Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 198.7KB
Покупки 0
Дата загрузки 06 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Дипломные работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Ertaklar morfologiyasi tadqiqi (“uch og‘a-ini botirlar” ertagi materiali asosida)

Купить
ASADOV ASAD MURODJON O‘G‘LINING ERTAKLAR MORFOLOGIYASI TADQIQI (“UCH OG‘A-INI BOTIRLAR” ERTAGI MATERIALI ASOSIDA) MUNDARIJA: KIRISH…………………………………………………………………………….2 I BOB. ERTAK TILINING O‘RGANISH NAZARIY ASOSLARI…………....9 1.1 Ertak tilining Yevropada o‘rganilishi………………………………...………… 9 1.2 Ertak tilining Rossiyada o‘rganilishi………………………………………..… 15 1.3 Ertak tilining O‘zbekistonda o‘rganilishi…………………………………...… 24 II BOB. MORFOLOGIK TA’LIMOTLARNING NAZARIY ASOSLARI….30 2.1. Morfologiyaning Rossiyada, Yevropada, O‘zbekistonda o‘rganilishi ……….30 2.2. Morfologiyaning obyekti va predmeti ……………………………………..… 35 2.3. O‘zbek tilida jins kategoriyasi ……………………………………………..… 41 III BOB. “UCH OG‘A-INI BOTIRLAR” ERTAGIDA MUSTAQIL SO‘Z TURKUMLARI………………………………………………………………….46 3.1 “Uch og‘a-ini botirlar” ertagi tilining o‘rganilishi…………………………….46 XULOSA ………………………………………………………………………… 62 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………………...65 1 KIRISH BMIning dolzarbligi. “Uch og‘a-ini botirlar” ertagi, o‘zbek xalq ertaklarining eng mashhur va sevimli namunalaridan biri bo‘lib, o‘ziga xos voqealar rivoji, obrazlar va motivlari bilan ajralib turadi. Ushbu ertakda insoniy fazilatlar, haqiqat, adolat va jasorat singari qadriyatlar ko‘tariladi, hamda ular orqali yosh avlodga ahloqiy saboqlar beriladi. Xalq ertaklari doimo bolalar va kattalar orasida katta ahamiyatga ega bo‘lib, ularda hayotiy qadriyatlar, mehnat, do‘stlik, o‘zaro yordam va haqiqiy jasorat tushunchalari ko‘rsatilgan. Ushbu diplom ishining dolzarbligi, ayniqsa, zamonaviy o‘quvchilarga o‘zbek xalq ertaklarining ahamiyatini, ularning tarbiyaviy va madaniy jihatlarini tushuntirishda namoyon bo‘ladi. Bugungi kunda tez sur'atlar bilan rivojlanayotgan globalizatsiya jarayonlari, yoshlarning xalq og‘zaki ijodiga bo‘lgan qiziqishining pasayishiga olib kelmoqda. Shuning uchun, “Uch og‘a-ini botirlar” kabi ertaklar orqali o‘zbek xalqining madaniy merosi, milliy qadriyatlari va tarbiyaviy yuksakliklari yosh avlodga etkazilishi zarur. Ertaklar, ayniqsa, bolalar va o‘smirlar uchun nafaqat ko‘ngilochar, balki ularning intellektual va ruhiy rivojlanishiga ham hissa qo‘shadi. Shu sababli, ushbu diplom ishining dolzarbligi “Uch og‘a-ini 2 botirlar” ertagining mazmuni, obrazlari va tarbiyaviy ahamiyatini o‘rganish va zamonaviy ta'lim tizimida uning o‘rnini aniqlashga qaratilgan. BMIning maqsadi – “Uch og‘a-ini botirlar” xalq ertagini morfologik jihatdan tahlil qilish, undagi syujet tuzilmasi, qahramonlarning funksiyalari va voqealar rivojlanish bosqichlarini Proppning ertak strukturasi nazariyasi asosida aniqlash va ilmiy asoslashdan iborat. BMIning vazifalari quyidagilardan iborat:  Ertakshunoslik va morfologik tahlilga oid nazariy manbalarni o‘rganish.  “Uch og‘a-ini botirlar” ertagini matn asosida to‘liq tahlil qilish.  Ertakdagi voqea rivoji, syujet elementlari va qahramonlar funksiyalarini aniqlash.  O‘zbek xalq ertakchilik an’analarining struktura va shakl jihatlarini tadqiq etish. BMIning obyekt: O‘zbek xalq og‘zaki ijodi namunasi bo‘lgan “Uch og‘a- ini botirlar” ertagi. BMIning predmeti: “Uch og‘a-ini botirlar” ertagining syujet strukturasini, qahramonlar funksiyalarini va morfologik tuzilmasini tahlil qilish. Ertakshunoslik, ayniqsa ertaklarning morfologik tahlili xalq og‘zaki ijodini o‘rganishning muhim yo‘nalishlaridan biridir. Bu borada ko‘plab olimlar tomonidan nazariy va amaliy tadqiqotlar olib borilgan bo‘lib, ayniqsa, rus olimi Vladimir Proppning asarlari ertak morfologiyasini ilmiy jihatdan o‘rganishda katta o‘rin egallaydi. V.Proppning mashhur “Skazka o morfologii skazki” (1928) nomli asarida ertak syujetining strukturaviy elementlari – funksiyalari tizimlashtirilgan bo‘lib, u 31 ta asosiy funksiyaga ajratilgan. Proppning yondashuvi ertakni faqat mazmuniy emas, balki shakliy jihatdan ham tahlil qilish imkonini beradi. Uning bu ishlanmalari ertak syujetlarini struktural tahlil qilishda universal model sifatida qabul qilinmoqda. O‘zbek adabiyotshunosligida ertakshunoslik masalalari bilan shug‘ullangan olimlardan H.Sulaymonova, A.Qodirov, O.Sharafiddinov, X.Teshaboyev, 3 M.Qosimova singari tadqiqotchilar xalq og‘zaki ijodi, ayniqsa ertaklar janrini o‘rganishda muhim hissalarini qo‘shganlar. Ularning tadqiqotlarida ertaklarning badiiy xususiyatlari, obrazlar tizimi va ularning xalq tafakkuridagi o‘rni keng yoritilgan. Shuningdek, T.Ashurova va D.Nabixonova kabi zamonaviy olimlar xalq ertaklarining lingvopoetik tahliliga, struktura va syujet tiplanishiga doir yondashuvlar ishlab chiqqan. Bu tadqiqotlar o‘zbek xalq ertaklarining shakl va mazmun birligi, ularning funksional strukturasi, tipik syujetlar va qahramonlar tizimini yoritishda muhim nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi. Bundan tashqari, xalq ertaklarini janrlar bo‘yicha tasniflash, ularning milliy xususiyatlarini aniqlash, boshqa xalqlar ertaklari bilan qiyosiy tahlil qilish bo‘yicha ham bir qator muhim ilmiy ishlar mavjud. Jumladan, Y. Rajabov va G‘. G‘ulomovning asarlari bu boradagi asosiy nazariy manbalar sirasiga kiradi. Shu bilan birga, tadqiqotimiz mavzusi bo‘lgan “Uch og‘a-ini botirlar” ertagi asosida olib boriladigan tahlil uchun xalq og‘zaki ijodi to‘plamlaridan, masalan, “O‘zbek xalq ertaklari”ning nashrlaridan foydalanildi. Bu ertak matnlari ustida strukturaviy va morfologik yondashuvlar orqali tahlil olib borish imkonini berdi. Xalq ertaklari tilining lingvistik jihatlarini o‘rganish xalq tilshunosligining alohida yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. V. Propp (1928) ertaklarning strukturalari va ularning sintaktik birliklari asosida tuzilishini tahlil qilgan. O‘zbek xalq ertaklarining lingvistik xususiyatlari bo‘yicha M. Jo‘raev (1990) tadqiqot olib borgan bo‘lib, unda ertak tilining morfologik va sintaktik tuzilishi o‘rganilgan. B. Yo‘ldoshev (2018) esa xalq ertaklaridagi gap turlarini tahlil qilib, ularning grammatik xususiyatlarini tadqiq etgan. «Uch og‘a-ini botirlar» ertagiga keladigan bo‘lsak, ushbu ertak o‘zbek xalq og‘zaki ijodining yorqin namunalaridan biri hisoblanadi. Uning sintaktik tahlili va derivatsion xususiyatlari hozirgacha yetarlicha o‘rganilmagan, bu esa mazkur ilmiy ishning dolzarbligini yanada oshiradi. Adabiyotlarni tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, sintaktik birliklar va derivatsiya jarayonlari bo‘yicha ko‘plab tadqiqotlar olib borilgan bo‘lsa-da, xalq 4 ertaklari, xususan, “Uch og‘a-ini botirlar” ertagi tilining sintaktik va derivatsion tahlili maxsus o‘rganilmagan. Ushbu tadqiqot bu boradagi ilmiy bo‘shliqni to‘ldirishga xizmat qiladi. Ushbu tadqiqotning nazariy ahamiyati shundaki, u ertakshunoslik sohasida, ayniqsa ertaklarning struktura va shakl jihatidan tahliliga oid ilmiy izlanishlar doirasini kengaytiradi. Vladimir Propp tomonidan ishlab chiqilgan ertak morfologiyasi nazariyasining o‘zbek xalq ertaklariga, xususan “Uch og‘a-ini botirlar” ertagiga tatbiq etilishi, xalq og‘zaki ijodining ichki tuzilmasini ochib berishga xizmat qiladi. Bu esa o‘zbek ertaklarining umumiy strukturaviy qonuniyatlari, syujet elementlari va qahramon funksiyalarini aniqlash orqali milliy ertakshunoslikning nazariy asoslarini boyitishga hissa qo‘shadi. Shu bilan birga, bu tadqiqot xalq og‘zaki ijodining badiiy xususiyatlarini ilmiy asosda talqin qilishda ham dolzarb ahamiyatga ega. Amaliy ahamiyati esa shundaki, mazkur ish natijalari xalq ertaklarini o‘rganish va ularni zamonaviy metodlar asosida tahlil qilish bo‘yicha o‘quv- uslubiy material sifatida xizmat qilishi mumkin. Jumladan, maktab va oliy ta’lim muassasalarida o‘qitiladigan “O‘zbek xalq og‘zaki ijodi”, “Adabiyot nazariyasi”, “Jahon adabiyoti” kabi fanlar doirasida ushbu tahlil namunalaridan foydalanish mumkin. Shuningdek, tadqiqot ertaklar asosida yaratilayotgan sahna asarlari, multfilm va bolalar adabiyotidagi syujet ishlanmalari uchun zaruriy manba bo‘lib, milliy qadriyatlarni, qahramonlik timsollarini, an’anaviy hikoya strukturalarini yosh avlod ongida mustahkamlashga xizmat qiladi. Shu orqali xalq og‘zaki ijodining pedagogik, estetik va tarbiyaviy imkoniyatlarini kengroq ochib berishga yordam beradi. BMIning strukturasi: kirish, uch bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar bo‘limlaridan iborat. 5 I BOB. ERTAK TILINING O‘RGANISH NAZARIY ASOSLARI 1.1 Ertak tilining Yevropada o‘rganilishi Ertak tilining o‘rganish nazariy asoslari tilshunoslik va adabiyotshunoslikni birlashtiradigan o‘ziga xos ilmiy yo‘nalish hisoblanadi. Ertaklar, xalqning tarixiy xotirasi, qadriyatlari va madaniy an'analarini saqlovchi asarlar sifatida, tilda ulkan ahamiyatga ega bo‘lgan elementlarni aks ettiradi. Ertak tilining o‘rganilishi, nafaqat grammatika va sintaksisni, balki leksik, morfologik va semantik jihatlarni ham o‘z ichiga oladi. Morfologik nuqtai nazardan, ertaklar ko‘pincha odatdagi nutqdan farq qiladigan o‘ziga xos so‘z shakllarini, kashf etilgan so‘zlarni va ularning ma'nolarini namoyish etadi. Bu jarayonda so‘zning turli shakllari va grammatik qoidalar, masalan, fe'lning o‘tgan zamon shakllari, nomlarning murakkab shakllari yoki birikmalar, ertakning umumiy tuzilishini tashkil qiladi. Bundan tashqari, ertaklar sintaksisi ham diqqatga sazovor. Ertaklar odatda sodda va oson tushunarli gaplar tuzishni maqsad qilsa-da, ko‘pincha murakkab, tasviriy va repetitiv sintaktik strukturalardan foydalanadi. Bu sintaktik usullar, voqealarni tasvirlashda yoki qahramonlarning his-tuyg‘ularini ifodalashda muhim rol o‘ynaydi. Ertak tilining o‘rganilishida shu nuqtai nazardan gapning tuzilishi, so‘z birikmalari va ularning o‘zaro bog‘lanishi ko‘proq e'tiborga olinadi. Shu bilan birga, ertaklar orqali tilning o‘ziga xos stilistik jihatlari ham aniqlanadi. Ularning o‘ziga xos uslubi, poydevor sifatida xalq tilining oddiy, lekin chuqur ma'nolarni o‘z ichiga olgan ifodalari orqali rivojlanadi. 6 Ertak tilining semantik tahlili ham alohida ahamiyatga ega. Ertaklarda ishlatilgan so‘zlarning ma'nolari ko‘pincha kengaytirilgan yoki allegorik bo‘lishi mumkin, chunki ertaklar nafaqat voqealarni, balki ko‘pincha ma'naviy darslarni, xalq og‘zaki adabiyotini va falsafiy qarashlarni ham aks ettiradi. Shuning uchun, ertak tilining o‘rganilishi, tilning faqat shakli va tuzilmasini emas, balki uning ma'naviy va madaniy mazmunini ham o‘z ichiga oladi. Ertak tilining semantik tahlili orqali biz xalqning dunyoqarashi, qadriyatlari va til orqali ifodalangan jamiyat tuzilmasi haqida chuqurroq tasavvurga ega bo‘lishimiz mumkin. Bundan tashqari, ertak tilining o‘rganilishi, tilshunoslarga va o‘qituvchilarga tilni o‘rgatishda yangi metodologiyalarni ishlab chiqish imkoniyatini yaratadi. Ertaklar o‘qitishda nafaqat til o‘rganish jarayonini qiziqarli va samarali qiladi, balki ularning tilga xos strukturalari yordamida til o‘rganishning yangi usullarini ishlab chiqish mumkin. Shuningdek, ertaklar orqali talabalar va o‘quvchilarni tilni yaratish, tafakkur qilish va mustahkamlashga jalb qilish mumkin. Ertaklarning tilshunoslik va pedagogik jihatlarini o‘rganish, nafaqat til o‘rganishning samaradorligini oshirish, balki ularning madaniy va ma'naviy jihatlarini anglashga ham yordam beradi. Ertak tilining o‘rganilishi, umumiy tilshunoslik va adabiyotshunoslikka ham yangi yondashuvlarni kiritishga yordam beradi. Ertak tilini o‘rganish, til va madaniyatning o‘zaro aloqasini, til va jamiyatning bir-birini shakllantirish jarayonlarini yaxshiroq tushunishga imkon yaratadi. Bu esa o‘z navbatida, tilshunoslarga ertaklarning faqat badiiy va adabiy jihatlarini emas, balki ularning pedagogik va ijtimoiy ahamiyatini ham to‘liq anglashga imkon beradi. Ertaklar nafaqat til o‘rganish vositasi, balki milliy madaniyatni saqlash va tarqatishning samarali yo‘li sifatida ham xizmat qiladi. Yevropada xalq ertaklarining sintaktik xususiyatlarini o‘rganish uzoq tarixiy an’anaga ega bo‘lib, bu jarayon filologiya, folklorshunoslik, stilistika va lingvistika fanlarining kesishgan nuqtasida rivojlanib kelmoqda. Dastlabki tadqiqotlar ertaklarning semantik va strukturaviy tomonlariga qaratilgan bo‘lsa-da, keyinchalik ertak tilining morfologik va ayniqsa sintaktik tuzilmalari alohida 7 o‘rganish obyekt sifatida shakllandi. Bu borada Germaniya, Frantsiya, Angliya va Skandinaviya mamlakatlari yetakchi ilmiy maktablarni tashkil etdi. Germaniyada ertaklar tilini, jumladan, sintaktik tuzilmalarini tadqiq qilish asosan Yohann va Vilgelm Grimm birodarlar faoliyati bilan bog‘liq. Ular o‘zining mashhur “Kinder- und Hausmärchen” (Bolalar va oila ertaklari) to‘plamida ertaklarning lingvistik jihatlarini tartibga solish, ularni grammatika va sintaksis jihatidan muvofiqlashtirishga uringan. Grimmlar ertak sintaksisida ko‘p uchraydigan an’anaviy boshlovchi va yakunlovchi iboralar, parallellik, takroriylik va og‘zaki ifoda vositalarini ajratib ko‘rsatganlar. Yevropada ertak sintaksisini o‘rganishda eng katta ta’sirga ega bo‘lgan tadqiqotlardan biri bu Claude Lévi-Strauss va Roland Barthes kabi strukturalist olimlarning ishlari bilan bog‘liq. Ular ertakni faqat adabiy matn emas, balki til tizimi, ijtimoiy kodlar yig‘indisi sifatida ko‘rib chiqib, matn ichidagi gaplar o‘rtasidagi bog‘lanish, voqealar tarmoqlanishining sintaktik asoslari, ierarxik tartiblanishi va formulaviy konstruktsiyalarni alohida tahlil qilganlar. Lévi-Strauss mifologik va ertak strukturalarini sintaksis modeliga yaqinlashgan holda kodlashga uringan. Frantsuz tilshunoslik maktabida, xususan, A.J. Greimas tomonidan ishlab chiqilgan naratologik sintaksis modeli ertaklarda sodir bo‘ladigan harakatlar va hodisalarning grammatik shakllanishi hamda sintaktik kompozitsiyasini chuqur o‘rganishga turtki bo‘ldi. Greimasning “aktant modeli” ertak qahramonlarining sintaktik rolini (subyekt, obyekt, yordamchi, qarshilik ko‘rsatuvchi) aniqlashga asoslangan bo‘lib, bu yondashuv orqali gap tuzilmalari qahramonlararo munosabatlar orqali tavsiflanadi. Ingliz tilshunoslik maktabi esa ertaklarning sintaktik tahliliga ko‘proq diskursiv va stilistik nuqtai nazardan yondashgan. Jumladan, Hallidayning funksional grammatika nazariyasiga ko‘ra, ertakdagi gaplar voqealar rivojini boshqaruvchi vosita sifatida ko‘riladi. Bu yondashuvda gap tuzilmalari, ularning matndagi ketma-ketligi, gap funksiyasi (informativ, emotsional, kontaktni saqlovchi) singari elementlar chuqur tahlil qilinadi. Shuningdek, Ruth Finnegan va 8 Jack Zipes kabi adabiyotshunos-tilshunoslar ertaklarning ifoda tili, sintaktik jihatdan qisqa, dinamik va ritmik qurilganligini alohida ta’kidlashgan. Skandinaviya mamlakatlarida, xususan, Daniya va Norvegiyada ertak sintaksisi og‘zaki folklorning lingvistik asoslari sifatida o‘rganilgan. Bu yurt olimlari ertak gaplarining oral strukturasini, og‘zaki nutqqa xos sintaktik qisqalik, urg‘u va intonatsiyaviy vositalar orqali shakllanishini o‘rganib, ularni yozma matn shakliga o‘tkazishda yuzaga keladigan sintaktik o‘zgarishlarni ham tahlil qilishgan. Bu yondashuv og‘zaki va yozma sintaksis orasidagi tafovutlarni aniq ko‘rsatib bergan. Biz hammamiz bolaligimizdan turli xil ertaklarni tinglab voyaga yetganmiz. Ba’zilarimiz esa balog‘at yoshiga yetganimizda ham ertak kitoblari o‘qish, film va multfilmlar tomosha qilishga qiziqishimizni saqlab qolganmiz. Bu esa ertaklarning sehrli olami nihoyatda maftunkor va jozibali ekanini ko‘rsatadi. Ertak – xalq og‘zaki ijodining hikoya shaklidagi eng qadimiy, keng tarqalgan va ommaviy janrlaridan biridir. Yurtimizning turli mintaqalarida ertaklar turli nomlar bilan, masalan, matal, ushuk, varsaqi, cho‘pchak, o‘tirik, tutal kabi atamalar bilan ham yuritiladi. Ertaklar hayotdagi biror qiziqarli voqea yoki xayoliy hamda hayotiy uydirma asosida yaratilgan, ibratli mazmun kasb etuvchi hikoyalardir. Ular ajoyib va g‘aroyib shaklda, jozibali hamda ixcham tarzda ifodalanib, tinglovchiga zavq bag‘ishlaydi. O‘zbek xalq ertaklarini shartli ravishda bir necha toifaga ajratish mumkin: hayvonlar haqidagi ertaklar, sehrli ertaklar va hayotiy-maishiy ertaklar. Masalan, “Bo‘ri bilan Tulki” , “Hiylagar Bedana” , “Chivinboy” kabi ertaklarda hayvonlar, qushlar va hasharotlar bosh qahramon sifatida namoyon bo‘ladi. “Yalmog‘iz” , “Semurg‘” , “Zumrad va Qimmat” kabi ertaklar esa sehrli va sirli hodisalarga asoslangan. “Uch og‘a-ini botirlar” , “Malikai Husnobod” , “Ayoz” kabi ertaklar esa barkamol insonlarning ibratli hayoti va sarguzashtlarini aks ettiradi. 9 Shoir va yozuvchilar ham xalq orasida mashhur ertaklar asosida adabiy ertaklar, dostonlar, qissa va xayoliy hikoyalar yaratadilar. Ertaklarning asosida badiiy va multiplikatsion filmlar suratga olinadi, sahna asarlari sahnalashtiriladi. Xalqimiz “Ertaklar – yaxshilikka yetaklar” deb bejiz aytmagan. Ertaklar orqali ota-onalar farzandlariga hayotiy saboqlar berish, axloqiy pand-nasihatlar qilish, nutqini rivojlantirish hamda ularga mehr va e’tibor ko‘rsatish imkoniga ega bo‘ladilar. Bola ulg‘aygani sari ertaklar hajmi kattalashib, mazmun va mantiqiy murakkabligi oshib boradi. Ularning ta’sirida bolalarda hayotga muhabbat, oilaga va ota-onaga mehr, do‘stu yorga sadoqat, kelajakka umid, yaxshilik va adolat g‘oyalari shakllanadi. Ota-onasi, buvisi yoki bobosidan ertak eshitgan va uni eslab, qiziqarli hamda ta’sirchan tarzda boshqalarga yetkaza oladigan insonni ertakchi deb atash mumkin. Ertakchilar ertaklarni tinglovchini o‘ziga jalb qiladigan shaklda hikoya qilish uchun maxsus kirish, boshlama va yakunlovchi jumlalardan foydalanadilar. Kirish qism ertakchining mahoratini ko‘rsatadi, boshlama va tugallama esa ertakning yaxlitligi va an’anaviyligini ta’minlaydi. Masalan, ertakchilar ertakni “Ertagimning eri bor, yetti qavat yeri bor, yetti qavat yerida dumi kalta bo‘ri bor” yoki “Bor ekan-da, yo‘q ekan, och ekan-da, to‘q ekan” kabi jumlalar bilan boshlashlari mumkin. Ertak yakunida esa ko‘pincha “Shunday qilib, hammalari murod- maqsadlariga yetishibdi” kabi ifodalar ishlatiladi. Dunyo bolalari aka-uka Grimmlar, Gans Xristian Andersen, Sharl Pero kabi mashhur ertakchi yozuvchilarning ertaklarini tinglab va o‘qib ulg‘ayganlar. Hozirgi yoshlar orasida ham “Etik kiygan mushuk” , “Qor qirolichasi” , “Qizil qalpoqcha” ertaklarini bilmaydigan yoki o‘qimagan odamni uchratish qiyin. Andersenning Oleo Lukoe ismli ertakchisi har kuni bolalar yotog‘iga kirib, ularga uxlagunlarigacha qiziqarli va mo‘jizaviy ertaklar aytib berishi haqidagi hikoyasi ko‘plab bolalarning shunday ertakchisi bo‘lishini orzu qilishiga sabab bo‘lgan. Farzandlarning bunday orzulari ro‘yobga chiqishi uchun ota-onalar turli xil qiziqarli va ibratli ertaklarni bilishlari hamda ularni ta’sirchan tarzda aytib yoki 10 o‘qib bera olishlari lozim. Farzandlar uchun eng sevimli va mukammal ertakchi bo‘lish esa ota-onalar uchun katta faxrdir. Ertak janri ilmiy adabiyotda xalq prozasining bir turi sifatida tasniflanib, u turli xalqlarda uchraydi va alohida janrlarga bo‘linadi. Ingliz ilmiy an’analarida “literary fairy tale” (adabiy ertak) atamasi mavjud bo‘lishiga qaramay, “children’s literature” (bolalar adabiyoti), “modern fairy tale” (zamonaviy ertak) yoki “fantasy” (fantastika) kabi umumiyroq tushunchalar ham qo‘llaniladi. 1 Adabiy ertakni tadqiq qilishda kognitiv model yondashuvi samarali bo‘lib, bunda matn elementlarining qanday tanlanishi va ular qanday kontekstda ishlatilishi o‘rganiladi. Zamonaviy ingliz adabiy ertaklarida sintaktik inversiya keng qo‘llanilib, ayniqsa, joylashuv holati (43%), fe’ldan keyingi ravishdoshlar (16%) va harakat uslubini bildiruvchi holatlar (14%) ko‘p uchraydi. Ushbu inversiyalar dinamikani oshirish, harakat tezligini ifodalash va mantiqiy urg‘u berish uchun ishlatiladi. Masalan, “Slowly and very carefully he unscrewed the ink bottle, dipped his quill into it and began to write, pausing every now and then to listen.” 2 Adabiy ertaklar stilistik jihatdan o‘ziga xos bo‘lib, ularda polisinseton (birikmalar orasida ortiqcha bog‘lovchilar ishlatish) keng tarqalgan. Ayniqsa, “and” bog‘lovchisi matnning musiqa singari ohangdorligini oshirish va voqealar izchilligini ta’kidlash uchun ishlatiladi. Bu uslub Kipling va Sandberg kabi mualliflarning ertaklarida uchraydi. Zamonaviy britan adabiy ertaklari asosiy konseptlar – yaxshilik va yomonlik, sehr va mo‘’jiza atrofida quriladi. Ular bolani asosiy qahramon sifatida ko‘rsatib, uni kattalar bilan teng holatda tasvirlaydi. Zamonaviy ertaklar struktura jihatidan o‘zgaruvchan bo‘lib, an’anaviy modelga bog‘lanmaydi. Mualliflar yangi uslublarni sinab ko‘rib, hikoya elementlarini o‘zgartirish orqali o‘ziga xos yondashuvlarni shakllantiradilar. 1 Xoshimov M. O‘zbek tilining zamonaviy sintaksisi. – Toshkent: O‘zbekiston, 1992. – B. 163. 2 Turg‘unov, A. (2006). O‘zbek tilida so‘z birikmalarining analizi. Toshkent: O‘qituvchi 11 1.2 Ertak tilining Rossiyada o‘rganilishi Ertak tilining Rossiyada o‘rganilishi adabiyotshunoslik va tilshunoslikning ajralmas qismi bo‘lib, bu sohada katta ilmiy tadqiqotlar amalga oshirilgan. Rossiya tilshunoslari ertaklarning tilini o‘rganishda, avvalo, uning til tuzilishi, morfologiyasi va sintaksisini tahlil qilishga alohida e'tibor qaratganlar. Rossiyada ertaklar tilining o‘rganilishida, XX asrning boshlarida boshlanib, keyinchalik, sovet davrida ham keng tarqalgan. Ertak tilining ilmiy tahlili nafaqat uning lingvistik jihatlarini, balki xalqlarning tarixiy, madaniy va ijtimoiy nuqtai nazarlarini ham aks ettiradi. Rossiyada bu yo‘nalishda ilgari surilgan asosiy nazariy tamoyillar, asosan, strukturalizm va funksionalizmga asoslanadi. Strukturalist yondashuv Rossiyada, ayniqsa, Viktor Shklovskiy va Roman Jakobson kabi adabiyotshunoslar tomonidan rivojlantirilgan. Ularning ilmiy ishlarida ertak tilining grammatik, sintaktik va semantik tuzilmalari o‘rganildi. Shklovskiy ertaklarni «estranged» (boshqa dunyoqarashdan kelgan) tarzda qarab, uning tilini birinchi navbatda poetik vosita sifatida ko‘rgan. U ertaklardagi til uslublarini o‘zgartirish va oddiy tilni adabiy forma sifatida tahlil qilishga katta e'tibor bergan. Jakobson esa, o‘zining fonologiya va strukturalizmga oid ilmiy qarashlarida, ertak tilining semantik va fonetik tuzilmalariga ham alohida e'tibor qaratgan. 12 Sovet davrida, shu jumladan, 1950-60-yillarda, ertak tilining o‘rganilishi tilshunoslarning lingvistik va madaniy yondashuvlarini o‘zida jamladi. Tadqiqotchilar nafaqat til strukturalarini, balki ertaklarning ma'naviy mazmunini, ijtimoiy va psixologik jihatlarini ham o‘rganishga kirishdilar. Ertaklardagi tilni o‘rganishda ko‘plab tadqiqotchilar, masalan, B.A. Uspenskiy, N.V. Gernet, M.A. Lifshits, ertak tilining axloqiy va estetik mazmunini tahlil qilishga katta ahamiyat berishdi. Ular ertaklarni faqat badiiy asar sifatida emas, balki xalqning axloqiy, estetik va diniy dunyoqarashini aks ettiruvchi til tizimi sifatida qaradilar. Rossiyada ertak tilini o‘rganishda, shuningdek, zamonaviy yondashuvlar ham rivojlanib, tilshunoslar va adabiyotshunoslar, masalan, V.M. Zhirmunskiy, A.A. Potebnya kabi olimlar, ertaklarni lingvistik tahlil qilishda xalq tabiatining, diniy e'tiqodlarning va madaniyatning o‘ziga xosligini hisobga olishgan. Ertak tilining o‘rganilishida, ularning semantik xususiyatlari, ko‘pincha ko‘plab qatlamlarni o‘z ichiga olgan ma'lumotlar va signallarni ifodalashda ko‘rsatilgan. Bu esa, ertaklardagi ma'naviy va ijtimoiy qiymatlarni tahlil qilish uchun tilshunoslarga ko‘plab yangi imkoniyatlar yaratgan. Rossiya tilshunosligida ertak tilining o‘rganishida fonetika, leksikologiya, morfologiya, sintaksis va semantikaning har bir sohasida alohida ilmiy tadqiqotlar o‘tkazilgan. Ertaklar va ularning tilini o‘rganish, shuningdek, rus adabiyoti va xalqining madaniy xususiyatlarini tushunishda, hamda xalq tilining strukturaviy xususiyatlarini aniqlashda katta ahamiyatga ega bo‘lgan. Tadqiqotchilar ertaklarning og‘zaki adabiyot sifatidagi o‘rni, xalq tilining rivojlanishi, so‘z boyligi va frazeologiya tahlilini ham o‘z ichiga olgan yondashuvlarni rivojlantirishgan. Zamonaviy Rossiyada esa ertak tilini o‘rganish, lingvistik adabiyotshunoslikda interdisipliner yondashuvlarni o‘z ichiga oladi. Tadqiqotchilar, ertaklardagi tilni nafaqat tilshunoslik, balki psixologiya, antropologiya va sotsiologiya kontekstida ham tahlil qilishmoqda. Ertaklarning tilshunoslik tahlilida ular ko‘pincha xalq tilining tarixiy va ijtimoiy xususiyatlarini aniqlashga, shuningdek, ertaklarda ishlatilgan o‘ziga xos tillarni, frazeologizm va til xatolarini tahlil qilishga katta ahamiyat berishmoqda. 13 Shuningdek, Rossiyada ertak tilini o‘rganish jarayonida zamonaviy metodologik yondashuvlar ham mavjud bo‘lib, bu esa ilmiy izlanishlar va ta'lim sohasidagi yangi metodlarni ishlab chiqish uchun keng imkoniyatlar yaratadi. Bunday tadqiqotlar, nafaqat til o‘rganish jarayonini, balki tilshunoslikning asosiy nazariy tamoyillarini rivojlantirishga ham xizmat qiladi. Ertak tilining Rossiyadagi o‘rganilishi, tilshunoslar va adabiyotshunoslarga yangi nazariy paradigmalarga, metodologik innovatsiyalar va interdiscipliner yondashuvlarga asoslangan ilmiy yutuqlarga erishish imkonini bermoqda. Rossiyada xalq ertaklari ustida olib borilgan ilmiy tadqiqotlar uzoq tarixga ega bo‘lib, bu boradagi ishlar faqat adabiyotshunoslik doirasida emas, balki tilshunoslik, folklorshunoslik, madaniyatshunoslik va hatto semiotika sohalarida ham keng miqyosda olib borilgan. Ayniqsa, ertaklarning sintaktik qurilishi, til strukturasining o‘ziga xosligi, matn dinamikasi va ifoda vositalari Rossiya lingvistik maktablarining doimiy ilmiy e’tiborida bo‘lgan. 3 Ertak sintaksisi haqida ilmiy yondashuvlar Rossiyada XIX asr oxiri va XX asr boshlarida shakllana boshlagan. Dastlabki bosqichlarda tadqiqotlar ko‘proq ertaklarning janr tasnifi, syujet turlari va obrazlar tizimiga qaratilgan bo‘lsa-da, tilshunoslikka oid tahlillar XX asrning ikkinchi yarmida jiddiy tus ola boshladi. Bu borada Vladimir Proppning nomi alohida e’tirofga loyiq. U o‘zining “Morfologiya skazki” (1928) asarida ertak strukturasining funksional tahlilini ishlab chiqib, nafaqat syujet, balki til qurilishi va sintaktik struktura masalalariga ham asos soldi. Proppning yondashuvi ertaklarning tarkibiy qismlarini (funksiyalarini) aniq ajratish orqali ularning tili va gap tuzilishlarini ham tizimli ko‘rib chiqish zaruratini tug‘dirdi. Uning funksional modeli asosida keyingi olimlar ertak matnlarini sintaktik tahlil qilish, gap tuzilmalarini voqea rivoji bilan bog‘lash, sintaksis va semantika o‘rtasidagi aloqani aniqlash kabi yo‘nalishlarda tadqiqotlar olib bordilar. Shuningdek, rus olimlari S.G. Voronin, N.D. Arutyunova, T.V. Bulgakova va boshqalar tomonidan ertaklarda qo‘llaniladigan gap konstruktsiyalari, ularning 3 Akramov E. O‘zbek tili va uning tahlil uslublari. – Toshkent: O‘zbekiston, 2008. – B. 170. 14 uslubiy yuklamasi, kommunikativ maqsadlari va kontekstual roliga oid tadqiqotlar olib borilgan. Bu olimlar ertak matnlarida bog‘lovchisiz gaplar, elliptik tuzilmalar, ritorik savollar, takroriy sintaktik birliklar va muqarrar boshlovchi iboralar (masalan, “Жил-был...”, “И вот однажды...”, “Пошел, пошел...”) kabi vositalarning roli va ahamiyatini chuqur o‘rganganlar. Rossiyada xalq ertaklari ta’lim tizimi uchun muhim o‘quv materiali hisoblanib, ular ustida olib borilgan sintaktik tadqiqotlar rus tili metodikasi va bolalar adabiyoti darsliklarida ham o‘z aksini topgan. Bu esa sintaksisga oid bilimlarning nafaqat nazariy, balki amaliy ahamiyatga ega ekanligini ko‘rsatadi. Sehrli ertak matni – bu ko‘p qirrali va ko‘p darajali tashkil etilgan murakkab tadqiqot obyekti bo‘lib, uning o‘rganilishi nafaqat til vositalarini, balki ko‘rsatilgan haqiqat va xalq an’analari hamda xalq tafakkuri va uning matndagi ifodalanishini hisobga olishni talab qiladi. Yuqorida sanab o‘tilgan xususiyatlar, shuningdek, matn nazariyasining psixologiya, falsafa, sotsiologiya va madaniyatshunoslik bilan bog‘lanishi, sehrli ertak matnini o‘rganishdagi turli yondashuvlarning mavjudligini tushuntiradi. Ushbu maqolada biz folklor matnini o‘rganish bo‘yicha mavjud tadqiqotlar to‘plamini umumlashtirib, sehrli ertak matnini folklor matnining bir turi sifatida o‘rganishning xususiyatlarini aniqlashni maqsad qilganmiz. 4 Sehrli ertak matnini o‘rganishda lingvotsentrik, tekstotsentrik va antropotsentrik yondashuvlar qo‘llaniladi. Lingvotsentrik yondashuvda tadqiqotchilar folklor matnida til birligi va kategoriyalarining xususiyatlarini o‘rganishga diqqatni qaratadilar. B. N. Putilovning to‘g‘ri ta’kidlashicha, folklor matnida eng muhim san’at asari so‘zdir. “Ko‘p so‘zlar folklor tilida ikki xil hayot kechiradi: ular narsalar dunyosini ifodalaydi va an’anaviy ma’nolarni o‘zida jamlagan, arxetipik tasavvurlarni aks ettiruvchi belgilar bo‘lib, ular xalqning dunyoqarashini ifodalaydi”. Boshqacha qilib aytganda, folklor so‘zi faqat ma’nolashuvchi mazmunni emas, balki o‘zida xalq an’analarini aks ettiruvchi konnotativ mazmunni ham o‘z ichiga oladi. 4 Akramov, E. (2008). O‘zbek tili va uning tahlil uslublari. Toshkent: O‘zbekiston. 15 Textotsentrik yondashuvda matn ijodiy faoliyatning mahsuli sifatida ko‘riladi. Folklorshunoslikda ertak matni ko‘p darajali, ierarxik tizim sifatida qaraladi, uning strukturasi va semantikasi turli metodlar yordamida tasvirlanadi. Shunday qilib, V. Ya. Proppning “Ertak morfologiyasi” asarida ertakning umumiy elementlari ajratiladi va ularning har biri ma’lum bir funksiyani bajaradi. Matnni tuzishda strukturalizm yondashuvi, shu jumladan, P. Maranda va E. Kengas- Marandaning tadqiqotlari alohida o‘rin tutadi. B. Holbekning ishlari shuni ko‘rsatadiki, ertakda har bir epizod o‘zining ijtimoiy pozitsiyasi, yoshi va jinsi bilan belgilangan qarama-qarshiliklarga asoslanadi. Antropotsentrik yondashuvda ertak matni uning yaratilishi va qabul qilinishi nuqtai nazaridan o‘rganiladi. Kognitiv yondashuv folklor matnining dunyoqarashini ifodalovchi konseptlarga e’tibor qaratadi. Derdilyatsion yondashuv esa matnning qanday yaratilishini, unga asos bo‘luvchi fikr operatsiyalarini tahlil qiladi. Pragmatik yondashuv matnni murakkab nutqiy harakat sifatida ko‘rib, uning muayyan maqsadlar va til vositalari yordamida manzilli ta’sir ko‘rsatishini o‘rganadi. Psixolingvistik yondashuv esa matnni dinamik jarayon sifatida ko‘rib chiqadi, u o‘z ichiga til belgilari va ularning mazmunini o‘z ichiga oladi. Folklor matnini mukammal o‘rganish uchun lingvotsentrik, tekstotsentrik va antropotsentrik yondashuvlarni birlashtirish zarur, chunki ularning integratsiyasi sehrli ertak matnining mohiyatini to‘liq yoritishga yordam beradi. Ertak uzoq yillardan buyon ilmiy tadqiqot obyekti bo‘lib kelmoqda va uni o‘rganishda turli metod va yondashuvlardan foydalaniladi. Biz bu borada eng ko‘p uchraydigan ilmiy yondashuvlarni ko‘rib chiqamiz. E.M. Meletinskiy ertaklarni o‘rganishda uchta asosiy yo‘nalishni ajratib ko‘rsatadi: Genetik yondashuv – bu yondashuv tarafdorlari ertaklarning kelib chiqishini mif bilan bog‘laydi. Masalan, V.Ya. Propp ertaklarning ildizi miflarda ekanligini ta’kidlaydi. Birodarlar Grimm ertaklarning diniy kelib chiqishini ilgari surishgan, ularning fikriga ko‘ra, ertaklar qadimgi davrlarda mif shaklida mavjud bo‘lgan. Shuningdek, M.N. Makarov, F.I. Buslaev, V. Shvarts va M. Myuller ham ertaklar 16 va miflar o‘rtasidagi bog‘liqlikni tan olgan. Biroq, ayrim tadqiqotchilar (masalan, A. vann Gennep, B.K. Malinovskiy, F.U. Boas) bu fikrni inkor qilishga uringan, lekin Meletinskiy ularning dalillarini yetarli emas deb hisoblaydi. 5 Syujetlarning rivojlanishini o‘rganish – bu yondashuv doirasida ertak syujetlarining tarixiy taraqqiyoti va turli xalqlarda tarqalishi tahlil qilinadi. E.M. Meletinskiy bu yo‘nalishda A.A. Aarne, V.N. Anderson, K. Kron, Sh. fon Sidov va S. Tompson kabi olimlarni sanab o‘tadi. Ushbu tadqiqotlarning ba’zilari shuni ko‘rsatadiki, turli xalqlarda o‘xshash syujetlar mavjud bo‘lishiga qaramay, ular milliy xususiyatlari bilan ajralib turadi. Formal poetik tuzilmani o‘rganish – bu yondashuv ertaklarni ijtimoiy mazmunidan ajratib, ularning poetik va strukturaviy xususiyatlarini tahlil qiladi. Ushbu metodni qo‘llagan tadqiqotchilar qatoriga A. Olrik va E.T. Kristensen kiradi. Biroq, Meletinskiy bu yondashuvni ham to‘liq deb hisoblamaydi, chunki u ertaklarning ijtimoiy va madaniy kontekstini hisobga olmaydi. 6 Taqqoslamali-tarixiy metod ham ertaklarni o‘rganishda keng qo‘llaniladi. Bu metod orqali turli xalqlarning ertaklari va motivlari o‘rtasidagi o‘xshashlik va farqlar tahlil qilinadi. V.M. Jirmunskiy taqqoslashni “tarixiy hodisalar o‘rtasidagi o‘xshashlik va farqlarni aniqlash va ularni tarixiy nuqtai nazardan tushuntirish” deb ta’riflaydi. Masalan, “Zolushka” va “Go‘zal va maxluq” kabi ertaklar turli xalqlarda uchraydi, lekin har biri o‘z milliy xususiyatlariga ega. B.N. Putilov taqqoslamali-tarixiy metodning yagona yondashuv sifatida mavjud emasligini ta’kidlaydi, chunki u turli ilmiy maktablar (mifologik, antropologik, tarixiy va neoistorik yondashuvlar) orqali shakllangan. Bu metodning ichki tarkibiy qismi bo‘lgan tarixiy-tipologik yondashuv esa turli xalqlarning ertaklari o‘rtasidagi o‘xshashlik va bog‘liqliklarni aniqlashga qaratilgan. B.N. Putilov bu metod yordamida ertaklarning rivojlanish qonuniyatlarini aniqlash mumkinligini aytadi. 5 Xayrullayeva, D. (2011). O‘zbekcha gaplarning sintaktik tahlili. Toshkent: Sharq. 6 G‘ulomova, S. (2010). So‘z birikmalarining morfologiyasi. Toshkent: Sharq. 17 Struktur-semiotik metod esa ertaklarning ichki tuzilishi va semantik jihatlarini o‘rganishga qaratilgan. S.Yu. Neklyudov fikricha, bu metod taqqoslamali-tipologik metod bilan uzviy bog‘liq va bir-birini to‘ldiradi. N.O. Osipovaning ta’kidlashicha, madaniyat ulkan matn sifatida qaraladi, unda san’at, ijtimoiy institutlar, marosimlar, an’analar va mifologik tizimlar aks etadi. Shu bois, bu metod ertaklarning ichki strukturasi va ularning ma’nosini chuqurroq anglash imkonini beradi. V.Ya. Propp ana shu metoddan foydalangan holda, ertak qahramonlari va motivlarining muayyan funksiyalarini ajratib ko‘rsatgan. Shuningdek, madaniy yondashuv ham muhim metodlardan biri hisoblanadi. Bu yondashuv xalq ertaklarini o‘sha xalqning madaniyati va urf-odatlari kontekstida o‘rganishni nazarda tutadi. Xulosa qilib aytganda, ertaklarni tadqiq qilishda turli metodlar qo‘llanilgan va ular vaqt o‘tishi bilan rivojlanib, ba’zilari esa eskirgan. Bugungi kunda madaniy yondashuv eng dolzarb usullardan biri bo‘lib, u ertaklarni milliy madaniyat bilan bog‘langan holda tahlil qilish imkonini beradi. Shu bilan birga, taqqoslamali- tarixiy metod ham hanuzgacha o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan, chunki u ertak janrining xalq tarixi bilan bog‘liqligini o‘rganishga imkon beradi. Shu bilan birga, xalq og‘zaki ijodi, folklor ertaklari sohasida shakllarni ko‘rib chiqish va tuzilish qonuniyatlarini aniqlash tirik organizmlar tuzilishini tahlil qilishdagi aniqlik bilan amalga oshirilishi mumkin. Agar bu fikrni ertakning butun shakllari haqida aytish mumkin bo‘lmasa, hech bo‘lmaganda, volshebnie skazki deb ataluvchi, ya’ni “so‘zning to‘liq ma’nosidagi ertaklar” uchun bu fikr to‘g‘ridir. Mazkur ish aynan shunday ertaklarga bag‘ishlangan. Ushbu tajriba ancha mashaqqatli ish natijasidir. 1946-yilda Vladimir Propp «Исторические корни волшебной сказки» ( Sehrli ertaklarning tarixiy ildizlari ) asarini yozadi. Bundan tashqari Erna Pomerantseva (1899–1980) « Судьбы русской сказки в XVIII–XX вв .» (XVIII–XX asrlarda rus ertaklarining taqdiri), Boris Rybakov (1908–2001) «Язычество древних славян» ( Qadimgi slavyanlarning butparastligi ), 1979-yilda Lev Baraxov (1911-1989) « Русская народная сказка » ( Rus xalq ertagi ), 1910-yilda Nikolay Onchukov (1872–1942) «Сказки русского 18 Севера» ( Shimoliy Rus ertaklari ), 1984-yilda Lyudmila Vinogradova « Язык русской народной сказки » (Rus xalq ertagi tili) kabi ilmiy asarlari yozildi. M. N. Shabanova 2013-yilda “ Сакральные смыслы русских народных сказок ” ( Rus xalq ertaklaridagi sacral, muqaddas, ma'naviy ma'nolar) yozgan maqolasida ham rus xalq ertaklaridagi qahramonlar obrazlari, ushbu obrazlarning bolalar uchun tushunarli va yaqin ekani. Qahramonlar orqali bolaning ma’naviy- axloqiy tarbiyasini shakllantirish imkoniyati. Rus xalq ertaklaridagi qahramonlar obrazi ustida olimlar sinchkovlik bilan ishlamoqdalar, ularning mohiyatini, yashirin kodini anglashga urinishmoqda. Biroq bu obrazlar bolalarga shu qadar yaqin va tushunarli ekanki, ularni inson shaxsining ma’naviy-axloqiy tarkibini to‘ldirish uchun bitmas-tuganmas manba sifatida foydalanmaslik – bu katta xatodir. Ayniqsa, bu o‘sib kelayotgan bolaning sirli rus qalbini shakllantirishda juda muhim ahamiyatga ega. “Ertak yolg‘on, ammo unda ishora bor…” degan ibora bor. Qiziq, yolg‘onning qanday darsi bo‘lishi mumkin? Va bu qanday yolg‘onki, u ichida saboq yashirin? E’tibor bering: har qanday mavhum, timsolli ifoda ortida doim bitta, hattoki bir nechta ma’nolar qatlami yashiringan bo‘ladi. Yoki mana bu ibora: “na o‘ylab topish mumkin, na taxmin qilish, faqat ertakda aytish mumkin”. Ya’ni, ertak – bu to‘qima emas, balki o‘tmishda bo‘lgan voqeani aytib berish shaklidir. Qadimgi ertaklar va ularga yuklangan ma’noni tushunish uchun zamonaviy dunyoqarashdan voz kechish va dunyoni o‘sha qadimiy davrlarda yashagan odamlarning nigohi bilan ko‘ra bilish kerak. Bu qadimgi dunyoni tushunishga kalit – bu ertaklardagi o‘zgarmas timsollar, ya’ni obrazlardir. Shunday ertaklardan biri – “Sholg‘om” ( Сказка о репке ) haqidagi ertakdir. Bu ertakni deyarli har kim bolaligidan biladi. Uning asl slavyancha variantida bu ertak avlodlar o‘rtasidagi munosabatlar, shuningdek, vaqt, hayot shakllari va mavjudlik shakllarining o‘zaro aloqasini ko‘rsatadi. Zamonaviy rus folklori tadqiqotchisi N.I. Baxtina o‘z tadqiqotida shuni ta’kidlaydiki, hozirgi ertak variantida aslida mavjud bo‘lgan yana ikki obraz – Ota va Ona yo‘q. Ular bo‘lmaganligi sababli elementlar soni yetti bo‘lib qolgan. Yettilik tizimi esa 19 keyinchalik paydo bo‘lgan bo‘lib, slavyanlarning asl dunyoqarashi to‘qqizlik tizimiga asoslangan.Asl ertakda to‘qqizta obraz mavjud bo‘lgan bo‘lib, har birida ma’no va timsol yashiringan: Sholg‘om (Репка) – bu nasl mulki va ajdodlar donoligi, ya’ni ildizlar. U yer osti, yer usti va olamdagi barcha narsani o‘zida birlashtiradi. Bobo ( Dед ) – Qadimgi donolik timsoli. Buvi ( Бабка ) – Uy an’analari, xo‘jalik yuritish timsoli. Ota ( Отец ) – Himoya va tayanch. Ona ( Мать )– Sevgi va g‘amxo‘rlik. Nabira ( Внучка ) – Farzandlar va kelgusi avlod. It ( Жучка ) – Xonadon barakasi, oila xavfsizligi va himoyasi. Mushuk ( Кошка ) – urug‘ ichidagi baraka va osoyishtalik ramzi, chunki u uydagi uyg‘unlik va tinchlikni ifodalaydi. Sichqon (Мышка) – oilaviy farovonlik, moddiy barqarorlik timsoli; agar uyda ovqat yo‘q bo‘lsa – sichqonlar ham bo‘lmaydi [Mazalova, 2011]. Asl ma’no quyidagicha bo‘lgan: Urug‘ (ajdodlar) bilan bog‘liqlikni saqlash, ajdodlar xotirasini e’zozlash, oila bilan uyg‘unlikda yashash va oilada baxtli bo‘lish. 20 1.3 Ertak tilining O‘zbekistonda o‘rganilishi Ertak tilining O‘zbekistonda o‘rganilishi ham tilshunoslik, adabiyotshunoslik va folklor sohalarida keng tarqalgan ilmiy tadqiqotlar mavzusiga aylangan. O‘zbek xalqi og‘zaki ijodining eng qadimgi va boy shakllaridan biri sifatida ertaklar, tilshunoslar va adabiyotshunoslarning diqqat markazida turadi. O‘zbek ertaklarining tili, nafaqat ularning adabiy-estetik xususiyatlarini, balki xalqning madaniy, ma'naviy va dunyoqarashini ham aks ettiradi. Ertak tilining o‘rganilishi, o‘ziga xos morfologik, sintaktik, leksik va semantik jihatlarni tahlil qilishni o‘z ichiga oladi. O‘zbekistonda ertak tilini o‘rganish tarixan ko‘plab ilmiy tadqiqotchilar tomonidan amalga oshirilgan. XX asrning 40-50-yillarida, folklor va tilshunoslikka oid dastlabki izlanishlar paydo bo‘ldi. O‘zbek ertaklarining tili va strukturasini tahlil qilgan ilk tadqiqotlar, asosan, grammatik, morfologik va sintaktik jihatlarga qaratilgan edi. O‘zbek tilshunoslari, masalan, A. Davronov, Sh. A'zamov, S. Sadiqov, T. To‘xtasinov kabi olimlar, ertak tilini o‘rganishda uning o‘ziga xos grammatik strukturalarini, so‘z shakllarini va sintaktik qurilmalarni tahlil qilishgan. Ularning tadqiqotlari, o‘zbek ertaklaridagi frazeologizm, so‘z birikmalarining tuzilishi va sintaktik xususiyatlarini aniqlashda muhim rol o‘ynagan. O‘zbek ertaklarining tilini o‘rganish jarayonida, morfologik jihatlar ham alohida o‘rganilgan. O‘zbek ertaklarida ko‘plab murakkab so‘zlar, leksik birikmalar va xalq tiliga xos frazeologizm ishlatiladi. Ertaklardagi so‘z 21 shakllarining xilma-xilligi, ayniqsa, kelishik, ko‘plik va fe'lning zamon shakllari, ayniqsa diqqatga sazovordir. Shuningdek, o‘zbek ertaklarining sintaktik tuzilishi ham o‘ziga xos. Ko‘pincha sodda va murakkab gaplar, takrorlashlar va frazeologik birliklar orqali ertaklarning obrazlari va voqealari jonlantiriladi. O‘zbek ertaklarining sintaksisi, ko‘pincha ularning musiqiy va ritmik jihatlarini ham hisobga olgan holda tahlil qilinadi. Ertak tilining o‘rganilishi, shuningdek, ularning semantik aspektlarini ham o‘z ichiga oladi. O‘zbek ertaklarida ishlatiladigan so‘zlar va iboralar ko‘pincha kengaytirilgan ma'no kasb etadi, va ular ko‘pincha xalqning diniy, axloqiy va falsafiy qarashlarini aks ettiradi. Masalan, ko‘plab ertaklarda «yaxshilik va yomonlik», «haqiqat va yolg‘on» kabi qarama-qarshiliklar bilan bog‘liq semantik maydonlar mavjud. Ertaklar orqali xalq, o‘zining qadriyatlarini, me'yorlarini va ijtimoiy muammolarini tahlil qiladi. Bu jihatlar, o‘zbek ertaklari tilining nafaqat badiiy, balki ma'naviy maqsadlarini ham tushunishga yordam beradi. Ertak tilini o‘rganishning boshqa bir muhim jihati, ularning fonetik xususiyatlari bilan bog‘liq. O‘zbek ertaklarida tovushlar, ularning qayta-qayta ishlatilishi va ritmik tuzilishi muhim rol o‘ynaydi O‘zbek tilshunosligida xalq og‘zaki ijodining tili, ayniqsa ertak matnlarining lingvistik xususiyatlari o‘ziga xos o‘rinni egallaydi. Biroq uzoq yillar davomida e’tibor asosan ertaklarning janriy tasnifi, tematik mazmuni va ideologik-tarbiyaviy jihatlariga qaratilgan bo‘lib, sintaktik tahlil masalasi ko‘proq fon vazifasini bajargan. So‘nggi yillarda tilshunoslik fanida kuzatilayotgan yangi yondashuvlar — strukturaviy, kommunikativ-pragmatik va funksional yo‘nalishlar ertak sintaksisini alohida ilmiy masala sifatida o‘rganish zaruratini tug‘dirdi. Ertak sintaksisi deganda, avvalo, og‘zaki nutqqa xos sintaktik birliklar, gap tuzilmalari, ularning o‘zaro aloqasi, uslubiy yuklamasi va matn doirasidagi funksiyasi tushuniladi. O‘zbek xalq ertaklari og‘zaki og‘ushda yaratilgani bois, ularning sintaktik qurilishi ham og‘zaki nutqqa xos tabiiylik, soddalik, ifoda erkinligi va emotsional rang-baranglik bilan ajralib turadi. Ayniqsa, oddiy gaplar, bog‘lovchisiz bog‘langan gaplar, takroriy va parallel tuzilmalar, so‘zlar va 22 iboralarning ritorik shakllari ertak sintaksisining asosiy ko‘rinishlaridan hisoblanadi. O‘zbek tilshunosligida ertak tili sintaktikasini tadqiq qilishga oid ilk ilmiy mulohazalar H.Sulaymonova, O.Sharafiddinov, A.Qodirov kabi olimlar asarlarida uchraydi. Ularning fikricha, ertaklar tili xalq nutqining eng boy, obrazli va ifodali qatlamini tashkil etadi, va bu qatlamda gaplarning sintaktik qurilishi muhim rol o‘ynaydi. H.Sulaymonovaning bolalar adabiyoti va xalq ijodi tiliga bag‘ishlangan ishlari, ayniqsa, gap strukturalari, bog‘lovchilarning qo‘llanilishi, intonatsiya bilan bog‘liq sintaktik birliklar bo‘yicha dastlabki ilmiy asoslarni yaratgan. O‘zbek ertaklarida tez-tez uchraydigan formulaviy iboralar — “bor ekan-u yo‘q ekan”, “yuribdi-yuribdi”, “bir bor ekan, bir yo‘q ekan” kabi sintaktik birliklar milliy ertak sintaksisining muhim belgilaridan biri sanaladi. Bu kabi gaplar nafaqat matnni boshlovchi yoki tugatuvchi ramziy birliklar bo‘lib xizmat qiladi, balki ertak strukturasi, vaqt va makonni aniqlashtirish, tinglovchining e’tiborini jalb qilish, voqealarni umumlashtirish kabi funksiyalarni bajaradi. Ertaklar sintaksisida yana bir muhim xususiyat — takroriylik bo‘lib, bu harakatlar, voqealar yoki dialoglarning bir necha marta aynan yoki qisman takrorlanishi orqali syujetga ritmik va dramatik ohang beradi. Masalan, botir qahramonning uch marta yo‘lga chiqishi, uchta to‘siqdan o‘tishi, uchta maxluq bilan kurashishi — bu strukturalarning sintaktik ko‘rinishlari, parallel tuzilmalar vositasida ifodalanadi. O‘zbek xalq ertaklarida uchraydigan dialogik sintaksis ham alohida e’tiborga loyiq. Qahramonlar o‘rtasidagi suhbatlar odatda sodda, ammo mazmunan chuqur bo‘lib, ular asosan qisqa gaplar, so‘z o‘yinlari, iboraviy konstruktsiyalar yordamida beriladi. Bu esa ertak tilining bolalar uchun tushunarli, emotsional jihatdan ta’sirchan va esda qolarli bo‘lishini ta’minlaydi. So‘nggi yillarda xalq ertaklarining sintaktik qurilmasi zamonaviy lingvistik yondashuvlar asosida tahlil qilinmoqda. Jumladan, korpus lingvistikasi asosida tuzilgan elektron matnlar bazasi orqali ertaklarda eng ko‘p uchraydigan sintaktik konstruksiyalar statistik jihatdan aniqlanmoqda. Diskurs tahlili, pragmalingvistika, 23 funksional stilistika kabi metodlar yordamida ertak gaplarining kommunikativ maqsadlari, gap qurilishi orqali ifodalanuvchi ma’naviy-estetik qiymatlari ochib berilmoqda. Yana bir e’tiborga molik holat shuki, ertak sintaksisi ko‘p hollarda boshqa janr turlaridan farqli uslubga ega. Jumladan, rivoyatlar yoki dostonlarda ko‘proq murakkab, san’atli gaplar qo‘llanilsa, ertaklarda sodda, tushunarli, lisoniy jihatdan bolalar ongiga yaqin bo‘lgan sintaktik strukturalar ustuvorlik qiladi. Bu farqni aniqlash orqali xalq og‘zaki ijodi turlarining til xususiyatlarini qiyosiy o‘rganish imkoniyati yuzaga keladi. Bugungi kunda magistrlik dissertatsiyalari va ilmiy maqolalar doirasida “O‘zbek ertaklari sintaksisi”, “Bolalar og‘zaki adabiyotida gap tuzilmalari”, “Ertak tili va sintaktik uslub” kabi mavzularda ilmiy izlanishlar olib borilmoqda. Bu esa nafaqat tilshunoslik, balki adabiyotshunoslik, uslubshunoslik, tarjimashunoslik, madaniyatshunoslik va pedagogika fanlari kesimida ertak sintaksisini chuqurroq o‘rganishga yo‘l ochmoqda. Ertak sintaksisining O‘zbekistonda o‘rganilishi endilikda mustaqil ilmiy yo‘nalish sifatida shakllanmoqda. Bu borada ilgari surilgan ilmiy nazariyalar, o‘rganilgan konkret tahlillar, yangi metodologiyalar va ilg‘or texnologiyalardan foydalanish orqali ertak matnining nafaqat semantik va estetik, balki grammatik va kommunikativ imkoniyatlari ham ochib berilmoqda. Ertak sintaksisi kelajakda tilshunoslik fanining dolzarb va amaliyotda foydali bo‘lgan yo‘nalishlaridan biri bo‘lib qolishi shubhasizdir. Ertak xalq og‘zaki ijodining eng qadimiy va ommaviy janrlaridan biri hisoblanadi. Har bir inson bolalik chog‘idan boshlab ertaklar tinglab ulg‘ayadi. Kattalar bolalarni ovutish yoki tarbiyalash maqsadida ertak aytib beradilar, bolalar esa maktab yoshiga yetgach, kichik ertaklarni o‘zlari hikoya qila boshlaydilar. Bolalar aytgan ertaklar asosan kattalardan eshitilgan va qisman o‘zlari to‘qigan hikoyalardan iborat bo‘ladi. Tadqiqotchi Yu. Sokolov bu holatga e’tibor qaratib, “Bolalarning bir-birlariga aytib bergan ertaklari deyarli yozib olinmadi” deya afsus 24 bildirgan edi. Haqiqatdan ham, to‘plangan xalq ertaklarining aksariyati kattalar tomonidan aytilganligi kuzatiladi. Har bir millatning ertaklari o‘sha xalqning tarixi, madaniy hayoti, ichki dunyosi, e’tiqodi, urf-odatlari hamda iqlim va tabiiy sharoitlari haqida qimmatli ma’lumot manbai hisoblanadi. Ertaklarning badiiy-kompozitsion tuzilishi o‘ziga xos bo‘lib, ular odatda an’anaviy qoliplar asosida shakllanadi va ijro etiladi. Ularning tuzilishi kirish, boshlanish, tugun, epik sarguzasht va yakun qismlaridan iborat. Ertaklarning an’anaviy kirish qismi tinglovchilar e’tiborini jalb qilish, ularni ertak tinglashga tayyorlash vazifasini bajaradi. An’anaviy kirish qismlari ertak syujetiga mos keladigan tasavvur muhitini yaratish, tinglovchilarda ko‘tarinki kayfiyat hosil qilishga xizmat qiladi. Odatda, bu qismlar saj‘langan nasriy uslubda bo‘lib, zamon va makon haqidagi ma’lumotlarni ifodalaydi. Masalan, “Gulpari” ertagining kirish qismida shunday deyilgan: “Bir bor ekan, bir yo‘q ekan, bo‘ri bakovul ekan, tulki yasovul ekan, g‘oz karnaychi ekan, o‘rdak surnaychi ekan, toshbaqa tarozidor ekan, qurbaqa undan qarzdor ekan. Qadim zamonlarda Gulzor degan bir mamlakat bo‘lgan ekan. Shu mamlakatda donishmandlikda tengi yo‘q chol-u kampir yashagan ekan”. Ba’zan ertak kirish qismi hajviy ruhga ega bo‘lib, qiziqarli va o‘zgacha ohangda boshlanadi. Masalan: “Taraqa-turuq, omoch-u bo‘yinturuq, Shomirzoyi qoqquruq, Boqi charaqi, baroq ko‘z darvozaboni, hayhot, og‘zingga novvot...” Ba’zi ertaklarda kirish qismi mustaqil holda qolishi yoki syujetning boshlanishiga ulanmasligi mumkin. Boshlama qahramonlar haqida umumiy tasavvur berib, voqealar qaysi zamon va makonda kechishini bildiradi. Misol tariqasida quyidagi iboralarni ko‘rishimiz mumkin: “Bor ekanda, yo‘q ekan. Och ekanda, to‘q ekan. Qadim zamonda bir podsho o‘tgan ekan.” Sehrli ertaklarda asosiy qahramonlarning nomi sir saqlanib, ularning faqat laqablari aytiladi. Masalan: 25 “Uch og‘ayni bor ekan. To‘ng‘ichining oti — Yulduz sanar, o‘rtanchasining oti — Daryo bog‘lar, kenjasining oti — Qilich qora ekan.” Ertak boshlamalari uzun yoki qisqa shaklda bo‘lib, voqealar qaysi joyda va qachon sodir bo‘lishini aniq ko‘rsatmaydi. Ba’zan boshlama va ertak syujeti birlashtirilib, hikoya bevosita asosiy voqealar bilan bog‘lanadi. Masalan: “O‘tgan zamonda uch aka-uka botir bo‘lib, ular o‘z omadlarini sinab ko‘rish uchun uzoq safarga yo‘lga chiqibdilar.” Bu kabi boshlamalar ertak voqealarining tezlashishiga va ziddiyatlarning kuchayishiga sabab bo‘ladi. Shuni ta’kidlash joizki, boshlama ekspozitsiya emas, balki unga kirish qismidir. Boshlama syujetga to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘lanmaydi, aksincha, voqealar rivoji ekspozitsiyadan boshlanadi. Ekspozitsiya esa bevosita ertakning asosiy voqealariga bog‘liq bo‘lib, syujet chizig‘ining rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatadi. Masalan, “To‘rabekxonim” ertagining ekspozitsiyasida asosiy qahramonlar haqida batafsil ma’lumot beriladi: 7 “Bir podsho bor ekan, davlat unga yor ekan, qo‘shnilari ko‘p ekan, yurtdan ko‘ngli to‘q ekan. Uning yagona qizi To‘rabekxonim dono va sohibjamol bo‘lib, dovrug‘i olamga tarqalgan ekan. Unga ko‘plab shahzodalar sovchi qo‘ygan, biroq u hammasini rad etgan ekan. Kunlardan bir kuni Marv degan yurtning podshosi To‘rabekxonim haqida eshitib, unga oshiq bo‘lib qolibdi.” Ushbu ekspozitsiya ertak kompozitsiyasining muhim elementi bo‘lib, syujet rivojiga aniq yo‘nalish beradi va asosiy voqealarga tayyorgarlik vazifasini bajaradi. Natijada ertak syujeti aniq shakllanadi va sarguzashtlarga asos yaratadi. 8 O‘zbek ertaklarini o‘rganish jarayonida quyidagi asosiy xulosalarga kelish mumkin: Ertaklarning sintaktik tuzilishi – an’anaviy kirish qismi, ekspozitsiya, syujet rivoji va yakun qismi o‘ziga xos sintaktik birliklarga ega bo‘lib, ular xalq ijodining og‘zaki shaklda rivojlanishini aks ettiradi. 7 Turg‘unov, A. (2006). O‘zbek tilida so‘z birikmalarining analizi. Toshkent: O‘qituvchi. 8 Akramov, E. (2008). O‘zbek tili va uning tahlil uslublari. Toshkent: O‘zbekiston. 26 Ertaklar tili va uslubi – xalq tiliga xos bo‘lib, unda metafora, ta’kid, parallelizm kabi badiiy san’atlar keng qo‘llaniladi. Ilmiy yondashuvlar – O‘zbekistonda ertaklarni o‘rganishda strukturaviy, semantik va lingvopoetik tahlil usullari qo‘llanilib, ularning sintaktik xususiyatlari tizimli o‘rganib chiqilmoqda. Madaniy va tarbiyaviy ahamiyati – ertaklar nafaqat lingvistik jihatdan, balki yosh avlodning axloqiy tarbiyasini shakllantirishda ham muhim o‘rin tutadi. O‘zbek ertaklarining sintaksisini o‘rganish nafaqat tilshunoslik, balki adabiyotshunoslik va madaniyatshunoslik nuqtai nazaridan ham katta ahamiyat kasb etadi. Kelajakda ushbu sohadagi tadqiqotlarni kengaytirish ertaklarning mantiqiy va lingvistik tuzilishini yanada chuqur anglash imkonini beradi. II BOB. MORFOLOGIK TA'LIMOTLARNING NAZARIY ASOSLARI 2.1. Morfologiyaning Rossiyada, Yevropada, O‘zbekistonda o‘rganilishi Morfologiya tilshunoslikning muhim bo‘limi bo‘lib, u so‘zlarning shakllanishi, tuzilishi va grammatik kategoriyalarini o‘rganadi. Morfologik ta limotlarning nazariy asoslari qadimiy davrlarga borib taqaladi. Dastlabkiʼ morfologik qarashlar qadimgi yunon olimlari — Platon, Aristotel va ayniqsa Dionisiy Trakiylik asarlarida shakllangan. Dionisiy tomonidan ishlab chiqilgan “Grammatika san’ati” asarida so‘z turkumlari, ularning shakl va vazifasi haqida ilk tasnifiy yondashuvlar ilgari surilgan. Bu yondashuvlar keyinchalik Lotin grammatikasi va boshqa Yevropa tillaridagi morfologik tadqiqotlarga zamin yaratgan. 9 Yevropa tilshunosligida XIX asrda morfologiya ilmiy jihatdan mustaqil sohaga aylana boshladi. Ayniqsa, klassik filologiya, tarixiy-qiyosiy tilshunoslik, strukturallik va generativ grammatika kabi nazariy oqimlar morfologik ta limotni ʼ yanada rivojlantirdi. Franz Bopp va August Schleicher tomonidan shakllantirilgan tarixiy-qiyosiy metod so‘zlarning kelib chiqishi, ildizlari va morfologik o‘zgarishlarini tarixiy nuqtai nazardan o‘rganishni ilgari surdi. Ular til o‘zgarishini 9 G‘afurov I. O‘zbek xalqi ertaklari va ularning strukturalari. – Toshkent: O‘zbekiston, 1990. – B. 182. 27 biologik taraqqiyotga o‘xshatganlar va morfologik shakllar taraqqiyot qonunlariga bo‘ysunadi deb hisoblashgan. XX asrga kelib, morfologiyaga yondashuvlar yanada murakkablashdi. Ferdinand de Saussurening strukturaviy nazariyasi morfologiyani ichki tizimli birliklar orqali o‘rganishni taklif etdi. U tilni sinxron holatda, ya’ni hozirgi ko‘rinishida tahlil qilish zarurligini asoslab berdi. Saussure yondashuvi morfologik birliklarni tizimdagi o‘rni, funksiyasi va qarama-qarshi birliklar orqali tushunishga zamin yaratdi. Bu esa keyinchalik N. Trubetskoy, R. Jakobson kabi olimlarning fonologiya va morfologiyani uzviy bog‘langan tizim sifatida ko‘rishiga olib keldi. Shuningdek, generativ grammatika nazariyasi asoschisi Noam Chomsky morfologik tuzilmani sintaktik strukturadan ajralmas deb hisoblagan. U tilni inson ongida mavjud bo‘lgan universal grammatik qoidalar asosida tashkil etilgan deb bilgan va morfologiyani sintaksis bilan uzviy bog‘lagan holda tahlil qilgan. Uning modeli bo‘yicha, har qanday til morfemalar asosida quriladi, morfologik o‘zgarishlar esa chuqur va sirtqi strukturalar orasidagi aloqalardan kelib chiqadi. Rus tilshunosligida esa morfologik nazariyaga katta hissa qo‘shgan olimlar qatoriga A.A. Shaxmatov, V.V. Vinogradov, N.Yu. Shvedova kiradi. Ular so‘z yasalishi, flektiv va agglutinativ tizimlar, grammatik kategoriya va morfologik paradigma kabi tushunchalarni nazariy va amaliy asosda ishlab chiqqanlar. Ayniqsa, Shaxmatovning rus tilidagi fe’l shakllari va ularning tarixiy shakllanishi haqidagi ishlari boshqa tillarda ham tadqiqotlarga turtki bo‘lgan. O‘zbek tilshunosligida morfologik tadqiqotlar XX asr boshlaridan boshlab jadal rivojlandi. Abdulla Oripov, Sh.Rahmatullayev, M.Qoriev, N. Mahmudov, G‘.Abdurahmonov singari olimlar o‘zbek tilidagi morfologik birliklar, ularning turlari, grammatik kategoriyalari va ularning semantik yuklamasi bo‘yicha nazariy asoslar yaratganlar. O‘zbek tilining agglutinativ xususiyati, affikslarning funksional yuklamasi, modal shakllarning ifoda vositalari chuqur o‘rganilgan. Morfologik ta limotlar zamonaviy lingvistikaning boshqa sohalari,ʼ jumladan, korpus lingvistikasi, kompyuter lingvistikasi, kognitiv tilshunoslik va psixolingvistika bilan integratsiyalashib, yanada keng imkoniyatlarga ega 28 bo‘lmoqda. Morfologik analiz bugungi kunda avtomatik matn tahlili, tarjima tizimlari, tilni o‘rganish platformalari va sun’iy intellekt asosidagi dasturlar uchun asosiy vositalardan biriga aylangan. Morfologik ta limotlar tilshunoslikning eng asosiy va fundamentalʼ sohalaridan biri bo‘lib, u til tuzilishining ichki mexanizmlarini ochib berishda muhim rol o‘ynaydi. Uning nazariy asoslari qadimdan shakllangan bo‘lsa-da, har bir tilga xos bo‘lgan morfologik tizimlar o‘ziga xoslik kasb etadi va zamonaviy tadqiqotlar bilan boyib boraveradi. Morfologik ta'limotlar tilshunoslikda so‘zlarning tarkibi va strukturasini o‘rganishga asoslangan ilmiy yo‘nalishdir. U til tizimining eng muhim qismida – so‘zlarning shakli, morfemalari va ularning o‘zaro bog‘liqligini o‘rganishga qaratilgan. Morfologiya, tilning eng asosiy elementlari bo‘lgan so‘zlarni shakllantirishni va ularning o‘zgarishlarini tahlil qiladi. Bu so‘zlarning o‘zgarishiga sabab bo‘ladigan omillar, ya'ni grammatik kategoriyalar, affikslar, konsonant va vokal almashishlari kabi faktlar tahlil qilinadi. Morfologik ta'limotning nazariy asoslari tilni o‘zgarishlar, qoidalar va strukturaviy jihatlar nuqtai nazaridan o‘rganishni ta'minlaydi. Bu tilni o‘rganishda murakkab tizimlar va aloqalarni tushunishga yordam beradi. Morfologik ta'limotlarning nazariy asoslarining yana bir muhim jihati shundaki, ular til tizimining boshqa bo‘limlari bilan, xususan, sintaksis, semantika va fonologiya bilan chambarchas bog‘liqdir. Masalan, morfologiyaning sintaksis bilan aloqasi so‘z turkumlarining va ularning sintaktik funksiyalarining o‘zaro ta'sirida namoyon bo‘ladi. Morfologiya, shuningdek, tilning semantik jihatlari bilan ham chambarchas bog‘liq bo‘lib, bu yerda so‘zlarning ma'nosi va shakllanishi, leksik va grammatik ma'nolarni ifodalashda o‘zgarishlar haqida gap boradi. Morfologik tizimning nazariy asoslarini tushunishda, tilning tarixiy rivojlanishi ham katta ahamiyatga ega. Tili va morfologiyasi o‘zgarishlarga uchraydi, bu esa uning vaqt o‘tishi bilan qanday shakllanishi va rivojlanishini anglashga yordam beradi. Masalan, ayrim tillarda eski morfologik shakllar hozirgi 29 zamon tilida mavjud emas, lekin ular til tarixini o‘rganishda muhim ma'lumotlarni beradi. Morfologik ta'limotlar, shuningdek, turli tillardagi umumiy va o‘ziga xos xususiyatlarni taqqoslashga yordam beradi va bu orqali tillar o‘rtasidagi morfologik farqlarni va umumiyliklarni aniqlash mumkin. 10 Morfologik ta'limotlarning nazariy asoslari tilshunoslikning boshqa sohalari bilan birgalikda tilning rivojlanishini, strukturaviy o‘zgarishlarini va uning ijtimoiy-hayotiy jarayonlar bilan bog‘liqligini chuqur tahlil qilish imkonini beradi. Bunday yondashuv tilni nafaqat nazariy, balki amaliy nuqtai nazardan ham o‘rganishga yordam beradi. Bu o‘z navbatida lingvistik tadqiqotlarni yanada boyitadi, yangi uslublar va yondashuvlarni ishlab chiqishga imkon yaratadi. Bundan tashqari, morfologik ta'limotlarning nazariy asoslari o‘zgaruvchan dunyoda yangi kommunikatsiya vositalarining paydo bo‘lishi, tillarning bir-biriga ta'siri va lingvistik innovatsiyalarni o‘rganishda ham zarurdir. Lingvistik ilm-fanda morfologiyaning o‘rni va roli o‘zgarishlarga mos ravishda yangilanadi va yangi metodologiyalar ishlab chiqiladi. Shu bilan birga, bu nazariy asoslar tilning tabiiy rivojlanishini va tilshunoslikdagi turli ilmiy maktablarning metodologik yo‘nalishlarini tushunish imkonini beradi. Morfologik ta'limotlarning nazariy asoslari, shuningdek, tilshunoslar uchun tilni o‘rganishda ilmiy metodlarning aniq va samarali tizimini yaratishga yordam beradi. Bu esa o‘z navbatida, tilshunoslikdagi yangi usullarni joriy etish, ularni amaliyotda qo‘llash va tilni rivojlantirishga qaratilgan yangi tadqiqotlar olib borishga imkon yaratadi. Morfologiyaning o‘rganilishi Rossiyada uzun tarixga ega bo‘lib, tilshunoslik fanining shakllanishi va rivojlanishida muhim o‘rin tutadi. Rossiyada morfologiya asosan XIX asrning ikkinchi yarmida shakllana boshladi. Bu davrda Rossiya tilshunoslari tilning grammatik tuzilishini va uning morfologik tizimlarini o‘rganishga katta e'tibor qaratdilar. Ayniqsa, Aleksey Shaxmatov, Vladimir Leningradsev kabi tilshunoslar rus tilining morfologik tizimini tahlil qilishda katta hissalarini qo‘shdilar. Shaxmatov rus tilining so‘z shakllarini va ularning 10 Xayrullayeva, D. (2011). O‘zbekcha gaplarning sintaktik tahlili. Toshkent: Sharq. 30 o‘zgarishini chuqur o‘rganib, morfologiyaning strukturaviy tomonlarini ta'kidladi. Rossiyada morfologiya o‘zining klassik tushunchalarini va tasniflarini ishlab chiqishga asoslangan va hozirgi kunga kelib, bu soha yanada takomillashgan. Yevropada morfologiya asosan XVIII asrda rivojlanish jarayoniga kirishdi. Ilk yevropalik morfologlar, jumladan, Wilhelm von Humboldt va Ferdinand de Saussure, tilning tuzilishini tahlil qilishda morfologik elementlarni o‘rganishga katta ahamiyat berdilar. Humboldt, tilni inson tafakkuri va uning dunyoqarashini aks ettiruvchi jarayon sifatida ko‘rgan va morfologiyani tilni tushunishning asosiy vositasi deb hisoblagan. Saussure esa morfologik tuzilmalarning til tizimining boshqa elementlari bilan, xususan, semantika va sintaksis bilan aloqasini o‘rgangan. Yevropa tilshunosligi morfologiyani nafaqat til tizimining ichki tuzilishini, balki uning tarixiy rivojlanishini va boshqa tillar bilan aloqasini ham o‘rganishga qaratgan. O‘zbekistonda morfologiya ilmiy-tadqiqot ishlari XX asrning o‘rtalaridan boshlab kuchaygan. O‘zbek tilshunoslari, xususan, Muhammadali Do‘stov, Xolmuhammad Isayev va G‘olibjon Zokirov, o‘zbek tilining morfologik tizimini o‘rganish va tasniflashda muhim ishlar olib borganlar. O‘zbek tilining morfologiyasini tahlil qilishda ayniqsa so‘z turkumlari, ularning o‘zgarishi va affiksal tizimiga e'tibor qaratilgan. O‘zbek tili morfologiyasining o‘rganilishi, ayniqsa, o‘zbek tilining an'anaviy morfologik strukturalarini saqlab qolish, ularni ilmiy jihatdan tushunish va rivojlantirishga qaratilgan. O‘zbek tilining morfologik xususiyatlarini o‘rganish orqali, tilshunoslar nafaqat tilning ichki tuzilishini, balki uning ijtimoiy va madaniy o‘zgarishlar bilan aloqasini ham yoritishga muvaffaq bo‘lishdi. Morfologiya o‘rganishidagi asosiy tendentsiyalar hozirgi kunda Rossiya, Yevropa va O‘zbekistonda o‘zgarib bormoqda. Rossiya va Yevropada morfologiyaning poststrukturalistik va postmodernistik yondashuvlar bilan bog‘liq yangi yo‘nalishlari paydo bo‘ldi, bu esa tilshunoslarning tilning dinamikasini, o‘zgarishlarni va kommunikativ funktsiyalarni tushunishda yangi metodlarni qo‘llashiga olib keldi. O‘zbekistonda esa morfologiya ilmiy tadqiqotlar, o‘zbek 31 tilining o‘ziga xos xususiyatlarini o‘rganishga, uning amaliy qo‘llanilishi va ta'limda qo‘llanilishiga katta e'tibor qaratilmoqda. Bu esa o‘z navbatida tilning taraqqiyotini, so‘z shakllarining dinamikasini va morfologik tizimlarning yuksalishini ta'minlaydi. Morfologiyaning o‘rganilishi tilshunoslikda asosiy fanlardan biri bo‘lib qolmoqda, chunki u til tizimining asosiy komponenti hisoblanadi. Rossiya, Yevropa va O‘zbekistonda morfologiya ilmiy-tadqiqot ishlari nafaqat nazariy jihatdan, balki amaliy jihatdan ham tilni tushunish va o‘rganishda katta ahamiyatga ega. U tilning rivojlanishiga, uning shakllanishiga va tili o‘zgartiradigan ijtimoiy sharoitlarni tushunishga yordam beradi. 11 2.2. Morfologiyaning obyekti va predmeti Morfologiya tilshunoslik fanining soha bo‘lib, u til birliklarining shakl jihatidan o‘zgarishi, so‘zlarning tuzilishi va ularning grammatik kategoriyalarini o‘rganadi. Morfologiyaning obyekti — bu til tizimidagi so‘zlar va ularning shakl jihatdan o‘zgarish xususiyatlari hisoblanadi. Bu o‘zgarishlar so‘zlarning grammatik funksiyasiga, gapdagi vazifasiga va boshqa birliklar bilan bog‘lanishiga xizmat qiladi. Morfologik tahlil orqali so‘zlarning qanday turkumga mansubligi, ularning qanday affikslar orqali o‘zgarishi va qanday grammatik ma’nolarni ifodalayotgani aniqlanadi. Morfologiyaning predmeti esa so‘zlarning tuzilishi va grammatik shakllanishi bilan bog‘liq bo‘lgan qonuniyatlarni o‘rganishdir. Bu doirada so‘z yasash, so‘z turkumlari, morfemik tarkib, grammatik kategoriyalar (son, kelishik, zamon, mayl va boshqalar), shuningdek, so‘z shakllarining paradigmalari chuqur tahlil qilinadi. Morfologiya tilning grammatik tizimini tashkil qiluvchi asosiy 11 Akramov E. O‘zbek tili va uning tahlil uslublari. – Toshkent: O‘zbekiston, 2008. – B. 170. 32 bo‘g‘in bo‘lib, uning yordamida tilning strukturasi, sintaksis bilan bog‘liqligi va semantik asoslari aniqlanadi. Morfologiyaning o‘rganish obyekti bo‘lgan morfemalar — tilning eng kichik ma’noli birliklari hisoblanadi. So‘zlar morfemalarning birikishidan tashkil topadi va ular o‘z navbatida leksik, grammatik yoki xizmat vazifasini bajaradi. Morfologik tahlil orqali har bir so‘zning qanday morfemalardan tashkil topgani, bu morfemalarning qanday vazifa bajarayotgani va qaysi grammatik kategoriya bilan bog‘liq ekani aniqlanadi. Bu esa tilni tizimli, tartibli va ilmiy asosda o‘rganishga imkon yaratadi. Morfologiyaning asosiy vazifasi — til birliklarining shakliy o‘zgarishlarini aniqlash va ularni tasniflashdan iborat. Bu jarayonda so‘z turkumlari markaziy o‘rinni egallaydi, chunki har bir turkumning o‘ziga xos grammatik xususiyatlari mavjud. Masalan, otlar son va kelishik kategoriyalariga ega bo‘lsa, fe’llar zamon, shaxs, mayl kabi kategoriyalar bilan ajralib turadi. Morfologiya ana shu grammatik kategoriyalar va ularning ifodalanish shakllarini, ularning paradigmal tizimini tahlil qiladi. Yana bir muhim jihat shundaki, morfologiya o‘z predmeti doirasida til tizimining dinamik rivojlanishini ham o‘rganadi. So‘z yasash jarayonlari, yangi birliklarning tilga kirib kelishi, arxaik shakllarning o‘rnini yangilari bilan almashishi, tilning tarixiy taraqqiyoti davomida yuzaga kelgan o‘zgarishlar morfologiyaning ilmiy tadqiqot yo‘nalishlari qatoriga kiradi. Shu tariqa, morfologiya tilshunoslikdagi eng muhim va asosiy sohalardan biri bo‘lib, tilni strukturaviy va funksional jihatdan chuqur tahlil qilish imkonini beradi. 12 12 Xayrullayeva, D. (2011). O‘zbekcha gaplarning sintaktik tahlili. Toshkent: Sharq. 33 2.3. So‘z turkumlari masalasi So‘z turkumlari — tilshunoslikda so‘zlarni grammatik, semantik va sintaktik xususiyatlariga ko‘ra guruhlarga ajratish tizimidir. Har bir so‘z turkumi o‘ziga xos morfologik belgilar, so‘z yasalish imkoniyatlari va gapda bajaradigan sintaktik vazifalari bilan ajralib turadi. So‘z turkumlari orqali so‘zlarning qanday grammatik kategoriyalarga ega ekani, ularning gapda tutgan o‘rni va qanday bog‘lanishlarga kirishishi aniqlanadi. Tilshunoslikda bu masala qadim zamonlardan beri muhim o‘rinda turib kelgan. 13 So‘z turkumlari masalasi qadimgi yunon tilshunoslari tomonidan o‘rganila boshlangan. Aristotel va uning izdoshlari so‘zlarni ilk bora ot, fe’l, sifat kabi toifalarga ajratgan. Keyinchalik bu an’ana lotin va arab tilshunosligida davom ettirildi. O‘zbek tilshunosligida esa so‘z turkumlari masalasi XX asrning birinchi yarmidan boshlab chuqur ilmiy asosda o‘rganila boshlandi. Tilshunos olimlarimiz tomonidan ot, fe’l, sifat, son, olmosh, ravish, bog‘lovchi, yuklama, undov kabi so‘z turkumlari belgilab berildi. So‘z turkumlari ikkita asosiy guruhga bo‘linadi: mustaqil so‘z turkumlari va yordamchi so‘z turkumlari. Mustaqil so‘z turkumlariga ot, fe’l, sifat, son, olmosh 13 Yusupov J. So‘z birikmalarining morfologik va sintaktik tahlili. – Toshkent: Sharq, 2010. – B. 188. 34 va ravish kiradi. Ular mustaqil ma’noga ega bo‘lib, gapning asosiy a’zolari vazifasini bajaradi. Yordamchi so‘z turkumlariga esa bog‘lovchi, yuklama va modal so‘zlar kiradi. Ular mustaqil ma’noga ega emas, balki gapdagi boshqa so‘zlar orasidagi mantiqiy va grammatik bog‘lanishni ta’minlaydi. So‘z turkumlarini ajratishda uchta asosiy mezon — semantik, morfologik va sintaktik mezonlar qo‘llaniladi. Semantik mezon so‘zning ma’nosi asosida turkumga ajratishni nazarda tutadi. Masalan, otlar — predmet nomlarini bildiradi, fe’llar esa harakat va holatni ifodalaydi. Morfologik mezon so‘zning o‘zgarish xususiyatlariga asoslanadi: otlar son va kelishikda o‘zgaradi, fe’llar esa zamon, shaxs, maylda. Sintaktik mezon esa so‘zning gapdagi vazifasini aniqlaydi. Zamonaviy tilshunoslikda so‘z turkumlari doirasida ko‘plab muammolar mavjud. Jumladan, ba’zi so‘zlarning ikki yoki undan ortiq turkumga oidlik holati, ya’ni ular turkumlararo xususiyatga ega bo‘lishi (masalan, “o‘qish” so‘zi ot ham, fe’l ham bo‘lishi mumkin) — so‘z turkumlarini aniqlashda qiyinchiliklar tug‘diradi. Bu holatlarda kontekst va sintaktik vazifalar muhim mezon bo‘lib xizmat qiladi. So‘z turkumlari masalasi o‘zbek tili grammatikasining nazariy asoslaridan biri hisoblanadi. Bu masala orqali tildagi so‘zlar tasniflanadi, grammatik qonuniyatlar yoritiladi va o‘quvchilarga til tuzilishini o‘rgatishda asosiy vosita bo‘lib xizmat qiladi. Shu boisdan so‘z turkumlarini o‘rganish tilshunoslik nazariyasi va amaliyotida alohida o‘rin egallaydi. Bu borada hozirgacha ko‘plab monografiyalar, ilmiy maqolalar va darsliklar yaratilgan. So‘z turkumlari masalasi qadimdan beri tilshunoslikning muhim va murakkab muammolaridan biri hisoblanadi. Bu boradagi dastlabki qarashlar miloddan avvalgi antik davr faylasuflari, ayniqsa Arastu tomonidan ilgari surilgan. U so‘zlarni uch turkumga – ot, fe’l va bog‘lovchilarga ajratgan bo‘lsa, keyinchalik bu qarashlar rivojlanib, ko‘plab olimlar tomonidan takomillashtirilgan. Tilshunoslik tarixida bu masala har doim yangicha yondashuvlar bilan boyitilgan. So‘z turkumlarini tasniflashdagi asosiy mezonlar semantik, morfologik va sintaktik xususiyatlar hisoblanadi. So‘zlarning ma’nosi, shakliy o‘zgarishi va 35 gapda tutgan o‘rni asosida ularni turkumlarga ajratish mumkin. Bu yondashuv hali- hanuzgacha eng ishonchli va keng qo‘llaniladigan uslub bo‘lib qolmoqda. Semantik jihatdan narsa-buyum, belgi yoki harakatni bildiradigan so‘zlar bir guruhga; morfologik jihatdan o‘zgaruvchan yoki o‘zgarmas shaklga ega bo‘lgan so‘zlar esa boshqa guruhga ajratiladi. O‘zbek tilida hozirgi kunda 12 ta so‘z turkumi mavjud deb qaraladi. Ular orasida ot, fe’l, sifat, son, ravish, olmosh kabi mustaqil so‘zlar; ko‘makchi, bog‘lovchi, yuklama kabi yordamchi so‘zlar; modal, undov va taqlid so‘zlar esa alohida turkum sifatida ajratiladi. Har bir so‘z turkumining o‘ziga xos vazifasi va grammatik belgisi bor. Masalan, fe’l harakatni bildiradi va zamon, shaxs kabi grammatik kategoriyalarga ega bo‘lishi bilan ajralib turadi. So‘z turkumlari bilan bog‘liq ilmiy tadqiqotlar asosan amaliy kuzatuvlar asosida olib boriladi. Masalan, mashhur tilshunos M.N. Peterson rus shoiri A.S. Pushkinning “Belkin hikoyalari” asaridagi matnlarni tahlil qilish orqali so‘z turkumlari haqida aniq va chuqur xulosalar chiqargan. Uning fikricha, har qanday til uchun universal so‘z turkumlari tasnifini yaratish qiyin, chunki har bir tilning o‘ziga xos morfologik va sintaktik xususiyatlari bor. O‘zbek tilshunosligida ham so‘z turkumlari bo‘yicha turli yondashuvlar mavjud. Ularning ba’zilarida so‘zlar besh guruhga – mustaqil, yordamchi, modal, undov va taqlid so‘zlarga ajratiladi. Boshqa tasnifda esa so‘zlar ifodalaydigan umumiy ma’nolarga ko‘ra nomlovchi, yordamchi, ifodalovchi va ko‘rsatuvchi guruhlarga bo‘linadi. Har ikkala yondashuvning ham o‘ziga xos afzalliklari mavjud bo‘lib, ular tilni turli nuqtai nazardan tahlil qilishga xizmat qiladi. So‘z turkumlarini o‘rganishda matn asosida tahlil qilish usuli samarali hisoblanadi. Bu uslub orqali real til muhitida so‘zlarning qanday ishlatilishini kuzatish mumkin. Misol uchun, “Yana ko‘rishguncha” hikoyasida ishlatilgan so‘zlar asosida olib borilgan tahlilda jami 968 ta so‘zdan turli turkumlarga ajratilgan holda natijalar chiqarilgan. Bu tadqiqot orqali aniqlanishicha, barcha 12 turkum bo‘yicha so‘zlar topilmasa-da, asosiy mustaqil va yordamchi so‘zlar deyarli to‘liq namoyon bo‘lgan. 36 An’anaviy tasnifga ko‘ra, so‘z turkumlarining markazida ot va fe’l turadi. Ot predmet yoki shaxs nomini bildirgan bo‘lsa, fe’l esa harakat va holatni ifodalaydi. Biroq tilshunoslikda ayrim yangi yondashuvlar mavjud bo‘lib, ularda fe’lga ustunlik beriladi, chunki fe’l boshqa so‘z turkumlariga nisbatan ko‘proq grammatik kategoriyalarga ega va gap tuzishda asosiy rolni o‘ynaydi. Bunga qaramay, klassik tilshunoslar ot so‘z turkumini birlamchi deb hisoblashni afzal ko‘rgan. Mustaqil so‘zlar leksik ma’noga, grammatik shaklga va gapda mustaqil vazifaga ega bo‘lgan so‘zlar bo‘lsa, yordamchi so‘zlar bunday xususiyatlarga ega emas. Ular boshqa so‘zlar bilan bog‘lanishda vositachilik qiladi. Modal, undov va taqlid so‘zlar esa hech bir guruhga to‘liq mos tushmaydi. Ular alohida turkum sifatida qaraladi, chunki ularning ma’nosi, vazifasi va shakli umumiy grammatik tizimdan ancha farq qiladi. So‘z turkumlari tildagi birliklarning qat’iy belgilanishi emas, balki ularning vazifaviy va shakliy jihatlari asosida toifalanishidir. Shu bois, har bir tilshunos yoki maktab o‘z usulini taklif etishi mumkin. Muhimi, so‘z turkumlari orqali til birliklarini tartibga solish, ularni tahlil qilish, o‘rganish va o‘rgatish osonlashadi. Ayniqsa, chet tilini o‘rganuvchilar uchun bu tasniflar katta ahamiyat kasb etadi. 14 14 Xayrullayeva, D. (2011). O‘zbekcha gaplarning sintaktik tahlili. Toshkent: Sharq. 37 2.4. O‘zbek tilida jins kategoriyasi Jins kategoriyasi (gender) tilshunoslikda muhim grammatik tushunchalardan biri hisoblanadi. Ko‘plab tillarda jins kategoriyasi grammatik jihatdan faol bo‘lib, otlar, olmoshlar, sifatlarga ta’sir ko‘rsatadi. Ingliz, rus, arab, fransuz kabi tillarda jins grammatik jihatdan ajratiladi. Biroq, turkiy tillar qatoriga kiruvchi o‘zbek tilida jins kategoriyasi grammatik jihatdan mavjud emas. Bu esa o‘zbek tilining boshqa tillardan farqli xususiyatlaridan biridir. O‘zbek tilida otlar grammatik jinsga ajratilmaydi. Masalan, "o‘qituvchi", "shifokor", "talaba" kabi so‘zlar erkak yoki ayol kishini anglatishi mumkin. Ularning jinsiy farqlanishi grammatik shaklda emas, balki leksik vositalar yoki kontekst orqali aniqlanadi. Masalan, “erkak shifokor”, “ayol shifokor” kabi ifodalar jinsni bildiradi, lekin bu grammatik shakl emas, balki qo‘shimcha so‘z yordamida ifodalanadi. O‘zbek tilida jins farqlanishi leksik darajada amalga oshiriladi. Bunga misol sifatida quyidagi juftliklarni keltirish mumkin: o‘g‘il – qiz aka – opa ona – ota kuyov – kelin 38 Bu so‘zlar jinsni to‘g‘ridan-to‘g‘ri leksik ma’noda bildiradi. Ammo bu holatlar istisno bo‘lib, ular jins kategoriyasi grammatik tizimining mavjudligini anglatmaydi. Ba’zi tillarda olmoshlar jinsga qarab farqlanadi (masalan, ingliz tilida he, she). O‘zbek tilida esa “u” olmoshi har ikki jins uchun ishlatiladi. Bu holat o‘zbek tilining neytral grammatik xususiyatlaridan biridir. Misol: U darsga keldi. (Bu jumla erkak yoki ayol kishiga nisbatan ishlatilishi mumkin.) Ko‘pincha matn yoki nutq kontekstida jins aniqlanadi. Jumladagi boshqa unsurlar (ism, familiya, boshqa so‘zlar) orqali shaxsning jinsi ma’lum bo‘ladi. Masalan: Dilbar universitetga keldi. U hujjat topshirdi. Bu yerda “u” so‘zi Dilbarga nisbatan ayol kishi ekanligini bildiradi. O‘zbek tili va madaniyatida jinsga oid ifodalar ko‘proq ijtimoiy kontekstda, ya’ni kasb, ijtimoiy rol, oila a’zolik kabi munosabatlarda ifodalanadi. Masalan, "ona", "opaxon", "xonim", "aka", "domla" kabi so‘zlar jinsni ifodalasa-da, ularning ko‘pchiligi ijtimoiy unvon va hurmat ifodasi bilan bog‘liq. O‘zbek tilida jins kategoriyasi grammatik jihatdan mavjud emas. Jinsning ifodalanishi asosan leksik va kontekstual vositalar orqali amalga oshadi. Bu esa o‘zbek tilining grammatik jihatdan soddaligi va moslashuvchanligini ko‘rsatadi. Bunday xususiyatlar tilni o‘rganishda muayyan yengillik yaratadi va uning kommunikativ imkoniyatlarini kengaytiradi. Jins kategoriyasi, odatda, otlar va u bilan bog‘liq bo‘lgan so‘zlarning (sifat, fe’l, olmosh va h.k.) erkak yoki ayol jinsga mansubligini grammatik shaklda ifodalashini bildiradi. Ko‘plab tillarda, xususan, rus, arab, fransuz, nemis va boshqa tillarda jins kategoriyasi grammatik jihatdan kuchli ifodalangan. Bu tillarda har bir ot ma’lum jinsga (erkak, ayol yoki betaraf) mansub bo‘ladi va unga mos so‘zlar ham shu jinsga qarab o‘zgaradi. Biroq, o‘zbek tilida jins kategoriyasi grammatik darajada mavjud emas. 15 15 Turg‘unov, A. (2006). O‘zbek tilida so‘z birikmalarining analizi. Toshkent: O‘qituvchi 39 O‘zbek tili agglutinativ til bo‘lib, so‘zlarning grammatik shakllari qo‘shimchalar orqali hosil qilinadi. Bu qo‘shimchalar jinsni emas, asosan ko‘plik, egalik, hol va zamonni bildiradi. Shuning uchun o‘zbek tilida ot, olmosh, sifat, son, fe’l va boshqa so‘z turkumlarida jinsga xos grammatik o‘zgarishlar mavjud emas. Masalan, “u keldi” gapida “u” erkak ham, ayol ham bo‘lishi mumkin – jins farqlanmaydi. O‘zbek tilida jins ko‘proq leksik vositalar orqali ifodalanadi. Ya’ni, jins farqlari alohida so‘zlar orqali ifodalanadi: O‘g‘il – Qiz Aka – Opa Erkak – Ayol Kuyov – Kelin Domla (erkak) – O‘qituvchi ayol (ayol uchun alohida so‘z ishlatilishi mumkin) Ba’zida bir so‘z umumiy jinsda bo‘ladi va kontekstga qarab erkak yoki ayol bo‘lishi aniqlanadi: “o‘qituvchi”, “shifokor”, “rahbar”, “yozuvchi” kabi so‘zlar jinsga bog‘lanmagan, lekin istalgan jins vakiliga nisbatan ishlatilaveradi. Rus tilida “он” (u – erkak), “она” (u – ayol) kabi olmoshlar mavjud. Ingliz tilida ham “he”, “she” shakllari orqali jins ajratiladi. O‘zbek tilida esa “u” olmoshi orqali har ikkala jinsga nisbatan murojaat qilinadi. Bu holat o‘zbek tilining jinsga befarq bo‘lgan grammatik tizimini yaqqol ko‘rsatadi. Masalan: U maktabga bordi. (Erkak yoki ayol bo‘lishi mumkin – kontekstga bog‘liq) 5. Fe’l va sifatlarda jinsga qarab o‘zgarish yo‘q Ayrim tillarda, masalan, rus tilida fe’llar jinsga qarab o‘zgaradi: Он пришёл ( erkak ) Она пришла ( ayol ) O‘zbek tilida esa: U keldi (jinsga bog‘liq o‘zgarish yo‘q) Shuningdek, sifatlar ham jinsga qarab o‘zgaravermaydi: Chiroyli bola 40 Chiroyli qiz Sifatning “chiroyli” shakli o‘zgarmaydi. Jins ifodasini kuchaytirish yoki aniqlashtirish maqsadida ba’zan “erkak” yoki “ayol” so‘zlari aniqlovchi sifatida ishlatiladi: Ayol shifokor Erkak muallim Ayol haydovchi Erkak o‘qituvchi Bu so‘zlar otlardan oldin kelib, jinsni aniqlash vazifasini bajaradi. Bu orqali grammatik emas, balki semantik jins ifodalanadi. O‘zbek jamiyatida jins tushunchasi ijtimoiy va madaniy jihatdan muhim ahamiyatga ega. Bu holat tilga ham ta’sir etadi. Odamlarga murojaat qilishda yoki ular haqida gapirganda jinsni kontekst orqali tushunish mumkin. Ayrim hollarda, jinsni tushunish uchun kishining ismi, kasbi, kiyimi, so‘zlash ohangi, ijtimoiy mavqei kabi omillar yordam beradi. 16 O‘zbek tili jinsni grammatik kategoriya sifatida ishlatmasligi bilan ba’zi tillarga o‘xshaydi. Masalan, turkiy tillarning ko‘pchiligi, xususan, qozoq, qirg‘iz, uyg‘ur, turkman tillarida ham jins grammatik kategoriya sifatida mavjud emas. Bu tillarda ham jins leksik darajada ifodalanadi. Aksincha, rus, arab, ingliz, fransuz kabi tillarda jins grammatik tizimning muhim qismidir. O‘zbek tilida inson ismlari jins farqlanishining asosiy belgilovchilaridan biridir. Ismlar orqali insonning erkak yoki ayol ekanini aniqlash mumkin. Masalan: Jasur, Anvar, Diyor (erkak ismlari) Dilnoza, Zilola, Rayhon (ayol ismlari) Bu farqlash grammatik bo‘lmagan, balki ijtimoiy-odatiy belgilashga asoslangan. O‘zbek tilida jins kategoriyasi grammatik emas, balki semantik va leksik darajada ifodalanadi. Grammatik tizimda jinsga oid o‘zgarishlar yo‘q. Bu tilning soddaligini, lo‘ndaligini va umumiylikni ifodalashdagi moslashuvchanligini 16 G‘afurov I. O‘zbek xalqi ertaklari va ularning strukturalari. – Toshkent: O‘zbekiston, 1990. – B. 182. 41 ko‘rsatadi. Boshqa tillar bilan solishtirganda, jinsni ifodalashda o‘zbek tili ko‘proq kontekst va leksik vositalarga tayangan. Bu esa uni jinsni grammatik ifodalashdan ozod qilgan tillar qatoriga qo‘shadi. O‘zbek tilida jins kategoriyasi boshqa ba’zi tillardagidek aniq grammatik tizim sifatida mavjud emas. Ya’ni, otlar yoki olmoshlar erkaklik, ayollik yoki betaraflik jinslariga ko‘ra grammatik jihatdan farqlanmaydi. Bu jihatdan o‘zbek tili jins kategoriyasi mavjud bo‘lmagan tillar qatoriga kiradi. Shunga qaramasdan, ayrim leksik vositalar yordamida jinsiy tafovut ifodalanishi mumkin. Jinsning ifodalanishi leksik vositalar orqali amalga oshadi. Masalan, “o‘g‘il bola” – “qiz bola”, “aka” – “opa”, “domla” – “ustoz” kabi so‘z juftliklari orqali erkak yoki ayol kishiga nisbatan gapirayotganimizni bildirish mumkin. Bunday hollarda jins farqlari tilning leksik tizimi orqali ifodalanadi, biroq bu grammatik kategoriya sifatida emas, balki semantik (mazmuniy) darajada amalga oshadi. Ayrim hollarda jins ifodasi sufikslar yordamida ham ko‘rinadi. Masalan, «o‘qituvchi» so‘ziga jins qo‘shimchasi sifatida “erkak” yoki “ayol” so‘zlari qo‘shiladi: “erkak o‘qituvchi” – “ayol o‘qituvchi”. Demak, jins kategoriyasi mustaqil grammatik forma sifatida mavjud bo‘lmasa-da, ma’lum sintaktik va leksik vositalar orqali bildiriladi. Shuningdek, inson ismlari orqali ham jins aniqlanishi mumkin. Masalan, “Jasur” erkak ismi bo‘lsa, “Dilnoza” ayol ismi sifatida tushuniladi. Bu holat til egalarining ijtimoiy-madaniy tajribasiga asoslanadi va til tizimining qoidalaridan tashqarida joylashgan. 17 Jins kategoriyasining yo‘qligi tufayli olmoshlar ham jinsga ko‘ra farqlanmaydi. Masalan, rus tilida “он” (u – erkak), “она” (u – ayol) kabi jins farqlari mavjud bo‘lsa, o‘zbek tilida bunday holat yo‘q: ham erkak, ham ayol uchun “u” olmoshi ishlatiladi. Bu jihatdan o‘zbek tili soddaligi bilan ajralib turadi. Xulosa qilib aytganda, o‘zbek tilida jins grammatik kategoriya sifatida mavjud emas, ammo u semantik va leksik vositalar orqali ifodalanadi. Bu tilning analitikligiga emas, balki agglutinativ tuzilishiga xos holat hisoblanadi. Jins 17 Akramov E. O‘zbek tili va uning tahlil uslublari. – Toshkent: O‘zbekiston, 2008. – B. 170. 42 farqlari ijtimoiy va madaniy kontekstda aks etadi, biroq grammatik jihatdan qat’iy belgilangan emas. III BOB. “UCH OG‘A-INI BOTIRLAR” ERTAGIDA MUSTAQIL SO‘Z TURKUMLARI 3.1 “Uch og‘a-ini botirlar” ertagi tilining o‘rganilishi “Uch og‘a-ini botirlar” — o‘zbek xalq ertaklaridan biri bo‘lib, unda uch aka- ukaning jasorati, sadoqati va yovuz kuchlarga qarshi kurashi tasvirlanadi. Bu ertak xalq og‘zaki ijodining qadimiy namunalaridan bo‘lib, unda xalqning orzusi, ideali, axloqiy qarashlari aks etadi. Asar syujeti sarguzashtlarga boy va xalqchil til orqali bayon etilgan. Ertak tili oddiy xalq tiliga yaqin, tushunarli va jonli. Unda ko‘plab o‘xshatishlar, mubolag‘alar, iboralar, kinoyalar mavjud. Bunday til vositalari orqali ertak qahramonlari yanada yorqinroq tasvirlanadi, ularning jasorati va sadoqati kuchliroq ifodalanadi. 18 Ertakdagi har bir qahramonning tilida uning xarakteri aks etadi. Botirlar qat’iyatli, jasur va sodda so‘zlar bilan so‘zlashadi. Salbiy qahramonlar esa ayyor, yolg‘onchi tilda gapirishadi. Dialoglar orqali xalq og‘zaki nutqining o‘ziga xos xususiyatlari seziladi. Ertak an’anaviy og‘zaki ijod uslubida yozilgan. Boshlanishida “Bor ekanu, yo‘q ekan…” degan shakl, yakunida esa “Shundan keyin ular baxtli yashabdi” kabi qolipli iboralar ishlatiladi. Shuningdek, bir xil gap yoki iboralarni takrorlash uslubi — qaytarishlar keng qo‘llanilgan. Ertakda xalq orasida keng tarqalgan turg‘un iboralar tez-tez uchraydi. Masalan, “ko‘z ochib yumguncha yo‘q qildi”, “bo‘riga aylangan yovuz” kabi 18 Yusupov J. So‘z birikmalarining morfologik va sintaktik tahlili. – Toshkent: Sharq, 2010. – B. 188. 43 iboralar voqeani jonliroq qiladi. Ular xalqning og‘zaki ijodiy xotirasini ifodalaydi va ertakka o‘ziga xos ruh bag‘ishlaydi. Obrazlarni kuchaytirish uchun ertakda o‘xshatish (metafora) va mubolag‘alardan foydalaniladi. “Yerni titratib yo‘l oldi”, “Tog‘ni surdi, dengizni quritdi” kabi ifodalar qahramonlarning g‘ayrioddiy kuchini ko‘rsatadi. Bu badiiy tilni yanada ta’sirli qiladi. Ertak sarguzashtga boy bo‘lganligi sababli harakatni ifodalovchi fe’llar ko‘p ishlatiladi: bordi, topdi, jang qildi, yengdi, qutqardi... Bu fe’llar voqealar ketma- ketligini yaratib, syujetni rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi. Ertakda holat va munosabatni ifodalovchi modal so‘zlar — axir, balki, go‘yo, albatta kabi so‘zlar ko‘p uchraydi. Ular voqeaga baho berishda, qahramonlarning ichki kechinmalarini ko‘rsatishda xizmat qiladi. Ertak tilida bugungi kunda kam ishlatiladigan qadimgi so‘zlar — arxaizmlar ham mavjud. Bu so‘zlar ertakka tarixiylik, milliy ruh va o‘ziga xoslik bag‘ishlaydi. Bular xalq tilining boy tarixiy qatlamini ifoda etadi. “Uch og‘a-ini botirlar” ertagi tili o‘zbek xalqining tafakkuri, estetik didi, axloqiy qarashlari va badiiy ifoda vositalarini namoyon etadi. Ertak tilini o‘rganish orqali nafaqat badiiy tilni, balki xalq ruhiyatini, til madaniyatini chuqur anglash mumkin. Bor ekan, yo‘q ekan, bir zamonda bir kishi bo‘lgan ekan. Boy ham, kambag‘al ham emas ekan. Uning uchta o‘g‘li bor ekan, uchovi ham o‘qigan, oq-u qorani tanigan, yuzlari oyday, o‘zlari toyday, yomon bilan yurmagan, yomon joyda turmagan ekanlar. To‘ng‘ichi yigirma bir yoshda, o‘rtanchasi o‘n sakkiz yoshda, kenjasi o‘n olti yoshda ekan. Otasi bir kuni ularni oldiga chaqirib, har birining peshanasini silab: — O‘g‘illarim, men boy emasman, mendan qolgan davlat sizlarning maishatingiz uchun kifoya qilmaydi, mendan ortiq narsa umid qilib o‘tirmanglar, o‘zimdan keyin baxtsiz bo‘lib qolmanglar deb, sizlarni o‘qitdim. Yaxshi ot qo‘ydim. To‘y qildim, voyaga yetkazdim. Buning ustiga sizlarni yana uch narsa bilan tarbiya qildim. Birinchidan, sog‘lom vujudli qilib o‘stirdim — quvvatli 44 bo‘ldingiz. Ikkinchidan, yarog‘ bilan tanishtirdim – yarog‘ ishlatishga usta bo‘ldingiz. Uchinchidan, qo‘rqitmay o‘stirdim — qo‘rqoq bo‘lmay botir bo‘ldingiz, yana uchta narsani aytaman, quloqlaringizga olib, eslaringizdan chiqarmangiar. 19 To‘g‘ri bo‘ling — bexavotir bo‘lasiz. Maqtanchoq bo‘lmang — xijolat tortmaysiz. Dangasalik qilmang – baxtsiz bo‘lmaysiz. Bundan boshqasini o‘zingiz biling. Qora toyni, saman toyni, ko‘k toyni asbob-anjomlari bilan tayyorlab qo‘ydim. Xurjunlaringizni bir haftalik ovqat bilan to‘lg‘izdim. Baxtingiz yoida, topib olmoq uchun dunyoni ko‘rgani yo‘lga chiqing, dunyoni tanimay dunyo kishisi bo‘lmaysiz. Baxt qushini ushlamoq uchun baxt oviga chiqing. Xayr o‘g‘illarim, — deb turib ketdi… Uch og‘a-ini safarga otlandilar. Yo‘lda ular kechasi navbatma-navbat poyloqchilik qilib chiqishga kelishadilar. Birinchi kecha To‘ng‘ich botir o‘zlariga hujum qilmoqchi bo‘lgan sherni o‘ldiradi. Ikkinchi kecha O ‘rtancha botir ajdarni yengadi. Uchinchi kecha Kenja botir podshoh xazinasiga tushmoqchi bo‘lgan o‘g‘rilarni qirib tashlaydi. Ertasi kuni botirlar shaharga kirib, bir joyga qo‘nadilar. Joy egasi bu botirlarni o‘rdaga borishga taklif qildi. Bular piyoda asta-sekin o‘rdaga bordilar. Podshoh bularning musofir ekanligini bilib, alohida bir ziynatlangan uyga kirgizib qo‘ydi. Boshqa musofir bo‘lmaganidan, ularga juda diqqat-e’tibor biian qarab, sir olmoqni bir vazirga topshirdi. Vazir aytdi: «Bulardan to‘g‘ridan to‘g‘ri so‘rasak, ehtimol aytmaslar, o‘z hollariga qo‘yib, tashqaridan quloq solib turamiz, nima desalar so‘zlaridan sirini topamiz», dedi. Bu xonada bulardan boshqa hech kim yo‘q edi. Bir vaqt dasturxon yozildi, xilma-xil noz-ne’matlar keltirib qo‘yildi. Ikkinchi bir xonaning teshigidan podshoh bilan vazir quloq solib jim o‘tirdilar. Birozdan keyin uch og‘a-ini botirlar o‘zaro suhbat qila boshladilar. To‘ng‘ich botir dasturxondagi ovqatni ko‘rsatib: — Shu go‘sht qo‘zi go‘shti ekan, biroq shu qo‘zi it emib katta bo‘lgan ekan, — dedi. 19 Turg‘unov, A. (2006). O‘zbek tilida so‘z birikmalarining analizi. Toshkent: O‘qituvchi 45 O‘rtancha botir aytdi: — To‘g‘ri aytasiz, podshoh degani it go‘shtidan ham qaytmaydi. Saralab yemoq faqirning ishi, qo‘yni boqib qo‘yibdimi? Men ham bir narsaga hayron bo‘lib turibman, mana shu shinnidan ham odam isi keladi. Kenja botir aytdi: — To‘g‘ri, podshohlik — qonxo‘rlik demakdir. Qon qo‘shilgan bo‘lsa, ehtimoldan uzoqmasdir. Lekin yomonning qoni bo‘lsa-ku, mayli, begunohning qoni qo‘shilgan bo‘lmasin. Men ham bir narsaga hayron bo‘ldim. Shu nonni taxlagan kishining otasi novvoy ekan, taxlovchi novvoyning o‘g‘li ekan. — To‘g‘ri bo‘lsa kerak, — debdi To‘ng‘ich botir. — Podshoh bizni bu yerga o‘rda voqeasi bilan chaqirgan. Albatta bizdan savol so‘rar, nima deymiz? — Albatta yolg‘on so‘zlamaymiz, — debdi O‘rtancha botir, — bu voqeaga aralashgan bo‘lsak, aytmoq lozimdir. Kenja botir: — Uch kunlik yo‘lda qanday voqealarni ko‘rgan bo‘lsak, o‘rtaga tashlaydigan vaqt keldi, — dedi. To‘ng‘ich botir birinchi kechada sher bilan olishganini aytib, belidagi tasmasini o‘rtaga olib qo‘ydi. O‘rtancha botir ikkinchi kechadagi voqeani aytib, nishona uchun tasmani o‘rtaga tashladi. Kenja botir uchinchi kechadagi voqeani aytib, olgan narsalarini o‘rtaga tashladi. Podshoh bilan vazir sirdan xabardor bo‘ldilar. Faqat go‘sht, shinni, non to‘g‘risidagi gaplarni tekshirib ko‘rmoqchi bo‘ldilar. Birinchi qo‘ychivonni chaqirtirishdi. Podshoh qo‘ychivondan so‘radi: — To‘g‘risini ayt, kecha so‘yilgan qo‘zining onasi itmidi? — Podshohim, bir qoshiq qonimdan kechsangiz aytaman. — O‘tdim, to‘g‘risini so‘yla! — Qishning o‘rtasida bir qo‘y tug‘ib, o‘zi o‘lib qoldi, shu vaqtda bir katta itim ham tug‘gan edi. 46 Qo‘zichoqqa rahmim keldi. Yetim qo‘zini och qoldirgim kelmadi. Nochor o‘sha itga emizdirib, katta qilgan edim. Boshqa qo‘zi qolmagani uchun o‘shani yuborgandim, — dedi. Podshoh bog‘bonni chaqirib: — To‘g‘risini ayt, shinniga odam qoni qo‘shilganmi? — dedi. — Podshohim, bir qoshiq qonimdan o‘tsangiz, bir voqea bo‘lgan edi, aytardim, — dedi. — Ayt, o‘tdim, — dedi. Bog‘bon: — O‘tgan yozda, bog‘dagi uzumzorga har kecha bir odam o‘g‘irlikka tushib, sizga olib qo‘ygan eng yaxshi uzumdan o‘g‘irlab olib keta boshladi. Bir kuni agar qo‘limga tushsa, o‘ldirib, shu tokning tagiga ko‘mib qo‘yay, deb qasd qildim. Bir kecha poylab yotdim. Yana keldi. Shashvar to‘qmoq bilan boshiga urdim. Boshi pachoq-pachoq bo‘lib ketdi. Hech kim bilgani yo‘q. Shu tok tagiga chuqur kavlab ko‘mib qo‘ydim, kelasi yili tok kuchlanib, chunon hosil qildiki, bargidan ham uzumi ko‘p edi. Lekin mazasida ozgina o‘zgarish paydo bo‘ldi. Men uzumdan sizga yubormay, butunicha shinni qilgan edim, — dedi. Nonni podshoh o‘zi taxlagan edi. Bu shohning otasi novvoy edi. Podshoh haqiqatlar bilinganidan keyin, bularning zakovatiga «ofarin» deb, botirlarning oldiga kirdi. Salom berib ko‘rishdi. Hech bir narsa so‘ramay: — Sizlarning hamma aytganlaringiz to‘g‘ri bo‘lib chiqdi, mening sizlarga muhabbatim ortdi. Botir mehmonlar, ijozat bersangiz, bir arzim bor edi, agar qabul qilsangiz aytar edim, — dedi. To‘ng‘ich botir: — Aytganlaringiz to‘g‘ri kelsa qabul qilarmiz, aytingiz! — dedi. Podshoh: — Mening uchta qizim bor, o‘g‘lim yo‘qdir. Men ertaga butun shaharni to‘yga chaqirib, qirq kun osh berib, qizlarimni sizlarga nikohlab bersam, mening o‘g‘illarim bo‘lib, bunda qolsangiz, — dedi. To‘ng‘ich botir: — Xo‘p yaxshi aytasiz, lekin bizning ham shartimiz bor. Bizlar podshoh bolasi emasmiz. Otamiz boy ham emas. Sizning davlatingiz podshohlik bilan 47 topilgan, biz qo‘l kuchi bilan tarbiyat topganmiz. Elimiz bir bo‘lsa ham, tarbiyamiz boshqa. Qanday bo‘lar ekan? — dedi. Podshoh: — Men bir iqlimning podshohiman, sizni otangiz qo‘l kuchi bilan tarbiya qilib, sizday botirlarning otasi bo‘lgan ekan, mendan nima kamligi bor? Haqiqatda mendan ortiqdir. Tarbiyangiz orqasida jahon podshohlari yig‘lab oshiq bo‘lib yurgan qizlarning otasi sizga o‘z qizlarini yig‘lab tutadi, — dedi. Bular qabul qildilar. Shaharda qirq kun to‘y-tomosha bo‘lib, botirlar podshoh qizlariga uylandilar. Qizlar yo‘qotgan tillalariga gavhar qo‘shib oldilar. Yaxshi tarbiya orqasida yigitlar baxt qushini qo‘lga kirgizdilar. Qizlar bilan botirlar ipakdek eshildilar. Podshoh hamma kuyovidan ham Kenja botirni ko‘proq yaxshi ko‘rardi. Kunlardan bir kun podshoh bir salqin joyda uxlab yotgan edi, yonidagi ariqdan bir ilon chiqib, podshohga zahar solmoqchi bo‘lib turganda, to‘satdan kelib qolgan Kenja botir uni ko‘rib, belidan qilichini sug‘urib, chopib, ikki bo‘lib tashladi. Yana qilichini qiniga solib turganida podshoh uyg‘onib qoldi. Dilida: «Qizimni berganimga qanoat qilmay, meni o‘ldirib, podshoh bo‘lmoq xayoli bor ekan», deb shubha qildi. Vazirga chiqib voqeani aytdi. Vazirning botirlarga hasad-adovati bo‘lib, qulay paytni kutib yurgan ekan, yaxshi bahona bo‘ldi. Vazir podshohga: — Shunday bebaho qizlaringizni, mendan bir maslahat so‘ramay, yaxshi tarbiya ko‘rgan deb, musofirlarga berib qo‘ydingiz, endi mana bir uchini sizga ko‘rsatdi. Eng yaxshi deb sevgan kuyovingiz sizni o‘ldirmoqchi bo‘lgan ekan, yana bir kuni boshqacharoq hiyla bilan sizni o‘ldirib qo‘yar, — dedi. Podshoh vazirning so‘ziga ishonib: — Zindonga solinsin! — deb buyurdi. Kenja botirni zindonga soldilar. Kenja botirning qallig‘i juda xafa bo‘ldi. U botirni nihoyatda yaxshi ko‘rardi. Yig‘lab-yig‘lab, kelinchakning yuzlari so‘liy boshladi. 48 Bir kuni qiz otasining oyog‘iga boshini qo‘yib, yig‘lab, qallig‘ini afv etishni so‘radi. Podshoh qizining yuzidan o‘tolmay, Kenja botirni zindondan oldirib keldi. Qallig‘i juda sog‘inganidan kuyovini quchoqlab, yuzlaridan o‘pib, qo‘lini yelkasiga tashlab yig‘lab turar ekan, podshoh Kenja botirga qarab: — Botir, siz shunday vafosizmisiz? Ko‘rmayapsizmi, mening qizim sizga qanday mehribon. Shu qizimni ham rioya qilmay, qay ko‘ngil bilan meni o‘ldirmoqchi bo‘ldingiz? — dedi. Kenja botir podshohga qarab bir hikoya aytdi. Bir zamonda bir poshdoh bor ekan, uning yaxshi ko‘rgan bir to‘tisi bor ekan. Podshoh to‘tisini shunday yaxshi ko‘rar ekanki, bir soat ko‘rmasa turolmas ekan. To‘ti ham podshohga juda mehribon bo‘lib, har turli shirin so‘zlar aytib, xursand qilar ekan. Bir kuni to‘ti podshohdan so‘rabdi: — Mening Hindiston degan yurtda ota-onam, aka-ukam, opa-singillarim bor, falakning gardishi bilan sizning dargohingizga kelib qolgan edim. Shukurlar bo‘lsin, aql-idrokim, yaxshi xulqim, shirin so‘zim orqasida sizday podshohga hamsuhbat bo‘ldim. Endi, iltimosim shuki, meni qafasdan bo‘shatib, yigirma kunga javob bersangiz, olti kun borishim, olti kim kelishimga ketsa, bir hafta — ota-onam, aka-ukalarimni ko‘rib diydoriga to‘ymog‘im uchun yetar. 20 Podshoh: — Yo‘q, senga javob bersam, yana kelmay qolsang, men sog‘inaman, juda xafa bo‘laman, — debdi. To‘ti: — Yo‘q, podshohim, sizning menga ko‘rsatgan iltifotingiz yomon yo‘lga boshlamaydi, qanday bo‘lsayam va’da — ulug‘, muqaddas narsa, uni buzish yaramaydi. Va’dani buzmoq og‘ir gunoh. So‘z beraman — so‘zimda turaman, — debdi. — Xo‘p bo‘lmasa, agar tezda kelsang ikki haftaga ruxsat beraman, — debdi podshoh. 20 Xayrullayeva, D. (2011). O‘zbekcha gaplarning sintaktik tahlili. Toshkent: Sharq. 49 — Xayr, endi qanday bo‘lsa ham chiqay, — deb to‘ti o‘n besh kunga ruxsat olibdi. Devorga qo‘nib turib, xayrlashibdi. Janub tomonga qarab uchib ketibdi. Podshoh orqasidan qarab qolibdi. 21 Podshoh to‘tining qaytib kelishiga ishonmas ekan. To‘ti olti kun deganda Hindiston degan mamlakatga borib, ota-onalarining oldiga yetibdi. Bechora to‘ti juda xursand bo‘lib, tog‘dan tog‘ga, bog‘dan bog‘ga, shoxdan shoxga sakrab, uchib, o‘ynab-kulib, ota-onasining diydoriga to‘ydi, qarindosh-urug‘iga mehmon bo‘lib, uch kunni qanday o‘tkazganini bilmay qoldi. Ertasi yana qafas tomonga, tutqunlikka uchmog‘i kerak ekan. Ota-onasi, aka- ukalaridan ajralmoq juda og‘ir bo‘libdi. Bir tarafda va’da bor, va’daga vafosizlik xavfi turadi. Bechora to‘tining quvonchi tugabdi. Shodligi g‘amga almashibdi. Qanotlari so‘libdi. Ikkinchi qaytib kelish yo bor, yo yo‘q. Qarindosh-urug‘lar bir joyga to‘planishibdi. Hammasining ko‘zi g‘amli to‘tida ekan. Qanday bo‘lsa ham qaytmaslikni maslahat berishibdi. To‘ti aytibdi: — Yo‘q, yana qaytmoq uchun va’da berganman, va’daga vafo qilmasa bo‘ladimi? Bir to‘ti aytibdi: — Va’da bergan podshohingda insof bo‘lsa, seni uch yil qamoqda saqlab, faqat ikki haftaga javob berarmidi? Seni sevar ekan, seviklisini qafasda tutmoq yarashadimi? Dunyoga qafasda turmoq uchun keldingmi? Bir kishining xushvaqtligi uchun erkinlikni qo‘ldan berma! Podshoh deganning marhamatidan qahri ortiqdir, podshoh bilan sherga yaqin bo‘lmoq hikmatdan emasdir. Podshohning to‘tisi aytibdi: — Menga bir yo‘l ko‘rsating, men ham erkinlikka chiqay, ham va’da yolg‘on bo‘lmasin. Ona to‘ti aytibdi: — Shunday bo‘lsa men ham bir maslahat beraman. Bizning joyda bir daraxtning mevasi bor, har kim bir donasini yesa, qari chol bo‘lsa yigitlik holiga 21 Akramov E. O‘zbek tili va uning tahlil uslublari. – Toshkent: O‘zbekiston, 2008. – B. 170. 50 qaytur. Kampir yesa qiz kabi yoshlik holiga kelur. Podshohga shundan uch donasini olib borgin, bu bebaho mevani berib, o‘zingning butunlay ozod etilishingni so‘ra, shoyad insofga kelib, butunlay ozod etsa, — debdi. Bu gap ma’qul tushibdi. Shu chog‘da uch dona meva olib kelibdilar. To‘ti uni changalida mahkam ushlab, xayrlashib shimol tomonga qarab uchibdi. Qarindoshlari zo‘r umid bilan orqasidan qarab qolishibdi. To‘ti olti kun deganda podshohning saroyiga yetib kelibdi. Podshoh bilan ko‘rishib, olib kelgan tortiqni unga beribdi, xosiyatlarini bir-bir aytibdi. Podshoh juda xursand bo‘libdi. Ozod qilmoqqa va’da beribdi. Bir donasini xotiniga berib, ikki donasini vazirga ko‘rsatmoq uchun bir piyolaga solib qo‘yibdi. Ertasiga vazirga ko‘rsatib, xosiyatlarini aytibdi. Vazirning bunga hasadi kelibdi. Ichida xafa bo‘libdi. Ishni boshqacha yo‘lga burmoqni ixtiyor qilibdi: — Siz bu parrandaning olib kelgan narsasini yemay turing, oldin bir tajriba qilib ko‘raylik, durust bo‘lsa yemoq qochmaydi, — debdi. Bu gap podshohga ma’qul tushibdi. Vazir vaqtini topib, piyoladagi ikki dona yoshartiruv mevasiga zahar aralashtirib qo‘yibdi. Bir kundan keyin vazir aytibdi: — Endi yoshartiruv mevasini bir tajriba qilaylik. Buning uchun qamoqxonadan ikki nafar odamni olib chiqib yediribdilar. Ikkalasi shu chog‘dayoq o‘libdi. Vazir aytibdi: — Agar siz yesangiz nima bo‘lardingiz? — Men ham o‘lardim, — debdi podshoh. Bechora to‘tini qafasdan sudrab olib chiqib, kallasini tanasidan uzib tashlabdilar. Bir kuni podshoh bir odamni g‘azab bilan o‘ldirmoqchi bo‘libdi. Bu kishi keksa ekan. Qolgan bir dona mevani yemoqqa buyuribdi. Haligi odam mevani yegan ekan, oqargan sochlari tushib ketibdi, tishlari butun bo‘lib, ko‘zlarining nuri ortib, yigirma yashar yigit holiga kelib qolibdi. Podshoh vazirdan shubhalanib, piyolani olib kelib qaragan ekan, zahar qo‘shilganligini bilibdi. 51 Podshoh vazirni ham o‘ldirib yuboribdi. Bechora to‘tining begunoh o‘lganiga qayg‘uribdi, lekin ish o‘tgan ekan. To‘ti podshohga yaqin bo‘lganining «mukofoti»nigina ko‘ribdi. — Endi men o‘zimning qilgan yaxshiligimni aytay, — debdi Kenja botir va ariqdan chiqqan ilon voqeasini aytibdi. O‘sha joyda ikki bo‘linib yotgan ilon tanasini olib kelib ko‘rsatibdi. Podshoh qilgan ishiga pushaymon bo‘libdi. Kenja botirdan uzr so‘rabdi. 22 Kenja botir aytdi: — Taqsir, endi ruxsat bersangiz, bizlar o‘z yurtimizga qaytsak. Podshoh yalinib-yolvorib, qolishlarini so‘radi. Qabul qilmadilar. — Biz saroy kishisi bo‘lolmaymiz. Biz mehnat bilan, kasb-hunar bilan yashaymiz, — dedilar. Podshoh: — Bo‘lmasa qizlarim qolsinlar, — degan edi, qizlari rozi bo‘lishmadi. Ular: — Biz kuyovlarimizdan ajralmaymiz, ruxsat bersangiz, biz ham kuyovlarimiz bilan birga ketsak, sizni ko‘rgani har yili kelib turamiz, — deyishibdi. Podshoh hayron bo‘lib, nochor ruxsat berdi. Butun narsalarini yig‘ishtirib, safarga chiqdilar. Botir yigitlar o‘z xotinlari bilan ikki yil deganda, otalarining oldiga olti kishi bo‘lib keldilar. Botirlar otalari bilan quchoqlashib ko‘rishib, xotinlarini tanishtirdilar. Otasi ham, bularning kelishini eshitib, uch bo‘lak hovlibog‘ tayyorlab qo‘ygan edi. Har birlari tayinlangan joyga ko‘chib kirdilar. Qizlar kuyovlari bilan rohat-farog‘atda yashab, murod-maqsadlariga yetdilar. Uch og‘a-ini botirlar» ertagida ishlatilgan so‘z birikmalari odatda qahramonlarning fazilatlari, voqealarning rivoji va ertakning umumiy mazmunini ifodalash uchun qo‘llaniladi. Quyida ushbu ertakda uchrashi mumkin bo‘lgan asosiy so‘z birikmalari va ularning ma'nolari keltirilgan: 1. Qahramonlarga taalluqli so‘z birikmalari 22 Turg‘unov, A. (2006). O‘zbek tilida so‘z birikmalarining analizi. Toshkent: O‘qituvchi. 52 Uch botir aka-uka – Asosiy qahramonlar, uchta mard va jasur yigit Jasur yigitlar – Qo‘rqmas, botir qahramonlar Aqlli va dono aka-uka – Harakatlari bilan donoligini isbotlagan qahramonlar Mehnatkash botirlar – Halol mehnat qilib, baxtga erishgan aka-uka 2. Sarguzasht va sinovlar bilan bog‘liq so‘z birikmalari Xavfli sinovlar – Qahramonlarning yo‘llarida uchragan qiyinchiliklar Yovuz dushman – Botirlarga qarshi turgan kuchli raqib Sehrli vositalar – Qahramonlar foydalangan sehrli buyumlar yoki kuchlar Og‘ir sinovlarni yengish – Qiyinchiliklarga dosh berib, maqsadga erishish 3. Yordam va muvaffaqiyat bilan bog‘liq so‘z birikmalari Donishmand keksalar – Yaxshi maslahat beruvchi dono odamlar Sehrli yordam – Sehrli kuch bilan qahramonlarga yordam berish Podshohning marhamati – Podshoh tomonidan berilgan mukofot yoki e’tirof Baxt va saodat – Qahramonlarning mehnati evaziga erishgan baxt Ertakda ko‘plab so‘z birikmalari uchraydi va ular qahramonlarning xarakterini, harakatlarini, joylarni va voqealar rivojini aniq tasvirlashga yordam beradi. Ushbu so‘z birikmalarini quyidagi toifalarga ajratish mumkin: Ot+Ot birikmalari Uch og‘a-ini Botir yigitlar Yovuz dushman Sehrli qilich Sifat+Ot birikmalari Jasur botirlar Katta shahar Oqsoqol odam Sehrli qurol Son+Ot birikmalari Uch botir Bir dushman 53 Ikki dev Fe’l+Ot birikmalari Dushmanni yengmoq Xalqqa yordam bermoq Yurtni himoya qilmoq Sehrni buzmoq Fe’l+Ravish birikmalari Botirlar qo‘rqmasdan kurashdi Ular mardlarcha harakat qilishdi Sehrgar sekin gapirdi Ertakdagi so‘z birikmalari matnning jonli va mazmunli bo‘lishiga xizmat qiladi. Ular qahramonlarning fazilatlarini ta’kidlash, voqealar rivojini tushunarli qilish va tasviriy ifodani kuchaytirish uchun ishlatilgan. Ayniqsa, botirlik, jasorat, do‘stlik va sadoqat kabi mavzularni ochib berishda sifat+ot va fe’l+ot birikmalari muhim rol o‘ynaydi. Morfologik tahlil deyilganda, so‘zni turkumlarga ajratish, har bir turkumga xos grammatik kategoriyalarni, so‘z shakllarini aniqlash ko‘zda tutiladi. So‘z turkumlarini tahlil qilish tartibini anglash juda muhimdir. Har bir so‘z turkumiga aloqador belgilarni sanash tartibi tasodifiy bo‘lmasligi kerak. Har bir turkumning xilma-xil belgilari ichida, ularning butun so‘zga, uning har qanday shakliga ham taalluqli bo‘lgan doimiy belgilari hammadan avval ajratilishi zarur. Masalan: ot turkumiga xos atoqli yoki turdosh, aniq yoki fikriy bo‘lish; k i m?, n i m a? so‘rog‘ini olish faqat otgagina tegishli bo‘lib, bular uning doimiy belgisi hisoblanadi va ot turkumining umumiy xususiyatini tashkil etadi. Tanlab olingan biror aniq (gap,gaplar)dagi ma’lum bir so‘z turkumiga tegishli so‘zlar tahlil qilinganda, matnda bir xil xususiyatli, bir xil tuzilishli so‘zlar birdan ortiq bo‘lsa, ulardan biri olinib tahlil etiladi. Boshqalari haqida “bu so‘zlarning xususiyati ham yuqoridagi so‘z xususiyatiga o‘xshaydi” deb aytib o‘tiladi, xolos. Bordi-yu, 54 ulardan birida yuqorida tahlil etilgan so‘zdan farq qiladigan biror xususiyat bo‘lsa, uni alohida olib, tavsiflanadi. 23 Biz yana «Uch оg‘а-ini bоtirlаr» ertagini yuqoridagi nazariya orqali tahlil qilamiz. Ot turkumi tahlili Bоr ekаn, yo‘q ekаn, bir zаmоndа bir kishi bo‘lgаn ekаn. Bоy hаm, kаmbаg‘аl hаm emаs ekаn. Uning uchtа o‘g‘li bоr ekаn. Bu matnda uchta ot bor: o‘g‘li , zаmоndа, kishi ; o‘g‘li – ot, turdosh ot, aniq ot, yakka ot, bosh kelishikda, birlik sonda, uchinchi shaxs egalik qo‘shimchasini olgan, sodda ot . Gapda ega bo‘lak vazifasida kelgan. Kim? so‘rog‘iga javob bo‘ladi ( kim bor ekan?– o‘g‘li bоr ekаn ). zаmоndа – ot, turdosh ot, aniq ot, yakka ot, o‘rin - payt kelishigida, birlik sonda, egalik qo‘shimchasini olmagan, sodda ot. Kelishik payt ma’nosini bildiradi. Q a ch o n ? so‘rog‘iga javob bo‘ladi. Gapda payt holi vazifasida kelgan (qachon? bo‘lgan ekan – bir zаmоndа bo‘lgan ekan.) kishi – ot, turdosh ot, aniq ot, yakka ot, bosh kelishikda, birlik sonda, egalik qo‘shimchasini olmagan, sodda ot. Gapda ega bo‘lak vazifasida kelgan. K i m ? so‘rog‘iga javob bo‘ladi (kim bo‘lgan ekan?– bir kshi bo‘lgan ekan) . Sifat turkumi tahlili Yanа uchtа nаrsаni аytаmаn, qulоqlаringizgа оlib, еslаringizdаn chiqаrmаnglаr. To‘g‘ri bo‘ling – bехаvоtir bo‘lаsiz. Mаqtаnchоq bo‘lmаng – хijоlаt tоrtmаysiz. Dаngаsаlik qilmаng – bахtsiz bo‘lmаysiz. Qоrа tоyni, sаmаn tоyni, ko‘k tоyni аsbоb-аnjоmlаri bilаn tаyyorlаb qo‘ydim. Xurjunlаringizni bir hаftаlik оvqаt bilаn to‘lg‘izdim. Bu matnda sifat so‘z turkumiga oid sakkizta so‘z bor; to‘g‘ri , bexavotir, maqtanchoq, baxtsiz,qora, saman, ko‘k; to‘g‘ri – qanday? sifat, xususiyat bildiruvchi, asliy sifat. Sifat yasovchi qo‘shimchalari bo‘lmagan sifatlar asliy sifat sanaladi. Shaxsning xususiyatini bildiradi, oddiy darajada, otlashgan , sodda sifat, yasovchi qo‘shimchalar bilan yasalmagan tub sifat. 23 R.RUZMANOVA, M.NARZIYEVA, M.UBAYDULLAYEVA. Lingvistik tahlil. Samarqand – 2020. 55 Son turkumi tahlili Endi iltimоsim shuki, mеni qаfаsdаn bo‘shаtib, yigirmа kungа jаvоb bеrsаngiz, оlti kun bоrishim, оlti kun kеlishimgа kеtsа, bir hаftа, оtа-оnаm, аkа- ukаlаrimni ko‘rib, diydоrigа to‘ymоg‘im uchun yеtаr. Bu matnda son so‘z turkumiga oid to‘rtta so‘z bor. Ulardan biri ( olti ) ikki marta ishlatilgan; yigirma, olti, bir; yigirma – miqdor son, miqdor sonning sanoq son turiga kiradi, yasovchi qo‘shimcha olmagan, otlashmagan, tub son. Gapda aniqlovchi vazifasida kelgan, n e ch a ? so‘rog‘iga javob bo‘ladi ( necha kunga?– yigirma kunga ). olti – miqdor son, miqdor sonning sanoq son turiga kiradi, yasovchi qo‘shimcha olmagan, otlashmagan, tub son. Gapda aniqlovchi vazifasida kelgan, n e ch a ? so‘rog‘iga javob bo‘ladi ( necha kun?– olti kun ) olti sanoq songa ham xuddi yuqoridagidek tavsif beriladi. bir – miqdor son, miqdor sonning sanoq son turiga kiradi, yasovchi qo‘shimcha olmagan, otlashmagan, tub son. Gapda aniqlovchi vazifasida kelgan, n e ch a ? so‘rog‘iga javob bo‘ladi ( necha hafta?– bir hafta ). 24 Olmosh turkumi tahlili Pоdshоh: – Mеning uchtа qizim bоr, o‘g‘lim yo‘q. Mеn еrtаgа butun shаhаrni to‘ygа chаqirib, qirq kun оsh bеrib, qizlаrimni sizlаrgа nikоhlаb bеrsаm, mеning o‘g‘illаrim bo‘lib bundа qоlsаngiz , – dеdi. To‘ng‘ich bоtir: – Xo‘p, yaхshi аytаsiz, lеkin bizning hаm shаrtimiz bоr. Bizlаr pоdshоh bоlаsi emаsmiz . Otаmiz bоy hаm emаs. Sizning dаvlаtingiz pоdshоhlik bilаn tоpilgаn, bizlar qo‘l kuchi bilаn tаrbiya tоpgаnmiz. Еlimiz bir bo‘lsа hаm, tаrbiyamiz bоshqа. Bu matnda olmosh so‘z turkumiga oid to‘qqizta so‘z bor. Ulardan biri (men) uch marta, biri (siz) ikki marta va yana biri (biz) uch marta ishlatilgan; mеning, men, sizlarga, mening, bizning, bizlar, bunda, sizning, biz; 24 Akramov E. O‘zbek tili va uning tahlil uslublari. – Toshkent: O‘zbekiston, 2008. – B. 170. 56 mеning – kishilik olmoshi. Bu turga sen, u, biz, siz, ular so‘zlari ham kiradi. Ot turkumi o‘rnida ishlatilgan, birinchi shaxs, qaratqich keleshikda, birlik sonda, sodda olmosh. Ushbu so‘zda bir n tovushi tushib qolgan ( men, sen olmoshlariga - ni, -ning, -niki qo‘shimchalari qo‘shilganda qo‘shimchadagi n tovushi aytilmaydi va yozilmaydi: meni, mening, meniki; seni, sening, seniki kabi ). Gapda ot singari uchtа qizim so‘zining qaratqich aniqlovchisi bo‘lib kelgan. Kimning? so‘rog‘iga javob bo‘ladi ( k i m n i n g uchtа qizi? – mening uchtа qizim ); men – kishishik olmoshi. Bu turga sen, u, biz, siz, ular so‘zlari ham kiradi. Ot turkumi o‘rnida ishlatilgan. Birinchi shaxs, bosh keleshikda. Birlik sonda, sodda olmosh. Gapda ega vazifasida kelgan. k i m? so‘rog‘iga javob bo‘ladi; sizlarga – kishilik olmoshi. Bu turga men, sen, u, biz, ular so‘zlari ham kiradi. Ot turkumi o‘rnida ishlatilgan, birinchi shaxs, jo‘nalish keleshikda, ko‘plik sonda, ko‘plik morfologik usul bilan hosil qilingan ( -lar qo‘shimchasini qo‘shish orqali), sodda tub olmosh. Gapda vositali to‘ldiruvchi vazifasida kelgan. Kimlarga? so‘rog‘iga javob bo‘ladi ( kimlarga nikоhlаb bеrsа?– sizlаrgа nikоhlаb bеrsа ); bunda – ko‘rsatish olmoshi, shu turga yana u, o‘sha, shu, mana bu, ana kabi so‘zlar kiradi; ot o‘rnida ishlatilgan, o‘rin-payt keleshikda, birlik sonda, sodda olmosh. Ushbu so‘zda bir n tovushi ortgan ( u, bu, shu, o‘sha olmoshlariga -da, -dan, -day, -dagi, -ga, -gacha, -cha qo‘shimchalari qo‘shilganda n tovushi qo‘shib aytiladi va shunday yoziladi: bunday, o‘shancha kabi ). Gapda qоlsаngi z so‘zi bilan bog‘lanib, o‘rin holi bo‘lib kelgan ( qayerda qоlsаngiz?– bunda qоlsаngiz ). mening – kishilik olmoshi. Bu turga sen, u, biz, siz, ular so‘zlari ham kiradi. Ot turkumi o‘rnida ishlatilgan, birinchi shaxs, bosh keleshikda, birlik sonda, sodda olmosh. Ushbu so‘zda bir n tovushi tushib qolgan ( men, sen olmoshlariga -ni, - ning, -niki qo‘shimchalari qo‘shilganda qo‘shimchadagi n tovushi aytilmaydi va yozilmaydi: meni, mening, meniki; seni, sening, seniki kabi ). Gapda ot singari o‘g‘illаrim so‘zining qaratqich aniqlovchisi bo‘lib kelgan. Kimning? so‘rog‘iga 57 javob bo‘ladi ( k i m n i n g o‘g‘illаri? – mening o‘g‘illаrim ). Bizning va sizning – kishilik olmoshlari, ularnga ham xuddi yuqoridagidek ta’rif beriladi; 25 bizlar – kishilik olmoshi. Bu turga sen, u, men, siz, ular so‘zlari ham kiradi. Ot turkumi o‘rnida ishlatilgan. Birinchi shaxs, bosh keleshikda, ko‘plik sonda, ko‘plik morfologik usul bilan hosil qilingan ( -lar qo‘shimchasini qo‘shish orqali), sodda tub olmosh. Gapda ega vazifasida kelgan. k i m? so‘rog‘iga javob bo‘ladi ( kimlаr pоdshоh bоlаsi emаs?– Bizlаr pоdshоh bоlаsi emаsmiz ). Bizlar – kishilik olmoshi, unga ham xuddi yuqoridagidek ta’rif beriladi. Fe’l turkumi tahlili Nоnni pоdshоh o‘zi tахlаgаn edi . Matnda fe’lga qarashli bitta so‘z bor: tахlаgаn edi; tахlаgаn – fe’l, mustqil fe’l, o‘timli fe’l, aniq daraja, bo‘lishli, vazifaviy ( sifatdosh, -gan affiksi bilan yasalgan ) shaklda, uchinchi shaxs, birlikda, sodda. Yolg‘iz holda n i m a qilgan? so‘rog‘iga javob bo‘ladi (nima qilgan?–taxlagan ). edi – to‘liqsiz fe’l. O‘zidan oldingi fe’lga qo‘shilib, o‘tgan zamon, xabar mayli, birinchi shaxs, birlik ma’nolarining reallashuvi uchun xizmat qiladi. Ravish turkumi tahlili Men ertaga butun shaharni to‘yga chaqirib, qirq kun osh berib, qizlarimni sizlarga nikoh qilsam, mening o‘g‘illarim bo‘lib, bunda qolsangiz, – debdi. Matnda bitta ravish bor: ertaga; ertaga – payt ravishi, oddiy daraja, sodda ravish. Q a ch o n? so‘rog‘iga javob bo‘ladi. Gapning kesimida ifodalangan ish-harakatning bajarilish paytini ko‘rsatib, payt hol vazifasida kelgan ( qachon chaqirib?–ertaga chaqirib ). 26 25 Yusupov J. So‘z birikmalarining morfologik va sintaktik tahlili. – Toshkent: Sharq, 2010. – B. 188. 26 G‘afurov I. O‘zbek xalqi ertaklari va ularning strukturalari. – Toshkent: O‘zbekiston, 1990. – B. 182. 58 XULOSA Ertak morfologiyasining tadqiqi, tilshunoslik va adabiyotshunoslik sohalarida, ayniqsa, xalq og‘zaki ijodini tahlil qilishda muhim o‘rin tutadi. Ertaklarning morfologik tuzilishini o‘rganish, nafaqat o‘zbek xalq ertaklarining xususiyatlarini, balki umumiy tilshunoslik tamoyillarini aniqlashga ham yordam beradi. Ertak morfologiyasining o‘rganilishi, so‘zlarning shakllanish jarayonlarini, fe'l va nomlarning turli shakllarini, so‘z birikmalarining hosil bo‘lishini va ularning semantik ma'nolarini tahlil qilishni o‘z ichiga oladi. Ertaklarning morfologik tahlili, ertak tilining nafaqat grammatik tuzilishini, balki uning obrazli, tasviriy va ma'naviy boyligini ham o‘rganishga imkon beradi. Ertak morfologiyasi tadqiqotlari, o‘zbek tilining o‘ziga xos xususiyatlarini aniqlashda katta ahamiyatga ega. Ertaklarning tilida ko‘plab so‘z shakllari va ularning o‘zgarishlari, ma'lum bir mavzu yoki voqea orqali ijtimoiy, madaniy va axloqiy qiymatlar hamda qadriyatlar ifodalanadi. Shuning uchun, ertak morfologiyasini tahlil qilish orqali nafaqat tilning o‘ziga xos strukturalari, balki jamiyatning ma'naviy qiyofasi ham yoritiladi. Ertaklar, ularning tilidagi morfologik elementlar orqali, xalqning dunyoqarashini, qadriyatlarini, an'analarini va tarixini aks ettiradi. Tadqiqotlar, shuningdek, o‘zbek ertaklarida ishlatiladigan morfologik strukturalarni, jumladan, so‘z birikmalarini, aforizmlarini, takrorlanuvchi iboralarni va tilda uchraydigan metafora, ta'rif va obrazlarni tahlil qilishni o‘z ichiga oladi. Bu turli morfologik xususiyatlar, ertakning ma'naviy va badiiy 59 mazmunini kuchaytirishga xizmat qiladi, chunki ular nafaqat voqealarni tasvirlash, balki tinglovchi yoki o‘quvchi bilan chuqur hissiy aloqa o‘rnatishga ham yordam beradi. Bundan tashqari, ertak morfologiyasining o‘rganilishi, tilshunoslar va adabiyotshunoslar uchun yangi metodologik yondashuvlarni ishlab chiqish imkoniyatlarini yaratadi. Masalan, morfologik tahlil yordamida, til o‘rganishda zamonaviy yondashuvlar va ta'lim metodlarini takomillashtirishga erishish mumkin. Ertaklarni til o‘rgatishda ishlatish, o‘quvchilarga tilning morfologik xususiyatlarini o‘zlashtirishda yordam beradi, ularni tildan yanada samarali foydalanishga rag‘batlantiradi. Shuningdek, ertaklarning morfologiyasini o‘rganish, xalq og‘zaki ijodini, ularning tilini va ma'naviyatini saqlash va rivojlantirish uchun muhim ahamiyatga ega. Ertaklar tilining morfologik tahlili, nafaqat tilning o‘zgarishlarini, balki uning xalq og‘zaki madaniyatidagi o‘rnini, tarixiy rivojlanishini va jamiyatdagi rolini tushunishga imkon beradi. Bu esa, o‘z navbatida, xalq tilining rivojlanishini va uning madaniy merosini saqlashda samarali yondashuvlarni ishlab chiqishga yordam beradi. Ertak morfologiyasi tadqiqi tilshunoslik sohasida alohida o‘rin tutadi, chunki u nafaqat tilning grammatik jihatlarini, balki uning badiiy va madaniy ahamiyatini ham o‘rganishga imkon yaratadi. Ertaklarning morfologik tuzilmalari, ularning o‘ziga xos xususiyatlarini, xalq tilining o‘zgarishlarini va xalq madaniyatining chuqur qatlamlarini yoritishda muhim rol o‘ynaydi. Bu tadqiqotlar, ertaklar tilining yuksak san'ati va uning til o‘rgatishdagi samaradorligini tushunishga yordam beradi, shuningdek, o‘zbek xalqining ma'naviy merosini yanada boyitishda muhim ahamiyatga ega. Ertak morfologiyasi – xalq og‘zaki ijodining eng qadimiy va serqatlam janrlaridan biri bo‘lgan ertaklarning lingvistik tuzilishini, xususan, ularning morfologik qurilishi, so‘z yasash va shakllanish xususiyatlarini o‘rganadigan muhim soha hisoblanadi. Tadqiqot jarayonida aniqlanishicha, ertaklar tili oddiy, ravon va xalqona bo‘lishi bilan birga, o‘ziga xos morfologik struktura va 60 grammatik birliklarga boy bo‘lib, bu ularni alohida lingvistik ob'ekt sifatida tahlil qilish imkonini beradi. “Uch og‘a-ini botirlar” ertagi misolida ko‘rilganidek, xalq ertaklarida fe’llarning zamon va mayl shakllari, otlarning ko‘plik va egalik kategoriyalari, sifatlarning darajalari, olmoshlarning vositali vazifasi hamda yordamchi so‘zlar orqali ifodalangan sintaktik birliklar xalq tafakkurining til vositasidagi ifodasidir. Ayniqsa, morfologik birliklarning takrorlanuvchi va andozaviy shaklda qo‘llanishi ertakni og‘zaki ravishda eslab qolish va rivoyat qilishga qulaylik yaratgan. Ertak morfologiyasini o‘rganishda Propp, Lévi-Strauss, Greimas kabi olimlarning morfologik struktura haqidagi nazariy yondashuvlari muhim asos bo‘lib xizmat qiladi. Shu bilan birga, o‘zbek tilshunosligida ham bu borada chuqur izlanishlar olib borilgan bo‘lib, ularning natijasida xalq og‘zaki ijodidagi morfologik vositalar tili, ularning funksional yuklamasi va poetik vazifalari aniqlashtirilgan. Bu esa ertak tilining grammatik jihatdan o‘ziga xosligini ko‘rsatadi. Shuningdek, ertaklarda morfemalar, affikslar, yordamchi so‘zlar va boshqa grammatik birliklarning ifoda vositasi sifatidagi roli ularning faqat grammatik vazifani emas, balki estetik va emotsional funksiyani ham bajarishini ko‘rsatadi. Ayniqsa, botirlik, jasorat, yaxshilik va yovuzlik singari mavzular morfologik vositalar yordamida obrazli va ta’sirchan tarzda yetkaziladi. Umuman olganda, ertak morfologiyasining tahlili faqat lingvistik emas, balki madaniy, psixologik va estetik jihatdan ham muhimdir. Bunday tahlillar tilni o‘rganishda, bolalar adabiyotini yaratishda, milliy qadriyatlarni tarbiyaviy jihatdan yetkazishda va zamonaviy lingvistik texnologiyalarni ishlab chiqishda katta ahamiyat kasb etadi. Shunday ekan, ertak morfologiyasi istiqbolda tilshunoslikning ko‘plab sohalari bilan uzviy bog‘liq holda chuqurroq o‘rganilishi zarur. Xulosa qilib aytganda, ertakdagi sintaktik birliklar va ularning derivativ shakllari matnni mazmunan boyitish, voqealarni aniq va ravon ifodalash, hikoyaning ta’sirchanligini oshirishga xizmat qiladi. 61 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR I. Ijtimoiy-siyosiy adabiyotlar: 1. Мирзиёев Ш. Эркин ва фаровон демократик Ўзбекистон давлатини биргаликда барпо этамиз. – T. : Ўзбекистон, 2016. – Б. 14. 2. O zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 21-oktabrdagi “O zbekʻ ʻ tilining davlat tili sifatidagi nufuzi va mavqeyini tubdan oshirish chora-tadbirlari to g risida”gi PF-5850-son Farmoni. Manba: ʻ ʻ https://lex.uz/docx/4561730 3. O zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 20-oktabrdagi ʻ “Mamlakatimizda o zbek tilini yanada rivojlantirish va til siyosatini ʻ takomillashtirish chora-tadbirlari to g risida”gi PF-6084-sonli Farmoni. ʻ ʻ Manba: https://lex.uz/docs/5058351 . 4. O‘zbekiston Respublikasi Ta’lim to‘g‘risidagi Qonuni. – Toshkent: Adolat, 2020. 5. O‘zbekiston Respublikasi umumiy o‘rta ta’lim maktablari uchun davlat ta’lim standarti. – Toshkent, 2021. II. Ilmiy-nazariy adabiyotlar: 6. Anderson, J. (1993). Is a communicative approach practical for teaching English in China? Prospect, 8(1), 27–34. 7. Brown, H. D. (2007). Principles of language learning and teaching (5th ed.). Pearson Education. 62 8. Brumfit, C. (1984). Communicative methodology in language teaching. Cambridge University Press. 9. Butler, Y. G. (2011). The implementation of communicative and task-based language teaching in the Asia-Pacific region. Annual Review of Applied Linguistics, 31, 36–57. 10. Butler, D. L., & Winne, P. H. (1995). Feedback and self-regulated learning. Educational Psychology Review, 7(1), 5–32. 11. Chang, M., & Goswami, J. S. (2011). Factors affecting the implementation of communicative language teaching in Taiwanese college English classes. English Language Teaching, 4(2), 3–12. 12. Chung, S. F., & Huang, Y. C. (2009). Implementation of CLT in Taiwan: A case study. Asian EFL Journal, 11(2), 85–108. 13. Hiep, P. H. (2007). Communicative language teaching: Unity within diversity. ELT Journal, 61(3), 193–201. 14. Hu, G. (2002). Potential cultural resistance to pedagogical imports: The case of communicative language teaching in China. Language, Culture and Curriculum, 15(2), 93–105. III. Darslik va metodik qo llanmalarʻ 15. Hymes, D. (1972). On communicative competence. In J. B. Pride & J. Holmes (Eds.), Sociolinguistics (pp. 269–293). Penguin. 16. Jarvis, H., & Atsilarat, S. (2005). Shifting paradigms: From a communicative to a context-based approach. Asian EFL Journal, 7(1), 1–13. 17. Kustati, M. (2013). The shifting paradigms in language teaching from teacher-centered to learner-centered: A historical review. International Journal of Language and Linguistics, 1(2), 29–35. 18. Li, D. (1998). It’s always more difficult than you plan and imagine: Teachers’ perceived difficulties in introducing the communicative approach in South Korea. TESOL Quarterly, 32(4), 677–703. 63 19. Li, D. (2001). Teachers' perceived difficulties in implementing the communicative approach in South Korea. Asian Journal of English Language Teaching, 11, 149–168. 20. Liao, X. Q. (2000). A communicative approach to the teaching of English in China. Education Line, 7(1), 1–9.Rasulov, X. (2003). O‘zbek tilining morfologiyasi va sintaksisi. Toshkent: Fan. 21. G‘afurov I. O‘zbek xalqi ertaklari va ularning strukturalari. – Toshkent: O‘zbekiston, 1990. – B. 182. 22. Xoshimov M. O‘zbek tilining zamonaviy sintaksisi. – Toshkent: O‘zbekiston, 1992. – B. 163. 23. Shodiev A. Ertaklarning tahlili. – Toshkent: Sharq, 2005. – B. 144. 24. To‘xtaboyev O. O‘zbek tilining sintaksisi. – Toshkent: Fan, 1998. – B. 176. 25. Buxoriev R. O‘zbek tili grammatikasi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2004. – B. 198. 26. Shamsiyeva B. Ertak tahlili: uslubiy jihatlar. – Toshkent: Sharq, 1997. – B. 120. 27. Abduazizov J. O‘zbek tilidagi so‘z birikmalarining shakllanishi. – Toshkent: O‘qituvchi, 2012. – B. 211. 28. Fozilov Z. So‘z birikmalari va sintaktik tahlil. – Toshkent: O‘zbekiston, 2010. – B. 167. 29. Kadirova D. O‘zbek tilidagi gap va so‘z birikmalarining tipi. – Toshkent: O‘qituvchi, 2008. – B. 154. 30. Yusupov J. So‘z birikmalarining morfologik va sintaktik tahlili. – Toshkent: Sharq, 2010. – B. 188. 31. Urazov S. Ertak va uning tilshunoslikdagi o‘rni. – Toshkent: Fan, 2007. – B. 132. 32. Mirzaeva T. Ertaklar va ularning tilshunoslikdagi ahamiyati. – Toshkent: O‘zbekiston, 2009. – B. 145. 33. Rustamov M. O‘zbek tilidagi grammatik birliklar. – Toshkent: O‘qituvchi, 2014. – B. 209. 64 34. Ruziev A. O‘zbek adabiyotida sintaksis va uslub. – Toshkent: Sharq, 1999. – B. 172. 35. Ismailova R. O‘zbek tili va uning amaliyoti. – Toshkent: O‘zbekiston, 2007. – B. 165. 36. Qodirov S. O‘zbek adabiyotining tilshunoslik asoslari. – Toshkent: O‘qituvchi, 2006. – B. 136. 37. Mamatov A. Toshkentdagi adabiyotshunoslik va tilshunoslik masalalari. – Toshkent: Sharq, 2004. – B. 148. 38. Zayniddinov B. Xalq ertaklari va so‘z birikmalari. – Toshkent: O‘zbekiston, 2001. – B. 127. 39. Jumanazarov M. Ertaklar va ularning struktura tahlili. – Toshkent: Sharq, 2002. – B. 138. 40. Nazirov X. Ertakning sintaksis tahlili. – Toshkent: O‘zbekiston, 2010. – B. 143. 41. Davronov I. O‘zbek tilidagi gaplar va ularning tahlili. – Toshkent: O‘qituvchi, 2009. – B. 191. 42. Sabirova L. Xalq ertaklari va ularning tilshunoslik tahlili. – Toshkent: Fan, 2005. – B. 152. 43. Khamidov T. Xalq ertaklarining struktura tahlili. – Toshkent: Sharq, 2003. – B. 149. 44. Yusupova R. O‘zbek tilida frazeologik birliklar. – Toshkent: O‘zbekiston, 2002. – B. 134. 45. Abdulxayr S. O‘zbek tilining semantikasi va sintaksisi. – Toshkent: O‘qituvchi, 1998. – B. 158. 46. G‘ulomova S. So‘z birikmalarining morfologiyasi. – Toshkent: Sharq, 2010. – B. 173. 47. Xusainov M. O‘zbek tili grammatikasi. – Toshkent: Fan, 2004. – B. 190. 48. Abdug‘aniyeva A. Ertaklarda so‘z birikmalarining ishlatilishi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2003. – B. 137. 65 49. Rahmatov O. Xalq ertaklarida tahlil va sintaksis. – Toshkent: Sharq, 2009. – B. 159. 50. Toshpulatov D. Xalq adabiyoti va sintaksis. – Toshkent: O‘qituvchi, 2007. – B. 140. 51. Akramov E. O‘zbek tili va uning tahlil uslublari. – Toshkent: O‘zbekiston, 2008. – B. 170. 52. Buxorov X. O‘zbek xalq ertaklari va tilshunoslik. – Toshkent: Sharq, 2005. – B. 144. 53. Bo‘riyev M. Ertaklar va ularning tuzilishi. – Toshkent: O‘zbekiston, 2011. – B. 160. 54. Turg‘unov A. O‘zbek tilida so‘z birikmalarining analizi. – Toshkent: O‘qituvchi, 2006. – B. 157. 66

Ertaklar morfologiyasi tadqiqi (“uch og‘a-ini botirlar” ertagi materiali asosida)

Купить