Ertaklar - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	157.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Ertaklar

Купить

Mavzu: Ertaklar.
Reja:
1.
Hayvonlar haqidagi ertaklarning o‘ziga
xos xususiyat lar i
2.
Hayvonlar haqidagi ertaklar
personajlari tarkibining funksional
xususiyatlari

Mavzuning dolzarbligi: Ijtimoiy taraqqiyot XXI asrda yangi bosqichga
ko‘tarildi. Kelajagi buyuk yoshlarni tarbiyalab voyaga yetkazish, ularga jahon
andozalari darajasida bilim, ko‘nikma, malaka berish uchun xalq ta’limi tizimi
tubdan isloh qilindi.
Madaniyat va ma’rifatning ustuvor hodisa sifatida talqin etilishi insonning
ma’naviy takomillashuv jarayonini, insoniylik mohiyatini belgilaydi. Shuning
uchun Mamlakatimiz Birinchi Prezidenti Islom Karimov ma’naviy sog‘lom,
kuchli jamiyatgina islohotlarga tayyor bo‘lishini, buning uchun ilmiy va
madaniy sohadagi mavjud imkoniyatlarni saqlab qolish zarurligini ta’kidlagan
edi 1
.
O‘zbekiston chinakam mustaqillikka erishishi uchun respublikani
rivojlantirishning o‘ziga xos xususiyatlarini hisobga olishi zarur. Bu jarayonda:
«Avvalo, u milliy-tarixiy turmush va tafakkur tarzidan, xalq an’analari va urf-
odatlaridan kelib chiqadi» 2
.
Agar yoshlarimizni haqiqiy hurmatga loyiq insonlar qilib tarbiyalamoqchi
bo‘lsak, ularga hozirgidan yaxshiroq tole, ezgulikni tilasak, ularni milliy
qadriyatlarimiz, madaniy boyliklarimiz, o‘tmish ma’naviy merosimizdan
bahramand etishimiz zarur. Jahon tarixi, madaniyati, ilm-fani taraqqiyotiga
ulkan hissa qo‘shgan buyuk ajdodlarimiz qoldirgan ilmiy va madaniy meros
barobarida xalq og‘zaki ijodi namunalarini ham ilmiy tahlil asosida puxta
o‘rganish bugungi yoshlarning dolzarb vazifalaridan sanaladi.
Xalq ta’limi tizimida tub o‘zgarishlar yuz berayotgan bugungi kunda xalq
og‘zaki ijodi durdonalaridan pedagogik jarayonlarda unumli foydalanish milliy
tarbiyani amalga oshirishning muhim shartidir. Negaki, Ta’lim to‘g‘risidagi
qonun, Kadrlar tayyorlash Milliy dasturini amalga oshirishda xalq pedagogik
qarashlarini o‘zida mujassam etgan xalq og‘zaki ijodi durdonalari yanada
qimmatliroq tayanchga aylanmoqda.
1
2

Respublikamizda davlat ta’lim standartlari pedagogik amaliyotga joriy
etildi. Biroq tarbiya jarayonida umumiy standart tizimlarini joriy etib bo‘lmaydi.
Chunki tarbiya jarayonida har bir millat, har bir elatning o‘z tarbiya usullari
uzoq tarixiy taraqqiyot jarayonida mukammal shakllangan. Shuning uchun bu
borada umumiy «qolip» lardan foydalanib bo‘lmaydi. Tarbiya usullari,
tamoyillari har bir millatning o‘z turmush tarzi, milliy xususiyatlaridan kelib
chiqadi. Unda ajdodlar tajribalariga, tarixan tarkib topgan urf-odatlarga
tayaniladi 3
.
Milliy istiqlol davrida xalq og‘zaki ijodi durdonalarida targ‘ib etilgan
tarbiyaviy g‘oyalar yoshlarga milliy tarbiya berishda, milliy o‘zlikni anglashda
asosiy vosita bo‘la oladi. Zero, «...ularda ifoda etilgan teran fikr va g‘oyalar,
hayot falsafasi bizni bugun ham hayratda qoldirishiga yana bir karra amin
bo‘lamiz» 4
. Shuning uchun ham yurtimizda bu bebaho madaniy meros
«Ma’naviyatni shakllantiradigan asosiy mezonlar»dan 5
biri sifatida e’tirof
etilmoqda.
Folklorning epik turlaridan biri ertak janri hisoblanadi. «Ertaklar hayot
haqiqatini xayoliy va hayotiy uydirmalar asosida tasvirlaganligi, tilsim va sehr
vositalariga asoslanishi, voqea va harakatlarning ajoyib-g‘aroyib holatlarda
kechishi, qahramonlarning g‘ayritabiiy jasorati bilan folk lorning boshqa
janrlaridan farq qiladi» 6
. Ertaklar olami mo‘jizakor, o‘ziga xos rang-barang va
ko‘p qirrali, shu bilan birga, maftunkor va murakkab jihatlari bilan dunyo
yaralgandan buyon tafakkur egalarini o‘ziga jalb etib kelmoqda. Bu olamga
kishi bolalik chog‘laridanoq sayohat qiladi. U dastlab hayvonlar haqidagi
ertaklarni eshitib, undan estetik zavq oladi, tafakkur dunyosini boyitadi.
Hayvonlar haqidagi ertaklar kompozitsion tuzilishiga ko‘ra sodda va
oddiy, tili ixcham va ravon, so‘z va iboralar murakkabliklardan xoli.
3
4
5
6

«Ertaklardagi dialoglar shunday o‘ylab, pishitilib berilganki, biror bir izohni
zo‘rlab ham ularning orasiga kiritish mumkin emas» 7
.
Hayvonlar haqidagi ertaklarning yana bir ajoyib xususiyati personajlar
tarkibi va talqinida ko‘zga tashlanadi. Ta’kidlash joizki, o‘zbek
ertakshunosligida persononajlar tarkibi va talqiniga xos asosiy xususiyatlar
hanuzgacha yaxlit bir tizim asosida o‘rganilmagan. Rus va Yevropa
folklorshunosligi bu borada ancha ilgarilab ketgan.
Hayvonlar haqidagi o‘zbek xalq ertaklarining o‘ziga xos xususiyatlari va
nafosatidan kelib chiqib, masalaga ilmiy-ijodiy yondashish asnosida va o‘zbek
ertakshunosligida V.Y.Propp uslubi asosida personajlar tarkibi va talqiniga
bag‘ishlangan ushbu tadqiqot ishimiz shu yo‘ldagi dadil qadamlardan biridir.
Unda o‘zbek hayvonlar haqidagi ertaklarida ishtirok etuvchi personajlarning
mukammal tasnifi ilmiy-nazariy xarakterda tadqiq etildi. Mavzuning dolzarbligi
ana shu jihatlar bilan asoslanadi.
BMIning maqsad va vazifalari: Hayvonlar haqidagi o‘zbek xalq
ertaklarining o‘ziga xos xususiyatlari og’zaki ijod namunalarida sezilarli
darajada saqlanib qolgan. Aslini olganda, tadqiqotchi xalq og’zaki ijodining
qaysi bir turi, janrining tarixiy ildizlarini o’rganishga qo’l urmasin, u albatta,
qadimiy tasavvurlar, marosim, urf-odatlar, xalqning mifologik tafakkuriga duch
keladi. Shu sababli dunyo xalqlari folklori tarkibidagi barcha janrlarning tub
ildizi bir zaminga borib taqaladi. O‘zbek folklorshunoslari har bir folklor
asarlarining badiiy xususiyatlarini tahlil etish, janrlar bo‘yicha tasnif qilish va
o‘rganish borasida tinimsiz izlanishlar olib bormoqdalar. Shunga muvofiq,
hayvonlar haqidagi ertaklarning o‘ziga xos xususiyatlarini tadqiq etishda asar
tarkibini ilmiy asosda yaxlit o‘rganish va tahlil qilish maqsadga muvofiqdir.
Ishda bosh maqsaddan kelib chiqib, quyidagi vazifalarni bajarishga harakat
qildik:
7

o‘zbek xalq hayvonlar haqidagi ertaklarida ishtirok etuvchi personajlarning
asosiy semantikasini izohlash;
mifologiyaning hayvonlar haqidagi ertaklarda ishtirok etuvchi personajlar bilan
uyg’un jihatlarini sharhlash;
o‘zbek xalq hayvonlar haqidagi ertaklarida ishtirok etuvchi obrazlar tahlilida
ularning g’oyaviy-badiiy xususiyatlarini tarixiy asoslariga ko’ra o’rganish;
turkiy yodnomalar misolida totemistik dunyoqarash izlarining badiiy ifodasini
o‘zbek hayvonlar haqidagi ertaklarida ishtirok etuvchi personajlar misolida
tahlil etish;
- tasnif asosida hayvonlar haqidagi ertaklarning kelib chiqishi,
personajlar tizimi va ularning sujet tarkibida tutgan o‘rni hamda ta’limiy, estetik
vazifalari xususida muayyan xulosalarni ilgari surish.
Mavzuning o‘rganilganlik darajasi Mavzu tadqiqiga molik muhim
jihatlaridan biri turkiy mif(asotir)larning obrazlar mazmunida alohida o’rin
tutishida ko’rinadi. Bu borada personajlarning asosiy semantikasida ko’zga
tashlanuvchi qadimiy tasavvurlar, inonch - e’tiqodlar izlari va ular tufayli paydo
bo’lgan urf-odat, marosim, udumlar g‘oyaviy-badiiy jihatdan yuksakligi bilan
e’tiborni tortadi. Ular mifologik tasavvurlarning xilma-xil ko‘rinishlari sifatida
namoyon bo‘ladi. Shuningdek,M. Afzalov, N. Ya. Bichurin, M. Bois, A. N.
Veselovskiy, Ya. E. Golosovker, F. Jololov, K. Imomov, D. S. Lixachev, A. F.
Losov, B. Ya. Pronn, B. Sarimsoqov, M.Jo’rayev, E. B. Taylor, K. M.
Meletinskiy, G. P. Snesarev, M. Murodov, N. Rahmonov, B. To’xliyev kabi
folklorshunos, etnograf va tarixchi olimlarning faktik materiallari va ilmiy
xulosalari bu jihatdan ajralib turadi. Tahlil jarayonida ana shu jihatlarga e’tibor
qaratildi.
BMIning yangilik darajasi : O‘zbek folklorshunosligida hayvonlar haqidagi
ertaklarda ishtirok etuvchi obrazlarni tasniflashtirish, tarixiy-badiiy asoslari,
badiiy o’ziga xos xususiyatlarini o‘rganish, tahlil qilish bilan bog’liq masalalar

alohida diqqatga molikdir. O‘zbek ertakshunosligida hayvonlar haqidagi
ertaklarda ishtirok etuvchi personajlar tarkibi va talqinini tarixiy-qiyosiy metod
asosida tasniflashtirish va o’rganish, shu yo’nalish bilan obrazlarning tarixiy-
maishiy asoslari, badiiy o’ziga xos xususiyatlarini aniqlash tadqiqotning ilmiy
yangiligini belgilaydi.
BMIning predmeti va ob’yekti: Ishni yozishda M. Afzalov, N. Ya. Bichurin, M.
Bois, A. N. Veselovskiy, Ya. E. Golosovker, F. Jololov, K. Imomov, D. S.
Lixachev, A. F. Losov, B. Ya. Pronn, B. Sarimsoqov, E. B. Taylor, K. M.
Meletinskiy, G. P. Snesarev, M. Murodov, N. Rahmonov, B. To’xliyev kabi
folklorshunos, etnograf va tarixchi olimlarning faktik materiallari hamda ilmiy-
nazariy xulosalariga tayanilgan holda folklor asarlarining ommaviy nashrlardagi
manbalar tadqiq etildi.
BMIning ilmiy ahamiyati: O‘zbek folklorshunosligida hayvonlar haqidagi
ertaklarda ishtirok etuvchi obrazlarni tasniflashtirish, tarixiy-badiiy asoslari,
badiiy o’ziga xos xususiyatlarini o‘rganish, tahlil qilishga bag’ishlangan ilmiy
tadqiqod ishimizning nazariy xulosalari ertaklar tabiatining o’ziga xos
xususiyatlari, genezisi va takomilini, shuningdek, obrazlar mohiyatini tadqiq
qilishda muhim ilmiy va amaliy ahamiyat kasb etadi.
Umumlashtirilgan xulosalarni ta’limga tadbiq etish maqsadli yo‘nalishning
xarakterli xususiyatlaridan biri hisoblanadi. Zero, biz bugun auditoriyalarda
tahsil olayotgan talaba kelajakda folklorshunoslik ilmining yetuk bilimdoni va
ayniqsa, yuksak ma’naviyatli mutaxassis bo‘lishiga erishmog‘imiz lozim.
BMIning tuzilishi va hajmi: Bitiruv malakaviy ishi kirish, ikki asosiy bob,
xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidan iborat.
I.1.Hayvonlar haqidagi ertaklarning o‘ziga xos xususiyatlari
Hayvonlar haqidagi ertaklarning badiiyati, obrazlar tizimi, kompozitsion
qurilmasi o‘ziga xos uslubiyatga ega. Uning xarakterli belgilaridan biri sujetning
hayvon bilan hayvon, hayvon bilan odam to‘qnashuvi asosiga qurilganligi bilan

belgilanadi.Uning tarixiy ildizlari qadimiy dunyoqarash, mifik tushuncha
ibtidoiy hayot an’analari, xususan, dualizm qatlamiga kirib boradi. Uning
zamirida hayot haqiqati, yashash uchun kurash, qadimgi urug‘, qabilalararo
ziddiyatli hodisalar yotadi. Boshqacha qilib aytganda, urug‘, qabila totemi
sanalgan hayvon va qushlar o’rtasidagi to‘qnashuvlarni hikoya qiluvchi voqealar
urug‘ yoki qabilalararo dushmanlikning aks sadolari hisoblanadi 8
. Bunday
ertaklarda doimiy ziddiyat, ma’naviy to‘qnashuv jang tusini olgan. Bir
qabilaning ikkinchi bir qabiladan o‘zini yuqori qo‘yish an’anasi, kamsitishi, o‘ta
go‘l, laqmalikda ayblashi bilan bog‘liq muxolafat badiiy ko‘chim jarayonida
shartli personajlar, hayvon bilan hayvon to‘qnashuviga aylangan. To‘qnashuv
ramziy ma’no kasb etib, estetik funksiyani ado etadi. Ko‘rinadiki, kishi
e’tiborini tortgan, an’anaga aylangan mazkur muxolafat ilk bor ijtimoiy-maishiy
ma’no kasb etib, badiiylik doirasida rivoj topgan, hayvon bilan hayvon
to‘qnashuviga aylangan.
Hayvonlar haqidagi ertaklar nutq motivi asosiga qurilgan bo‘lib,
voqealar osoyishta kechishi bilan farqlanib turadi. Uning badiiyligi, shakliy
tuzilishi barqaror emas, turli xil formada tovlanib turadi. Motiv vaqt, zamon
jarayonida o‘zgara boradi, Biroq, mohiyat saqlanadi. Shartli ifodalangan asosiy
motivlar sinov xarakteriga ega bo‘lib, voqealarni aks ettirishi mezoni bo‘rttirish,
xayoliy uydirmalarda hikoya qilishga asoslanadi. Bunday talqin raqib
personajning o‘ta go‘l, vahshiy, qonxo‘rligini oydinlashtiradi. Motiv voqealari
maishiy, ayni paytda mafkuraviy funksiyani ado etgan. Ertak
kompozitsiyasining o‘ziga xos xususiyati konfliktlar xarakteri bilan belgilanadi.
Konflikt tasodifan yuz beradi va ijtimoiy-siyosiy, sof maishiy ma’no kasb etadi.
Uning yechimi yovuzlik va zo‘ravonlikni fosh etib, kulgi yaratish, ma’naviy
xulosa chiqarish tabiati bilan farqlanadi. Ba’zan u o‘git, pand-nasihat
chiqarishga yo‘naltirilgan.
Hayvonlar haqidagi ertaklarni mavzuiga ko‘ra uch xil tipga bo‘lish
mumkin.
8

1. Oziq topish uchun kurash;
2. Do‘stlik, o‘ch olish uchun kurash;
3. Yaxshi natija uchun musobaqa.
Bu xil ertaklarda muxolafat asosan hayvon bilan hayvon hamda hayvon
bilan odam o‘rtasida yuz beradi. Konfliktlar mazmuni ijtimoiy-maishiy ma’no
kasb etadi.
1.Oziq topish uchun kurash mavzuidagi ertaklarda konflikt maishiy ma’no
kasb etib, to‘qnashuv hayvon bilan hayvon o‘rtasida sodir bo‘ladi. Raqib
personaj vahshiy hayvonlar (sher, bo‘ri, tulki) dan tashkil topib, voqealar
yechimi uning laqmalik, go‘llik kabi sifatlarini qoralab fosh etadi, voqealar
hajviy xarakteri bilan ajralib turadi. Yetakchi obrazlar o‘ta ayyor, raqib
personajlar sodda, o‘ta go‘l, laqma sifatlarni tashiydi.
2.Do‘stlik, o‘ch olish uchun kurash tipidagi ertaklarda to‘qnashuv vahshiy
hayvon bilan uy hayvonlari o‘rtasida sodir bo‘ladi. Asosiy konflikt ijtimoiy
ma’no tashib, muxolafat zulm, zo‘rlikka qarshi chiqish, qonxo‘r, beshafqat
vahshiydan o‘ch olish, do‘stlik, o‘zaro yordamni ulug‘lash, yovuzlikni qoralash
kabi g‘oyalarni tashiydi. Konflikt tasodifan paydo bo‘lib, yechim favqulodda
yuz beradi. Bu xil ertaklar adolat va haqiqat uchun kurash mezonlarini
belgilaydi.
3.Yaxshi natija uchun musobaqa tipidagi ertaklarda hayvon bilan hayvon,
odam bilan hayvon to‘qnashadi. Bu ziddiyatda odam yetakchi figura, u faol
harakati bilan ajralib turadi. Binobarin. U asosiy va hal qiluvchi rolь o‘ynaydi.
Qarama-qarshi tomonlar sujet yaratadi, qolaversa, motivlar tizimini o‘zaro
bog‘lash vazifasini ado etadi. Bu xil ertaklar aqliy sinov motivlariga asoslanib,
raqib personajning o‘ta laqma, kaltabinlik xususiyatini fosh etadi, mehnat va
to‘g‘rilikni ulug‘laydi. Ertak konflikti maishiy ma’no kasb etib, g‘oyaviy
mazmunni oydinlashtiradi, ta’limiy-didaktik funksiyani bajarishi bilan farqlanib
turadi.

Yetakchi personajlar ikki xil tipda namoyon bo‘ladi. Biri o‘ta sodda, qo‘rqoq,
ikkinchisi o‘ta ayyor, dono va omilkor. Biri passiv, ikkinchisi faol harakati bilan
ajralib turadi. Har ikki tipdagi personajlarning funksional jihatlari asosan o‘zi va
o‘zgalarni himoya qilishdan kelib chiqadi. Biri ishtirok etganda konflikt
yordamchi personaj faolligi, dono va tadbirkorligi bilan yechiladi. Ikkinchisi
ertakda hal qiluvchi kuchga aylanadi. U faol, o‘ta dono, shum, tidbirkor sifatida
harakat qiladi (“Ovchi bilan bo‘ri” ertagidan.).
Kumulyativ ertaklar alohida guruhni tashkil etadi. Bu xil ertaklarning sujet
tuzilishi xarakterli bo‘lib, bir xil harakat yoki bir xil voqea, hodisalarning bir
necha bor takroridan tashkil topadi. Bunda faqat bosh personaj boradigan joy
yoki to‘qnashadigan raqib nomi o‘zgaradi, xolos. Birinchi voqea ikkinchi,
uchinchi va to‘rtinchi marta takror kelgan hodisalarning yuzaga kelishida
belgilovchi vositaga aylanadi. Bu hodisa kumulyativ ertaklarning asosiy
xususiyatini yoritadi. Shuning uchun ham bu xil ertaklarni takror kelgan
hodisalari o‘zaro zanjirsimon ulangan sujetli voqealar asosiga qurilgan ertaklar
deyiladi. Mazkur tipdagi ertaklar shakl, mazmun e’tibori bilan tabiat voqea va
hodisalarning sababiyati haqidagi ibtidoiy tushunchalarni ta’kidlaydi. Konflikt
ma’rifiy ahamiyati bilan ajralib turadi.
Hayvonlar haqidagi ertaklar voqealarni o‘ziga xos aks ettirish mezoniga ega.
Shunga ko‘ra tasvirlash xayoliy uydirmalarga asoslanadi. Bu xil ertaklarning
obrazlari ko‘chma ma’no, aniqrog‘i, ramziy ma’no tashiydi, hayvon personajlar
insoniy nutqda so‘zlab harakat qiladi, o‘ylaydi, munosabatda bo‘ladi. Bo‘rining
o‘ta go‘l, laqmalik sifatlari, tulkining ayyor, makkorona harakatlari, echkining
oqil, dono tadbirkorligi hayotiy sifatlar emas, balki ibtidoiy tushunchalarning
badiiy ijod doirasida shakllangan ramziy belgilaridir. Binobarin, bu xil
personajlar shartli obraz sifatida namoyon bo‘ladi. Shunga qaramasdan, ularda
hayvonlarning hayotiy sifatlari, real voqealar bilan aloqadorligi saqlangan. «Ot
bo‘riga qarabdi, uni iskamoqchi bo‘lganida bo‘ri ot tumshug‘idan tishlab olib
turaveribdi. Ot shuncha urinsa hamki, bo‘ri qo‘yib yubormabdi. Bu

munosabatda ko‘chma ma’no yo‘q. Mazkur voqea o‘z ma’nosida kelgan. Otning
soddaligi, bo‘rining ayyorligi hayotiy belgi. Ertakdagi bunday hodisalar mazkur
tip ertaklarni majoziy emas, hayvonlar haqidagi ertaklar deb nomlanishi uchun
huquq beradi.
Hayvonlar haqidagi ertaklarning o‘ziga xos belgilaridan yana biri voqea
va hodisalarning hayvon bilan hayvon to‘qnashuvidan tashkil topishidir. O‘zaro
to‘qnashuv sababi ovqat topish, do‘stlik, birlashishga harakat, o‘ch olish,
yovuzlikka qarshi chiqish, olam haqidagi tushuncha, tasavvurlar zamirida
kechadi.
Ertaklarda tabiat, fasllar aniq ko‘rinsa hamki, epik zamon noaniq, voqea va
hodisalar o‘tgan zamonda, bir vaqtning o‘zida sodir bo‘ladi. Zamon va makon
xayoliy, u yoki bu hayvon hayoti, munosabatida, voqea va hodisalar
davomiyligida kechadi.Ertaklarda lirik ohangni kasb etgan she’riy parchalar
obraz ruhiyatini belgilab, voqelikka munosabatini oydinlashtiradi. Asosiy
vazifasi e’tiborni tortish va estetik zavq berish vazifasini ado etadi.
Hayvonlar haqidagi ertaklarning ta’sir kuchini oshirishda ertakchining
roli alohida ahamiyat kasb etadi. Ertakchi voqea va hodisalarni o‘zi ko‘rganday,
ko‘proq bolalar auditoriyasiga moslashtirgan holda yoritadi. O‘rni bilan u yoki
bu hayvon harakati, yohud ovoz, tovushlariga taqlid qiladi. Bu narsa ko‘proq
ertak boshlamasi, kulminatsiyasida yuz beradi. Demak, asosiy personajlari
ramziy ma’no kasb etib, ma’rifiy, ta’limiy-didaktik g‘oya tashuvchi hikoyalar
hayvonlar haqidagi ertaklar deb ataladi.
Mazkur tip ertaklar o‘ziga xos xususiy belgilari bilan
farqlanadilar. Bu belgilar birinchidan, ertaklarda hayvon personajlarning shartli
qo‘llanishi, ramziy ma’no kasb etishida ko‘zga tashlanadi, ikkinchidan, ertak
motivlarining real hayvonlar harakati bilan uyg‘un kelganligida namoyon
bo‘ladi, uchinchidan esa motiv voqealarida tarixiy haqiqat, patriarxal-
urug‘chilik tuzumi, shart-sharoitlari hamda urug‘lararo muxolafatning aks

etishida namoyon bo‘ladi. Bu xil ertaklar fantastika asosiga qurilganligi bilan
alohida ajralib turadi.
Hayvonlar haqidagi ertaklarda naql va hatto, masal janriga
yaqinlashib, majoziy ma’no kasb etgan mumtoz namunalari ham joy olgan. Ana
shu tipdagi ertaklar ta’limiy ahamiyati hamda pand-nasihat, salbiy xususiyatni
fosh etish kabi vazifalarni ado etishi bilan ajralib turadi. Bu xil ertaklar asosan
ertak-naql, shaklida ifodalanib, voqea va hodisalar sababini inkor etish yoki
ma’qullash, uni o‘rnak deb tasdiqlashga moslashtirilgan.
Ertaklarning majoziy ma’no kasb etgan namunalari keyingi davr, ijodkor ta’siri
ostida shakllangan bo‘lsa, uning naqlga aylangan namunalari esa ertakni
bolalarga moslashtirish, obraz va ta’limiy-didaktik g‘oyalarni kuchaytirish
zamirida tashkil topgan. Hayvonlar haqidagi ertaklarning majoziy ma’no kasb
etgan, ayni paytda naql janriga yaqinlashgan tipi kabilar ham ertak qolipida
shakllangan ko‘chma ma’noli, majoz asosiga qurilgan ertak-naqllardir.
Ertaklarning bu xil tipi o‘git asosiga qurilgan.
Yuqoridagi fikrlardan quyidagi xulosalarga kelish mumkin:
1.Hayvonlar haqidagi ertaklarning yaratilishida ibtidoiy insonlarning qadimgi
totemistik qarashlari asos bo‘lgan. Ularda hayvonlar yetakchi personajlar bo‘lib,
insonlar qiyofasida tasavvur etilgan va badiiy jonlantirilgan. Shunga ko‘ra
ularning sujetida inson obrazi keyingi o‘rinda turadi, ko‘p hollarda voqelikka
inson aralashmaydi.
2.Mazkur turdagi ertaklar o‘ziga xos xususiy belgilari bilan farqlanadilar. Bu
belgilar birinchidan, ertaklarda hayvon personajlarning shartli qo‘llanishi,
ramziy ma’no kasb etishida ko‘zga tashlanadi. Ikkinchidan, ertak motivlarining
real hayvonlar faoliyati bilan uyg‘un kelganligida namoyon bo‘ladi.
Uchinchidan esa motiv voqealarida tarixiy haqiqat, patriarxal-urug‘chilik
tuzumi, shart-sharoitlari hamda urug‘lararo muholafatning aks etishida namoyon
bo‘ladi.

3.Hayvonlar haqidagi ertaklarning mumtoz namunalari asosan ramziy ma’no
kasb etib, qayta ishlangan, naqlga yaqinlashganlari esa majoziy ma’no
anglatadi.Mazkur tipdagi ertaklar tom ma’nodagi masal va naqllardan tamoman
farqlanadilar. Bu farq obrazlar tizimi, voqealarning maqsad-vazifalari, badiiyati,
g‘oyaviy mazmuni, vazifasi va hikoya qilish uslubiyatida ko‘rinadi. Ertak bilan
masal janrlari voqealarga munosabati va badiiy aks ettirish mezonlari bilan
o‘zaro ajralib turadilar. Naql, masal janri majozga asoslanib, voqealarga sabab
hodisalarni izohlaydi. Hayvonlar haqidagi ertaklar esa asosan ramziy ma’noga
asoslanib, voqealarni xayoliy uydirmalar yordamida aks ettiradi.
I.2. Hayvonlar haqidagi ertaklar personajlari tarkibining funksional xususiyatlari
Xalq ertaklarida personajlar tarkibi va talqiniga xos asosiy xususiyatlarni tasnif
etish nazariy masalalardan biri bo‘lib, uni tadqiq etish jiddiy izlanishni talab
etadi.Zero, personajlar tarkibi va talqiniga xos asosiy xususiyatlarni belgilash
maqsadi janr tasnifining muayyan qismlaridan biri sanaladi 9
. Shuning uchun
ham biror janrni belgilash maqsadi bilan amalga oshirilgan har qanday tasnif
o‘sha janr belgilari, personajlari tarkibi, tabiatini aniqlash, ichki turga bo‘lishda
alohida ahamiyat kasb etadi. Ana shu fikrdan kelib chiqib ertaklarni tasnif etish
va personajlari tarkibini belgilashda mashhur folklorshunos olim V.Y.Proppning
quyidagi fikriga amal qilish kerak bo‘ladi. U dastlab e’tiborni bir janrga mansub
asarlarni jamlovchi uch asosiy belgiga qaratadi. Bular «poetik tizimning
yaxlitligi, maishiy yo‘nalganligi, ijro shakli va muzikaga munosabati 10
dir.
Ma’lumki, ayrim ertaklarni bir-biridan uzoqlashtiruvchi yoki o‘zaro
yaqinlashtiruvchi belgilar tasnifga mos keladi yoki aksincha, monelik qilib
qiyinchilik tug‘diradi. Shuning uchun ham alohida ahamiyatga ega bo‘lgan
muhim belgini aniqlash, uning o‘zgarmay birdek tura berishi yoki
o‘zgaruvchanligiga e’tibor berish, har xil talqin etilishiga imkon bermaydigan
bo‘lishiga diqqat qilish kerak 11
. Shundagina tasnif aniq va mukammal chiqadi.
9
10
11

Tasnif uchun dastlab ertaklarni aniq va to‘liq belgilash, ichki turlarning o‘zaro
farqini aniqlash, bir-biriga ta’siri, yashash, rivojlanish jarayonida birining
ikkinchisiga tobelik mezonini oydinlashtirish kerak bo‘ladi.
Nasriy turning mustaqil janrlaridan biri ertaklardir. Ertaklarning ichki
turlari, genezisi, obrazlar tizimi, sujet asosida mavjud fantastikaning daraja-
miqdoriga ko‘ra o‘zaro farqlanadilar, Biroq, badiiy-estetik funksiyani ado etishi
bilan tenglashadilar.
Demak, poetik tizimning yaxlitligi turli xil ertaklarni bir-biri bilan bog‘lab
turadi yoki bir butun holda umumlashtiradi. Demak, ertaklarning yaxlit
poetikasi, xususan, xayoliy va hayotiy uydirmalar uning asosiy va hal qiluvchi
janriy belgilaridan sanaladi.
Ichki turga oid ertaklarning bir-biriga yaqinligi, shakliy tuzilishi, tabiatining
o‘xshashligi bir vaqtda yuzaga kelgani, yonma-yon yashab, o‘zaro ta’sir
jarayonida rivojlanganidandir. Hayvonlar haqidagi ertaklarning sujet tuzilishi,
o‘ziga xos xususiyati bilan sehrli ertaklarga yaqin turadi. Har ikki xil tipdagi
ertaklarning fantastikaga asoslanishi ularni o‘zaro tenglashtirsa hamki, birining
personajlari aql-idrok bilan, ikkinchisining obrazlari jismoniy kuch, sehr-jodu
yordamida faoliyat ko‘rsatishi bilan o‘zaro farqlanadilar. Obrazlar tizimi ham
har ikkisida boshqa-boshqa. Birida voqea va hodisalar hayvon bilan hayvon
orasida, ikkinchisida esa odam bilan odam o‘rtasida kechadi. Bu belgi har ikki
tip ertakni o‘zaro tafovutlab turadi va tasnifni yengillashtiradi. Shuningdek, u
yoki bu hayvonning timsoliy ma’no kasb etishi ham hayvonlar haqidagi
ertaklarga mos belgi sanaladi. Sehrli ertaklarda hayvon personaj shartli
ifodalangan bo‘lib. aslida u jodu kuchi bilan sehrlanib, hayvon qiyofasiga
evrilgan qahramon bo‘lib chiqadi. Bu xil personajlar mazkur tip ertaklar tabiati
bilan bog‘liq holda yuzaga kelgan va o‘zaro farqni oydinlashtirgan.
Hayvonlar haqidagi ertaklar orasida «O‘tinchi chol bilan tulki», «O‘tinchi
bilan sher», «Bo‘ri bilan mergan», «Kampir bilan shoqol», «Cho‘pon bilan
ilon», «Tulkiboy» kabi ertaklar alohida guruhni tashkil etadilar. Bu xil

ertaklarda boshqa guruhga mansub, belgi, didaktik ma’no kasb etgan obraz,
motiv, epizodlarning qorishib kelish hodisasi kuzatiladi.
Aytish mumkinki, mazkur tip ertaklar ma’lum ma’noda rivojlanishi,
xususan, farqli belgilarining shakllanishi nihoyasiga yetmay qolgan ertaklardir.
Bu xil ertaklarning obrazlari tipiklik darajasiga borib yetmagan, sehrli
ertaklarning dastlabki, qorishiq, o‘zida u yoki bu ertak turiga xos xususiyatlarni
tashigan, rivojlanishi to‘xtagan oraliq tipi hisoblanadi. Bu xil ertaklar sehrli
ertaklar bilan hayvonlar haqidagi ertaklar orasida qolib, o‘zida har ikki turga
mansub xususiyatlarni tashigan namunalardir. Bu hodisa mazkur turlarga oid
ertaklarning qadimiyligidan, qolaversa, hayvonlar haqidagi ertaklar bilan birga
yashab ta’sir o‘tkazganidan kelib chiqqan.
Tarixiylik nuqtai nazardan tekshirganda ham ichki turga mansub ertaklar o‘zaro
farqlanadi. Chunonchi, hayvonlar haqidagi ertaklar bilan sehrli, maishiy ertaklar
badiiy-estetik funksiyasi va voqelikka munosabati, ertakchi bilan tinglovchining
ertak voqealarga ishonmasligi, uydirma, yolg‘on deb munosabat bildirishi bilan
o‘zaro tenglashadilar. Biroq, voqelikni aks ettirish prinsipiga kelganda esa
o‘zaro alohidalik kasb etadilar. Sehrli ertaklar bilan hayvonlar haqidagi ertaklar
fantastika, xayoliy uydirmalarga asoslanishi bilan maishiy ertaklardan
farqlanadilar, maishiy ertaklar esa hayotiy uydirmalar asosiga qurilganligi bilan
ajralib turadilar.Ichki turga mansub ertaklar mavzusi, kompozitsion qurilmasi,
obrazlar tizimiga ko‘ra ham o‘zaro farqlanadilar. Maishiy ertaklarda konflikt
ijtimoiy-siyosiy ma’no kasb etib, yechimi urushsiz, ma’naviy to‘qnashuvlarda
yuz beradi. G‘alaba qahramonning aql-idroki, tadbirkorligi tufayli amalga
oshadi. Bu belgi sehrli ertaklarda yovuzlikning ezgulikka zid qo‘yilishida
namoyon bo‘ladi. Konflikt ijtimoiy ma’no kasb etib, yechim jismoniy
to‘knashuvlarda hal etiladi. Mazkur tip ertaklarda obraz, motiv, badiiy
uydirmalarning tipologik o‘xshashligi yoki o‘zaro yaqinligi, bir vaqtda, bir-
biriga parallel yashab kelgani, nihoyat g‘oyaviy-badiiy prinsipining yaqinligi va

o‘zaro ta’sirning kuchliligi, bir-biri bilan bog‘liq holda yashagani,
rivojlanganidan kelib chiqqan.
Ma’lum bo’ladiki, guruhlarga mansub ertaklar barqaror belgilari bilan
o‘zaro farqlanib, har biri alohida turkumni tashkil etish imkoniga ega. Ba’zi
tasniflarda hayvonlar haqidagi ertaklarni majoziy ertaklar deb atash va tahlil
qilish prinsipi 12
ko‘zga tashlanadi. Ildizlari eng qadimgi ibtidoiy jamiyatga borib
taqaladigan mazkur turkumga doir ertaklarni ko‘pchilik ertakshunoslar
hayvonlar haqidagi ertaklar atamasi bilan yuritishni ma’qul ko‘radilar.
V.Y.Propp bu haqda shunday fikrni ilgari suradi. Keyingi
vaqtda «ertaklardagi hayvonlar deganda, masallarda bor bo‘lgan odamlar
tushuniladi degan fikr tarqalgan. Bunday tushuncha shubhasiz, xato fikrdir.
Ertaklar masallardan farqli o‘laroq, majoziylikdan mutlaqo holi 13
. Folklorshunos
olima V.A.Baxtinaning fikricha, hayvonlar haqidagi ertaklarda bor bo‘lgan
ko‘chma ma’no istiora va ramzni o‘z ichiga olgan 14
.
Ma’lumki, hayvonlar haqidagi ertaklar ibtidoiy ovchi, chorvadorning
kuzatishlari, dualizm tartiblari zamirida tashkil topgan. Ertaklarning bu xili
dastlab parranda, darrandalarning g‘ayrioddiy ko‘ringan harakati, belgi-
xususiyatlarini hikoya qilgan. Uning hayvon-personajlari esa insoniy nutqda
so‘zlab, munosabatda bo‘ladi. G‘alati, notabiiy ko‘ringan bu hodisa ibtidoiy
kishilarning o‘simlik, hayvon va odamlarni bir narsa 15
deb bilishdan boshlangan.
Ertaklarda hayvonlarning zoomorf, antropomorf qiyofalarda ta’riflanishi
shundan dalolat beradi. Shunday qilib, ibtidoiy kishilarning u yoki bu parranda,
darrandani odam deb bilishi «inson zoti o‘limidan so‘ng o‘z totem hayvoniga
aylanadi 16
, - deb tushunishi zaminida yuzaga kelgan.
12
Yashin D.N. Udmurdskaya narodnaya skazka. M., 1965. S. 75; Anikin V.P. Russkaya
narodnaya skazka. M., 1959. S. 65.
13
14
15
16

Ko‘rinadiki, hayvon personajlar inson bilib-bilmagan holda ramziylikni kasb
etgan. Shunga qaramasdan, ularda mavjud insoniy harakat, munosabatdan ko‘ra
hayvoniy harakat va xususiyatlar ustunlik qiladi. Qolaversa, ertakdagi obrazlar
tipiklik darajasiga ko‘tarilgan emas. Shuningdek, mazkur tip ertaklar
mazmunida qadimgi ovchi, chorvadorning tajribalari, maqsad-orzulari hamda
oilaviy-maishiy hodisalarning kuchli ta’siri o‘z ifodasini topgan.Demak,
bo‘rining ungurga bekinishi, dumba deb qopqonga tushishi, gala bo‘lib hujum
qilishi, otning orqa oyoqlab tepishi yoki bo‘rini hidlab ko‘rishi, ho‘kizning
bo‘rini suzib qulatishi kabilar real, hayotiy hodisalardir. Bunday holat hayvon
personajlar talqinida ramziylikdan ko‘ra hayotiylikni aniqroq ifodalaydi.

Ertaklar

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish