Eshitishda nuqsoni bo‘lgan bolalarda tabiatga bo‘lgan munosabatini tarbiyalash jarayoni - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	99.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Eshitishda nuqsoni bo‘lgan bolalarda tabiatga bo‘lgan munosabatini tarbiyalash jarayoni

Купить

MUNDARIJA KIRISH 1 BOB. MUAMMONI O‘RGANISHNING ILMIY-NAZARIY ASOSLARI 1.1. Muammoni pedagogik, psixologik va metodik adabiyotlarda o‘rganilishi 1.2. E kologik tarbiya – tarbiya nazariyasining yangi shakli 1.3.Maxsus maktabda tabiatshunoslik fannini o‘qitishning korreksion- rivojlantiruvchi ahamiyati Bir inchi bob bo‘yicha xulosa II BOB ESHITISHDA NUQSONI BO‘LGAN O‘QUVCHILARNING TABIATGA BO‘LGAN MUNOSABATIN INI EKSPERIMENTAL O‘ RGANISH 2.1. Eshitishda nuqsoni bo‘lgan o‘quvchilarning tabiatga bo‘lgan munosabatin ini eksperimental o‘ rganish jarayonini tashkil etish 2.2. Eshitishda nuqsoni bo‘lgan o‘quvchilarning tabiatga bo‘lgan munosabatiniini eksperimental o‘rganish natijalari Ikkinchi bob bo‘yicha xulosa III BOB ESHITISHDA NUQSONI BO‘LGAN O‘QUVCHILARNING TABIATGA BO‘LGAN MUNOSABATINI TARB

KIRISH Jamiyatimizda ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy o‘zgarishlar yuz berayotgan bir vaqtda Vatan ravnaqini ko‘zlash maqsadida asosiy e’tibor yoshlarning aqliy, ahloqiy, jismoniy barkamoligiga demak, har tomonlama yetuk, sog‘lom avlodni o‘stirishga qaratilyapti. Yurtboshimiz aytganlaridek, “Kelajak avlod haqida qayg‘urish, sog‘lom, barkamol naslni tarbiyalab yetishtirishga intilishi bizning milliy xususiyatimizdir. Farzandlari sog‘lom yurt, qudratli bo‘ladi, qudratli yurtning farzandlari sog‘lom bo‘ladi”. 1 Sog‘lom avlodni barkamol shaxs qilib shakllantirish g‘oyatda ma’suliyatli vazifa, shu bilan birga insonparvar siyosat natijasidir. Hayotimizni hal etuvchi muhim masalalar qatorida ta’lim-tarbiya tizimini tubdan o‘zgartirish, uni yangi zamon talabi darajasiga ko‘tarish, barkamol avlod kelaj

voyaga yetkazish vazifasini izchil davom ettirish uchun aniq maqsadga qaratilgan keng ko’lamdagi kompleks chora-tadbirlarni amalga oshirish, davlat va jamiyatning barcha kuch va imkoniyatlarini shu yo’lda safarbar etish maqsadida hamda 2014 yil «Sog’lom bola yili» deb e’lon qilinishi munosabati bilan«Sog’lom bola yili» Davlat dasturi tayyorlandi 2 :«Sog’lom bola yili» Davlat dasturi «Sog’lom bola yili» Davlat dasturida q uyidagilar k o‘zda tutildi: «Sog’lom bola yili» Davlat dasturini amalga oshirishning ustuvor vazifalari vyo’nalishlari etib belgilansin:sog’lom va har tomonlama barkamol avlodni shakllantirish uchun qonunchilik va normativ-huquqiy bazani yanada takomillashtirish, bu borada qulay tashkiliy-huquqiy shart-sharoitlarni yaratishga qaratilgan yangi qoida va me’yorlarni ishlab ch

asos bor. Mamlakatimizda jismoniy sog’lom, ma’naviy yetuk, har tomonlama uyg’un va barkamol rivojlangan, mustaqil fikrlaydigan, intellektual salohiyatga, chuqur bilim va zamonaviy dunyoqarashga ega, Vatanimizning taqdiri va kelajagi uchun mas’uliyatni o’z zimmasiga olishga qodir bo’lgan yosh avlodni tarbiyalab voyaga yetkazish vazifasini izchil davom ettirish uchun aniq maqsadga qaratilgan keng ko’lamdagi kompleks chora-tadbirlarni amalga oshirish, davlat va jamiyatning barcha kuch va imkoniyatlarini shu yo’lda safarbar etish maqsadida hamda 2014 yil «Sog’lom bola yili» deb e’lon qilinishi munosabati bilan«Sog’lom bola yili» Davlat dasturi tayyorlandi «Sog’lom bola yili» Davlat dasturida q uyidagilar k o‘zda tutildi: «Sog’lom bola yili» Davlat dasturini amalga oshirishning ustuvor vazifala

qonunlarida belgilangan huquqlardan foydalana bilishlari, komil inson bo‘lib yetishilari uchun ekologik bilimlarni egallay olishlari zarur shartdir. Tabiatni muxofaza qilish va ekologik tarbiya masalasi pedagogika va psixologiya masalalarining eng muxim tarkibiy qismidir. Eshitishda nuqsoni bo‘lgan o‘quvchilarga tabiat qonunlariga to‘la rioya etish to‘g‘risida, bu soxada Vatan xalq, davlat va kelajak avlod oldidagi burch tuyg‘usi xosil etilmasa, ularda to‘la ekologik ong va tafakkur hosil bo‘lmaydi.Ekologik tarbiya-axloqiy tarbiyaning ajralmas qismidir. Kishilarda ekologik ong va tafakkurni ekologik dunyoqarashni xosil qilish tabiatni dilektik tiishinishga yordam beradi. Hamma bosqichlarda ta’lim—tarbiyaning talab etilgan darajada amalga oshirish uchun bu vazifaning muhimligini va mas«uliy

bo‘lgan bolalari ta’lim tarbiya tizimi jarayonini to‘g‘ri tashkil yetish hamda samarali natijalarga erishishi uchun maxsus maktabda - ekologik tarbiya jarayonida bolalarni tevarak – atrof bilan tanishtirish, olam tuzilish va tabiat hodislari, jonli va jonsiz tabiat, maktab atrofida, o‘lkasida yashayotgan insonlarning mehnat faoliyati, tabiatda, turli yil fasllarida odamlar mehnati haqida boshlang‘ich ma’lumot berish, jonli va jonsiz tabiatni o‘rganish yuzasidan bolalar bilan doimo kuzatuvlar olib borib, ularning ko‘nikmalari va amaliy malakalarining rivojlantirish kabi vazifalar amalga oshirish lozim. Yuqoridagi vazifalar maxsus maktabning 1 – 6 sinflarida amalga oshirilishi rejalashtiriladi. E kologik tarbiya ning asosiy korreksion vazifasi boshlang‘ich sinflarda dastur talablariga muvofi

Tadqiqotning metodologik asoslari . Barkamol avlod Davlat dasturi, O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, Kadrlar tayyorlash Milliy Dasturi,Ta’lim to‘g‘risidagi qonun,O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining farmon va qarorlari , o‘sib kelayotgan yosh avlodning ta’lim-tarbiyasi, Xalq ta’limini takomillashtirishga doir Xukumatimiz xujjatlari. Tadqiqot metodlari: - mavzuga oid ilmiy, pedagogik, psixologik va metodik adabiyotlarni o‘rganish va tahlil qilsh; - bolalarni tibbiy, pedagogik xujjatlarini o‘rganish; - pedogog , tarbiyachi, ota-onalar bilan suxbat o‘tkazish; - Eshitishda nuqsoni bo‘lgan bolalarida tabiatga bo‘lgan munosabatni tarbiyalash jarayonini kuzatish;; - tekshirish natijasida olingan ma’lumotlar va natijalarni sifat va miqdor jixatdan tahlil yetish. Bitiruv malakaviy ish k

I BOB. MUAMMONI O‘RGANISHNING ILMIY-NAZARIY ASOSLARI 1.1. Muammoni pedagogik, psixologik va metodik adabiyotlarda o‘rganilishi «Ekologiya» - yunoncha su`z bu`lib, tirik mavjudotlarning yashash sharoiti va tevarak-atrofdagi muhit bilan o‘zaro munosabatlari hamda shu asosda yuzaga keladigan qonuniyatlarni o‘rganadigan fandir. Ekologik bilim,bu tirik tabiatni tUzilishi, rivojlanishi, o‘zgarishi, yer yuzidagi tirik jonzodlarning xolati, ularni bir- birlari va atrof-muxit o‘rtasida bulib turadigan munosabatlarni,tabiiy boyliklarni son va sifatini , xajmini, xillarini hamda ularni saqlash va tejamkorlik Bilan foydalanish yullarini o‘zlashtirishdan iboratdir. 20 asr o‘z rivojlanish tezkorligi natijasida jiddiy va kata o‘zgarishlarga olib kelishi Bilan yakunlanmoqda. Bir necha million yillar davom

usimliklar va xayvonot dunyosi, iqlim, yer sharida inson yashaydigan tabiiy sharoit va muxit mujasamlashadi. Inson va tabiat bir-biri Bilan chambarchas bg‘liq. Tabiat inson uchun uning xayot iva yashashi uchun zarur bulgan suv, oziq-ovqat, xom- ashyo va boshqalarni beradi.Ma’lumki ishlab chiqaruvchi ko‘chlar taraqqiyot etgan sari inson tabiatga ko‘proq tasir ko‘rsatib borgan. Kadim zamondan boshlab kishilar urmondagi daraxtlarni kesgan, baliqlar tutgan, tuproq unumdorligini kamaytirgan, daryo va ko‘l suvlarini ifloslantirganlar. Dastlab insonlar tabiatga juda kam ta’sir ko‘rsatganlar va tabiat yetkazgan shikastlarni o‘zlari tuzatganlar. Keyinchalik insonla o‘z mexnati faoliyati Bilan tabiatga ko‘proq ta’sir ko‘rsatganlar. Yangi binolar, asfalt yullar, mashinalar,ekin dalalari va boshqa ko‘

boyliklardan ilmiy asosda, oqilona foydalanish, havo va suvni toza saqlash, tabiiy boyliklarni uzluksiz ko‘paytirib borishni ta`minlash, insonning atrof-muhitni yaxshilash uchun chora va tadbirlar ko‘rishi zarurligi ta`kidlangan. O‘zbekiston Respubilikasining 1992 yil 9 dekabrda qabul qilgan «Tabiatni muhofaza qilish to‘g‘risida»gi qonuni, «Sog‘lom avlod uchun» ordenining ta`sis yetilishi, shu nomda Davlat dasturi, «Ekologik ta`lim tarbiya kontseptsiyasi»ning ishlab chiqilishi, «Ekosan» jamg‘armasining tuzilishi mamlakatda Ekologik muammolarni bartaraf yetishga kirishilganidan dalolatdir. Ayniqsa, umumta`lim maktablarida ham Ekologik yo`nalishdagi sinflarning tashkil yetilishi, bu asosda litsey maktablarining shakllanishi yosh avlodga maktab partasidanoq tabiatga muhabbat ruhida tarbiya be

Yeshitish idrokining buzilishi oqibatida insonning boshqalardan ajralib qolishi uning rivojlanishida juda ko‘p muammolarni keltirib chiqaradi. Bunday o‘ziga xos muammolarning yuzaga kelishi o‘zaro bir-biriga tobe bo‘lgan turli sabablarga bog‘liq bo‘lib, bu xususida L.S.Vigotskiy: “Ijtimoiy tarbiya nutqning rivojlanmaganligiga, nutqning rivojlanmasligi jamoa (kollektiv)dan yakkalinib qolishiga, bu yesa o‘z navbatida, ijtimoiy tarbiya hamda nutqning rivojlanishini tormozlaydi” degan fikrni bildiradi(23 ) Surdopedagogika tarixiga nazar tashlasak, turli davrlarda yeshitishida muammosi bo‘lgan bolalarni tadqiqot ob’ekti sifatida o‘rgangan pedagog va olimlardan J.Kardano, V.I.Fleri, J.Itar Ya.T.Speshnevlar ular orasida u yoki bu holda murojat yetilgan nutqni tushuna oladigan, qisman lug‘at boyl

uni psixologik, lingvistik, psixolingvistik, umumdidaktik hamda metodik nuqtai nazardan ishlab chiqilishiga asos bo‘lib xizmat qildi. Ushbu tavsiya yetilgan metodikalar asosida yangi tur - zaif Eshituvchi bolalar maktablari uchun qator darsliklar va ularni olib borish imkonini beruvchi metodik tavsiyalar yaratildi(12 ). Zamonaviy surdopedagogikaning nazariy asoschilari yeshitishida muammosi bo‘lgan bolalarning ijtimoiy hayotda o‘z o‘rnini topishlarini muhim omili – nutqni rivojlantirish ishlarining samaradorligini bevosita tarbiyalanuvchi oila a’zolari, xususan, ota - onalarining farzandlari bilan muntazam ravishda shug‘ullanishlariga bog‘liqligini alohida qayd yetadilar. Jumladan, S.A.Zikov til o‘qitishdagi yuqori muvaffaqiyatlar faqatgina maxsus tashkil yetilgan nutqiy muxit orqali yemas

maktab-internatlari kun tartibi, o‘quv jarayonini tashkil qilishda hisobga olinishi lozim bo‘lgan talablar ishlab chiqilgan bo‘lsa, X.M.Gaynutdinovning ilmiy izlanishlar natijasida ilk bor O‘zbekiston sharoitida yeshitishida nuqsoni bo‘lgan shaxslarni kasbiy-mehnatga tayyorlash, keyingi mehnat faoliyatlari jarayonini takomillashtirishga qaratilgan tavsiyalar, bunday shaxslar ijtimoiy moslashuvlari darajasini ko‘tarish yo‘llari ochib berildi(16 ). F.J.Alimxo‘djaeva maxsus o‘qitish jarayonida didaktik materiallardan foydalanishning tabaqalangan metodikasini ishlab chiqish hisobiga zaif Eshituvchi o‘quvchilar yeshitish idrokini rivojlantirish tizimini takomillashtirish yo‘llarini ilmiy jihatdan asoslab berdi(16 ). U.Yu. Fayzievaning ilmiy-tadqiqot ishi zaif Eshituvchi bolalarga ona tilini o‘r

amaliy ta’lim – kar bolalarning har tomonlama rivojlanishida muhim didaktik sharoit yekanligini ilmiy tadqiq qilgan(22). A.A.Leontev, I.A.Zimnyayalarning ta’riflashlaricha, nutq fikrni nutqiy faoliyatda qurish va ifodalash, xususan, gapirish vositasidir. Darhaqiqat,kar bolalarda Ekologik tarbiyasi jarayoni nutqiy faoliyatni shakllantirish hamda uning shakl va turlarini yegallash orqali amalga oshiriladi. Kar va zaif Eshituvchi o‘quvchilar Ekologik tarbiyasi shakllanishi Ye.P.Kumichyova va N.V.Kochegarovalar fikricha, bolarda nutqqacha bo‘lgan davr va ilk yoshdagi nutqiy rivojlanish davrining tug‘ri aniqlanib, yo‘nalganligiga bog‘liq. Ya’ni bu jarayon ota-ona oldidagi ma’suliyatni talab qiladi.. Moddiy borliqni bilishda amerikalik psixodidaktik olim D.S.Brunerning yozishicha uchta o‘zaro bo

ta’kidlaydi. Boshlang‘ich sinf kar o‘quvchilar sog‘lom tengqurlaridan ko‘ra tabiat hodisalari xususiyatlariga oid o‘quv materiallari o‘zlashtiradilar. Qiyinchiliklarga uchraydilar. G.N.Akvilevaning ilmiy izlanishlarida tabiatshunoslik fanini o‘rganishda boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining vazifalarni bajarish jarayonida didaktik materiallarning ahamiyatini ko‘rsatib beradi. [17]. Darhaqiqat ko‘rgazmali didaktik materiallar tabiatshunoslik darslarida foydalanish boshlnag‘ich sinf o‘quvchilarning mustaqiligini oshiradi. Ye.B.Proxorova tabiatshunoslik kursiga taaluqli boilogik atamalarni rivojlantiruvchi ta’lim orqali o‘zlashtirish ish usullarini nazariy jihatdan asoslab beradi. 66. I.V.Totapov yesa kichik maktab yoshidagi o‘quvchilarni tabiatshunoslikka o‘qitishda fanlararo bog‘liqlik muhimli

qiziqishini uning yestetikasi orqali shakllantirish” ijtimoiy ahamiyatga molik yekanligini o‘z tadqiqot ishlarida ko‘rsatib o‘tadi. Respublikamizning ilmiy – ommabop boshlang‘ich sinfida tabiatshunoslik kursi davomida amalga oshiriladigan interaktiv metodlar, o‘quvchilarning tabiatga muhabbat tuyg‘usini tarbiyalash omillari masalalariga atroflicha to‘xtalib o‘tilgan. Maxsus ta’lim sohasining bir bo‘lagi bo‘lgan surdopedagokada umumta’lim predmeti sanalgan “Tabiatshunoslik” kursining korreksion pedagogik ish tizimi, kar va zaif Eshituvchi o‘quvchilarga mazkur fan asoslarini o‘rganish -Ekologik tarbiyasi shakl, vosita, usullari, o‘quvchilarga tabiatshunoslik tushunchalarini shakllantirish yo‘llari ochib berilgan ilmiy tadqiqot ishlari yetarli yemas. Milliy surdopedagogika yo‘nalishida yeshit

Ekologik muammolarning ilmiy, iqtisodiy, texnik, gigiyenik, yuridik, yestetik, pedagogik kabi yo`nalishlari mavjud. Bu yo‘nalishlar ichidan pedagogik yo‘nalish muhim ahamiyat kasb yetadi. Chunki Ekologik muammolar inson faoliyati natijasida kelib chiqadi. Pedagogik yo‘nalishda Ekologik ta`lim va tarbiya berish ko‘zda tutiladi. Ekologik ta`lim deganda o‘quvchilarga berilishi lozim bo‘lgan tabiat bilan inson orasidagi munosabatlarni ifodalovchi bilimlar tizimi tushuniladi. Ekologik tarbiya yesa insonning atrof-muhitga nisbatan munosabatini tarbiyalashdir. Ekologik ta`lim-tarbiya umumiy ta`lim-tarbiyaning yangi shakli va tarkibiy qismi bo‘lib, maktabda barcha fanlarni o‘qitishda amalga oshirilishi ko‘zda tutiladi. Ekologik ta`lim-tarbiyadan bosh maqsad ham yosh avlodga atrof-muhit va uning mu

Ajdodlarimiz bola tarbiyasi masalasiga alohida ye`tibor bilan qaraganlar va bu borada ibratli an`analarni vujudga keltirganlar. Bolalar go‘daklik chog‘laridanoq ahloqiy va mehnat tarbiyasini oilada boshlaganlar. Ularda mehnatga muhabbat, atrof-muhitga hurmat, obodonchilik va ko‘kalamzorlashtirish xissi sabot bilan singdirilgan. Masalan, atrofni ifloslantirmaslik uchun axlatlarni alohida chuqurchalarga tashlash; xojatxonalarni ariiq, soy, buloq suvlaridan uzoqroq joyda kovlash; yong‘in chiqmasligi chorasini ko‘rish; turli yehtiyojlar uchun yashnab turgan daraxtda yemas, balki ko‘rib qolganlaridan foydalanish; nihollarni sindirib, payxon qilmaslik; qushlarni uyasini buzmaslik kabi xatti- harakatlar shakllantirilgan. Oila davrasida farzandlarga «Suvga tuflama, uini iflos qilma, Chunki barcha

yilida 50 foizni , 4-8 yilida 30 foizini, 8-17 yilda yesa 20 foizni tashqil qiladi. Shuni hisobga olib, Ekologik ta`lim-tarbiyani; asosan, bog‘cha va maktablarda amalga oshirish zarur. Bo g‘ cha bolalarida avval Ekologik ta`lim tushunchalari shakllantiriladi. 1-5 sinflarda yesa, asosan, tabiat sh unoslik darslarida o‘qituvchilarga Ekologik ta`lim- tarbiya beriladi. O‘lkamizming tabiiy o‘simliklar dunyosi, ularning foydasi, bu boyliklarni muhofaza qilish kerakligi haqidagi masalalar bilan yoshlarni maktab partasidan keng tanishtirib borish o‘zining samarasini beradi. Bunda yekologiyadan ilmiy tushunchalar maktablarda o‘qitiladigan barcha fanlarda, ayniqsa, tabiatshunoslik, fizika, yekol ogiya, matemati ka, geogr afi ya, tar ix kabi fanl arni o‘ qi ti shda umumlashtiriladi. Shu bilan birga f

-Oiladagi, maktabdagi tabitani, o‘ simliklar va h ayvonot dunyosini ye`zozlashga o‘ rgatish, jonivor va q ushlarni parvarish q ilish; -Tabiatga ongli munosabat jarayonida o‘q uvchilarning dunyo q arashini kengaytirish; -Yoshlarning ye k ologiya tarbiyalashda milliy an`ana va udumlarni q ayta tiklash, ularga ye`tiborni kuchaytirish; Bolalarda ye k ologiya xususidagi tasavvurlarni kengaytirishda tarix fanining im koni yati kat ta. Bundan besh yuz yil, m ing yi l avval o‘l kami z tabi at i qanday bo‘lmagan, o‘simliklar va hayvonot olamini, uning ye kologiya si-chi kabi savollarga tarix fanidan javob topish mumkin. Maktabda o‘quvchil ar ga t abiatni muhof aza qili shga doir bili m tar bi yani geografiya darslarida har bir mavzuga bog‘lab berib borish mumkin. Ye kologiya va tabiatni muxofaza qi

O‘qilgan badiiy asarlar misolida, o‘tkazilgan suhbatlarda tabiatga yaxshi munosabatda bo‘lish va toshbag‘irlik bilan qarash dalillari muhokama qilinadi. Matematika fanida beriladigan Ekologik ta`lim va tarbiya jarayonida o‘quvchilar tabiatdagi salbiy va ijobiy o‘zgarishlar inson sog‘lig‘iga qanday ta`sir qilish h aqida aniq tasavvurga yega bo‘lishadi. Masalan, Respublikada 1200 ga yaqin sanoat korxonasi borligi, ular havoga bir yarim.ming tonnaga yaqin zaharli moddalarni chiqarayotganligi, bunday holat 10 yil, 20 yildan keyin shunday holda ketaversa, nimalarga olib kelishi mumkinligi kabi misollar vositasida yeqologik falokat oqibatlari tasvirlanadi, yoki boshqa bir misol. Dunyo bo‘yicha har yili taxminan 6- 7 m ln.gektar yer i shdan chiqmoqda. Uning t iklani shi uchun j uda ko‘ p vaqt ker

o‘rgata boryladi. To‘garak mashg‘ulotlarida o‘tiladigan "Tabiatni ye`zozlaylik", "Tabiat va inson", "Ekologiya va inson", "Orol madad suraydi", "Qushlar -bizning do‘stimiz" kabi mavzularda tabiatga qiziqishni yanada oshiradi. Bag‘ritosh, ; shafqatsiz, tabiatni mensimaslik kayfiyati bilan qaraydigan bolalarni hushyorlikka chorlaydi. To‘garak mashg‘ulotlarida yana hashoratlarni tugab, ularga ozor beradigan, chumolilar inini, qushlar uyasini buzadigan, o‘simliklarni bosib, yulib oladigan o‘quvchilarning xatti- harakatlarini muhokama qilish zarurligini uqtiriladi. O‘quvchilar to‘garak ishlarida faqat mavzular o‘rganib yoki turli kechalar o‘tkazibgina qolmay, bevosita amaliy ishlar ham qiladilar. Ya`ni, gullarni o‘stiradilar, qushlarni, quyonlarni boqib,

bugun O‘rta Osiyo uchun ahamiyatli bo‘lgan orolning butunlay yo‘qolish havfi bo‘ldi. Ma`lumki, yer yuzining to‘rtdai uch qismi suv bilan qoplangan. Ammo 2,5 foizi yaqin chuchuk suv bor xolos. Demak, ichimlik suvidan ham tejab- tergab foydalanish kerak. Tuproq ham insoniyat boyligidir. Ajdodlarimiz o‘rmonlarni kesilishi, tuproq ye mirilishining kuchayishiga, yer osti va yer usti suvlarning kamayishiga, iqlimning o‘zgarishiga, hayvonlarning yo‘qolishiga olib kelishini aniqlaganlar. Shuning uchun ham tabiatga yuksak mehr va yehtirom ko‘rsatganlar. Asrlar davomida yosh avlodni suvga tupurma, nonni bosma ko‘zingga surt, daraxtni sindirma, qushlarga ozor berma deb, tarbiyalab keldilar. O‘z qarashlarini halq og‘zaki ijodi orqali ifodaladilar. Masal an, m aqol al ar da yer , yer ost i boyl i kl ar

D em ak , o t a- bo bo l ar i m i z a za l - az al da n t ab i t ag a y uk sa k m eh r va ye ht i r o m ko‘rsatishgan. Yurtni obod yetishgan, ko‘chatlarni, xovlilarni sarishta saqlashgan. Xalqimizning tabiatga munosabati urug‘ qadash, qovun sayli, suv sayli, uzum sayli, h osil bayrami, navro‘z bayrami, xirmon to‘yi kabi bayramlarida ham ifodalangan. Bunday tabiat bayramlari ularning hayot tarziga aylanib ketgan. E kologik tarbiyalash jarayonida yoshlarni yashab turgan tabiatimiz boyliklarini tejab-tergashga, uni muhofaza qilishga Bu muqaddas zaminni - bu diyorni obod yetish, uning atrof-muhitini toza saqlash Shu mamlakat har bir fuqarosining insoniy burchidir. O b o d o n c h i l i k v a o r a s t a l i k , p o k i z a l i k v a t e j a m k o r l i k , x u s h x u l q l i k v a xushmuomala

materializmni asosiy qoidalariga e’tibor berib faktlar misollar orqali tushuntirishi bilan begilanadi.O‘qituvchi Maxsus maktab dasturi asosida bilimlarni berish metodlarinigina emas, balki dunyoqarashni tarbiyalash sistemasini tashkil qilishni xam belgilaydi. Bu bilan butun pedagogik jarayonda tarbiyalovchi ta’lim prinsipi amalga oshiriladi. Eshitishda nuqsoni bo‘lgan bolalarga jonli va jonsiz tabiat x a q ida bilimlar berilar ekan, albatta tirik organizmlarning yashash sharoiti, ularning o‘zi yashab turgan mu x it bilan o‘zaro murakkab munosabati asosida vujudga keladigan q onuniyatlarni o‘rganadilar. Jonsiz tabiat bo‘limlarini o‘zlashtirishda esa tupro g‘ ma x suldorligini oshirish borasida meneral o‘gitlardan foydalanish, tupro g‘ masuldorligini oshirsh ma q sadida ba’zi ekinlarning joy

a) Kishilarga maxsus ekologik bilim va tarbiya berib, ularda bu so x ada mua y yan malaka x osil q ilish. b) Ekologik o‘zgarishlarni oldindan ko‘ra bilishni tarbiyalash. v) Ekologik madaniyatni singdirish va tarbiyalash. g) Kishilarni tabiat i n’omlar i dan to‘ g‘ ri foydalanish ru x ida taribiyalash. Tabiatning normal xolati uchun fukorolik manfaatini to‘la anglash-ekologik ta’lim va tarbiyaning ifodasidir. Tabiatni muxofaza kilish va ekologik tarbiya masalasi pedagogika va psixologiya masalalarining eng muxim tarkibiy q ismidir. Eshitishda nuqsoni bo‘lgan bolalarga tabiat konunlariga to‘la rioya etish to‘ g‘ risida, bu soxada Vatan xalk, davlat va kelajak avlod oldidagi burch tuy g‘ usi xosil etilmasa, ularda to‘la ekologik ong va tafakkur xosil bo‘lmaydi. Ekologik tarbiya-axlo q iy tarb

o‘ rgatadi. Chunonchi x adislarda qo‘ y bo q , zero ayni barakadur deyiladi. Bu yerda foydali x ayvonlarning populyatsiyasini k o‘ paytirish va undan turli maksadlarda foydalanish mumkinligi e’tiborga olingan. Eshitishda nuqsoni bo‘lgan bolalarni ekologik bilimlar bilan q anchalik tanishligini ani q lash uchun o‘q ituvchi V-VII-VIII-sinf bolalar iga savolnomalar tuzib , ulardagi ekologik tushunchalarni ani q lashi mumkin. - atrof mu h itni sof x olda sa q lab so g‘ lom b o‘ lishni istasangiz nima q ilish kerak? - nima uchun suv x ayot manbai, uni q anday paydo b o‘ lganligini bilishni istaysizmi? - uyda, maktabda va korxonalarda q ancha mi q dorda taxminan suv sarf b o‘ ladi? - Orol dengizi bugungi kunda q anday a x volda? - Suvni tejashga, ifloslanmasligiga qa erlarda yordam berasiz? - If

 Tabiatni paydo bo‘lishi va o‘zgarib turishini diniy yo‘l bilan emas, balkiy fan tilida tushuntirish.  Tafakkurning mustaqilligi va bilimga qiziqishni rivojlantirishni, buningsiz bilimning ongli bo‘lishi hamda ishonchni va ochibatda dunyoqarashni shakllantirish mumkin emas.  Yashab turgan o‘lka, mahalla maktab atrofidagi o‘simliklarni, hayvonlarni, jonsiz tabiat borliqlarini avaylab asrash tarbiyaviy ta’sirni o‘tkazish.  Nazariya bilan amaliyotini birga olib borish o‘quvchini kasbga tayyorlash.  Bolalarda mehnat madaniyatini va bilimini kelajakda mustaqil ravishda qo‘llay olish bolalarini; Ta’limga bog‘langan holda tarbiya g‘oyat murakkab va bolalarni bilish va o‘zlashtirish faoliyatlari nazarda tutib ish ko‘rishni talab etadi. U faqat ozmi – ko‘pmi tarbiyaviy ahamiyatga ega bo‘lgan o

shaxsiy sifatlarini shakillantirishga qaratiladi.Yuqorida tarbiya elementlarini o‘zaro bog‘lanishida Eshitishda nuqsoni bo‘lgan bolalarning bilish faoliyati korreksiyalanadi. Bu tarbiyani bolalarni mustaiql ravishda tabiatga bo‘lgan munosabatlarida ko‘rishimiz mumkin.Maxsus maktabda o‘qitiladigan har bir fan, bolalarni ma’lum doiradiga elementar bilim, o‘quv va ko‘nikmalar berish bilan birga yosh avlodni ilmiy dunyoqarashini ham tarbiyalaydi. Odamning faqat tabiat va jamiyat to‘g‘risidagi fan va amaliyot asoslangan bilimlari izchil va ta’sirli bo‘ladi, chunki ular diniy taasub va irimlar, diniy qarash va xarakatlar bilan murosasizdir. Har qanday dunyoqarashning mag‘zini falsafiy qarash tashkil qiladi. Tabiat qonuniyatlarini tushuntiruvchi dunyoqarashning falsafiy asosi dialektik – material

bo‘yicha o‘quv – uslubiy metodik, moddiy – texnik bazani mavjud emasligi mazkur sohada korreksion pedagogik ish tizimini yaratish masalalarining dolzarbligini asoslab bermoqda. 31

II BOB ESHITISHDA NUQSONI BO‘LGAN O‘QUVCHILARNING TABIATGA BO‘LGAN MUNOSABATININI EKSPERIMENTAL O‘RGANISH 2.1. Eshitishda nuqsoni bo‘lgan o‘quvchilarning tabiatga bo‘lgan munosabatinini eksperimental o‘rganish jarayonini tashkil etishEshitishda nuqsoni bo‘lgan bolalarida maktabida - ekologik tarbiya jarayonida bolalarni tevarak – atrof bilan tanishtirish, olam tuzilish va tabiat hodislari, jonli va jonsiz tabiat, maktab atrofida, o‘lkasida yashayotgan insonlarning mehnat faoliyati, tabiatda, turli yil fasllarida odamlar mehnati haqida boshlang‘ich ma’lumot berish, jonli va jonsiz tabiatni o‘rganish yuzasidan bolalar bilan doimo kuzatuvlar olib borib, ularning ko‘nikmalari va amaliy malakalarining rivojlantirish kabi vazifalar amalga oshiriladi. Ekologik tarbiya ning asosiy korreksion vazif

yetiladigan narsalar ustida fikr yuritish natijasida vujudga keladi. Masalan, qushni tasavvur qilish uchun unga qarash kifoya. O‘sha qush to‘g‘risida tushuncha hosil qilish uchun yesa aniq bilimlar va ularni tizimlashtirish bo‘yicha fikrlash kerak bo‘ladi. Tushunchalar so‘ziga butun narsalar sinfiga taaluqli umumlashgan mazmunni aks yettiradi. Masalan, “barg” tushunchasi daraxt, buta, o‘simliklarda o‘sadigan hamma barglarga taaluqlidir. Tasavvurlar tushunchalarning sezgili asosi hisoblanadi, biroq tasavvurlar bilan tushunchalar o‘rtasida keskin farq yo‘q. Tasavvurlar narsalarning muhim xususiyatlarini tobora ko‘proq aks yettirib borishi bilan umumlashadi, hamda tushunchalarga aylanadi. Ayni vaqtda tushuncha o‘z- o‘zidan vujudga kelmaydi. U yoki bu narsa yoxud tabiat ob’ektlari to‘g‘risida

eksperimental o‘rganish bo‘yicha tadkikot ishimizni Toshkent shaxridagi Olmazor tumani 106-sonli maxsus maktab-internatda o‘tkazdik.Eshitishda nuqsoni bo‘lgan o‘quvchilarning tabiatga bo‘lgan munosabatiniini eksperimental o‘rganishni maqsad qilib qo‘ydik, hamda quyidagi vazifalarni bajarishni mo‘ljalladik: 1. Mavzuga doir pedagogik, psixologik va metodik adabiyotlarni o‘rganish; 2. Eshitishda nuqsoni bo‘lgan o‘quvchilarning tabiatga bo‘lgan munosabatiniini eksperimental o‘rganish; Oldimizga qo‘ygan vazifalarni bajarish uchun esa bir qator metodlarning yig‘indisidan foydalandik: 1. Pedagogik, psixologik va metodik adabiyotlarni o‘rganish va tahlil qilish; 2. Eshitishda nuqsoni bo‘lgan o‘quvchilarning tabiatga bo‘lgan munosabatiniini eksperimental o‘rganish; 3. Maxsus maktab o‘qituvchilari v

7.Mahalla va maktab xududida tabiatni muxofaza qilish uchun nima qildingiz? 8.Sinfingizda tabiat burchagi tashkil etilganmi? Tabiat burchagidagi o‘simlik va xayvonlarni parvarish qlasizmi? Eshitishda nuqsoni bo‘lgan o‘quvchilarning tabiatga bo‘lgan munosabatiniini eksperimental o‘rganish quyidaga mezonlardan foydalanildi: Savollarga to‘g‘ri javob berdi Savollarga qisman javob berdi Savollarga javob bera olmadi 2.2.Eshitishda nuqsoni bo‘lgan o‘quvchilarning tabiatga bo‘lgan munosabatinini eksperimental o‘rganish natijalariE shitishda nuqsoni bo‘lgan o‘quvchilarning tabiatga bo‘lgan munosabatinini eksperimental o‘rganishni maqsad qilib qo‘ydik, hamda quyidagi vazifalarni bajarishni mo‘ljalladik: 1. Mavzuga doir pedagogik, psixologik va metodik adabiyotlarni o‘rganish; 2. Eshitishda nuqsoni b

o‘quvchilarning tabiatga bo‘lgan munosabatinini eksperimental o‘rganish uchun maxsus so‘rovnoma javoblari quyidagicha nomoyon bo‘ldi: 1.Tabiat deganda nimani tushunasiz? savoliga . Co‘rovnomaning birinchi savoliga bolalar tabiat xakida tushuncha berishlarini bajarishda guruxdagi 10 nafar boladan 2 (20%) nafari ijobiy, 2 (20%) nafari esa yordam beruvchi, yunaltiruvchi savollar asosida qisman javob berdilar, 10 nafar boladan 6 (60%) nafari savollarga javob bera olmadilar 2.Ekologiya deganda nimani tushunasiz? savoligi 10 (100%) nafarEshitishda nuqsoni bo‘lgan bolalar ning 2tasi (20%) nafar bola ekologiya yashab turgan tabiatimiz boyliklarini tejab-tergashga, uni muhofaza qilish, Bu muqaddas zaminni - bu diyorni obod yetish, uning atrof-muhitini toza saqlashdir deb javob bardilar, , 2 (20%) n

savollar asosida qisman javob berdilar, 10 nafar boladan 6 (60%) nafari savollarga javob bera olmadilar 7.Mahalla va maktab xududida tabiatni muxofaza qilish uchun nima qildingiz? C o‘rovnomaning to‘rtinchi savolida b olalar 10 nafar boladan 4 ( 4 0%) nafari i ijobiy , 4 ( 4 0%) nafari esa qismanjavob b er dilar ,2 ( 2 0%) nafari savollar ga javob bera olmadilar 8. S o‘rovnomaning Sinfingizda tabiat burchagi tashkil etilganmi? Tabiat burchagidagi o‘simlik va xayvonlarni parvarish qlasizmi? savoliga bolalar tabiat xakida tushuncha berishlarini bajarishda guruxdagi 10 nafar boladan 5 (50%) nafari ijobiy, 5 (50%) nafari esa yordam beruvchi, yunaltiruvchi savollar asosida salbiy javob berdilar 2-sinf o‘quvchilarning tabiatga bo‘lgan munosabatin ini eksperimental o‘ rganish natijalari № So‘rovn

tushunasiz? 4 .Mahalla va maktab xududida tabiatni muxofaza qilishga doir tadbirlar o‘tkaziladimi? 10 ta 4 ta 40% 4 ta 40% 2 ta 20% 5 O‘simlik va xayvonat dunyosiga yaxshi munosabatdamisiz? 10 ta 4ta 40% 6ta 60% 6 Ekologik buzilishlar nima? 10 ta 2 ta 20% 2 ta 20% 6 60% 7 Maxalla va maktab xududida tabiatni muxofaza qilish uchun nima qildingiz? 10 ta 4 ta 40% 4 ta 40% 2 20% 8 .Sinfingizda tabiat burchagi tashkil etilganmi? Tabiat burchagidagi o‘simlik va xayvonlarni parvarish qlasizmi? 10 ta 5 ta 50% 5 ta 50% 5-sinf Eshitishda nuqsoni bo‘lgan o‘quvchilarning tabiatga bo‘lgan munosabatinini eksperimental o‘rganish uchun maxsus so‘rovnoma javoblari quyidagicha nomoyon bo‘ldi: 1.Tabiat deganda nimani tushunasiz? savoliga . Co‘rovnomaning birinchi savoliga bolalar .tabiat xakida tushuncha beri

saqlashdir deb javob bardilar, 2(20%) nafari esa qisman javob berdilar , 2(20%) nafari esa javob berfa olmadilar 3.Tabiatni muxofaza qilish deganda nimani tushunasiz? Savoliga 6 (60%) nafar bolalar Tabiatni muxofaza qilish butun insoniyat manfatini ko‘zlab, tabiat boyliklaridan oqilona foydalanish, uni tabiiy xolda saqlash, quriqlash va tabiat boyliklarini ko‘paytirish deb javob bardilar, 2(20%) nafari esa qisman javob berdilar , 2(20%) nafari esa javob berfa olmadilar 4. Co‘rovnomaning Mahalla va maktab xududida tabiatni muxofaza qilishga doir tadbirlar o‘tkaziladimi? savoliga bolalar savolida bolalar 10 nafar boladan 5 (50%) nafarii i jobiy, 5 (50%) nafari esa qisman javob berdilar 5.O‘simlik va xayvonat dunyosiga munosabatingiz? C o‘rovnomaning beshinchi savoliga b olalar . 10 nafar (10

soni nbolala ri soni an bolal ar soni 1 Tabiat deganda nimani tushunasiz? 10 ta 6 ta 60% 4 ta 40% - - 2 Tabiatni muxofaza qilish deganda nimani tushunasiz? 10 ta 6 ta 60% 2ta 20% 2ta 20% 3 Ekologiya deganda nimani tushunasiz? 10 ta 6 ta 60% 2ta 20% 2ta 20% 4 Mahalla va maktab xududida tabiatni muxofaza qilishga doir tadbirlar o‘tkaziladimi? 10 ta 10 ta 10 00 % 5 O‘simlik va xayvonat dunyosiga yaxshi munosabat damisiz ? 10 ta 10 ta 10 00 % 6 Ekologik buzilishlar nima? 10 ta 5 ta 50% 5 ta 5 0% 7 Maxalla va maktab xududida tabiatni muxofaza qilish uchun nima qildingiz? 10 ta 6 ta 60% 4 ta 40% 8 Sinfingizda tabiat burchagi tashkil etilganmi? Tabiat burchagidagi o‘simlik va xayvonlarni parvarish qlasizmi? 10 ta 5ta 5 0% 5ta 5 0% Eshitishda nuqsoni bo‘lgan bolalarida tabiatga muhabbat xissini ta

Ikkinchi bob bo‘yicha xulosa Eshitishda nuqsoni bo‘lgan o‘quvchilarning tabiatga bo‘lgan munosabatiniini eksperimental o‘rganish anish ishlari Toshkent shaxridagi Olmazor tumani 106-sonli maxsus maktab-internatda 2 va 5 sinf bolalari orasida olib borildi. Eshitishda nuqsoni bo‘lgan o‘quvchilarning tabiatga bo‘lgan munosabatiniini eksperimental o‘rganish uchun maxsus so‘rovnoma tuzildi. Eshitishda nuqsoni bo‘lgan o‘quvchilarning tabiatga bo‘lgan munosabatinini eksperimental o‘rganish natijalari tahlili 5-sinf eshitishda nuqsoni bo‘lgan bolalarida bolalarning ekologik tarbiyasini shakllanganlik darajasi 2-sinf eshitishda nuqsoni bo‘lgan bolalar ning ekologik tarbiyasini darajasidan yuqori ekanligi namoyon bo‘ldi .Eshitishda nuqsoni bo‘lgan bolalarida tabiatga muhabbat xissini tarbiyalash maq

III BOB ESHITISHDA NUQSONI BO‘LGAN O‘QUVCHILARNING TABIATGA BO‘LGAN MUNOSABATINI TARBIYALASHNING SAMARALI YO‘LLARI 3.1.Eshitishda nuqsoni bo‘lgan o‘quvchilarning tabiatga bo‘lgan munosabatini tarbiyalash mazmuni Ma’lumki, birlamchi nuqson ikkilamchi nuqsonlarni yetaklab keladi. Eshitishda nuqsoni bo‘lgan bolalarning bilish faoliyatining o‘ziga xosligi ularni umumiy rivojlanishiga ham bevosita va bilvosita ta’sir qiladi. Rus psixolog olimi L.Ch.Ivanovning fikricha nutq tafakkur bilan chambarchas bog‘langandir. Odam nutqi bo‘lmasa, til vositalari bo‘lmasa fikr qilolmaydi. Tafakkur bo‘lmasa nutq til bo‘lishi mumkin emas deydi. Ivanovning yuqoridagi fikridan ko‘rinib turibdiki insonning psixik rivojlanishi uchun nutq va tafakkur jarayonlari bir-biriga chambarchas bog‘liqdir. Tadqiqotchilar R.M

tarzida shakllanadi. Tushuncha narsalar to‘g‘risida ularning xususiyatlari, holatlari va bog‘lanishlari va munosabatlari to‘g‘risida bir-biri bilan bog‘langan xukmlardan hosil bo‘ladi. Tushunchaning ikki turi bor: biri konkret tushuncha, ikkinchisi- obstrakt tushunchalardir. Tigranova fikricha,“Narsa va hodisalarning o‘ziga taaluqli bo‘lmasdan, balki narsa va xodisalardan, fikran ajratib olingan ayrim xususiyat, sifat va holatlariga, shuningdek ayrim narsa va xodisalar o‘rtasidagi munosabatlarga va bog‘lanishlarga taaluqli bo‘lgan tushunchalar obstrakt tushunchalar deyiladi”. Demak, obstrakt tushunchalar tajriba asosida hosil bo‘lshi haqida so‘z yuritilgan. Shu sababli ham hamma tushunchalar konkret tushunchalar ham, obstrakt tushunchalar ham idrok va tasavvur asosida tashkil topadi. Tushu

G.Nuriddinovaning “Tabitashunoslik o‘qitish maxsus metodikasi” nomli qo‘llanmasida tabiatshunoslik tushunchalariga ta’rif berilgan. Umumiy muhim belgilari bilan birlashtirilgan obyektlar, hodisalar, jismlarning butun guruhi to‘g‘risidagi umumlashgan belgilar hisoblanadi. Masalan: “O‘simliklar“ tushunchasiga barcha o‘simliklar uchun umumiy bo‘lgan muxit belgilari bilan bir guruhga birlashtirilgan har xil narsalar kiradi. Ularning hammasi o‘sadi, rivojlanadi, nafas oladi, ko‘payadi, ya’ni tirik organizm hisoblanadi. Biroq tushunchalarni tasavvurlardan farq qila bilish kerak. Tasavvur sezgi organlar faoliyatining, xotiraning yoki tasavvur qilishning mahsulidir. Demak, tushuncha tafakkur asosida yuzaga keladi. Tushunchalar qabul qilinadigan va tasavvur etiladigan narsalar ustida fikr yuritish

Mazmun tushunchalarning eng muhim belgilari bilan xarakterlanadi. Tabiatning eng muhim belgilarini ajratish uchun “belgi” va “eng muhim belgi“ ni farqlash zarur. N.I.Kondokov “Belgi- bu narsa yoki hodisalarning ko‘rsatkichi, tomonidir, ularga qarab narsa va hodisalarni tanlab olish , aniqlash yoki ta’riflash mumkin”, - deb belgilaydi, “Eng muhim belgi – bu shunday belgiki , unda narsalarning tub tabiati ifodalanadi, shu bilan boshqa tur va guruhdagi narsalardan farqlanadi. Agar bu belgi mustasno qilinsa, bunda tushuncha parchalanadi, mavjud bo‘lmay qoladi.” Mazmuni bo‘yicha tushunchalar oddiy va murakkabga bo‘linadi. Masalan, “Quruqlik yuzasining shakllari” murakkab tushuncha. Uning eng muhim belgisi: tekis yuza( tekislik)ning ko‘tarilgan (tepalik, tog‘lar), pasayganligi(tog‘ oralig‘i , j

ovqatlanmaydilar, o‘smaydi va nafas olmaydilar. Bu tushunchalar keyinchalik tabiatshunoslikni o‘rganishda chuqurlashadi va kengayib boradi. Bundan tashqari tabiatshunoslik tushunchalari yakka holda ham bo‘ladi. Yakka tushunchalar boshqa narsalar, hodisalarga xos bo‘lgan yakka belgilardir. Agar umumiy tushunchalar atamalar bilan mustahkamlansa, yakka tushuncha nom yoki shaxsiy ism bilan ifodalanadi, chunki uning nomida boshqa obyekt bo‘lmaydi. Eshitishida nuqsoni bor o‘quvchilar e’tiborini obyektning umumiy tushuncha bilan bog‘lanishda qaratmoq, ya’ni obyektning yakka xususiyatini ta’kidlamoq zarur; agar u mografik obyekt bo‘lsa, unda obyektga fazoviy xarakteristika berish, ya’ni joylashish o‘rnini xaritadan aniqlash lozimdir. 46

Tabiatshunoslik tushunchalari adabiyotlarni o‘rganib quyidagi jadvalda izoxladik. Tabiat tushunchalari umumlashtirish mavxumlashtirish 47 aniq mavxum mazmuni Eng muhim belgilari xajmli oddiy murakkab alohida umumiy Bir tushuncha boshqa tushunchalar bilan bog ‘ lanishi Dastlab “jonli tabiat”, “jonsiz tabiat” tushunchalarni egallaydilar.(1-2 sinf ) Tushunchalar murakkablashadi. T abiatning real qismlari va xodisalari sistemaga solinadi.

Yuqorida ta’kidlab o‘tganimizdek Eshitishda nuqsoni bo‘lgan o‘quvchilarda tabiatshunoslik faniga oid bo‘lgan tushunchalar dastur talabiga ko‘ra olinadi.Shunday qilib boshlang‘ich sinf Eshitishda nuqsoni bo‘lgan o‘quvchilarda tabiatshunoslik tushunchalarini shakllantirish, ularning tafakkur operatsiyalarini rivojlantirishi bilan chambarchas bog‘liq ekan. Chunki boshlang‘ich sinf Eshitishda nuqsoni bo‘lgan o‘quvchilarining sog‘lom tengqurlariga qaraganda nutqining shakllanmaganligi va yaxshi rivojlanmaganligi, atrof-olam xususiyatlari haqida birmuncha kengroq tushunchaga ega emasliklari mazkur tushunchalarini o‘zlashtirishlarida ko‘proq muddatini talab etadi. Boshlang‘ich sinf eshitishda nuqsoni bo‘lgan o‘quvchilarining nutqi hamda oliy bilish jarayonlarini orqada qolishiga olib keladi. Bos

Ekologiya-yunoncha so‘z bo‘lib, uning ma’nosi tirik organizmlarning yashash sharoiti yoki tashqi muhit bilan o‘zaro munosabatini bildiradi. Maxsus maktab tabiatshunoslik fanini o‘rganishda Eshitishda nuqsoni bo‘lgan o‘quvchilarga ; O‘simliklar ekologiyasi (6 sinf ); Hayvonot olnmi ckologiyasi (7 sinf); bo‘limlarida o‘simliklarni morfologik, finoioinik, fiziologik, ekologik, ogrotexnik xususiyatlari va hiivvonot olamidagi hayvonlarni yuqoridagi tushunchalarga yana qo‘shimcha zootexnik, sanitar-gigiena qoidalariga amal qilish qonim qoidalarini o‘rganishdan iboratdir. Jonsiz tabiat bo‘limlarini o‘zlashtirishda esa tuproq mnxsuldorligini oshirish borasida minerai o‘g‘itlardan lovdalanish, tuproq masuldorligini oshirsh maqsadida ba’zi ckinlarning joylashish strukturasini o‘zgartirib turish kera

g) Kishilarni tabiat «In’omlari»dan to‘g‘ri foydalanish ruhida taribiyalash. Tabiatning normal holati uchun fuqorolik manfaatini to‘la anglash-ekologik ta’lim va tarbiyaning ifodasidir. Tabiatni muxofaza qilish va ekologik tarbiya masalasi pedagogika va psixologiya masalalarining eng muxim tarkibiy qismidir. Eshitishda nuqsoni bo‘lgan o‘quvchilarga tabiat qonunlariga to‘la rioya etish to‘g‘risida, bu soxada Vatan xalq, davlat va kelajak avlod oldidagi burch tuyg‘usi xosil etilmasa, ularda to‘la ekologik ong va tafakkur hosil bo‘lmaydi. Ekologik tarbiya-axloqiy tarbiyaning ajralmas qismidir. Kishilarda ekologik ong va tafakkurni ekologik dunyoqarashni xosil qilish tabiatni dilektik tiishinishga yordam beradi. Hamma bosqichlarda ta’lim—tarbiyaning talab etilgan darajada amalga oshirish uchun

Eshitishda nuqsoni bo‘lgan o‘quvchilarni ekologik bilimlar bilan qanchalik Irtiushligini aniqlash uchun o‘qituvchi o‘q uvchilariga savolnomalar tuzib ulardagi ekologik hislninchalarni aniqlashi mumkin. Orol dengizi bugungi kunda qanday ahvolda? Suvni tejashga, ifloslanmasligiga qaerlarda yordam berasiz? Klos suvlar tirik organizmga qanday ta’sir etishi mumkin? Eshitishda nuqsoni bo‘lgan o‘quvchilarda ekologiyaga oid hadis savollar ularni lahiatga bo‘lgan munosabatini tarbiyalaydi. Maxsus maktabda Eshitishda nuqsoni bo‘lgan o‘quvchilarga tabiatshunoslik fanini o‘qitishdan maqsad, ularda kuzatiladigan psixofizik kamchiliklarni bartaraf etishga, bilish faoliyatidagi -idrok, xotira, tafakkur, nutq malakalarini rivojlantirish orqali (korreksion) to‘g‘rilash ishlari amalga oshiriladi. Pedagogik

daraxtlar bargi sarg‘aya bnshlashini, meva va poliz ekinlarini g‘arq pishganligini, iltilalarda ishlarni qizg‘in borishi, paxta terimi, bog‘ dalalarda plshadigan meva va poliz ekinlarini farqini o‘quvchilarga s o‘rash. Tabiat haqidagi bilimlarni ularni ongiga K l i i y d i r i s h orqali Eshitishda nuqsoni bo‘lgan o‘quvchilar bilim faoliyati (idrok, l a w i v v u r , tafakkur, nutq) korreksionlanadi. O‘quvchilarga bonladigan tabiat haqidagi bilimlar, sodda, oddiydan imuakkabga qarab borishi kerak. Boshlang‘ich sinfdan boshlab tabiatga bo‘lgan, go‘zallikni his rluvchi emosional holatlar tarkib toptiriladi. O‘quvchilar mitqi tevarak-atrof bilan tanishtirish orqali rivojlantiriladi. D ast lab ki o‘quvchilarga tabiatshunoslik fani nimani o‘rgatishini, labial deb nimaga aytilishi, suv, yer osmo

Chunki e shitishda nuqsoni bo‘lgan o‘quvchilar bir sharoitda (mas. sinfda o‘rgangan tabiat haqidagi bilimlarni) ikkinchi sharoitda so‘ralganda, oldin oigan bilimlarni taqqoslab tushuntirib bera olmaydilar. Ularda tez esdan chiqish xolatlari uchrab turadi. Shuning uchun tabiatshunoslik o‘qituvchi darsni turli joylarda o‘tkazib, turmush sharoiti bilan bogiashi zarurdir. O‘qituvchi tabiatni kuzatish orqali bolalar e’tiborini tevarak-atrofdagi tabiat predmetlariga qaratadi, ularning nomlarini aytish, bu predmetlarni qaysilari jonsiz tabiatga, O‘ qaysilari tirik tabiatga kirishini birma-bir aytib, so‘ngra I o‘quvchilardan so‘raladi. O‘quvchilarni tabiatshunoslikka doir O‘ aniq ta’riflar berishga o‘rgatiladigan dastlabki ishlar ana shunday boshlanadi, tabiatshunoslikka oid aniq ta’riflar esa o‘q

Uchinchi bob bo‘yicha xulosa Ekologik tarbiya-axloqiy tarbiyaning ajralmas qismidir. Kishilarda ekologik ong va tafakkurni ekologik dunyoqarashni xosil qilish tabiatni dilektik tiishinishga yordam beradi. Hamma bosqichlarda ta’lim—tarbiyaning talab etilgan darajada amalga oshirish uchun bu vazifaning muhimligini va mas«uliyatini yaxshi bilgan yoshlarni tayyorlash zarur. Bu quyidagi bilimlami berishda amalga oshadi. Ekologik ong va tafakkurga ega boigan har bir kishi o‘z mehnat faoliyatida tabiatga ta’ sir etish qanday oqibatlarga olib kelishi mumkinligini oldindan ko‘rib, ongli ravishda ish tutadi. Tabiatning rivojlanish qonuniyatlarini bilmaslik, ekologiya bilimlaridan bexabarlik go‘yo tabiatda «o‘z-o‘zidan boradigan» ekologik muvozanatning mavjudligi, qandaydir «yopiq ekologik tizim»ning

XULOSA 1.Maxsus maktabda tabiatshunoslik o‘qitish maxsus metodikasning korreksion-rivojlantiruvchi ahamiyati tabiatshunoslik o‘qituvchisi o‘quv materialini tashlashda va ularni bolalarga sodda qilib tushuntirishda dialektik- materializmni asosiy qoidalariga e’tibor berib faktlar misollar orqali tushuntirishi bilan belgilanadi.O‘qituvchi maxsus maktab dasturi asosida bilimlarni berish metodlarinigina emas, balki dunyoqarashni tarbiyalash sistemasini tashkil qilishni xam belgilaydi. Eshitishda nuqsoni bo‘lgan bolalarda tabiatshunoslik faniga oid tushunchalarni shakllantirish bo‘yicha o‘quv – uslubiy metodik, moddiy – texnik bazani mavjud emasligi mazkur sohada korreksion pedagogik ish tizimini yaratish masalalarining dolzarbligini asoslab bermoqda 2. Eshitishda nuqsoni bo‘lgan o‘quvchilarnin

ekologik ongni shakllantirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Maktabda «Jonli burchak», «Darahtning ham joni bor», «Tabiatni asrash-Vatanni asrash» ruknlari ostida sinfdan tashqari tadbirlar o‘tkazish, «Tabiatni muhofaza qilish» to‘garagi, «Jonli burchak» tashkil etish maqsadga muvofiqdir. 56

FOYDALANILGAN ADABIYoTLAR RO‘YHATI : 1. Karimov I . A . Barkamol avlod orzusi . - T .: « Sharq » nashriyot - matbaa konserni , 1999. – 184 b. 2. Karimov I.A. O‘zbek xalqi hech qachon, hech kimga qaram bo‘lmaydi. – T.: O‘zbekiston , 2005. – 448 b. 3. Karimov I.A. O‘zbekiston buyuk kelajak sari. –T.: O‘zbekiston, 1998. – 684 b. 4. Karimov. I.A. Yuksak ma’naviyat - yengilmas kuch. – T.: Ma’naviyat, 2008. – 176 b. 5. A mirsaidova Sh.M. . Maxsus pedagogika fani rivojlanishida sharq mutafakkirlari g‘oyalarining o‘rni va roli . Ped.fan.nomz....diss.T.: – 1 8 b. 6. Aytmetova S.Sh. Yordamchi maktab o‘quvchilarining psixik rivojlanish xususiyatlari. –T .: O‘qituvchi, 1984. – 152 b. 7. Alimxo‘jayeva F.J. Zaif eshituvchi bolalar eshitish qobiliyatini rivojlantirishda didaktik materiallardan foydalanis

14. Boskis R.M. Uchitelyu o detyax s narushennim sluxom. – M.: Prosve щ enie, 1988. – 126 s. 15. Boskis R. M., Fingerman L.E. Razvitie pismennoy rechi v nachalnix klassax shkoli slaboslisha щ ix. –M., 1978. – 143 s. 16. Boskis R.M. Razvitie smislovoy storoni rechi u gluxix i slaboslisha щ ix detey. –M., 1981. – 96 s. 17. Bikova L.M. Metodika obucheniya russkomu yaziku v shkole dlya gluxix detey. – M.: Prosve щ enie, 1991. – 302 s. 18. Bikova L.M. Razvitie svyaznoy rechi gluxix uchashixsya nachalnix klassov. – M.: Prosve щ enie, 1989. – 144 s. 19. Vigotskiy L.S. Voprosi detskoy psixologii. – M.: SPB. 1999. -222 s. 20. Zayseva G.L. Dialog s L.S. Vigotskim o problemax sovremennoy surdopedagogiki // Defektologiya. -1998. -№2 - s. 28-36. 21. Zikeyev A.G. Formirovanie i korreksiya rechevix navik

29. Mo‘minova L.R. Nutqi umumiy rivojlanmagan maktabgacha yoshdagi bolalarni logopedik tekshirish bo‘yicha metodik qo‘llanma. –T.,O‘qituvchi, 1992. - 110 b. 30. Nesterovich T.V. Nekotorie voprosi formirovaniya grammaticheskogo stroya rechi u gluxix shkolnikov mladshix klassov // Defektologiya. – 1989. -№6. – s. 46-49. 31. Nikolayeva L.V. Osobennosti usvoeniya pervonachalnix vremyonnix geograficheskix ponyatiy slaboslisha щ imi ucha щ imisya. V kn.: «Izuchenie slaboslisha щ ix detey v protsesse obucheniya». – M.: Pedagogika, 1972. – 192 s. 32. Nikolayeva T.V. Kompleksnoe psixologo-pedagogicheskoe obsledovanie rebyonka tretego goda jizni s narushennim sluxom //Defektologiya. - 2004. -№4 – s. 40-46. 33. Nikulina L.V. Rabota s rechevim materialom na urokax razvitiya rechi v nachalnix klassax v

T., 1994 40. Rau F.F. Formirovanie ustnoy rechi u gluxix detey. –M.: Pedagogika, 1981. – 280 s. 41. Rustamova R. «Nutqning grammatik qurilishini shakllantirish» dasturi. Zaif eshituvchi bolalar maktablarining 1-5 sinflari uchun. – T., 2004. – 56 b. 42. Standart obщego obrazovaniya slaboslishaщix i pozdnoogloxshix obuchayuщixsya. –M.: Prosveщenie, 2000. – 148 s. 43. Surdopedagogika / Pod red. M.I.Nikitinoy. –M.: Prosve щ enie, 1989. - 384 c. 44. Suxotin V.P. Sintaksicheskaya sinonimika v sovremennom russkom literaturnom yazike. –M., 1976. – s. 247. 45. Fayziyev U. Yu. Zaif eshituvchi bolalar maktablarining 0-3 sinflari uchun savodga o‘rgatish, o‘qish, nutq o‘stirish, tilning grammatik qurilishini shakllantirishdan tuzilgan dastur. – T., 1991. – 58 b. 46. Fayziyev U.Yu. 0-1 sinf zaif eshitu

53. Shomahmudova R. Alohida yordamga muhtoj bolalarni inklyuziv hayotga tayyorlash. Xalqaro anjuman materiallari. –T., 2001. -169 b. 54. Shomahmudova R., Mo‘minova L. Bog‘cha va kichik maktab yoshidagi bolalar nutqidagi nuqsonlarni bartaraf etish. – T.: O‘qituvchi, 1993. – 88 b. 55. Shomahmudova R ., Sodiqova G ., Fayziyev U . Oilada serebral falaj bo ‘ lgan ilk yoshdagi bolalar bilan olib borilgan korreksion - pedagogik ishlar .– T.: RTM, 1998. – 32 b. 56. Shomahmudova R. Maxsus ta’lim-inklyuziv ta’lim ,– T.: 2012 , . – 32 b. 57. Elkonin D.B. Osobennosti psixicheskogo razvitiya detey 6-7 letnego vozrasta. M., Prosveщenie, 1988. – 360 s. 58. Elkonin D.B. Razvitie ustnoy i pismennoy rechi ucha щ ixsya / Pod red. V.E. Davidova, T.A. Nejnovoy. –M., 1998. – 160 s. 59. Yuldasheva N.A. Umumiy o‘

67. Hamdamova M.Z. 1-2 sinf o‘quvchilarining og‘zaki nutqini o‘stirish tajribasidan. Ped.fan.nom. ..diss. – T., 1998. 68. Hamdamova M.Z . Birinchi sinf o‘quvchilarining og‘zaki nutqini o‘stirish usullari (metodik tavsiyalar). – T.: O‘z.PFITI, 1994. – … s. 69. Hamidova M. Aqli zaif bolalarda so‘z boyligini oshirishning korreksion-pedagogik asoslari. Ped. fan. …nomz. diss. - T. 2002. 70. Hasanov S. Ilg‘or pedagogik mahorat sohiblari. – T.: O‘qituvchi, 1990. - 55 b. 62

Купить