni aralashtirib olib borayotgan paytda Laylakka qarab joy
tanlagan. Sababi Laylak atrofi ochiq, keng maydonning eng qulay joyiga
uya quradi. Bu unga dala sichqoni, ko rsichqon, yumronqoziq, ilon
‘
kabi yer osti va ustida barobar yashay oladigan hayvonlarni tezda tutish
imkonini beradi. Dala sichqoni, ko rsichqon, yumronqoziqlar kabi
‘
hayvonlar donli ekini bor, yeri yumshoq, dehqonchilik qilsa bo ladigan
‘
va shuning bilan birga maysalar orasida, chorva uchun qulay joylarga
uya quradilar. Ilon suv havzalariga yaqinroq joyda bo ladi. Laylak buni
‘
biladi va o sha joylarda yashaydi.
‘
Laylak nisbatan katta va kuzatishga asos bo lgani, nisbatan baland
‘
uchgani esa odamga qo l keladi. Laylkka qarab unumli yer, sersuv va
‘
o tloq joyni topish oson bo lgan. Aynan shu xususiyati bilan laylak
‘ ‘
odamda hurmat uyg otgan va keyinchalik unga totem sifatida qarala
‘
boshlangan. Ur to qmoq ertagidagi ertak sehrli kuchga ega
“ ‘ ”
buyumlari bor, cheksiz qo y va yilqilari bor, Laylak odamlar tilida
‘
gapira oladi va voqealarni qanday bo lishini oldindan biladi. Lekin
‘
odam (chol)ning tuzog iga ilinadi. Bu yerda mazkur obraz orqali
‘
ajdodlarimizning turmush tarzi, dunyoqarashi va laylakka nisbatan
kultlik munosabati ochib berilgan. Lekin birinchi o rinda laylak obrazi
‘
badiiy g oya farovon hayot kechirish g oyasini ochishga xizmat
‘ – ‘
qilmoqda.

27
Bundan tashqari laylak obrazining estetik vazifasini ham borligini
unutmaslik kerak. Laylak odamning xayolida, orzusidagi,
fantaziyasidagi olamni yaratish va ana shunday hayotni o ylab, undan‘
bahra olish vositasidir. Uning g aritabiiy kuchga egaligi (gapirishi),
‘
boyliklari ko pligi (qo y, otlari ko pligi) cholda havas uyg otadi,
‘ ‘ ‘ ‘
laylakka tezroq uchrashish va niyatini amalga oshirishga intilishini
yanada kuchaytiradi. Bu orqali obraz cholning ko nglidagi turli salbiy
‘
kechinmalar och qolish, uzoq yo ldan qo rqish kabilardan
– ‘ ‘
tozalaydi.
Aslida qush obrazi va uning o zbek folklorida paydo bo lishi
‘ ‘
Markaziy Osiyoda yashagan qadim odamlarning odam va olam haqidagi
ilk tushunchalariga borib taqaladi. Qadim ajdodlarimiz kishining jonini
qafasdagi qush misolida tasavvur qilishgan va kishini vafot etsa, joni
“
uchdi deb etirof etishgan. Keyinchalik esa uchmoq ujmoh
” “ ” “ ”
tushunchasiga o zgarib ilk islom davrigacha odamning jon qushi uchub
‘
boradigan balandlik, yuqori olam, jannat kabi ma nolarda ishlatilgan.
’
Shuning uchun bo lsa kerakki, o zbek xalq ertaklarida ham qush
‘ ‘
obraziga alohida diqqat qilingan.
Qadimgi ertak syujetlaridan ma lum bo ladiki, qush qadimgi
’ ‘
turkiylarda mushkul paytlarda xaloskor vazifasini bajargan: Odam
“
jangga otlandi. Yo lda uning oti kuchdan qoldi. Odam oqqush bilan
‘
uchrashdi. Oqqush uni o zining qanotlariga o tqazib yo lga tushdi. U
‘ ‘ ‘
odamni ota-onalari oldiga yetkazdi. Ota-onalari xursand bo lishdi .
‘ ”
Keyingi turkiy ertaklarda oqqush ertagi forsiy obraz Semurg bilan
– ‘
o rin almashadi. Lekin uning turkiy odamlar hayotidagi mohiyati,
‘

28
ya ni yuqorida keltirilgan eng qadimgi ertak syujetida otdan keyingi’
o rinda odmning eng yaqin yordamchisi ekanligi haqidagi qarashlar
‘
o zgarmadi.
‘
Qadimgi zamonlarda diniy marosim vaqtida qushlar patidan
foydalanib to qilgan kiyim kiyish yoki turli ov marosimlari oldidan
‘
qush patidan foydalanish odatlari borligi manbalardan ma lum.
’
Chunki, filologiya fanlari doktori Jabbor Eshonqulovning qayd
etishicha, qush bilan bog liq obrazlar animistik qarashlar, «jon» va
‘
«ruh»ning abadiyligiga ishonchdan yuzaga kelgan. Ular bizga
qaraganda yu karra shoirroq bo lishgan va ko p narzalarni ramzlar tili
‘ ‘
bilan aytishgan. Bugungi til bilan aytganda minglab yillar oldin ularning
fikr yuritishi poetik mushohada tarzida edi: ular hayotlari va
“ ”
tabiatdagi har bir narsani tasavvur qilgan tushunchalarining ramzi
sifatida qabul qilganlar. U paytlar osmon, suv, ko kat, quyosh, oy
‘
yorug lik va zulmat tangrilari bor edi. Hayvonlar ham muqaddas
‘
sanalardi. Osmonda ezgulik tangrilari, yer ostida esa yovuzlik tangrilari
yashaydi. Yer yuzida esa bu ikkisining kurashi boradi deb qaralardi.
Demak, qush ezgulik ramzi sifatida qadimgi odam dunyoqarashida
bor bo lgan va u osmonda uchib yurgani uchun ezgilik tangrisining
‘
vakili yoki uning o zi sifatiada qabul qilingan. Shu ma noda olib
‘ ’
qaralsa, yuqoridagi ertakda Oqqush timsolida odamga Osmon
tangirisining o zi madad bergan. Bu yerda qush obrazi qadimgi
‘
odamning totemisrik qarashlari zamiridan o sib chiqqanini bilamiz.
‘
Chunki, yirik qushlar turkiy mifologiyada alohida ahamiyat kasb etgan.
Ayniqsa, odam ovchilikka o rgangandan keyin g oz, laylak, burgut,
‘ ‘

29
o rdak, oqqush, lochin, shunqor kabi yirik qushlarga e tiqod qilish‘ ’
kuchaygan. Xususan, islomgacha bo lgan o zbek mifologiyasida
‘ ‘
Olamning yaratilishi haqidagi mifda qadimda Tangri va Odam g oz
“ ” ‘
shakliga kirib suv uzra uchib yurishardi degan jumla keltirilgan.
Bundan chiqib, qush o zbek ertaklarida aynan miflardan o tgan va
‘ ‘
g oz ilohiy surat shakli sifatida talqin etiladi. Keyinchalik esa
‘
ijtimoiylashgan. Bu esa o z navbatida ularning u yoki bu
‘
xusuisiyatlarini kuylash orqali ham amalga oshganligini bildiradi.
Natijada xalq og zaki ijodida, xususan ertakda mifik asosga ega qushlar
‘
obrazi yuzaga kelgan bo lishi mumkin.
‘
Yuqorida keltirilgan oqqush obrazi ham aynan ana shunday
ishonchlardan birining mahsuli. Chunki, qadim zamonlarda Oqqush
Markaziy Osiyoning Tyanshan, Oltoy, Pomir tog laridagi ko llarda,
‘ ‘
tog oldi suv havzalarida keng tarqalgan. Ulardan chiroyi, o zi
‘ ‘
yashagan hududga sadoqati, jamoa bo lib yashahi bilan odamlarga
‘
oilaparvarlikni o rgatgan.
‘
Shuningdek, qushning mifiklik xususiyati bilan bog lik poetik
‘
mushohada shakli xalq ertaklarida quyidagi tarzda ifodalangan:
qushday uchqur ot , qanotli ot , sehrli qush , qushday
“ ” “ ” “ ” “
yengil , qushga aylanib oldi , davlat qushi , bolam qushim kabi.
” “ ” “ ” “ ” –
Folklorshunos olim Sh.Turdimov esa qarg a, g oz, o rdak, turna,
‘ ‘ ‘
qaldirg och qushlarini mifik asosga ega xabarchi ramzlardir deya
‘
e tirof etadi. Masalan, Alpomish dostoni qahramoni Barchinning
’ “ ”
barchinning tushiga kirgan burgut va qarcgig ay qushlari Alpomish
‘
holidan xabar beradilar.

30
Lekin bu yerda gap ertakdagi qushlat haqida edi, Alpomish“ ”
dostoni qachondir etak shaklida ham aytilgani va hozir ham Boshqird va
ba zi Oltoy xalqlarida Alpomish ertagi borligini e tiborga olsak,
’ ’
fikrimiz to g riligi o z isbotini topadi.
‘ ‘ ‘
Umuman olganda, obraz haqidagi nazariy ma lumotlar mifik
’
davrga, aniqrog i mimesis nazariyasiga borib taqaladi. Qadim
‘
odamning go zallikning haqiqiy qonuniyatlaridan voqif bo lmaslik bu
‘ ‘
xalqlar mifologik tasavvurlari, badiiy asarlar mazmunining botinan
nomuayyan yoki yoqimsiz, o z-o zidan mutloq ma no
‘ ‘ ’
ifodalamasligiga sabab bo lgan. Ammo zamonaviy doirada
‘
tushuniladigan va qo llaniladigan ma nosiga yaqin ta rif nemis
‘ ’ ’
klassik estetikasida berilgan. Gegel obraz timsolida g oyani hissiy
‘
qabul qilish vositasini ko rgan. Voqelikni badiiy anglashni ilmiy
‘
o rganish sof nazariyadan farq qiladi. YA ni, ilmiy doirada aniq
‘ ’
pretmet, obraz shakliga kirgan fikr, tushuncha va kechinma tadqiq
etiladi.
Gegel fikriga ko ra, san at ruhiyatni namoyon qiladi va qalbni
‘ ’
o z ichiga olgan xohlagan obrazga kiradi. Shundan kelib chiqib aytish
‘
mumkinki, xalq ertaklaridagi mifik asosga ega obrazlarni yaratishda
o sha davrdagi xalq ruhi, tushunchasi, dunyoni badiiy-estetik
‘
anglashini ko rish mumkin.
‘ Bu esa o z navbatida mifik obraz ‘
yaratishning bir necha tamoyillarini yuzaga chiqaradi. Yuqorida mifik
asosga ega obrazning xalq turmush tarzi va tushunchasi, mashg uloti
‘
bilan bog liq asosda yuzaga kelgan Laylak obrazini ko rgan edik.
‘ ‘
Bundan tashqari, qadimgi odamlarning ajdodlaridan qolgan tushunchalar

31
asosida ham mifik asosdagi qushlar obrazini yartilganiga guvoh bo lish‘
mumkin.
Ular ilmiy manbalar arxaik tipdagi obrazlar deb ham yuritiladi.
Masalan, Chingizxon avlodlari bilan bog liq ertakda Alanquvaning
‘
ajdodlari yonib kulga aylangan qushdan panoh topishar ekan. Shu yerda
Qaqnus nomli qushga ishora bor. Lekin keyinchalik ular keng
tarqalmagan.
Laylak qushining mifologik asosi yordamida ezgulikning munosib
taqdirlanishi, yovuzlikning esa jazolanishini badiiy tasvirini biz O l t in
“
tarvuz ertagida ham ko rishimiz mumkin. Unda bir tanobgina yeriga
” ‘
dehqonchilik qilib, halol mehnati evaziga kun ko radigan dehqonning
‘
osmondan yiqilib tushgan yarador laylakni topgani bilan voqealar
boshlanadi. Laylakning qanoti singan, uchishga majoli yo q edi.
‘
Dehqon darrov uni uyiga olib borib, singan qanotiga taxtakach qo yib
‘
bog laydi. Tez orada laylak tuzalib, uchib ketibdi. Oradan ma lum
‘ ’
vaqt o tgach, yerga urug qadab yurgan dehqon ustidan pastlab
‘ ‘
uchgan laylak unga uch dona tarvuz urug ini tashlab o tibdi. Bir
‘ ‘
necha kundan keyin tarvuz unib chiqbdi. Dehqon hosilga ishlov beribdi,
tagini yumshatibdi, sug oribdi, hosil pishib yetilgach esa uchta katta
‘
tarvuzni uzib olibdi.
Dehqon qarindoshlari va qo ni-qo shnilarini mehmon qilmoqchi
‘ ‘
bo lib, ularni ham uyiga taklif etibdi. Hamma yig ilgach, birinchi
‘ ‘
tarvuzga pichoq ursa pichoq o tmasmish, uni qo yib ikkinchiga pichoq
‘ ‘
solsalar, unga ham pichoq o tmabdi. Uchinchisi ham shunday
‘
bo libdi. Tarvuzdan birini yerga urib yorib qarashsalar, uning ichi
‘

32
to la tilla emish. Qolgan ikkitasini ham yorib qarashsa, ularninmg ichi‘
ham tilla emish. Kambag al sevinib ketib mehmonlarga tillani sovg a
‘ ‘
qilibdi. Ular ham xursand bo lib uylariga tarqalishibdi. Dehqon esa
‘
ertasi kuni barcha tarvuzlarni yig ib olibdi. Shunday qilib kambag al
‘ ‘
dehqon juda boyib ketibdi.
Uning bir boy dehqon qo shnisi bor ekan. U haligi kambag aldan
‘ ‘
qanday boyiganini so rab bilibdi. Shundan so ng boy dehqon ham
‘ ‘
soyning bo yiga, yerining chetiga borib turibdi. Bir vatq nariroqda bir
‘
laylakni ko rib qolibdi. U sekin borib, poylab turib laylakning
‘
oyog iga tayoq bilan uribdi. Laylakning oyog i sinib ucholmay
‘ ‘
qolibdi. Boy darhol uni tutib, uyiga olib kelib, davolay boshlabdi. Vaqt
o tib laylak tuzalib uchib ketibdi. Kunlardan bir kuni boy dehqon ekin
‘
ekayotsa, uning tepasiga tanish laylak kelib ikki dona tarvuz urug ini
‘
tashlab ketibdi. Urug I ko karib chiqib tarvuz solibdi. Vaqt-soati
’ ‘
kelib, tarvuzlar pishibdi. Tarvuz pishishi bilan boy hamma qarindosh-
urug ini mehmonga chaqiribdi. Tarvuzga pichoq urgan zamoni undan
‘
katta-katta qovoq arilar uchib chiqib o tirganlarni chaqa boshlabdi.
‘
Og riqqa chidolmay boy o zini soyga tashlab cho kib o libdi. Oxir-
‘ ‘ ‘ ‘
oqibat kambag al halolligi bilan murod maqsadiga yetibdi. Boy esa
‘
qilmishiga yarasha javob olibdi.
Mazkur ertakda, laylak tarvuz vositasida ezgi niyatli odamni
mukofotlaydi, yomon niyatli kishini esa jazolaydi. U r to qmoq
“ ” ‘
ertagida ham laylak yaxshilikni taqdirlaydi, yomon niyatli odamni
jazolaydi. Har ikkalasida ham laylak obrazi mifik zamindan o sib
‘
chiqqanini kuzatish mumkin. Lekin birida keksa kishilarning narsalarini

33
almashtirib qo yib, ularga zulm qilgan odamni jazolaydi. Ikkinchisida‘
esa hasad, boylikka hirs qo yishning salbiy oqibati bayon qilingan.
‘
Lekin asosiy badiiy g oya ezgulik laylak obrazi orqali ochib
‘
berilgan.Har ikkala ertakda ham laylak to g ridan to g ri yordam
‘ ‘ ‘ ‘
qilsa ham bo lardi, ammo turli vosita ochil dasturxon, ur to qmoq,
‘ – ‘
tarvuz urug i orqali voqelikning badiiy ifodasini bergan.
‘
Voqelikni badiiy idrok etishda mifik obrazlar yaratishning uchinchi
tamoyili, aslida mifik asosga ega bo lgan lekin keyinchalik ana shu
‘
asosini yo qotgan ertak obrazlarini keltirish mumkin. Masalan,
‘
B u rgutlar
“ ” 9
nomli ertakda burgutlar obrazi aslida apxaik miflarda
ovchilik bilan kun ko rib g orda yashovchi qabilalarning totemi
‘ ‘
sanalgan. Lekin ijtimoiy taraqqiyot davomida odamlar ovchilikdan keyin
chorvachilik so ngra dehqonchilikni o rganishgach burgutning mifik
‘ ‘
asosi kamaya boshlagan va mazkur ertakda boshqa hayvonlar bilan birga
insonga xizmat qiladi. YA ni bir tog da bir, Shahzoda, bir ayiq, bir
’ ‘
tulki, bir burgut yashar ekanlar. Burgut butun dunyodagi burgutlarning
podshosi ekan, ayiq ham, tulki ham o z qavmining podshosi ekan.
‘
Ana shu tulki bir kuni burgut bilan aylangani chiqib bir shaharga
borib qolishibdi. Bu shahar podshosining go zallikda tengi yo q qizi
‘ ‘
bor ekan. Tulki va burgut uni ko rib kelib Shazodaga qizning ta rifini
‘ ’
aytgan ekan u g oyibona oshiq bo lib qolibdi. Qizning vasliga
‘ ‘
yetolmay ko p vaqt hafa bo lib yuribdi. Shunda burgut, ayiq va tulki
‘ ‘
undan buning sababini so rabdilar. Shahzoda: menga o sha
‘ “ ‘
9
Chalpak yoqqan kun. O‘zbek xalq ertaklari.-Toshkent. Cho‘lpon. 1987 yil.58b

34
shohning qizni olib bersangizlar, shunda mening qalbim chog‘
bo ladi, debdi. Shunda, burgut: Ey Shahzodam, sira tashvish
‘ ” – “
chekmang, biz tulki bilan bu ishni bajaramiz , deya javob beribdi.
”
Burgut va tulki shaharga kelishibdi. Ular qizni o g irlash rejasini
‘ ‘
tuzishibdi. Burgut saroy tomiga yashirinib poylay boshlabdi. Tulki shoh
saroyiga yashirncha kirib olganini ko rgan qiz uni quvlashga tushibdi,
‘
tulki uni aldab hovliga olib ciqibdi. Shunda burgut uni osmonga
qo tarib uchib olib qochibdi va g orga, yigitning oldiga olib kelibdi.
‘ ‘
Ayiq, burgut va tulki ularni hikohlab qo yishibdi. Shahzoda va qiz
‘
baxtli hayot kechira boshlabdilar.
Shahzoda, burgut va tulki har kuni g orda qizni yolg iz qoldirib,
‘ ‘
unga ayiqni poyloqchi qilib o rmonga ov qilgani ketishar ekan. Oradan
‘
biroz vaqt o tgach qizning otasi qidira boshlabdi. Har tomonga chopar
‘
yuborib qizini qidiribdi. lekin topa olmabdi. Shunda bir jodugar kampir
shohning oldiga kelib, agar qizingni topib bersam nima berasan, deb
so rabdi. Tilagan murodingga yetkazaman, debdi shoh. Jodugar
‘ –
kampir shohdan bir uchar ot olib Sahzoda yashaydigan o rmon-toqqa
‘
kelibdi. O zini bechora musofir qilib ko rsatib, qizning ishonchiga
‘ ‘
kiribdi. Yigit ham uning yoshi katta ekanligini ko rib, xotinimga sherik
‘
bo ladi deb o ylab, kampirga boshpana beribdi. Lekin kampir payt
‘ ‘
poylab yaqin odamlarini ayttirib qizni o g irlab ketibdi.
‘ ‘
Bundan qattiq xafa bo lgan yigit burgut yordamida qizni g orga
‘ ‘
qaytaribdi. Bundan shohning jahli chiqibdi va katta qo shinga kampirni
‘
yo lboshlovchi qilib g orga yurish boshlabdi. Yigitga qarata, hoy nega
‘ ‘
mening qizimni o g irlading, kel endi urishamiz, askarlaringni chaqir
‘ ‘

35
deya dahshat solibdi. Shazoda ilojsizlikdan boshini egib qolibdi. Shunda
ayiq bir o kirgan ekan o rmondagi hamma ayiqlar to planibdi. Tulki‘ ‘ ‘
bir uvlagan ekan jamiki tulkilar jam bo lishibdi. Burgut esa bir
‘
qichqirgan ekan ko kda sanoqsiz burgutlar og izlarida katta-katta tosh
‘ ‘
ko targancha shoh odamlari ustiga to planibdi. Buni ko rgan shoh
‘ ‘ ‘
ilojsizlikdan sulh yo lini tanlabdi. Shahzodani o z yurtiga kuyov qilib
‘ ‘
olib ketibdi.
Mazkur ertak aslida katta mifik asarning ilk patriarxat davridagi jiddiy
qayta ishlangan varianti sanaladi. Unda hali odam va hayvonlar birga
yashagan mifik davr bilan, odamlarning alohida shahar davlat qurib
yashashi davri elementlari uchraydi. Bu esa ertakning badiiy-mifik asosi
juda uzoq davrni o z ichiga olishini ko rsatadi. Cunki, unda g orda
‘ ‘ ‘
yashagan odam o zini balo-qazolardan asrovchi deb bilgan burgut,
‘
tulki, ayiqlarning xizmatidan foydalanishi tasvirlangan. Bu yerda asosiy,
hal qiluvchi yumushni burgut bajarishi, ya ni yigitga qizni olib kelishni
’
va da qilib, olib kelgan va dushmanga qarshi kurashda hal qiluvchi
’
kuch sifatida kelishi unda mifiklik asoslari borligini ko rsatadi. Lekin
‘
ijtimoiy hayotning keyingi davrida undagi mifiklik bir muncha
kamaygan. Shunday bo lsa-da mifik asos saqlanib qolgan. Demak,
‘
mifik asosga ega ertaklarning badiiy-mifik asosi vatq o tishi bilan
‘
nisbatan o z o rnini real voqea hodisalarga bo shatib beradi.
‘ ‘ ‘
Aslida mifik asosdagi qush obrazi jahon xalqlari folklorida
mangulik, ruh, qalb, ilohiy irodaning nozil bo lishi, osmonning paydo
‘
bo lishi, tangrilarga murojaat qilish imkoniyati, odamdagi yuqori
‘

36
darajadagi ruhiy irodaning yuzaga chiqishi, mulohaza, tasavvur kabi
ramziy ma nolarda uchraydi. ’
Katta qushlar aksariyat hollarda osmon ma budlari:
’
momoqaldiroq, shamol, to fon, dovul, chaqmoq kabilar timsolida
‘
keladi. Masalan, yuqorida biz tadqiq etgan B u rgutlar ertagida
“ ”
burgutlarni yovuzlikka qarshi kurashuvchi va dushmanlarga dahshat
soluvchi qush timsolida kelganini ko rishimiz mumkin. Mifik asosdagi
‘
qush obrazi dualistik dunyoqarash, ya ni ezgulik va yovuzlik, nur va
’
zulmat, paydo bo lish va yo qotilish kabilarni ham ifodalaydi. Buning
‘ ‘
uchun ertaklarda albatta daraxt yoki tog tasvirlanadi. Bu esa mifik
‘
asosdagi qushlarning tayanch nuqtasi, asosiy ramziga qo shimcha
‘
tasavvur sifatida keladi. Chunki, qushni daraxtsiz tasvirlash obrazning
muvaffaqiyatsizlikka uchrashiga sabab bo lishi mumkin.
‘ Shuning
uchun qush bor joyda daraxt, o rmon, tog albatta tasvirlanadi. Bu esa
‘ ‘
qushlarning hayot manbaining o zi emas balki bir qismi ekanligini
‘
anglatadi. Buning ustiga qushlar ertak qahramonlariga maslahatchi,
yo l boshlovchi, baxtga olib boruvchi, mohiyatni anglashda yordam
‘
beruvchi, samimiylik, pokizalik, hayotning boshlanishi, oylaviy
totuvklik timsoli kabi vazifalarda keladi.
Lekin ba zi ertaklarda qushlar baxt va boylik olib keluvchi
’
timsolida ham gavdalanadi. Bunga misol qilib «Uchar gilam» ertagidagi
tuyaqush obrazini olish mumkin. Aslida bu ertak hajman katta va unda
uchar Xizr, ko prikka aylangan baliq kabi mifologik obrazlar yetakchi
‘
o rinda turadi. Biroq, yigitni behush qilib dengizga oqizishganda u
‘
qimmatbaho toshlar ko p bo lgan orolga tushib qoladi va meshga
‘ ‘

37
ko plab qimmatbaho toshlarni solganda allaqayerdandir tuyaqush uchib‘
keladi-da, qopni ko tarib ketadi, keyinchalik ma lum bo lishicha
‘ ’ ‘
qopni dengizning narigi tomonida turgan odamga olib borgan. Aslida
tuyaqush uchmaydi, buning uctiga o zbek xalq og zaki ijodida
‘ ‘
tuyaqush obrazi nisbatan kamdir. Chunki, turkiy xalqlar madaniyati,
tabiatida bunday ulkan qush nisbatan keyingi asrlarda paydo bo lgan.
‘
Bu yerda tuyaqushning o rni Avesto dagi Varag n qushi bilan
‘ “ ” ‘
bog liq bo lsa kerak. Agar shunday bo lsa, u keyinchalik Semurg
‘ ‘ ‘ ‘
nomini olgan qush bilan kelib chiqishi tomonidan yaqin bo ladi. Lekin
‘
tuyaqush asosan qishi iliq keladigan o lkalarda bo lishi, mazkur
‘ ‘
ertakda ham dengizning ortidagi orolda uchrashi ham milliy koloritga
uchalik mos kelmaydi.
O zbek xalq ertaklari orasida kaptar, musicha, qarg a, kaklik,
‘ ‘
bulbul kabi kichik qushlarning ham mifik asosga ega obrazlari nisbatan
kamroq bo lsa-da uchraydi. Shuningdek, ular ko proq kelajakdan
‘ ‘
xabar beruvchi, qahramonlarni oldinda nimalar kutayoganidan
ogohlantiruvchi, muammolarga qanday qilsa yechim topilishidan darak
berguvchi kabi vazifalarni bajaradi. Masalan, Ovchi, Ko kcha va
“ ‘
dono ertagida qarg a xabarchi, kaptar esa dono qush sifatida
” ‘
tasvirlanadi. Lekin ular o zlarining asl mifik xususiyatini deyarli
‘
yo qotgan.
‘
Bob bo yicha xulosa qilib shuni aytish mumkinki, ertaklarda
‘
ko plab qushlar mifik asosga ega. Ular sirasiga laylak, burgut, g oz,
‘ ‘
burgut, o rdak, oqqush, lochin, shunqor, qaldirg och, musicha kabi
‘ ‘

38
qushlarni kiritish mumkin. Lekin xalq og zaki ijodida mifik asosga ega‘
qush obrazlarini yaratish ikki xil tamoyilga asoslangan:
To g ridan to g ri qush obrazining mifologik funksiyasining
‘ ‘ ‘ ‘
saqlanishi. Qushning mifologik funksiyasi biror predmet, masalan, qush
pati, maishiy buyumlar-ochil dasturxon, xumcha kabilar orqali
tasvirlanadi.
Umuman olganda, barcha qush obrazlari ostida qadimgi
ajdodlarimizning olam va uning hodisalar, tiriklik va yashash tartibotiga
oid ilk tasavvur va tushunchalari o z ifodasini topgan. Bizgacha yetib
‘
kelgan mifik parchalarda qush yaratuvchi, himoya qiluvchi, u yoki bu
qabila-urug ning totemi sifatida tilgan olingan bo lsa, keyinchalik
‘ ‘
poetik ko chish sodir bo lib badiiy obrazga aylangan. Lekin o zining
‘ ‘ ‘
mifik xususiyatini ham nisbiy darajada saqlab qolgan. Xullas, ertak
yaratuvchi motiv, epizod va personajlar mif va mifologik
dunyoqarashdan o sib chiqqan va keyinchalik ijtimoiylik kasb etgan.
‘

39
II.BOB. Qushlar obrazlarining badiiy-mifik funksiyasi
II.1 . Semurg ertagidagi qush obrazi va uning genezisi“ ‘”
Ertak xalq og zaki poetik ijodining epik turiga mansub janrdir. Paydo
‘
bo lish nuqtai nazaridan qaraganda, tarixgacha bo lgan davrlarda vujudga kelgan
‘ ‘
butun dunyo xalqlarida mavjuddir. Demak, unda umumbashariy mifologik
dunyoqarash o zining badiiy ifodasini topgan.
‘
Ertak hikoya qilishga mo ljallangan janr. Mana shu jihatdan qaraganda,
‘
epik janr hisoblanadi. Demak, unda ma lum bir voqeani hikoya qilish muayyan
’
syujet asosida kechadi. 10
Ertak xalq og zaki ijodining katta epik janri bo lganligi tufayli unda,
‘ ‘
syujet bir chiziqli bo lishi bilan birga ko p chiziqli bo lishi ham mumkin.
‘ ‘ ‘
10
Jo‘rayev M. Folklorshunoslik asoslari. –Toshkent. Fan. 2009. 48б

40
Syujet chizig ida birdan ortiq ezgulik yo lida kurashuvchi qahramonlar ishtirok‘ ‘
etadi. Shuningdek, yovuzlik kuchlarini ifodalovchi obrazlar ham birdan ortiq
bo ladi va shu yo sin obrazlar tizimi vujudga keladi.
‘ ‘
Ertaklardagi mifik asosga ega qushlar ham asosan ertaklardagi ana dualistik
qarash mahsuli sanaladi.
Bular orasida qush, xususan Semurg qushining alohida o rni bor. Chunki,
‘ ‘
qadim zamonlardan bu qush o zbek xalq ertagida xalqning badiiy estetik ideali,
‘
adolat va haqiqat uchun kurash ramzi sifatida keladi. Semurg ishtirokida talay
‘
ertaklar mavjud. Biz ikkinchi bobning birinchi faslida ana shu qush genezisi, turkiy
mifologiyada tutgan o rni va ertaklardagi ahamiyati haqida so z yuritishga
‘ ‘
harakat qilamiz.
Semurg turkiy xalqlar va fors mifologiyasida uchraydigan va
‘ –
keyinchalik yozma adabiyotga ham ko chgan mifik obrazdir. Mazkur qush
‘
ertaklarda ham ijobiy obraz sanalib, ulkan qanotlarga ega bo lgan, odatda ertak
‘
qahramoniga yordam beradigan, qahramonni bir joydan ikinchi joyga tezda, ya ni
’
ko z ochib yumguncha yetkazadigan obrazdir. Odatda, bu sehrli qushning makoni
‘
Qof tog i bo lib, u tog qushidir. Lekin ba zan u dunyo chetida yashaydi va
‘ ‘ ‘ ’
olamni tutib turadi, degan qarashlar ham mavjud. Uni har kim ham ko rolmaydi.
‘
Uni ko rgan odamning ushalmas orzulari ushaladi. Shu yerda u qadimgi turkiy
‘
qush Ulgen, Xumo bilan genetik aloqadorligini namoyon qiladi. Bu esa fors
mifologiyasida Semurg obrazi turkiy tushuncha va tasavvur natijasida
‘
shakllanganini isbotlaydi. Islom dini kirib kelgach esa bu qush tasavvufiy mohiyat
tusini oldi. Masalan, mashhur fors shoiri Fariddidin Attorning Mantiq-ut-tayr
“ ”
asarida haqiqiy ilm ifodasi, yaratuvchanlik va yaratish ramzi sifatida keladi.
Hazrat Alisher Navoiyning Lison-ut-tayr dostonida Semurg obrazi
“ ” ‘
badiiy-estetik ideal, birlik va ozodlik, olam mohiyatini birgalikdagi mehnatda
anglanishini ifodalaydi. Shuningdek, dunyodagi qiyinchiliklardan birgalikda najot

41
topish g oyasini bildiradi va bu bugungi jahon iiqtisodiy, ma naviy inqirozining‘ ’
yechimiga javob tariqasida yangraydi.
Dostonda Semurg Xitoy shahri ustidan uchun o tayotganda eng go zal
‘ ‘ ‘
patidan birini tushirib yuboradi va Xitoy shahrining barcha aholisi nurga
cho madi hamda shu kundan boshlab, xitoyliklar rassomlik bilan shug ullana
‘ ‘
boshlashadi. Ulat orasidan eng mashhuri Moniy bo ldi. Moniy esa yetuk rassom
‘
va moniylik dinining asoschisi sifatifa milodning boshlarida yashagan tarixiy
shaxsdir. Shu tariqa Semurg obrazi yunon mifologiyasidagi odamlarga olov bilan
‘
san atni o rgatgan Prometeyga ham yaqinlashadi.
’ ‘
Biroq, Semurg ertagida mazkur qushning vazifasi bir muncha
“ ”
boshqacharoq tarzda keltiriladi. Ertakda qush badiiy-ijtimoiylikka yaqin, lekin
mifik vazifasini saqlagan holda tasvirlanadi. Buni Semurg ning yer osti olamidagi
‘
baland daraxtda yashashi, ajdarhodan qo rqishi tasvirlanadi.
‘
Bir qari ovchining uch o g li bo lgan ekan.
‘ ‘ ‘ Ovchi o z bolalarini ‘
ovchilik hunariga o rgatibdi. Kunlardan birida uch o g il ovga chiqishibdi.
‘ ‘ ‘
O rmonzorda ov qilib charchashibdi. Kechga yaqin kattasi ovqat pishirishga
‘
urinibdi. O rtanchasi esa kichigi bilan dam olishga yotib, uxlab qolishibdi. Katta
‘
akasi ham ovqati pishay deb qolganda, uxlab qolibdi. Yarim kechasi esa
o rmondan yalmog iz kampir kelib, ovqatni yeb-ichib, qozonni to ntarib
‘ ‘ ‘
ketibdi. Ertalab turib qarashsa ovqat yo q, qozon to ntarilgan. Katta aka hayron
‘ ‘
emish. Ertasi kuni o rtancha o g il ovqat pishirishga kirishibdi. Lekin unda ham
‘ ‘ ‘
shu ahvol sodir bo libdi. Uchinchi kuni kenja ovqat qilishga kirishibdi. Yarim
‘
kechasi ovqat qilayotib mudroq bosib, uyqusi kelib qolgan ekan, jimjilog ini
‘
qonatib tuz sepibdi. Shu tariqa uyqusini qochirib turganda, yalmog iz kampir
‘
kelibdi. Kejna o zini panaga olibdi va uni kuzata boshlabdi. Yalmog iz
‘ ‘
qozondagi ovqatni yeya boshlabdi. Kenja yalmog izning boshiga shartta urib
‘
boshini kesib tashlabdi. Qarasa, tanasi qolib, boshi bir tomonga qarab dumalab
qocha boshlabdi. Uning ortidan quvib borsa yalmog izning boshi bir g orga kirib
‘ ‘
ketibdi. Kenja o sha joyni belgilab, yalmog iz tanasini yerga ko mibdi va
‘ ‘ ‘

42
akalarining oldiga qaytibdi. Ertalab akalari uyqudan turgach ularga bo lgan‘
voqeani aytib beribdi. Uch og aynilar ovqatni yeb, g or og ziga kelishibdi.
‘ ‘ ‘
Yalmog iz kampirning boshi g orga kirib ketishida ham mazkur obrazning
‘ ‘
xaos (tartibsizlik) bilan bog langaniga ishora bor. Mifologiya lug ati da
‘ “ ‘ ”
xaosga dunyoning yaratilishiga qadar mavjud bo lgan jazirama va zulmat,
“ ‘
cheksizlik va bo shliqdan iborat borliq , deb ta rif beriladi. Qadimgi
‘ ” ’
manbalarda esa xaosga xos xususiyatlarda yer osti dunyosida yashayotgani
yozilgan. Demak, Semurg
“ ” 11
ertagida uch og aynilar oldida endi yovuzlik, yani ‘
mifik obrazlar bilan kurashish turadi. Aynan shu yerda ularga himoyachi kuch
sifatida Senurg qush obrazi ertakda paydo bo ladi.
‘ ‘
Etrakning davomida g orning yer ostiga chuqur kirib ketgani va u yer
‘
qorohg i ekanligi tasvirlangan. U yerga tushish uchun datslab katta aka
’
tayyorlanadi va beliga arqon bog lab pastga tusha boshlaydi. Lekin yarmiga
‘
borganda qo rqib qaytib chiqadi. O rtanchasi bilan ham shunday hol yuz beradi.
‘ ‘
Oxiri kenjasi g orga tushadi. Qarasa, haqiqatdan ham g or chuqur, zimiston,
‘ ‘
qo rqinchli ekan. Bu yerda ham kenja o g ilga alohida e tibor berilgan. Bu
‘ ‘ ‘ ’
esa ertaklarda kenja botir, kenja o g il kabi obrazlar aynan qush obrazi bilan
‘ ‘
yonma-yon keladi va qush faqat u bilan hamkorlik qiladi. YA ni uni o z uyiga
’ ‘
kiritadi, odamni ota-onasiniung oldiga olib boradi, baland tog lar ustidan olib
‘
o tadi va hokazo.
‘
Semurg qushi bilan bog liq ertaklar qozoq xalq ertaklarida ham uchraydi.
‘ ‘
Qozog istonlik olim S.Qasqabasovning ma lumotlariga ko ra, qozoq ertaklarida
‘ ’ ‘
Samruk degan ulkan qush poloponlarini qutqargan qahramonni yorug olamga
‘
olib chiqadi va bir dona patidan beradida, agar boshingga mushkul ish tushsa,
shuni kuydirsang qarshingda hozir bo laman deydi. Ertakning davomida
‘ ”
haqiqatdan ham bola patni kuydirish orqali Samrukni yordamga chaqiradi.
11
O‘zbek xalq ertaklari. III jildlik, I-jild. –Toshkent. “O‘qituvchi”. 2007y 49b

43
Semurg bilan Samrukning o xshashligi ko p. Har ikkalasida ham qush‘ ‘ ‘
baland daraxtda yashaydi, har ikkala qushlarning polaponlarini ajdardan ertak
qahramoni qutqaradi. Keyin minnatdorchilik sifatida yer yuziga olib chiqadi.
Faqat qozoqlarda pat berish va keyinchalik uni kuydirish orqali Samruk qushini
yordamga chaqirish Semurg nomli o zbek ertagida yo q.
“ ” ‘ ‘ Lekin bunday
holat o zbek xalq ertaklarida yo q, degani emas. Boshqa ertaklarda qushning pat
‘ ‘
berishi va uni kuydirishi bilan bog liq syujet liniyasi mavjud.
‘
Zar kokilli yigit ertagida bola yalmog izni yengib uchta ot va uchta
“ ” ‘
sehrli qushni qutqatradi. Minnatdorchilik ramzi sifatida esa otlar yolidan, qushlar
patlaridan berishadi. Keyingi qismda bola podshoning uch shartini bajarayotib,
boshiga mushkul ish tushganda, patlarni kuydirsa, uning oldida uch qushlardan biri
paydo bo ladi. Bolani qiyin ahvoldan chiqishiga yordam beradi va zar kokilli bola
‘
uch shartni bajaradi.
Guliqahqah ertagi
“ ” ” 12
da esa daraxtga uya qurgan qushning bolalarini
ajdardan saqlab qolgan Tillo bolaga qush patidan beradi. Keyinchalik bola qush
patini kuydiradi, sehrli qush yordamida oynaijahonnomada ko rgan qizini topadi.
‘
Bu mifologik asosdagi qush obrazi mavjud bo lgan ertaklardagi qush va
‘
uning pati bilan bog liq mifologik qarashlar xalq qarashlariga borib taqaladi.
‘
Chunki, ukki, boyo g li kabi qushlarning patlarini yosh bolaning do ppisiga
‘ ‘ ‘
taqib qo yish, ko k yo tal kasalligi bilan og rigan bolaga esa ko kqarg a
‘ ‘ ‘ ‘ ‘ ‘
patining ivitilgan suvidan ichirish, kelinchaklarning bosh kiyimiga esa qush
patidan qistirish kabi udumlar qush kultiga ishonchdan kelib chiqqan. Buni taniqli
folklorshunos olim B.Sarimsaqov shunday izohlagan: patni tutatish orqali
Semurg qushini chaqirib olish motivining genetik asosi o luvchi va qaytadan
‘ “ ‘
tiriluvchi tabiat haqidagi qarashlardan o sib chiqqan.
” ‘
Boshqa bir olim Mamatqul Jo rayev esa o zbek xalq og zaki ijodi,
‘ ‘ ‘
xususan qush bilan bog liq qarashlarni animistik dunyoqarashlar bilan bog laydi.
‘ ‘
12
O‘zbek xalq ertaklari. III jildlik, I-jild. –Toshkent. “O‘qituvchi”. 2007 69b

44
Darhaqiqat, Avesto ning Bahran yasht faslida Varag n qushi va uning“ ” “ ” ‘
sehrli pati kishiga sog lik berishi, dushmanlarning sehr-jodusidan asrashi, omad
‘
va baxt olib kelishi haqida quyidagilar yozilgan:
Qanoti keng Varag n,
“ ‘
Olgin qushning patini
–
Patini ol, o, Zardo sht
‘
Astoydil qilib ixlos.
U bilan taning siylab
Dushmaning jodusidano larsan butkul xalos .
‘ ”
Avesto mifoligiyasiga ko ra, Varag n qushining pati kimda bo lsa, unga
‘ ‘ ‘
omad qushi hamisha hamroh bo ladi, jangda omad kuladi, ishi o ngidan keladi.
‘ ‘
Aynan shu xususiyat keyinchalik ertakdagi qushlarga o tgan. Masalan,
‘
Yaltillama sopol tovoq ertagida Semurg bolaga o z patidan beradi.
“ ” ‘ ‘
Aytadiki, podshohning qo liga bir zirapcha kirgan, uni ko p hakimlar olishga
‘ ‘
uringan, ammo ololmagan. Podsho ko pdan beri azob chekadi. Shu zirapchani sen
‘
mana shu pat bilan olib tashlaysan. Haqiqatdan ham bola pat yordamida podshoni
davolaydi va oynaijahonnomaga ega bo ladi. Demak, Semurg qushining kelib
‘ ‘
chiqishi varag n qushi bilan bog liq desak to fri bo ladi.
‘ ‘ ‘ ‘
Miflarda yozilishicha nafaqat qushning pati, hatto suyagi ham sehrlidir:
Bu pat bizga xayrli
Qudratli varag nning,
‘
Kuchli qushning so ngagi
‘ –
U ham hatto sehrli.
Kimga madadkor bo lsa,
‘

45
Kimga omad yor bo lsa,‘
uni qo llar mehr-la.
‘
Muqaddas qushning pati.
Varag n qushi va u bilan bog liq animistik qarashlar keyinchalik
‘ ‘
ertaklarga ko chgan va Semurg qushining shakllanishida boshqa mifik qarashlar
‘ ‘
bilan birga ishtirok etgan.
Rustam ertagida ham Semurg qushi ishtirok etadi va o zining
“ ” ‘ ‘
mifologik qudrati, ya ni dunyoda bo ladigan voqealarni bashorat qilish fazilatini
’ ‘
namoyon qiladi. Somu Narimon ismli podshohning o n yettita xotini bo ladi va
‘ ‘
birorta ham o g li bo lmaydi. Shundan keyin u Qo hi Qofdan bir malikaga
‘ ‘ ‘ ‘
uylanadi va o g il farzand ko radi. Ammo g animlari podsho o g li Zolni
‘ ‘ ‘ ‘ ‘ ‘
tug ilishi bilan yo qotib, o rniga nonvoyning o g lini yotqizib qo yishadi.
‘ ‘ ‘ ‘ ‘ ‘
Buni, ya ni Zolning tug ilish muddati, dunyoda tengi yo q olim bo lishi va
’ ‘ ‘ ‘
ming yil yashashini Semurg oldindan biladi. Adilar (otasi dev, onasi parilardan
‘
bo lgan zotlar)dan bo lgan malika o z bolam deb, boshqa bolani emizib
‘ ‘ ‘
o tirganda Semurg malikaning haqiqiy bolasi Zolni to qaydan topib, uyiga
‘ ‘ – ‘
olib keladi va uni boqadi. Zol Semurg oshyonida o n to rt yil yashaydi va ilm
‘ ‘ ‘
o rganadi. O n to rt yil o qib, qirq yillik olimlar bilan teng bo ladi.
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
Bir kuni podsho Somu Narimon majlis qilmoqchi bo lib, barchani
‘
chaqiribdi. Majlisga Semurg ham kelibdi. Podshoning oldida o tirgan bola
‘ ‘
uning bolasi emasligini podshoga aytibdi. Turgan gapki, podshoyu ayonlar uning
so zlariga ishonmabdi. Shunda Semurg bola nonvoyning o g li ekanligini
‘ ‘ ‘ ‘
aytibdi. Podshoning jahli chiqibdi. Shunda qush bolaga otning bolasi ot, qo yning
‘
bolasi qo y bo ladi, shu bolaga bir tovoq non berib uyga olib kir deb ayting, agar
‘ ‘
bola nonni qo lda olib ketsa, sizning bolangiz, boshida olib ketsa, nonvoyning
‘
bolasi bo ladi, debdi. Podsho o g lini chaqirib uyga non olib kirishni buyribdi.
‘ ‘ ‘
Bola tovoqni olib boshiga qo yib uyga olib kiribdi.
‘

46
Podsho malikaning kanizagidan bu gapning rost ekanligini bilib olibdi.
Semurg Zolni olib kelib otasiga topshiribdi. Zol uylanib o g il ko ribdi va‘ ‘ ‘ ‘
unga Rustam deb ism qo yibdi. lekin malikaning ahvoli og irlashib qolibdi.
‘ ‘
Shunda Semurg qirq hukamo bilan kelib malikani davolabdi. Keyingi voqelarda
‘
ham Semurg Suhrobni tiriltiradi.
‘
Mazkur ertakda Semurg qushining yaratuvchilik qudrati, oldindan bilishi,
‘
olimlar bilan birga yurishi, insonlar hayotiga aralashib, ularni halokatdan saqlashi,
tabiblik qilishi bayon qilingan. Bu esa ertak syujetining ancha kengligini va
Semurg haqida ko proq va to laroq ma lumot olish imkonini beradi. Chunki
‘ ‘ ‘ ’
bu qush orqali qadimgi odamlarning qushga bo lgan e tiqodi namoyon bo lgan.
‘ ’ ‘
Shu o rinda qush obrazining bugungi davrgacha yetib kelishidagi
‘
kuzatishlarning badiiy-mifologik funksiyasidagi ba zi o zgarishlarni ko rish
’ ‘ ‘
mumkin. Masalan, Semurg qushi qadimgi manbalarda qush misoli uchib
‘
yuradigan Xudoning odamga xabar yuboradigan elchisi deb hisoblangan bo lsa,
‘
keyinchalik, u odamning yaqin yordamchisi, homiysi, og ir paytlarda madadkori,
‘
hayotdagi nohaqliklarni to g rilovchi kabi ijtimoiy adolat funksiyalarida keladi.
‘ ‘
Bu esa ertakchilarning shaxsiy dunyoqarashi va ijtimoiy taraqqiyot natijasida sodir
bo lgan janr hamda tipologik modifikasiya hisoblanadi.
‘
Chunki adabiyotshunosligimizda mif va ijodining aloqasi, mifning badiiy
adabiyotga ko chisi va muqim saqlanib qolish shartlaridan biri ularning yangi
‘
makon va zamonga moslashishidir. Shu tariqa turli qushlar bilan bog liq
‘
bo lgan mifologik qarashlar, arxaik tasavvurlar ertaklarda qisman o zgarish bilan
‘ ‘
asl mohiyatini saqlagan. To g ri, bunda qushlarning mifik davrdagi o rni biroz
‘ ‘ ‘
pasayishi tabiiy. lekin qushlarning yaratuvchilik, homiylik, madadkorlik jihatlari
saqlab qolingan. Bu esa mifik obrazlarning ertakdagi keyingi taraqqiyotini belgilab
bergan. Ya ni ertaklarda mavjud bo lgan mifik asosdagi qushlar obrazi yashashi
’ ‘
uchun, avvalgidek, ma bud, totem, anima darajasida emas, balki, ana shu
’
tasavvurlarning ikkinchi qismi bilan bog liq ekanligi ko zga tashlanadi. Chunki,
‘ ‘
yakkaxudolik, islomiy qarashlarning shakllanishi mifik asosdagi qushlar obraziga

47
xos yetakchi jihatlarni o zgartirgan. Lekin jahon tan olgan ertaklarda mifik‘
asoslarning boshlanishi bo lgan ezgulik va yovuzlik, yorug lik va zulmat, yaxshi
‘ ‘
va yomon kuchlar kurashi hamda bu tushunchalarning yaxlit shakli bo lgan
‘
obrazlar, jumladan, qushlar obrazi diniy va mifologik qarashlar mahsuli sifatida
ertaklarga singdirib yuborilgan. Buning yorqin misolini biz, Qahramon nomli
“ ”
ertakda ko rishimiz mumkin.
‘
Mazkur ertakda Semurg hatto devlar ham qila olmaydigan yumush yetti
‘ –
zulmat ustidan uchib o tishi mumkinligi keltiriladi. Qizig i shundaki, bu ertakda
‘ ‘
ham Semurg farzand dog ida kuygan, ajdar bilan kurashdan ilojsiz qush sifatida
‘ ‘
beriladi. Lekin asarning keyingi o rinlarida ulkan toshlarni yerdan ko tarib
‘ ‘
Qahramon kurashayotgan qirq devlar ustiga tashlaydi va bu bilan Qahramonga
yordam beradi. Zulmat o lkasiga olib boradi. Bu yerda patsda faqat suv, tepada
‘
zulmat, yorug lik esa yo q edi.
‘ ‘
Ertakdagi aynan ana shu tasvir Semurg ning olam yaratilishi miflar bilan
‘
chambarchas bog liqligini isbotlaydi. Chunki, bunday holat xaos deb ataladi va bu
‘
kosmos yaratilmasdan oldin mavjud edi. Hozir ham qayerdadir u bor. Lekin u
yerga Semurg dan boshqa zot bora olmaydi. Chunki, Semurg qachonlardir
‘ ‘
totem, himoyachi, yaratuvchi bo lgan. Odam esa ongu shuurida yaratilgan ana
‘
shu qush haqidagi tasavvuri bilan olam haqidagi ilk bilimini abadiylashtirgan.
Ertak oxirida Semurg bolalari yoniga qaytadi. Qahramon esa Zubayda
‘
Zulfiqoraga uylanadi va Tinch shahrining podshosi sifatida yashaydi. Bunday
baxtga Qahramon albatta o z aqlu zakovati, shuningdek Semurg qushi
‘ ‘
yordamida erishgadi. Shuning o ziyoq qushning totemistik mohiyatini belgilaydi.
‘
Lekin uning ajdar bilan kurasha olmagani, bolalarini ajdar yeb ketishi oldidagi
ilojsizligi ham aslida mifik asosga ega. Chunki, Ajdar zulmat olamining,
yovuzliklarning, jabr-zulmning vakili, Semurg esa ijobiy olam vakili. Ikkalasi
‘
o rtasidagi kurashda odamning hal qiluvchi rol o ynashi Qahramon ertagida
‘ ‘ “ ”
ochib berilgan.

48
Semurg qushi o zbek xalq ertaklarida shu qadar teran ildizga egaki, uning‘ ‘
ayiq totemi bilan aloqasi Ayiq polvon ertagida ham ochilgan. Mazkur ertakda
“ ”
Ayiq va Iqbol ismli qizning o g li Semurg yordamida yer yuzidagi hayot
‘ ‘ ‘
daraxtini izlab topadi.
Bu yerda dataxt ham qadimgi ajdodlarimizning animasi ekanligi sezilib
turadi. Ayiq ham o zbek totemistik qarashlarida homiy, yaratuvchi obraz
‘ sifatida
mavjudligi ko rsatilgan. Lekin asosiy gap ana shu ayiqning yarmi odam, yarmi
‘
ayiq bo lgan o g lining devlarni yengishi va ular yordamida yer haydab, atrofni
‘ ‘ ‘
obod qilishi, turli xatarlar o tib hayot daraxtini topishi va ayiq hamda odamlarni
‘
o zaro murosaga keltirishi haqida qimmatli badiiylashgan ma lumotlarni beradi.
‘ ’
Bu ertakda ham Semurg an anaviy tarzda, ya ni daraxt ustida yashaydigan,
‘ ’ ’
polaponlarini ajdar yeb ketadigan, odam ajdarni yengib, Semurg ni o ziga
‘ ‘
yordam beruvchiga aylantiradi. Ammo, boshqa ertaklarda uchramaydigan bir jihat
borki, bu Semurg obrazining badiiy-mifik funksiyasi bilan bog liq. Semurg
‘ ‘ ‘
obrazi qatnashgan va biz yuqorida o rgangan ertaklardan farqli ravishda bu yerda
‘
Semurg dastlab odamga nisbatan dushman nazari bilan qaraydi. Boshqa
‘
ertaklarda esa unday emas edi. Xulosa qilish mumkinki, Semurg ning barcha
‘
ertaklarda yer ostida yashashi, odam isini darhol bilishi uning tabiatida
g ayriinsoniy xususiyatlar mavjud bo lganini ko rsatadi. Lekin, keyinchalik
‘ ‘ ‘
ertakda u odamga yaqinlashadi. Ana shu jihat ertaklardagi qush obrazining ijtimoiy
funksiyasi bilan bog liqdir.
‘
Umuman olganda, mifik asosga ega ertaklar asosan tematik jihatdan doimo
deyarli bir xil bo ladi. Masalan, dunyoning barcha xalqlarida qushlar insonga
‘
yordam beruvchi, yovuzlikka qarshi kurashuvchi, insonga omad va baxtdan xabar
beruvchi obraz sifatida keladi. Bu insoniyat bosib o tgan yo l, tarixiy shart-
‘ ‘
sharoit, umumiylik jihatidan bir xil yo ldan kechganligi bilan izohlanadi.
‘
Ma lumki, dunyoning barcha xalqlari ertaklarida o xshash mifik obrazlar,
’ ‘
sayyor syujetlar uchraydi. Masalan, qadimgi kelt qabilalarida qush ilohiy olam
belgilarini olib keluvchi ijobiy yoki, folbinlik yo li orqali odamlarga yomonlik
‘

49
qiluvchi sehrgarlarning asosiy yordamchisi bo ladi. Buni keltlarda uchraydigan‘
baxt qushi bilan, qarg a obrazlarining o zaro qarama-qarshiliklarida ko rish
‘ ‘ ‘
mumkin. Xitoyliklarda ko plab qushlar, asosan, turna, tovus, xo roz yaxshi
‘ ‘
taqdir va uzoq yillik hayot ramzi sanaladi. Xristianlikda qush qanotli ruh,
jannatdagi ruh yoki yosh Iso alayhissalom qo lidagi qush timsolida keladi.
‘
Qadimgi Misrliklarning ertaklarida qush Qaqnusning o xshashi sifatida
‘
qayd etilgani manbalarda yozilgan. Qaqnus va Samandar qush kabi bosh
obrazlarning boshqa xalqlar ertaklaridagi o xshashi mavjud.
‘
Buning vujudga kelishi esa quyidagicha: Turli xalqlar tomonidan bir mavzu
bo yicha bir xil g oyani ifodalovchi xilma-xil asarlar yaratilishi natijasida sayyor
‘ ‘
syujetlar vujudga keladi, ana shunday syujetlar ertak tarkibiga kirishi tufayli
sayyor syujetli ertaklar paydo bo ladi. Biroq ertak - bu, badiiy asar. Badiiy asarda
‘
esa biror xalqning dunyosi o z aksini topadi. Shu jihatdan qaraganda ertakda,
‘
ma lum bir xalqning, birinchi navbatda milliy ruhiyati va milliy xarakteri o ziga
’ ‘
xos ifodalanadiki, bu shu ertakni yaratgan xalqni boshqa xalqlardan farqlaydi -
o ziga xosligini ifodalaydi.
‘
Faslda tadqiqotga tortilgan ertaklarning deyarli barchasida Semurg qushi
‘
bolalarini o ylab, insonga yordam bergani ta kidlanishi ham mazkur mifik qush
‘ ’
obrazining badiiy-estetik g oyasida hayot davomchisi, avlodlari uchun fidoyi
‘
bo lish kabi qirralar borligini ko rsatadi.
‘ ‘
O zbek halq ertaklaridagi Semurg obrazi esa qozoq ertaklaridagi Samruk
‘ ‘
bilan atalishi va genezisi jihatdan mushtarakligini anglash qiyin emas. Shuningdek,
uning Avesto madaniy yodgorligidagi Varag n qushi bilan genetik jihatdan
“ ” ‘
aloqasini ko rsatib o tish lozim. Lekin yozma adabiyotga, xususan, Alisher
‘ ‘
Navoiyning Lison-ut-tayr dostoniga o tgach Semurg obrazi birlik, ahillik,
“ ” ‘ ‘
komillikka intilish kabi yangi badiiy vazifalarda ifodalangan.

50
II.2. Mifik asosga ega qush obrazlarining badiiyati
Mif insonning faqat o tmishi, ajdodlarining xayolparatsligi emas, balki– ‘
ularning kayfiyati va o zi anglab yetmagan, biroq miyada saqlab qolgan holat,
‘
kechinma va taassurotlaridir. Mifga ajdodlarning jo n, sodda xomxayollari yoki
‘
cho pchaklari sifatida emas, inson ruhiyatining in ikosi sifatida qarash zarur.
‘ ’
Shu sababli ham mif o tmishdan qolgan emas, u kecha, bugun va ertaning
‘
mujassami, inson ruhining manzarasidir.
Mif odam bilan yashaydi, odam yashar ekan mif ham yashaydi. Biroq
hamma ham o z miyasi yaratgan mifni o qiy olmaydi. Chunki, miflar odatda
‘ ‘
keng qamrovli bilim va ramzlar tili yordamida saqlanib qoladi. Bu esa ertaklardagi
mifik asosga ega obrazlarning tasvirlanishi, ularga yuklangan badiiy-estetik vazifa
orqali yuzaga chiqadi.

51
Ertaklardagi «ramzlar tili» yoki badiiy tasvir vositalari, san atlar orqali’
mifik obraz va ular orqali mif yaratgan qadimiy ajdodlarimizning ichki dunyosi,
kayfiyati, fikrlash tarzini anglashimiz mumkin.
Ertak janridagi asarga qanday yondoshmaylik u avvalo badiiy sanaladi va
o zida og zaki epik turning deyarli barcha xususiyatlarini mujassam eta oladi.
‘ ‘
Xususan mifik asosga ega qush obrazlari qatnashgan ertaklar tilida sehr-jodu,
g ayritabiiy kuch va sifatlarni ifodalovchi so z va so z birikmalari ko p
‘ ‘ ‘ ‘
qo llaniladi. Bunday ertaklarda obrazning poetik vazifasini kuchaytirish
‘
maqsadida mubolag a, epitet, o xshatish, qiyoslash, intoq kabi badiiy
‘ ‘
vositalardan unumli foydalaniladi. Masalan, Qahramon
“ ” 13
ertagida Semurg ‘
qushining tasviriga bag ishlangan ushbu parchaga diqqat qilaylik:
‘
Bir kun havo bulut bo lib, bo ron turib, chaqmoq chaqib, jala quyib
“ ‘ ‘
hammayoq to s-to polon bo libdi. Qahramon: Bu nima gap? deb
‘ ‘ ‘ “ ” –
so rabdi, Semurg ning bolalari: Qo rqma, nafasidan bo ron qo zg olib,
‘ ‘ ‘ ‘ ‘ ‘
ohidan chaqmoq chaqilib, ko z yoshidan jala quyilib onamiz kelayotibdi . Bu
‘ ”
yerda ertakdagi Semurg ning g ayritabiiy va sirliligini kuchaytirish maqsadida
‘ ‘
o xshatish san atidan unumli foydalanganini ko rishimiz mumkin. Uning
‘ ’ ‘
vositasida mifologik personajning belgisi tabiatdagi hodisalar jala, bo ron,
‘
chaqmoqlarga nisbatan tasvirlangan. Semurg obrazining xarakter-xususiyatini,
‘
unga xos sirlilik va qudratlilikni yanada aniqroq ochib berish uchun shunday yo l
‘
tutilgan. Ayni paytda parchadagi nafasidan bo ron qo zg olib , ohidan
“ ‘ ‘ ‘ ” “
chaqmoq chaqilib , ko z yoshidan jala quyilib jumlalaridagi o xshatishli
” “ ‘ ” ‘
birikmalar sanash ohangi bilan qo llanib, ertakda ritm va nasriy qofiya, ya ni
‘ ’
sajni hosil qilyapti. Bu esa ertakni aytishda mifik personajning qudratini tinglovchi
ko z oldiga keltirishi va tasavvur qilishini osonlashtiradi.
‘
13
Chalpak yoqqan kun. O zbek xalq ertaklari.-Toshkent.
‘ Cho lpon. 1987 yil. 49b ‘

52
Ayiq polvon ertagida“ ” 14
esa Semurg qush obrazi devlar yurtidagi baland ‘
tog ning tepasiga, baland chinor daraxti ustiga uy qurgani aytiladi-da, g azabini
‘ ‘
bolalari odam bolasi ularni qutqargani bilan bosilgani, so ngra yigitga yaxshilik
‘
qilmoqchi bo lgani va yigitni qanotlari o rtasiga mindirib, ko zlarini yumdirib
‘ ‘ ‘
uchgani ta kidlanadi. Bu tasvirdan Semurg ning g aroyib qudratini uqish
’ ‘ ‘
mumkin. Chunki, devlar yurtida yashagan qush ham shu devlardek ulkan, qudratli
bo lishi tabiiydir.
‘
Mifik asosga ega qush obrazi qatnashgan barcha ertaklarda intoq san ati
’
qo llanilib, qushlar odam kabi so zlashishi tasvirlangan va shu orqali
‘ ‘
qushlarning ruhiy olami ham qaysidir ma noda ochib berilgan. Masalan,
’
Burgutlar ertagida burgut kamgap, shiddatli ekanligi uning qisqa, aniq va
“ ’”
lo nda so zlari orqali ifidalansa, Qahramon ertagida bolalar undan bir qoshiq
‘ ‘ “ ”
qonimizdan kechsang aytamiz deb so rashadi, Semurg ham kechdim, deb javob
‘ ‘
qiladi. Ana shu suhbatda uning jahldor, lekin adolatli ekanligi o z ifodasini
‘
topgan. Uning bu xususiyati aynan intoq san ati orqali yuzaga chiqqan.
’
Ertaklardagi mifiklik elementlari avvalo, shartli bo lib, u qadimgi odam
‘
dunyoqarashi, idroki bilan bog liq jarayondir. Har qanday mif ong va til bilan
‘
bog liq holda yuzaga keladi. Mifik obraz esa, o z navbatida, qadimgi odamning
‘ ‘
o zi ishonch bildirgan oliy zot (ma bud yoki kult)ni boshqalardan ustun va
‘ ’
qudratli bo lishi uchun turli quyofaga kirgan. Bu jarayon ham aslida qadimgi
‘
odamning ongida yuz bergan. lekin ular til orqali ifodalangan va turli asotir, ertak
syujetlariga kirib o zgarishlar bilan bizgacha yetib kelgan. Shu tariqa turli duniy
‘
e tiqod natijasida qush obrazlarining ertaklardagi vazifasi ham turlanib borgan.
’
Natijada hozirgi ertaklarda obrazlarni ikki turga ajratish mumkin.
Har qanday qanotli mahluq ramziy ma noga ega. Yung fikricha, qushlar
’
yaxshi niyatli, yoki havo bilan bog liqligiga ko ra Ilohiy olam elchisi sanaladi.
‘ ‘
14
Chalpak yoqqan kun. O zbek xalq ertaklari.-Toshkent.
‘ Cho lpon. 1987 yil. 52b ‘

53
Yevropada qator tog va qoyalardagi ovga oid rasmlarda ovlanayotgan hayvon‘
ustida qush o tirgani tasvirlangan. Muhimi hayvon oldida qadimgi ovchi ham bor.
‘
Uning yonida esa qush o tiribdi. Chamasi, qush tanani tark etayotgan ruhning
‘
ramzidir. Chunki, qushni ruh ramzi sifatida ifodalash ko plab xalqlar folklorida
‘
uchraydi. Odatda qushlar sehrli yordamchi yoki xabarchi, bashoratchi shuningdek,
farishta kabi obrazlarda uchraydi. Buni biz Qorasoch pari ertagida ko rishimiz
“ ” ‘
mumkin. Bu yerda to rtta to tiqushlarning o zaro suhbati orqali Nodirga
‘ ‘ ‘
do sti, shahzoda Qodirga otasi, podshoh tomonidan oldindan tayyorlangan zaharli
‘
qush, ot, chayon qo ygani haqidagi xabari bashorat qilinadi. Shu yerda
‘
qushlarning hukmi ham bo ladiki, bunday hukm nisbatan kam uchraydi. YA ni
‘ ’
ushbi xabarni kim boshqa joyda aytsa, toshga aylansin, degan qat iy hukm edi.
’
Ertakda Nodir qushlarning bashoratlarini qaytargani uchun toshga aylanib qoladi.
Aslida ertakda qush obrazi birgina shu yerda uchraydi. Bu yerda ham qush va tosh
totemi va animasining o zaro aloqasi ko rinadi. To tiqushning bu hukmi aynan
‘ ‘ ‘
o sha qush o tirgan joydagi buloq suvi orqali daf etiladi. Bu ertakda ham intoq
‘ ‘
san ati orqali qushning mifologik xususiyati ochilgan. Aynan Hindiston bilan
’
bog liq o rinda to tiqushlarning berilishi ham juda asosli, faqat qarg ish
‘ ‘ ‘ ‘
mifiklik emas balki sehr-joduning kuchi ekanligi mifik asosdagi ertaklarda sehrli-
fantastik elementlar bo lishini anglatadi.
‘
Semurg obrazi «Yaltillama sopol tovoq» ertagida ham aynan bolalarini
‘
ajdardan qutqargan bolaning dardini eshitadi. Bu yerda qushning ulkan ekanligi bir
qanotida bitta kiyik terisidan tikilgan qopni, ikkinchisida esa ikkinchi kiyikning
terisidan tikilgan qopga to latilgan suv va o rtada ertak qahramonini ko tarib
‘ ‘ ‘
uchishi mubolag aviy tarzda berilgan. Lekin boshqa ertaklarda bo lgani kabi bu
‘ ‘
tasvir ham ishonchli chiqqan. Ertakning keyingi o rinlarida esa Semurg
‘ ‘
qushining voqealarni oldindan ko ra bilish xususiyati namoyon bo ladi va shu
‘ ‘
yordamida bola oynaijahonnomani qo lga kiritib, ota-onasini topadi.
‘
Sohibjon bilan Ahmadjon ertagida uchta kichik qush to tiqush
“ ” – ‘
mifologik xusisyati bilan namoyon bo lgan. Aslida mazkur ertak qahramonlari
‘

54
Sohibjon bilan Ahmadjon Qorasoch pari ertagi qahramonlari Nodir va Qodirga“ ”
o xshab bir-biriga sodiq do st. Ammo, bu yerda Ahmadjon Sohibjon to rdan
‘ ‘ ‘
qo yib yuborgan baliqdir. Shuning uchun u to tiqushlarning Sohibjon va uning
‘ ‘
xotiniga qarshi qo yilgan ot, qush va o choq boshidagi ajdarni hamlasi haqidagi
‘ ‘
bashoratini bilib qolgach Sohibjonga aytmasdan ularni daf etadi. Oqibatda
shubhaga borgan do stiga to tiqushlarning bashoratini aytadi va toshga aylanadi.
‘ ‘
Lekin bu yerda yechim Ahmadjonning aslida otasining to riga ilinib qolgan va
‘
Sohibjon qo yib yuborgan baliq ekanligini aytishi bilan tosh o z sehrini
‘ ‘
yo qotadi hamda u baliqqa aylanib suvda suzib ketadi. Bu ertak kompozitsiyasi
‘
shunday qurilganki, unda baliq totemi, suv kulti, qush totemi yordamida asosiy
muammo, ya ni voyaga yetib, mustaqil hayot ostonasida turgan Sohibjonning
’
o z baxtini topishi ustalik bilan hal etilgan.
‘
Ertakning badiiyligini ta minlash maqsadida ertakda turli sirli voqealar,
’
tush vositalaridan ham unumli foydalanilgan. Masalan, «Malikai Husniobod»
ertagida qarg a zolim podshoning halokatini tezlashtiruvchi vosita, podshoning
‘
tushida taxt va podshoni ko tarib uchgan burgut esa ramziy timsoldir. Bu bilan
‘
ertaklardagi badiiylikni ta minlash uchun ijodkorlar ramziy qushlar obrazlaridan
’
foydalanganini ko rish mumkin.
‘
Umuman olganda, barcha ertaklarda bo lgani kabi mifik asosga ega qush
‘
obrazi qatnashgan ertaklarda ham badiiyatning poetik boshlanmasi («bir bor ekan,
bir yo q ekan, och ekanu to q ekan, bo ri bakovul ekan, tulki yasovul ekan,
‘ ‘ ‘
qarg a qaqimchi ekan, chumchiq chaqimchi ekan, toshbaqa tarozibon ekan,
‘
to ng iz qassob ekan, qurbaqa undan qarzdor ekan. Qadim zamonda bir chol
‘ ‘
bilan kampir yashar ekan ») va murod maqsadlariga yetishi haqidagi tugallanmasi
ertakka o ziga xos badiiy ifoda bag ishlagan.
‘ ‘
Fasl bo yicha yakunlab shuni aytish kerakki, mifik asosga ega qush
‘
obrazlarida ramziylik, mubolag a, epitet, o xshatish, qiyoslash, intoq kabi
‘ ‘
badiiyat hosil qiluvchi vositalar, o ziga xos kompozitsiya, an anaviy boshlanma
‘ ’
va yechimlardan keng foydalaniladi. Lekin ba zi ertaklarda bunda an anaviy
’ ’

55
boshlanma o rniga to g ri, voqealar tuguni ham berilishi mumkin. Masalan,‘ ‘ ‘
«Rustam» ertagida shunday holni kuzatish mumkin.
Ikkinchi bob bo yicha bildirilgan fikrlarni xulosalab, ta kidlash kerakki,
‘ ’
mifik asosga ega qushlar obrazining badiiy-mifik funksiyasi turli tumandir. Ular
goh insonga yordamchi, goh, bashoratchi, gon donishmand, goh vertkal
qahramonlarini uzoq joyga olib boruvchi va olib keluvchi, hayot uchun muhim
vositani topishda maslahatchi va yo lboshlovchi kabi qator vazifalarni bajaradi.
‘
Bunday vazifalarni bajarish davomida qushning mifologik xususiyati yuzaga
chiqadi. Shu orqali xalq uzoq o tmishdan qolgan va ong ostida yashaydigan
‘
totemistik, animistik, fetishistik qarashlarni jonlantiradi. Buni biz Semurg qush
‘
obrazi qatnashgan o ndan ortiq ertaklarni kuzatish jarayonida amin bo ldik.
‘ ‘
Aslida bu qush juda qadim zamonlarda boshqa nom bilan atalgani, hali dunyo
yaratilmagan davrlarda xudo va odamning suv ustida uchib yurishgan davridan
boshlab odam tasavvurida shakllangan ilk obrazlardan ekanligi, keyinchalik
«Avesto»ga ko chgan va varag n nomi bilan tilga olinganini e tirof etish lozim.
‘ ‘ ’
Ertaklarda shuningdek, to tiqush, qarg a obrazlarining bashoratchi sifatida
‘ ‘
kelishi, tuyaqush uchib yurishi ham bu qushlar haqidagi xalq to plagan tajribalar
‘
bilan bog liq. Masalan, hozirda xalq orasida yurgan, to tiqush junini hurpaytirib
‘ ‘
tursa, havo ayniydi, degan qarash qadimdan mavjud. Yoki tuyaqushning meshdagi
tillolarni ko tarib uchishi uzoq o tmishda ulkian qushlarning osmonda uchib
‘ ‘
yurganiga oid hodisalarning qoldiqlari hisoblanadi.

56

XULOSA
O zining qadimiy va boy madaniyati bilan jahon tamadduniga ulkan hissa‘
qo shgan ajdodlarimizning badiiy tafakkuri, taraqqiyot va tarixini biz mifik
‘
asosga ega qushlar obrazlari ishtirok etgan o zbek xalq ertaklarida ko rishimiz
‘ ‘
mumkin. Asrlar davomida ezgulikni, yaxshilikni, odamiylikni tarannum etib
kelgan mazkur asarlar hali kelajak avlodga ham beminnat xizmat ko rsatishadi.
‘
Mazkur bitiruv malakaviy ishini yozish jarayonida tug ilgan fikr va
‘
mulohazalar, orttirilgan bilim, malaka va ko nimkmalardan quyidagicha
‘
xulosalarga kelindi.
Folklordagi mifik asosga ega qush obrazi misolida adabiyotshunosligimizda
mif va badiiylik o rtasidagi umumiy jihatlar, mifning ertak bilan munosabati,
‘

57
genezis nuqtai nazaridan aloqadorligi, mif va mifik obrazning ertakdagi o rni,‘
adabiyot tarkibida yashash shartlari va usullari, bunda ijtimoiy, tarixiy, madaniy
omillarning ahamiyati, shuningdek, bu jarayonlarning inson ong va ong osti
psixologiyasiga doir talqinlari kabi bir qancha muammolar borki, ular
adabiyotshunoslikning dolzarb muammolaridir.
Bitiruv malakaviy ishimizning mohiyatidan kelib chiqib, yuqoridagi
muammolarga to xtalib o tdik. Ayniqsa, mifning ertakdagi tayanch nuqtalaridan
‘ ‘
biri bo lgan mifik obraz orqali xaos va kosmos tushunchalari xalq og zaki ijodi
‘ ‘
bilan bog landi.
‘
Sharq va g arbning yetuk allomalari tan olishlaricha, adabiy asar, u xalq
‘
og zaki ijodi namunasi yoki yozma adabiyot mahsuli bo lishidan qat iy nazar,
‘ ‘ ’
tartibsiz olamning tartibga tushishi, xaosni kosmosga aylanishi mahsulidir. Ijodkor
xaostik olamdan so z orqali dur teradi. Bu yo lda izlanish, iztirob, mashaqqat va
‘ ‘
qoniqish qabi qator holatlar ijod jarayonining qirralaridan deb qaraladi.
Mif yaratar ekan qadimgi odam o z tasavvurini aytgan, bu esa keyinchalik
‘
ertakka ko chgan va unda muqim yashab xalqning badiiy tafakkuri ildizi sifatida
‘
turli tuslanishda o zini namoyon etib kelmoqda. Lekin baribir Laylak, Semurg ,
‘ ‘
G oz, Kaptar kabi qator qushlar obrazlari o zining ilk yaratilishidagi vazifasini
‘ ‘
saqlab kelmoqda. Bu esa ertak janri, badiiy asar kompozitsiyasi, syujeti, fabulasi,
mavzu va g oyasi kabi nazariy tushunchalarning ertakda mavjudligini
‘
ta minlaydi.
’
Bitiruv malakaviy ishini tadqiq etish jarayonida, barcha ertaklarda bo lgani
‘
kabi mifik asosga ega qush obrazlari ishtirok etgan ertaklarda badiiyatning poetik
boshlanmasi va an anaviy badiiy g oya yakuni ifoda topgani kuzatildi.
’ ‘
Ertaklardagi badiiylikni, asarning shakl va mazmun birligini ta minlash
’
maqsadida ramziylik, mubolag a, epitet, o xshatish, qiyoslash, intoq kabi
‘ ‘
badiiyat hosil qiluvchi vositalar, o ziga xos kompozitsiya, an anaviy boshlanma
‘ ’
va yechimlardan keng foydalaniladi.

58
Lekin mifik asosga ega qushlar obrazining badiiy-mifik vazifasi turlicha
ekanligini ham e tirof etish zarur. Qush obrazlari asosan ertak qahramonlariga’
mushkul ishlarni bajarishda yaqin yordamchi, ertak kompozitsiyasida tugunni
boshlovchi, qahramonlar kelajagi haqida xabar beruvchi bashoratchi, tengi yo q
‘
donishmand, qahramonlari uchun uzoq joyga olib boruvchi va olib keluvchi,
maslahatchi, yo lboshlovchi kabi qator badiiy-ijtimoiy g oyalarni, vazifalarni
‘ ‘
o zida mujassam etadi. Bunday vazifalarni bajarish davomida qushning mifologik
‘
xususiyati yuzaga chiqadi. Shu orqali xalq uzoq o tmishdan qolgan va ong ostida
‘
yashaydigan totemistik, animistik, fetishistik qarashlarni jonlantiradi.
Ertaklarda shuningdek, to tiqush, qarg a obrazlarining bashoratchi sifatida
‘ ‘
kelishi, tuyaqush uchib yurishi ham bu qushlar haqidagi xalq to plagan tajribalar
‘
bilan bog liq. Masalan, hozirda xalq orasida yurgan, to tiqush junini hurpaytirib
‘ ‘
tursa, havo ayniydi, degan qarash qadimdan mavjud. Yoki tuyaqushning meshdagi
tillolarni ko tarib uchishi esa uzoq o tmishda ulkian qushlarning osmonda
‘ ‘
yurganiga oid hodisalarning qoldiqlari hisoblanadi.
O zbek xalq ertagida ko plab qushlar mifik asosga ega ekanligi, ular
‘ ‘
orasiga laylak, burgut, g oz, burgut, o rdak, oqqush, lochin, shunqor,
‘ ‘
qaldirg och, musicha kabi qushlarni kiritish mumkin. Lekin xalq mifik asosga
‘
ega qush obrazlarini yaratishda ikki xil tamoyilga asoslangani yuqorida keltirildi.
Bundan tashqari, qushning pati ham ertaklarda mifik qudratga egaligi aniqlandi.
Umuman olganda, barcha qush obrazlari ostida qadimgi ajdodlarimizning olam va
uning hodisalar, tiriklik va yashash tartibotiga oid ilk tasavvur va tushunchalari
o z ifodasini topgan. Bizgacha yetib kelgan mifik parchalarda qush yaratuvchi,
‘
himoya qiluvchi, u yoki bu qabila-urug ning totemi sifatida tilga olingan bo lsa,
‘ ‘
keyinchalik poetik ko chish sodir bo lib badiiy obrazga aylangan. Lekin
‘ ‘
o zining mifik xususiyatini ham nisbiy darajada saqlab qolgan.
‘
Xullas, ertak yaratuvchi motiv, epizod va personajlar mif va mifologik
dunyoqarashdan o sib chiqqan va keyinchalik ijtimoiylik kasb etgan.
‘

59
Birinchidan, xalq ertaklarining xalqimiz tarixi, madaniyati, o ziga xos‘
turmush tarzi, marosimlari va qadimgi e tiqodlarini o rganishning muhim
’ ‘
manbalaridan biri ekanligi isbotlandi;
Ikkinchidan, ertaklarda uchraydigan qush va u bilan bog liq pat detalining
‘
g aroiyib xususiyatlari, poetik vazifalari o rganildi;
‘ ‘
Uchinchidan, mifik asosga ega qush obrazlarining genezisi qadimgi
mifologik tasavvurlar, ibtidoiy diniy tushunchalar hisoblanadigan fetishizm,
animizm, totemizm jarayoni bilan bog lanib tadqiq qilindi;
‘
To rtinchidan,
’ mifik asosga ega qush obrazlarini jonlantirishdagi, ularga
badiiy funksiya yuklashdagi xalq badiiy tafakkurining ijodiy yo li o rganildi;
‘ ‘
Beshinchidan, ertaklarda uydirmalardan foydalanishning epik qonuniyatlari
va bunga asos bo lgan badiiy estetik omillarni ilmiy jihatdan ochib berishga
‘
harakat qilindi.
Oltinchidan, Xalqimizning dunyoqarashi, ijtimoiy-siyosiy, ma naviy-
’
estetik va falsafiy qarashlarini o ziga xos tarzda badiiy hikoya qiluvchi xalq
‘
ertaklari mohiyatida hayotsevarlik, vatanparvarlik, insonparvarlik, mustahkam
iroda, kurashchanlik, adolatparvarlik kabi umuminsoniy g oyalarni singdirganiga
‘
guvoh bo lindi.
‘

60
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATI‘
1. Karimov I. Yuksak ma naviyat yengilmas kuch. Toshkent.
’ –
Ma naviyat . 2008. Adabiyot nazariyasi. 2 tomlik. Toshkent, Fan. 1978-
“ ’ ”
1979.
2. Afzalov M. O zbek xalq ertaklari. -Toshkent. Fan. 1964.
‘
3. Alisher Navoiy. Lison-ut-tayr. (Nasriy bayoni bilan). [A.Qayumov va b.
Tuzuvchi V.Rahmonov] Toshkent. Adabiyot va san at nashriyoti. 1991.
– ’
4. Aristotel. Poetika (Nafis san atlar haqida). Ruschadan Mahmudov M.
’
tarjimasi. Toshkent, Yangi asr avlodi , 2004.
— “ ”
5. Beknazarov Q. O zbek xalq maishiy ertaklari (o rganilishi, tasnifi, poetikasi).
‘ ‘
avtoref.diss. kand.fil.nauk.-Toshkent.
– 1993

61
6. Boboyev T. Adabiyotshunoslik asoslari. Toshkent, O zbekiston , 2002. — “ ‘ ”
7. Egamov X. Turkiy xalqlar ertakchilik an analari aloqalari tarixidan ocherklar
’
Toshkent. O qituvchi. 1980.
– ‘
8. Eshonqulov J. O zbek folklorida tush va uning badiiy talqini. Toshkent. Fan.
‘ –
2011.
9. Imomov K. O zbek xalq nasri poetikasi.-Toshkent. Fan. 2008.
‘
10. Imomov K. O zbek xalq nasri poetikasi.-Toshkent. Fan. 2008.
‘
11. Imomov K. O zbek xalq satirik ertaklari. Toshkent. Fan. 1974.
‘ –
12. Imomov K. O zbek xalq satirik ertaklari. Toshkent. Fan. 1974.
‘ –
13. Jo rayev M. Folklorshunoslik asoslari. Toshkent. Fan. 2009.
‘ –
14. Jo rayev M. Folklorshunoslik asoslari. Toshkent.
‘ – Fan. 2009.
15. Karimiy B. O zbek xalq ertaklari poetikasi.
‘ O zbek tili va adabiyoti. ‘
Toshkent. 1996 yil. № 1. 59-65 betlar.
16. Karimiy B. O‘zbek xalq ertaklari poetikasi. O‘zbek tili va adabiyoti. Toshkent.
1996 yil. № 1. 59-65 betlar.
17. Karimiy B. O‘zbek xalq ertaklarining ba’zi bir xususiyatlari. O‘zbek tili va
adabiyoti. Toshkent. 1995. № 5-6. 57-62 betlar.
18. Karimiy B. O‘zbek xalq ertaklarining ba’zi bir xususiyatlari. O‘zbek tili va
adabiyoti. Toshkent. 1995. № 5-6. 57-62 betlar.
19. Oltin beshik. Ertaklar. O‘zbek xalq og‘zaki ijodi. –Toshkent. Adabiyot va
san’at. 1985.
20. Quronov D. Adabiyotshunoslikka kirish. Toshkent. Fan. 2007.
–
21. Quronov D., Mamajonov Z., Sheraliyeva M. Adabiyotshunoslik lug ati.
‘
Toshkent, Akademnashr. 2010.

62
22. Rasulova Z. J. O zbek xalq ertaklarida G aroyib buyum lar. f.f.n. ilm.‘ “ ‘ ”
daraj. olish uchun taqdim etilgan diss. avtoref. Toshkent. 2012.
23. Sulton, Izzat. Adabiyot nazariyasi. Toshkent. 2005
24. Sulton, Izzat. Adabiyot nazariyasi. Toshkent. 2005
25. Xizr haqidagi xalq qarashlari Folklorshunoslik (о‘zbek xalq og‘zaki badiiy
ijodiga doir tadqiqotlar) №1 Navoiy – 2003. B. 39-41
26. Yusupov J. Xorazm ertaklari poetikasi. Urganch. 2005.
27. O‘zbek mumtoz adabiyoti namunalari. –Toshkent. Fan.2002 yil.
28. O‘zbek xalq ertaklari. III jildlik, I-jild. –Toshkent. “O‘qituvchi”. 2007.
29. O‘zbek xalq ijodi. Ko‘p tomlik. Zumrad va Qimmat. Adabiyot va san’at
nashriyoti. 1988.
30. Chalpak yoqqan kun. O‘zbek xalq ertaklari.-Toshkent. Cho‘lpon. 1987 yil.
31. О‘zbek xalq ertaklarida Xizr obrazi talqini «О‘zbek tili va adabiyoti» jurnali.
2003 yil, 1-son. B. 61-65
32. Xizr obrazi genezisiga doir ayrim muloxazalar «О‘zbek tili va adabiyoti»
jurnali 2004 yil 2- son. B. 51-54

Sotib olish