Eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalarni bolalarni maktab ta’limiga tayyorlashning samarali yollari - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	9000UZS
Размер	89.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	29 Сентябрь 2019
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalarni bolalarni maktab ta’limiga tayyorlashning samarali yollari

Купить

MUNDARIJA KIRISH I BOB MUAMMONI O‘RGANISHNING ILMIY-NAZARIY ASOSLARI 1.1. Muammoni pedagogik, psixologik va metodik adabiyotlar da yoritilishi 1.2. Eshitiishda nuqsoni bo‘lgan bolalar nutqining o‘ziga xos xususiyatlari Birinchi bob bo‘yicha xulosa II BOB ESHITISHIDA NUQSONI BO‘LGAN BOLALARNI MAKTAB TA’LIMIGA TAYYORGARLIK HOLATINI EKSPERIMENTAL O‘RGANISH 2.1. Eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalarni maktab ta’limiga tayyorgarlik holatini eksperimental o‘rganish metodikasi 2.2. Eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalarni maktab ta’limiga tayyorgarlik holatini eksperimental o‘rganish natijalari Ikk inchi bob b o‘yicha xulosa III BOB. ESHITISHIDA NUQSONI BO‘LGAN BOLALARNI MAKTAB TA’LIMIGA TAYYORLASHNING SAMARALI YOLLARI 3.1. Eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalarni bolalarni maktab ta’limiga tayyorlash bo

KIRISH O‘zbekiston Respublikasi demokratik huquqiy davlat qurish yo‘lidan borar ekan, inson huquq va erkinliklarini ta’minlab, jamiyatni ma’naviy jihatdan boyitib borishni, dunyo hamjamiyatiga integratsiyalashuvni amalga oshirmoqda.Nogironlikni oldini olish bilan bir paytda ularni ijtimoiy reabilitatsiya kilish, ularni ishlash muxitini yaxshilash va soglamlashtirish, maxsus korreksion- pedagogik ishlar olib borish orkali ular nuksonlarni korreksiyalash, ularni kasb- xunarga yunaltirish va tayyorlash kabi murakkab, ammo savobli ishni amalga oshirish xozirgi zamon talabidir. Shu o‘rinda alohida qayd etish zarurki, yurtimizda yosh avlodni har tomonlama barkamol qilib tarbiyalash, voyaga yetkazish borasida ko‘plab ishlar amalga oshirilyapti.Kadrlar tayyorlash milliy dasturi qabul qilinib, u iz

huquqiy bazani yanada takomillashtirish, bu borada qulay tashkiliy-huquqiy shart- sharoitlarni yaratishga qaratilgan yangi qoida va me’yorlarni ishlab chiqish;sog’lom bolaning dunyoga kelishi masalasiga sog’lom va ahil oilaning mevasi sifatida qarab, oilada o’zaro hurmat va mehr-muhabbat, yuksak axloqiy va ma’naviy qadriyatlar muhitini shakllantirish, yosh oilalarning oyoqqa turib olishi uchun moddiy yordam ko’rsatish, onalik va bolalik muhofazasini ta’minlash, ona va bolaning salomatligini mustahkamlash, ayollarning o’z qobiliyat va imkoniyatlarini ro’yobga chiqarishi, ularning ro’zg’or tashvishlarini yengillashtirish uchun zarur shart-sharoitlarni yaratish;sog’lom bolani voyaga yetkazishda, patologiyalarsiz bolalar tug’ilishida sog’liqni saqlash tizimiva tibbiyot xodimlarining roli va ma

mahalla va boshqa jamoat tuzilmalarining rolini oshirish, huquq va imkoniyatlarini kengaytirish, oilalar va jamiyatda o’zaro hamjihatlik, tinchlik va osoyishtalikni mustahkamlash, kam ta’minlangan oilalarga moddiy va ma’naviy yordamni o’z vaqtida va manzilli ko’rsatish borasida mahalla va boshqa jamoat tuzilmalarining mas’uliyatini kuchaytirish;«Sog’lom bola yili» Davlat dasturining maqsad va vazifalari hamda uning bajarilishi to’g’risida keng axborot-tushuntirish ishlari olib borilishini tashkil etish, bunda ommaviy axborot vositalarining, shu jumladan elektron ommaviy axborot vositalarining va Internet tarmog’ining imkoniyatlarini faol ishga tushirish. . Har qanday millatning ravnaqi bevosita o‘z farzandlarining aqliy va jismoniy yetukligiga bog‘liqdir. Bola shaxsining har tomonlama rivo

yuksak ma’naviyat, madaniyat va ijodiy fikrlashni shakllantirish alohida qayd qilinadi 3 . Ushbu xuquqiy asos va uning amalga joriy etilishi ta’lim jarayonlarini sifat jihatidan yangi pog‘onaga ko‘tardi, sohada jiddiy o‘zgarishlar sodir bo‘ldi. “Ta’lim to‘g‘risidagi Qonun” da o‘sib kelayotgan yosh avlodni har tomonlama yetuk shaxs bo‘lib yetishlari muhim vazifa sifatida belgilanadi. Xususan, mazkur hujjatning 11-moddasida ushbu masalaga quyidagicha yondashiladi: “Maktabgacha ta’lim bola shaxsini sog‘lom va yetuk, maktabda o‘qishga tayyorlangan tarzda shakllantirish maqsadini ko‘zlaydi”, bu esa maktabgacha ta’lim muassasasiga murakkab va ayni damda muhim vazifani yuklaydi. 4 Maktabgacha ta’lim uzluksiz ta’lim tizimining boshlangich turi xisoblanadi, xamda O‘zbekiston Respublikasining «Ta’li

shug‘ullanishi uchun qulaylik yaratish maqsadida "Bolajon" tayanch dasturi “Ta’lim to‘g‘risida” gi Qonun, Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi, Maktabgacha ta’lim Konsepsiyasi maktabgacha yoshdagi bolalarning rivojlanishiga qo‘yiladigan Davlat talablari asosida ishlab chiqildi. "Bolajon" tayanch dasturida bolalarni rivojlantirish va maktabga tayyorlash quyidagi omillarga asoslanadi: - davlat va jamiyat boshqaruvini erkinlashtirish va uning barkamol shaxsga bo‘lgan munosabatning kuchayganligi; - erkin fuqaro ma’naviyatining shakllanishi; - milliy urf-odatlar va tarixiy xotira, o‘zlikni anglash tuyg‘usi rivojlanayotganligi; - milliy va umuminsoniy qadriyatlarga hurmat-ehtirom tuyg‘usini shakllanayotganligi. Aynan shu omillar bola shaxsining jismoniy rivojlanish, o‘z-o‘ziga xizma

rivojlantirishning yanada samarali yo‘llarini izlab topishga jazm etdik va shu bilan mavzuning dolzarbligi belgilandi Tadqiqotning maqsadi : Eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalarni bolalarni maktab ta’limiga tayyorlashning samarali yollari ini o‘rganish . Tadqiqot vazifalari : Psixologik, pedagogik adabiyotlarni o‘rganish asosida yeshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalarni maktab talimiga tayyorlash xususiyatlarini o‘rganish bo‘yicha nazariy-metodik asoslarini tahlil etish; Eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalarni maktab talimiga tayyorlash jarayonini taxlil qilish va o‘rganish; Tadqiqotning ob’ekti :Eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalar Tadqiqotning predmeti: Eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalarni maktab ta’limiga tayyorlash jarayoni. Tadqiqot metodlari: - Tadqiqot ishlariga oid falsafiy, ilmiy, defek

me’yoriy hujjatlar, ta’lim sohasidagi davlat siyosatining asosiy va uzluksiz ta’lim tizimining faoliyat ko‘rsatish prinsiplari, mavzuga doir falsafiy, ilmiy-pedagogik, ijtimoiy-psixologik manbalar, o‘quv-metodik qo‘llanmalar, maxsus pedagogikaga oid ilg‘or tajribalar tashkil etadi. Malakaviy bitiruv ishi kirish, uchta bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. 9

1 - BOB. MUAMMONI O‘RGANISHNING ILMIY-NAZARIY ASOSLARI 1.1. Muammoni pedagogik, psixologik va metodik adabiyotlar da yoritilishi Sog‘lom bola ilk yosh davrida ehtiyojini guvranish, g‘udurlash kabi nutqning sodda ko‘rinishi, bir yoshlariga kelib esa dastlabki so‘zlar orqali qondiradi. Uning nutqi avvalo atrofidagi kattalarning nutqiga taqlid qilish asosida rivojlanadi. Bola dastlab o‘z hohish va fikrlarini aniq grammatik tizimdan mustasno bo‘lgan alohida so‘zlar yordamida ifoda etsa, 2 yoshlarga yaqin nutqi til tizimi hamda uning qonuniyatlariga asoslangan holda tarkib topa boshlaydi. U til tarkibiga oid hech qanday qonun-qoidalarni bilmasa-da, so‘zlarni hech bir xatosiz turlaydi, tuslaydi, so‘z birikmalarini tuza oladi, hatto-ki, so‘z birikmalari qonunlariga mos ravishda mutlaqo yangi so‘z

boruvchi jarayonlarni bosib o‘tadi. Nutqni tushunish deb ataluvchi jarayon tovush signaliga nisbatan reaksiya berish emas, balki uning ma’nosiga bo‘lgan munosabatni bildiradi . 2-3 yoshdagi bolaning faol nutqi uning tajribasidan kelib chiquvchi va muloqot doirasidagi nutqdan iborat bo‘lsa-da, nofaol nutqi nafaqat undovchi (topshiriqli) nutqni idrok etishni, balki atrof olamni idrok etish vositasi bo‘lgan hikoya-nutqni ham tushunish imkonini beradi. 2 yoshga kirgan bolaning faol lug‘at zaxirasi 250-300 so‘zni tashkil etadi. Bu davrda bolaning ma’noli nutqi ham rivojlanib boradi. U fikrlarini bir necha so‘zlardan iborat bo‘lgan sodda gap orqali yetkazishga erishadi. 3 yoshga kirgan bola faol lug‘atining tarkibi 800-1000 ta so‘zni tashkil etsa, 4 yoshga kirganida – 1500-2000 ta, 5 yoshga yetg

3) sintaktik kategoriyalar va ular tashqi ifodasining shakllanishi bilan bog‘liq bo‘lgan gapning grammatik tizimini o‘zlashtirish davri. Birinchi hamda ikkinchi davr o‘rtasida keskin chegara mavjud bo‘lib, ikkinchi va uchinchisining o‘rtasida aniq chegara mavjud emas. Ushbu tashqi ko‘rsatkichlar ichki ko‘rsatkichlar bilan chambarchas bog‘liq: so‘zlarni o‘zgartirish qonuniyatlaridan foydalanish malakasiga ega bo‘lmay turib, gapni to‘g‘ri tuzish imkoniyatiga ega bo‘lish mumkin emas. Chunki gap tuzishning asosini so‘zlarni bog‘lash emas, balki xususiy va umumiy grammatik ma’nolarning shakllarini o‘zaro bog‘lash modeli tashkil etadi. Tilning fonetik, leksik, grammatik qonuniyatlarini egallash uchun yuqori darajadagi eshitish o‘tkirligi talab qilinadi. Oddiy sharoitlarda o‘sib ulg‘ayotgan bolad

ma’noda, uning o‘zi uchun ravon nutq hisoblanadi. Og‘zaki ravon nutq kishilarning bir-birlari bilan muloqot qilish vositasi bo‘lgan tashqi, ohangdor va talaffuz etiladigan nutq turiga mansubdir. F.R.Qodirova va R.M.Qodirovalarning fikricha, ravon nutq kishilarning muloqotini va o‘zaro bir-birlarini tushunishlarini ta’minlovchi mazmunan keng yoyilgan fikr bo‘lib, og‘zaki nutq «matnlari» bevosita so‘zlash jarayonida yaratiladi . Har qanday nutqning ravonligini ko‘rsatuvchi asosiy belgilar qatoriga, eng avvalo, uning qismlari o‘rtasidagi ma’noli aloqalar, so‘ngra esa, gap qismlari o‘rtasidagi mantiqiy aloqalar va, nihoyat, uchinchidan, so‘zlayotgan shaxs fikrining ifoda etilishidagi tugallanganlik kiradi. M.I.Lisina til vositasida muloqotning eng kichik birligi sifatida miqdor va ma’no mezoni

Bola kontekstli nutqni ta’lim jarayonida egallab boradi. Unda yangi nutq vositalariga, yangi tuzilish shakllariga ehtiyoj yuzaga keladi. Ilk bolalik paytidagi nutqda vaziyatga oid (situativ) bog‘liqlik ustunlik qilib, bolaning so‘zlab berayotgan vaziyati (situatsiyasi) suhbatdoshiga ma’lum bo‘lsagina, qanday fikr yetkazilmoqchi bo‘layotganini tushunadi. Sekin-asta nutq kontekstli bo‘lib boradi, ya’ni uni muayyan kontekstda tushunsa bo‘ladi. Ravon nutqning shakllanishi, funksiyalarining o‘zgarishi atrofdagilar bilan bo‘ladigan muloqotning mazmuni, shart-sharoitlari va shakllariga bog‘liqdir. Ravon og‘zaki nutqning dialogdan monologga qarab rivojlanishini o‘rgangan N.I.Jinkin va M.I.Lisinalarning ta’rifiga ko‘ra, dialogik nutq birlamchi va osonroq nutq shakli bo‘lib, u situativ (vaziyatli) h

Dialog jarayonida bolada o‘zi bildirayotgan fikrning mantig‘ini kuzatib borish kabi muhim ko‘nikma shakllanadi. Dialogik nutqqa to‘g‘ri o‘rgatish monologik nutqning yuzaga kelishi va rivojlanishining muhim omili hisoblanadi. Ravon og‘zaki nutq, dialogik nutq shaklidan farqli o‘laroq, monolog tusiga ega va shu sababli avvaldan ma’lum tayyorgarlikni talab qiladi. N.I.Jinkinning aniqlashicha, o‘z fikrini og‘zaki ifoda etish uchun nutq tuzishda bolalar duch keladigan qiyinchiliklar asosan quyidagi sabablarga bog‘liq bo‘lar ekan: 1) og‘zaki nutq fikrning shu vaqtning o‘zida so‘z bilan ifodalanishini talab qilishi sababli bolalarda faol lug‘atning yetishmasligini keltirib chiqaradi. Chunki: «Og‘zaki nutqda so‘z tanlashga vaqt yo‘q. Xotirada bor tanish so‘zlar bilan ish ko‘rishga to‘g‘ri keladi»;

tomonidan qo‘llanayotgan nutqning rivojlanganlik darajasiga bog‘liq sanaladi. Shu sababli ta’lim-tarbiya jarayonida ana shunday rivojlantiruvchi muhitni o‘z vaqtida tashkil etish g‘oyat muhim sanaladi. Bolalar to‘g‘ri tallafuzni rivojlanishi masalasiga ularning tafakkuri hamda bilishga bo‘lgan qiziqishi bilan bog‘liq holda qarash lozim. Nutq va tafakkurning o‘zaro bog‘liqligi muammosi psixologik va pedagogik tadqiqotlarning diqqat markazida turgan doimiy masalalardan biri sanaladi. Bu borada izlanishlar olib borgan tadqiqotchilar tafakkur va nutqning amaliy faoliyat jarayonida shakllanishini ta’kidlab, til, kishilar o‘rtasidagi aloqa vositasi sifatida, aqliy faoliyatning alohida turi ekanligini ko‘rsatadila,tushuncha so‘zlarsiz mavjud bo‘lolmaydi, tushunchalar vositasidagi fikrlash nutqiy

ifodalangan fikrlarni shunchaki generatsiya qilib qo‘ya qolmaydi. Bola nutqining rivojlanishi bu, eng avvalo, undagi muloqot usulining rivojlanishidir»,- deb ta’kidlaydi. A.V.Zaporojes va S.N.Seytlin ham bu borada olib borgan kuzatuvlari asosida yuqoridagi fikrlarni qo‘llab-quvvatlaydilar.Jumladan, S.N.Seytlin ushbu fikrni davom ettirgan holda: «tilni o‘zlashtirish til vositalari va me’yorlarini intuitiv tarzda anglab yetish asosida kattalar nutqi namunalariga shunchaki taqlid qilish, ularni qaytarib qo‘ya qolish bilan emas, balki, eng avvalo til umumlashmalarining rivojlantirilishi hamda til hodisalarining elementar anglab yetilishi bilan belgilanadi», - deb xulosalaydi. To‘g‘ri tallafuz malakasini rivojlantirishrivojlantirish til va nutqning ayrim hodisalarini eng sodda shaklda bo‘lsa-da

tashkil etilgan ishning zarurligini birdek ta’kidlaydilar. Ana shular asosida quyidagicha xulosalar chiqarishimiz mumkin: - bola nutqi til hodisalarining generatsiyasi bo‘lib, kattalar nutqini idrok etish va o‘z nutqining faolligi natijasida rivojlanadi; - til va nutq ruhiy rivojlanishning turli yo‘nalishlari (tafakkur, xotira, his- tuyg‘ular, xayolot) yadrosini tashkil etadi; - to‘g‘ri tallafuz malakasini rivojlanishning yetakchi yo‘nalishini til umumlashmalari, til va nutq hodisalarini eng sodda tarzda anglab yetishni shakllantirish masalasi tashkil qiladi; - bolaning tilni mustaqil kuzatish, to‘g‘ri tallafuz malakasini rivojlantirishi uchun shart-sharoitlar maxsus ravishda tashkil etiluvchi til hodisalarini anglashga yo‘naltirilgan tizim orqali ta’minlanadi 1.2. Eshitiishda nuqsoni bo‘l

rivojlanish zamirida paydo bo‘lishi sababli u inson tafakkurining rivojlanish darajasini belgilab beradi. Eshitish idrokining buzilishi oqibatida insonning nutqni egallay olmasligi, shu bois jamiyat a’zolaridan yakkalanib qolishi uning ijtimoiy hayotda o‘z o‘rnini topishida qator muammolarni yuzaga keltiradi. Bular o‘zaro bir-biriga tobe bo‘lgan turli sabablarga bog‘liq bo‘lib, bu xususda L.S.Vigotskiy: «Ijtimoiy tarbiya nutqning rivojlanmaganligiga, nutqning rivojlanmasligi jamoa (kollektiv)dan yakkalanib qolishga, jamoa (kollektiv)dan ajralib qolish esa, o‘z navbatida, ijtimoiy tarbiya hamda nutqning rivojlanishini tormozlaydi»,- deydi(23) . Surdopedagogika tarixiga nazar tashlasak, turli davrlarda eshiti-shida muammosi bo‘lgan bolalarni tadqiqot ob’ekti sifatida o‘rgangan pedagog va oli

bo‘lmagan sharoitda olib borilishiga e’tibor qaratib, nutqni ijtimoiy hayotda ishtirok etmagan holda egallash, qirg‘oq bo‘yida turib suzishni o‘rganish holatiga qiyoslab, ijtimoiy muhit hamda uning tuzilishi har qanday tarbiya tizimining pirovard hamda hal qiluvchi omili ekanligini alohida qayd etadi: «Bola hayotini shunday tashkil etish lozimki, unga nutq zarur va qiziqarli bo‘lsin. Ta’limni bola qiziqishlariga qarshi emas, ushbu qiziqishlar tomon yo‘naltirish lozim. Umuminsoniy nutqqa nisbatan ehtiyojni yuzaga keltirish zarur, shundagina nutq paydo bo‘ladi. Nutq muloqotga kirishish va fikrlash asosida, murakkab hayotiy sharoitlarga moslashish natijasida yuzaga keladi». L.S.Vigotskiy ushbu sharoitni yaratishda sog‘lom (me’yordagi) bolaning nutqiy rivojlanish bosqichlariga tayangan holda i

pedagogik tasnifni ishlab chiqdi(25). Ushbu tasnifga ko‘ra, birinchidan, yosh boladagi eshitish analizatori faoliyatining buzilishi katta yoshdagilarnikidan farqli namoyon bo‘ladi. Ya’ni katta yoshdagi kishilarda eshitish muammosi paydo bo‘lgunga qadar, ularning nutqi, mantiqiy tafakkuri va shaxsi shakllanib ulgursa, ilk yoshda orttirilgan eshitish muammosi bolaning me’yorda rivojlanishiga to‘sqinlik qiladi. Ikkinchidan, eshitishida muammosi bo‘lgan bolalarning o‘ziga xos rivojlanishlarini to‘g‘ri tushunish uchun, ushbu holatda nutqni mustaqil egallay olish imkoniyatini, ya’ni eshitish va nutqning o‘zaro aloqadorligini inobatga olish katta ahamiyatga ega. Bir tomondan, eshitishning buzilishi nutqning me’yorda rivojlanishiga to‘sqinlik qilsa, ikkinchi tomondan eshitishning me’yorga yaqinroq

idrok etish darajasida bo‘lgan eshitish qoldiqlari saqlanib qoladi. Audiometrik tekshiruv eshitishning 80 db. (desibel – tovushni idrok etishni o‘lchashda qo‘llanuvchi o‘lchov birligi)dan yuqori darajada yo‘qolganini ko‘rsatadi. Zaif eshituvchilik eshitishning turg‘un pasayishi bo‘lib, unda ushbu eshitish qoldig‘i asosida nutqiy zaxirani minimal holatda mustaqil ravishda egallash, murojaat etilgan nutqni quloq suprasiga yaqin masofada idrok etish imkoniyati bo‘ladi. Audiometr tekshiruvi eshitishning 80 db.dan kam bo‘lmagan pasayishini ko‘rsatadi . Eshitish muammolari holatidagi nutqning rivojlanish darajasi quyidagi to‘rt omilga tobedir: 1. eshitishning darajasi; 2. eshitish muammosining sodir bo‘lish vaqti; 3. bolaning individual xususiyatlari; 4. eshitish muammosi sodir bo‘lgandan so‘ng

omilini hisobga oladi. Tadqiqotlarning natijasi shuni ko‘rsatdi-ki, kar va zaif eshituvchi bola bir-biridan keskin farq qiladi. Zaif eshituvchi boladagi inson uchun o‘ta zarur bo‘lgan analizator – eshitish faoliyatining to‘liq emas, qisman buzilishi nutqning birmuncha shakllanishiga imkon beradi. Lekin bunday yo‘l bilan nutqni egallashning o‘ta chegaralanishi bola tomonidan tushuncha va tasavvurlar (nutqning keyingi idroki va tushunilishi)da o‘zgachalikni yuzaga keltiradi. Zaif eshituvchi bolaning nutqi rivojlanmasdangina qolmay, balki buzilgandir ham. Masalan, lug‘at zaxirasining kamligi bilan bir qatorda so‘zlarning boshqa ma’noda qo‘llanishi, grammatik tizimning rivojlana olmasligi bilan bir qatorda ular ma’nolarining noto‘g‘ri tushunilishi kuzatiladi. Bularning barchasi bilish faoliyat

o‘qitishdagi yuqori muvaffaqiyatlar faqatgina maxsus muassasalarda tashkil etilgan nutqiy muhit orqali emas, balki bevosita ota-onalar va atrofdagilarning ishtiroki orqali ta’minlanishini uqtirsa , R.M.Boskis: «Nutqqa o‘rgatish ishlarini o‘qituvchi ota-onalar bilan hamkorlikda amalga oshirishi lozim»,-deb ta’kidlaydi . Aynan yangi davr surdopedagogikasida oila va maxsus ta’limning bola tarbiyasi borasidagi mushtarakligi zarurati anglandi: ota-onalar surdopedagoglar tomonidan belgilangan yo‘l va ko‘rsatmalarsiz farzandlarining tarbiyasida va, xuddi shunday tarzda, surdopedagoglar ota-onalar ishtirokisiz o‘z faoliyatlarida muvaffaqiyatga erisha olmaydilar. Ilk yoshdagi eshitishida muammosi bo‘lgan bolalar ta’lim muassasalari asoschilari tomonidan yaratilgan maqola hamda metodik tavsiyalar ka

eshitish idrokini rivojlantirish tizimini takomillashtirish yo‘llarini ilmiy jihatdan asoslab berishiga asos bo‘ldi U.Yu.Fayziyevning ilmiy-tadqiqot ishi zaif eshituvchi bolalarga ona tilini o‘rgatish muammolarini hal qilishga qaratilgan ilk tadqiqot bo‘lib, unda maktabga tayyorgarliksiz kelgan zaif eshituvchi bolalarning dastlabki nutqiy imkoniyatlari (so‘z boyligi: faol va nofaol nutqi), eshitishining yo‘qolish sabablari va vaqti o‘rganildi, bunday bolalarni savodga tayyorlash va savod o‘rgatish metodikasi ilk bor nazariy jihatdan asoslab berildi. Ya’ni tadqiqotchi zaif eshituvchi o‘quvchilarga savod o‘rgatish davrida zarur sanalgan omil - harflarni o‘tish ketma- ketligini ishlab chiqib, ushbu nazariy xulosalari asosida «Alifbe» darsligini yaratdi N. X. Dadaxo‘jayeva ilk bor zaif eshituv

o‘rgatish ota-onalarning farzandlari ta’lim-tarbiyasi oldidagi mas’uliyati ekani va bu ta’lim jarayonida muhim omillardan hisoblanishini ta’kidlaydi . O‘zbekistonda surdopedagogikaning yondosh tarmoqlari – oligofreno- pedagogika, logopediya sohasidagi L.R.Mo‘minova, R.Shomaxmudova, M.Yu.Ayupova, X.M.Po‘latova, D.A.Nurkeldiyev, M.P.Xamidova, L.Sh.Nur- muxamedovalar tomonidan olib borilgan tadqiqotlar maxsus ta’lim muassasalarida olib boriluvchi ta’lim-tarbiya jarayonini hududiy sharoitlarni hisobga olgan holda tashkil etish hamda takomillashtirishga qaratildi. Birinchi bob bo‘yicha xulosa Kar va eshituvchi bolaning har tomonlama kamol toptirish hamda uni maktab ta’limiga tayyorlash har tomonlama kamol toptirish hamda maktab ta’limiga tayyorlash uning nutqiy rivojlanishi bilan bevosita borli

II BOB ESHITISHIDA NUQSONI BO‘LGAN BOLALARNI MAKTAB TA’LIMIGA TAYYORGARLIK HOLATINI EKSPERIMENTAL O‘RGANISH 2.1. Eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalarni maktab ta’limiga tayyorgarlik holatini eksperimental o‘rganish metodikasi Eshitishda nuqsoni bo‘lgan maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarning ta’lim-tarbiyasi Respublikada maxsus ta’limning ajralmas qismi sifatida amalga oshiriladi va eshitishda nuqsoni bo‘lgan bo‘lgan bolalarni maktabga tayyorlashda ularning nutqiy riojlanishi qay darajada ekanligi ham albatta hisobga olinadi.Eshitishda nuqsoni bo‘lgan bolalarda maktabga tayyorgarligi xolatini o‘rganishda bolaning nutqiy rivojlanishi bilan batafsil tanishish ishlari olib boriladi. Shularni hisobga olgan xolda, biz eksperemental ishlarimizni o‘tkazish davomida eshitishda nuqsoni bo‘lgan nut

2. Eshitishda nuqsoni bo‘lganbolalarning lug‘at boyligi xususiyatlarini o‘rganish; 3.. Pedagogik eksperiment o‘tkazish va uning natijalarini tahlil qilish. Eksperimental tadqiqotni o‘tkazish metodikasi va uni tashkil etish jarayoni maktabgacha yoshidagi eshitishda nuqsoni bo‘lgan bolalarning lug‘at boyligi xususiyatlarini aniqlashga yo‘naltirilgan. Tajriba eksperimentimizning maydoni sifatida Toshkent shahridagi Olmazor tumani 106-conli ixtisoslashtiriilgan maktabning maktabgacha bo‘limi tanlandi.Eksperimentimizda maktabgacha yoshidagi eshitishda nuqsoni bo‘lgan bolalarga quyidagi og‘zaki topshiriqlar berildi. Faol lug‘atning rivojlanganligini tekshirish 1. Gavda qismlarini nomlash: ko‘z, peshona, yuz, burun, soch, quloq, oyoq, bosh, bo‘yin. Ko‘rsatma: eksperimentator bolaning gavda qisml

ko‘rsatilgan rasmlarni nomlash, so‘ngra so‘zlarga antonimlarni topish taklif qilinadi 6. Predmetlar va harakatlar tasvirlangan rasmlar bo‘yicha gaplar tuzish: “Bu qo‘g‘irchoq. U olma ushlab turibdi. Bu o‘quvchi . O‘quvchi dars tayyorlayapti” Ko‘rsatma: bolaga predmetlar va harakatlar tasvirlangan rasmlar bo‘yicha gaplar tuzish taklif qilinadi Maxsus maktabgacha muassasaning tarbiyalanuvchilari javoblari quyidagi mezonlar asosida baholandi: to‘g‘ri bajardi , eksperimentatorning yordami bilan bajardi ,topshiriqni qisman bajardi , topshiriqni bajara olmadi , 2.2. Eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalarni maktab ta’limiga tayyorgarlik holatini eksperimental o‘rganish natijalari Maktabgacha yoshidagi eshitishda nuqsoni bo‘lgan bolalarning nutqini xolatini tekshirish natijalari taxlili maktabgacha y

o‘rganildi.Eksperimentimizda eshitishda nuqsoni bo‘lgantarbiyalanuvchilarga og‘zaki va yozma topshiriqlar berildi.Eshitishda nuqsoni bo‘lganbolalarda faol lug‘atning holatini o‘rganish uning passiv lug‘atdan ancha kam ekanligini ko‘rsatadi. Eshitishda nuqsoni bo‘lganbolalarning faol lug‘atining umumiy holati 1 – jadvalda ko‘rsatilgan. Eksperiment jarayonida tekshirilgan bolalarning insonning gavda qismlarini to‘g‘ri nomlay olmadilar. Eshitishda nuqsoni bo‘lgan bolalarning 5 tasi (50%) uy jihozlaridan predmetlarni nomladilar, qolganlari esa predmetlarni nomlay olmadilar, lekin eksperimentatorning rag‘batlantiruvchi yordamidan, ko‘rsatmasidan so‘ng ham (eksperimentator predmetni ko‘rsatadi va so‘raydi: “Qani aytchi, bu nima edi?”) eshitishda nuqsoni bo‘lgan bolalarning 5 tasi (50%) uy jihozl

chegaralanganligi sababli aqli zaiflarning ko‘pchiligi qushlar, ba’zi hayvonlar, ularning bolalari nomlarini, yil fasllarini almashtirib qo‘llashi, oylar nomining, ketma-ketligining, u yoki bu fasl belgilarining bilmasligini tavsiflaydi. Eshitishda nuqsoni bo‘lgan bolalardagi lug‘at boyligining kamligi so‘zlarga sifatlar topishda, predmetlarning belgilarini nomlashda ham namoyon bo‘ldi. Eshitishda nuqsoni bo‘lgan bolalarning 3 tasi (30%) uy jihozlaridan predmetlarni belgisini nomladilar, qolganlari esa predmetlarni nomlay olmadilar, lekin eksperimentatorning rag‘batlantiruvchi yordamidan, eshitishda nuqsoni bo‘lgan bolalarning 7 tasi (70%) predmetlarni belgilarini nomladilar.Eshitishda nuqsoni bo‘lgan bolalardagi lug‘at boyligining kamligi so‘zlarga sifatlar topishda qiyinchilik tug‘dirdi.

taklif qilingan rasmlarni ko‘rib chiqib (rasmda bola tasvirlangan, u olma ushlab turibdi)- “bola” deb gap tuzdi.Eksperiment jarayonida eshitishda nuqsoni bo‘lgan bolalardan ba’zilarigina nutqida faqat sodda gaplardan foydalanishlari aniqlandi. Eshitishda nuqsoni bo‘lgan bolalar tomonidan tuzilgan gaplarda ko‘makchi so‘zlarning yo‘qligi ko‘zga tashlanadi. Tekshirish jarayoni eshitishda nuqsoni bo‘lgan bolalar nutqida so‘zlar tartibi buzilishining ham ko‘p hollarda uchrashi mumkinligini ko‘rsatadi. Maktabgacha yoshidagi eshitishda nuqsoni bo‘lgan bolalarning nutqini eksperemental o‘rganish natijalari 1-jadval Topshiriqlar Bajarish darajasi (%) da To‘g‘ri bajardi eksperimentator ning yordami bilan bajardi Topshiriqni bajara olmadiBola soni foizi Bola soni foizi Bola soni foizi Gavda qismlarin

Ikk inchi bob b o‘yicha xulosa Maktabgacha yoshidagi eshitishda nuqsoni bo‘lgan bolalarning lug‘at boyligini eksperemental o‘rganish natijalari mazkur kategoriyadagi bolalarning nutqi tizimli buzilishlarga ega ekanliklari va bu buzilishlar nutqning barcha tomonlarini qamrab olganligini ko‘rsatadi. Eshitishda nuqsoni bo‘lgan bolalarda impressiv va ekspressiv nutq buzilganligi, shuningdek, nutqning fonetik, leksik va grammatik qurilishida murakkab nuqsonlar borligi aniqlandi.Tekshirilgan eshitishda nuqsoni bo‘lgan bolalarda nutqiy aloqaga bo‘lgan ehtiyojning kamligi, nutqiy faoliyatiga bo‘lgan intilishning buzilganligi aniqlandi. Bolalarning ko‘pchiligida nutqiy aloqaning savol-javob darajasida ekanligi kuzatildi. Aksariyat bolalarda murakkab nutq ko‘lami juda oz. Eshitishda nuqsoni bo‘lgan

III BOB. ESHITISHIDA NUQSONI BO‘LGAN BOLALARNI BOLALARNI MAKTAB TA’LIMIGA TAYYORLASHNING SAMARALI YOLLARI 3.1. Eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalarni og‘zaki nutqini rivojlantirish bo‘yicha korreksion-pedagogik ish Bolalar hayotida eng muhim bo‘lgan maktabgacha davrda bolalarning asosiy malaka va ko‘nikmalari tarkib topib jismoniy, ahloqiy, aqliy, mehnat, estetik,ekologik, xuquqiy, iqtisodiy jihatdan tarbiyalanishiga poydevor qo‘yiladi.B.D.Korsunskaya, L.Muminova, V.Raxmanova, R.Shomaxmudova, M.Ayupova, I.KislisinaD.Nurkeldiyev va boshqalarning ilmiy tadqiqotlarida bolaning shahsi har tomonlama va uygun rivojlanishi uchun tilni egallash zarurligini e’tirof etiladi. Maktabgacha davrda atrofdagilar bilan muloqotda bola tomonidan so‘zlashuv nutq o‘zlashtirilishini, nutqni eshita olmaydigan kar

Ilk davrdan boshlab kar bolalarning nutqini maxsus rivojlantirib borilsa, ikkilamchi nuqsonlarning paydo bo‘lishini oldini olish, rivojlanishidagi yetishmovchiliklarni bartaraf etish imkoniyati paydo bo‘ladi. Maktabgacha ta’lim didaktikasida eshituvchi bolaning to‘laqonli rivojlanishini ta’minlash uchun hayotining birinchi kunidanoq yo‘naltirilgan tarbiyani amalga oshirish zarurligi e’tirof etiladi. Kar bolalar ta’limida ushbu tamoyil bundan ham kattaroq ahamiyatga egadir. Kar bolalarning maktabgacha ta’limida bolalarning eshitish qobiliyatini pasayish darajasi, vaqti, rivojlanishidagi o‘ziga hos xususiyatlari hisobga olingan holda umumiy pedagogik vazifalar bilan uygunlikda maxsus korreksion maqsadlarni amalga oshirish ko‘zlanadi . Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarni har tomonlama kam

Maktabgacha yoshidagi kar va me’yorda eshitadigan bolalarga ta’lim-tarbiya berishning farqi nimada? Ma’lumki, eshituvchi bolaga ta’lim berishning muhim sharti va samarali vositasi xisoblanuvchi so‘zli muloqot kar bolalarda maxsus o‘qitishsiz shakllanmaydi. Shu sababli, kar bolalarning so‘zli nutqini shakllantirish uchun boshqa yo‘llar izlash zarurati tushladi. S.A.Zikov, B.D.Korsunskaya, L.P.Noskova, L.A.Golovchis, U.Fayziyev, F.Alimxodjayevalar tomonidan o‘tkazilgan ko‘p yillik ilmiy tadqiqotlar va amaliyot natijasida, bevosita muloqotda nutqni o‘zlashtirishga yordam beruvchi kompensator vosita daktilologiya ekanligi isbotlandi. Bunda, eshituv orqali nutqni o‘zlashtirish, orzaki va daktil nutqni ko‘rib idrok etish psixologik jihatdan har xil jarayonlar ekanligini unutmaslik kerak. Daktil

Kar bolalar bogchasida bolalarni keng ma’noda so‘zli muloqotga tayyorlash maqsadida o‘qishga o‘rgatiladi, mustaqil o‘qish esa cheklangan nutqiy muloqotni kompensatsiyalash vositasi bo‘lib xizmat qiladi. Shunday qilib, maxsus ta’lim-tarbiyaviy va korreksion vazifalardan kelib chiqqan holda, maktabgacha tarbiya muassasalarda mashg‘ulotlar hajmi va ahamiyati ko‘payadi. Mashgulotlar o‘yin tarzida o‘tkazilsa-da, ular ko‘p vaqtni egallaydi va dam olish va erkin o‘yin faoliyati uchun kam vaqt qoldiradi. Maktabgacha tayorgalikni ko‘rmagan kichik maktab yoshidagi kar bolalarning ta’lim jarayoni maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalar ta’limidan keskin farq qiladi. Kar o‘quvchlarining nutqiy va umumiy rivojlanishi muayyan ko‘rish va sezish sohasidagi tajribasi asosida kechadi. Albatta, bunday hol ta’l

Yuqorida qayd etilganlardan kelib chiqqan holda, maktabgacha tarbiya yoshidagi kar bolalarning nutqi nutqiy va psixik yetishmovchiliklarni kompensatsiyalash vositasi hisoblanadi hamda ularning nutqi quyidagi tamoyillar asosida rivojlanadi. 1. Kar bolalarning nutqi bevosita muloqotda hamda maxsus mayutulotlarda rivojlantiriladi. 2. Analitik o‘qishga (3,5-4 )yoshdan boshlab o‘rgatib boriladi. 3. Ta’lim jarayonida daktil nutqdan foydalaniladi. 4. Ta’lim jarayonida leksik va grammatik tushunchalar va umumlashtirishlar shakllantirilib boriladi . 5. So‘zli muloqotni kengaytirish vositasi sifatida o‘qishga va hikoyalarni boglanishli bayon etishga o‘rgatishdan keng foydalaniladi. Mazkur tamoyillarga amal qilish uchun nutqni muloqot jarayonida va muloqot vositasi sifatida shakllantirish talab etila

kuzatishga, uning tabiiy qo‘l ishoralari va yuz mimikasi bilan uyg‘unlashib ketgan nutqiga javob berishga o‘rgandilar. Nutqni rivojlantirishga oid mashg‘ulotlar mavzuiy tamoyilga rioya qilingan holda tashkil etildi. Ma’lumki, dasturda berilgan mavzular mazmunining bolalar hayotiga yaqin va bog‘liqligi («O‘yinchoqlar», «Oila», «Mevalar va sabzavotlar», «Oziq-ovqatlar», «Kiyimlar», «Oyoq kiyimlar», «Tana a’zolari», «Hayvonlar», «Jihozlar», «Idish-tovoqlar», «Bayram», «Ob-havo»), ta’lim muddatlari, muayyan mavsumiy davr bilan bog‘liq holda yil davomida takrorlanib keladi. Tevarak-atrof bilan tanishish, o‘yinlar, tasviriy faoliyat jarayonida mana shu mavzular birdek e’tibor markazida bo‘ldiki, bu nutqiy material mazmuni ustida ish olib borishda puxta ko‘rgazmali asos yaratishga imkon berdi. Ta

qiyinchilik tug‘dirishini hisobga olib, u yoki bu jihatdan keng qo‘llanadigan bazaviy konstruksiyalarning ma’nolarini aniqlashtirish va ular ustida ishlashga ko‘proq diqqat qaratdilar. Bunday konstruksiyalar asta-sekin murakkablashuv asosida qo‘llanildi. Avvalo, bolalarning kundalik faoliyatini tashkil qilishga yordam beruvchi oddiy da’vat konstruksiyalari qo‘llanildi: Aylanishga chiq(-ing). Uxla(-ng). Qo‘lingni yuv (art). Qo‘g‘irchoq (mashina, shar)ni ber (ol, ko‘rsat). Kel, o‘ynaymiz (rasm chizamiz, uy yasaymiz) . Ta’lim-tarbiya jarayonida muloqotga oid (kommunikativ) umumlashmalarni tushunishga o‘rgatish tanish so‘zlar va iboralar bilan kattalarga murojaat qilish usuli orqali amalga oshirildi: H alima opa, bering (ko‘rsating, oling). Ikkinchi yarim yillikda nutq jarayoniga jumlalarning

ma’nolarini yaxshiroq o‘zlashtirib olishlari uchun og‘zaki nutqda «O‘yinchoqlarni olib kel», «Idishlarni yig‘ishtir (ko‘rsat)» kabi iboralarni qo‘llash ko‘paytirildi. So‘zlarning ma’nolarini yaxshiroq egallanishi maqsadida tarbiyalanuvchilar nutqiga antonimlar ( kitoblarni oching – yoping, ruchkalarni tarqat – yig‘ib chiq ), butun va uning qismlarini bildiruvchi so‘zlar ( tulkining boshi, tanasi, oyoqlari, dumi bor ) ham asta-sekinlik bilan kiritib borildi. Bolalarning nutqiy ko‘nikmalarini faollashtirish, muloqot jarayonida o‘zlashtirilgan nutq vositalaridan foydalanish maqsadida pedagoglarning bolalarning so‘z vositasida muloqot qilishga bo‘lgan intilishlarini qo‘llab- quvvatlab borishlari yo‘lga qo‘yildi. Bunga pedagoglarning bolalarga nutqiy xulq- atvor namunalarini namoyish qilish: sa

qilishlarini aytib berishga harakat qilganlar. Ammo barcha ishning bosqichlarini avvaldan rejalashtirish katta guruhdagi Eshitishda nuqsoni bo‘lganbolalar uchun ham jiddiy qiyinchiliklar tug‘diradi, ular asosan eng yaqin bosqichlarni aniqlash bilan chegaralanadilar. O‘qitishning eng muhim yutuqlaridan biri bolalarda, nutqiy va shaxsiy aloqga kirishish hohishlarini, taassurotlar bilan almashishi, birgalikdagi faoliyatning mazmuni bo‘yicha kelishib olishlarning yuzaga kelishidir. 3.2. Eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalarni bolalarni maktab ta’limiga tayyorlash bo‘yicha bo‘yicha metodik tavsiyalar Maxsus maktabgacha tarbiya muassasalar bolalarni kamol toptirish, maktab ta’limiga tayyorlash, ularda mavjud bo‘lgan kamchiliklarni korreksiya va kompensatsiyalash vazifalarini amalga oshiradi. Ushbu

ularning bilishga doir qiziqishlari va muloqotda bo‘lish ishtiyoqi o‘sib boradi va nutqning o‘sishiga yordam beradi. Turli faoliyatlar jarayonida o‘zlashtirilgan so‘z va iboralar bevosita lug‘atni kengayishiga, gramatik jihatdan shakllanishiga xizmat qiladi. Bevosita jonli muloqotda qo‘llaniladigan nutq, maxsus mashgulotlarda o‘zlashtirilgan nutqqa nisbatan puxtarok o‘zlashtiriladi. (B.D.Korsunskaya). Maktabgacha yeshidagi kar bolalar ta’limida ogzaki, yozma, daktil nutq turlaridan foydalaniladi. Ta’limning dastlabki bosqichlarida, og‘zaki nutq endigina shakllanib kelayotgan davrda bolalar imo- ishorali muloqotga to‘liq o‘tib ketishi havfi tugiladi. Imo-ishorali nutq bolalarning muloqotda bo‘lish ehtiyojini qondirgani uchun, so‘zlashuv nutqining o‘sishiga to‘sqinlik qiladi, ularda yangi so

tanishtirish, elementar matematik tasavvurlarni shakllantirish, mashg‘ulotlarida qo‘llanadigan nutqiy material berilgan. Shuningdek, dasturda nutq o‘stirish mashg‘ulotlari bo‘yicha maxsus nutqiy material belgilangan. Shunday qilib, bolalar nutqini o‘stirish bo‘yicha korreksion faoliyat ikki yo‘nalishishda olib boriladi: 1. Turli faoliyatlar jara yo nida bolalar nutqini o‘stiriladi. 2. Maxsus nutq o‘stirish mashg‘ulotlari tashkil etiladi.Shunday qilib, kar bolalar nutqini o‘strish ishlari kun davomidagi barcha faoliyatlar jarayonida uyushtirilgan muloqotda hamda maxsus nutq o‘stirish mashg‘ulotlarida olib boriladi. Kar bolalar nutqining rivojlanish saviyasiga ko‘ra bu yunalishlarning ahamiyati va miqdori o‘zgarib boradi. Nutq o‘stirish ishini tashkil etish paytida so‘zli nuqning turli shakl

Daktil nutqning ogzaki va yozma nutq oldidiagi afzalliklari nimada? Kar bolalarga ta’lim berishda, ularning nutqini shakllantirishda daktil nutqning o‘rni qanday ekan? B.D.Korsunskayaning metodikasida daktil nutq 3-4 yoshdan boshlab faqatgina idrok etish ob’ekti bo‘lib qolmasdan, nutqni ifodalash vositasi sifatida xizmat qilish mumkinligi ko‘rsatiladi. Bunda bolalarning talaffuzi shakllanmaganiga qaramay, barcha so‘zlarni idrok etish hamda daktil orqali ifodalash imkoniyati tug‘iladi. Shuningdek, nutqni shakllantirish jarayonida bolalarning talaffuz imkoniyatlaridan emas, ularning muloqoti va bilishga doir faoliyatini rivojlantirish ehtiyojidan kelib chiqib nutqiy materialni tanlash mumkin bo‘ladi. Natijada lug‘at zahirasini kengaytirish yengilroq va tezroq kechadi. Kar bolalar tomonidan e

yozma harflardan farqli ravishda bolalar tomonidan taqlid asosida aniq tasvirlanishi mumkin. Agarda bolalar atrofdagi kishilar u bilan va o‘zaro muloqotda daktil nutqdan foydalansa, kar bolalarning nutqi tuzilishi jihatdan eshituvchi bolalar nutqi kabi rivojlanadi. Faqatgina ogzaki yoki yozma nutq asosida nutqni to‘liq o‘zlashtirish imkoni bo‘lmaydi. Daktil nutq maktabgacha yoshidagi bolalarning har xil faoliyatlarini tashkil etilishi bilan uygunlikda rivojlanib borishi uning afzalliklarini belgilaydi. Ya’ni, yozuvli kartochka yoki qo‘lga qarab o‘qishni taklif etib, bolalarga yangi so‘zlarni tez va oson o‘rgatish mumkin bo‘ladi. Shunday qilib, imo-ishorali nutqdan keragidan ortiq foydalanishning oldi olinadi, so‘zli nutqning rivojlanishi jadallashtiriladi. Demak, daktil nutqdan foydalangan

Albatta daktil nutq ta’lim berishning maqsadi etib belgilanmaydi, balki daktil nutqqa, so‘zli nutqning ogzaki va yezma shaklini tez sur’atda o‘zlashtirish vositasi sifatida qaraladi. Daktilologiyani qo‘llab so‘zli nutqni muvaffaqiyatli egallanishi ko‘p hollarda daktil nutqdan metodik jihatdan to‘gri foydalanishi bilan belgilanadi. Daktil belgilar taqlid asosida o‘zlashtirilgani uchun, daktil nutqdan foydalangan kishilar daktillash texnikasi , ya’ni qo‘l va barmoqlarning holatiga katta e’tibor berishi kerak. So‘zlar o‘ng qo‘lda daktillanishi, qo‘l 30 gradusdan ortiq egilmasligi lozim. Daktillash jarayonida asosan barmoqlar ishtirok etishi, zarurat tugilganda , masalan «g», «sh», «t» va boshqa harflarni ko‘rsatishda kaftning minimal burish tavsiya etiladi. Daktillashda kaft bola tomon qarati

Daktillash sur’ati sekinlashganda ham, harflar uzilmasdan ravon ifodalanishi kerak. Bolalarga daktil nutq bilan murojaat etish chog‘ida bolalardan kattalar ketidan daktillash talab etiladi. Bundan tashqari, gaplarda daktil nutqning ifodali bo‘lishiga erishish, so‘zlar o‘rtasida, vergul va nuqtalardan keyin to‘xtalish, vergul va nuqtadan avval kelgan harflarga urgu berib daktillash talab etiladi. So‘z birikmalari va gaplar o‘rtasida ham pauzalar qilinadi So‘roq gapning ohirida havoda so‘roq belgisi chiziladi va yuz mimikasida ham so‘roq ifodalanadi. Nutqning aniq ravshan bo‘lishini ta’minlab, bolalardan ham to‘g‘ri daktillashni, so‘zlardagi qo‘shimchalarini aniq ifodalashni talab etish, yo‘l qo‘yilgan hatolarni darhol to‘rrilash, ya’ni so‘zni qaytadan to‘g‘ri daktillanishiga erishish zarur.

so‘zlar ma’nosini bilib olishni, nutqiy muloqotga dastlabki qadam qo‘yishni o‘rganadilar. 3. Daktil o‘qishni mashq qildirish uchun yozuvli kartochkalardan foydalaniladi. Daktilni yaxshi o‘zlashtirmagan bolalar yoniga bosma harflar yozilgan qirqma daktil belgili alifbodan foydalanish tavsiya etiladi. 4. Bolalarda muayyan so‘z zahirasi to‘planganda, buyumlar va xatti- harakatlarni mustaqil ravishda nomlash bo‘yicha o‘yin-mashqlar olib borish maqsadga muvofiqdir. 5. Ta’limning birinchi-ikkinchi yillarida yozuvli kartochkalarni o‘qish va so‘zlarni mustaqil talaffuz etish chogida bolalar daktillashi mumkin. Ta’limning uchinichi yilida, agarda so‘zlar hali yaxshi o‘zlashtirilmagan bo‘lsa, daktillashga o‘tish mumkin bo‘ladi. Yaxshi o‘zlashtirilgan so‘zlarni daktillamasdan gapirishga maxsus o‘rgat

Maktabgacha surdopedagogika amaliyotida kartochkalarda yozilgan so‘zlarni global idrok etilishini yozma nutqni egallash deb hisoblanar edi. Biroq, yozma nutqqa L.S.Vigotskiy, R.M.Boskislar tomonidan berilgan tavsifiga ko‘ra, yozuvli kartochkalarni global idrok etilishi yozma nutqqa o‘rgatish vositasi emas, balki so‘zlarni qabul qilish jarayoninin yengillashtiradigan vositasi sifatida ko‘riladi. So‘zlarni labdan o‘qish, daktil nutqni qo‘ldan o‘qish, so‘zdagi har bir elementni alohida-alohida va ketma-ket idrok qilinayotganligi sababli, bolalar uchun qiyin. Bolalar bilan muomalada yozuvli kartochkalarni ishlatish chog‘ida muayyan vaziyat mavjudligi, daktil nutq, og‘zaki nutq kabi yordamchi vositalar, so‘zni yaxlit birlik sifatida idrok etilishi va bunday hol bolalar tabiatiga mosligi, nutqni

nutq» deb tushunamiz, chunki matnlarda yozma gaplar tuzilishiga hos darak gaplardan foydalaniladi. Yozuvli so‘zlardan foydalanishning qulay tomonlari quyidagilarda: -Kichik maktabgacha yoshdagi kar bolalar nutqni faqat ko‘rish idroki vositasida qabul qila olishi sababli yozilgan so‘zlarni idrok qilish ularga osonroq hisoblanadi. So‘zlardagi harflar tarkibini bilib olishdan avval bolalar, so‘zni biror narsa yoki xodisani ifodalovi hamda biror xatti-harakatga undovchi belgi sifatida qabul qilishga odatlanadilar. Ya’ni so‘zlarni tahlil qilib daktil va ovozni chiqarib o‘qishdan avval, bolalar. So‘zlarni global idrok etib farqlaydilar, tegishli narsalar bilan solishtiradilar. Shunday qilib, yozuvli kartochkalardan foydalanib o‘qish texnikasiga o‘rgatish va yozma nutqqa o‘rgatish jarayonlari bir

Ogzaki nutq, muloqotda og‘zaki nutqdan foydalana olishni ta’minlash maqsadida rivojlantiriladi. Biroq , o‘qitish vositasi sifatida, bevosita muloqotda o‘zlashtira ololmasligi tufayli, ogzaki nutqdan ko‘ra yozma va daktil nutqlar afzalliklarga ega bo‘ladi. Bolalarga notanish bo‘lgan so‘zlar, iboralar, so‘z birikmalar ma’nosini og‘zaki tushuntirish imkoniyati bo‘lmaydi. Eng muhimi, daktil nutqdan farqli ularoq, ogzaki nutq bevosita muloqotda o‘zlashtirilishi qiyin. Ogzaki nutqni bolalar tomonidan o‘zlashtirilishi uchun maxsus metod va vositalarni qo‘llab, umumiy tarzidagi va yakkama-yakka mashrulotlarni tashkil etish talab etiladi; shuningdek, talaffuzga o‘rgatish, labdan o‘qishga o‘rgatish jarayoni murakkab bo‘lib, daktilga o‘rgatishga nisibatan ko‘proq vaqt va kuchni talab etadi. Eshituvch

jarayonida kar bolalar faqat tanish bo‘lgan, hech bo‘lmasa daktil ravishda o‘zlashtirilgan so‘zlarni labdan o‘qishlari mumkin. Labdan o‘qish malakalarini rivojlantirishda bolalarning umumiy va ayniqsa nutqiy rivojlanishi muhim ahamiyat kasb etib, nutqni tushuna olish qobiliyatini belgilaydi. Shu sababli, labdan o‘qishga o‘rgatish tanish bo‘lgan, ya’ni avval daktil ravishda o‘zlashtirilgan material asosida olib boriladi. Labdan o‘qishga bolalar barcha turdagi mashgulotlarda hamda kundalik muloqot jarayonida o‘rgatiladi. Dastlabki davrda olib boriladigan mashqlar bundan mustasno. Dastlabki davrda, bolalar hali harflarni bilmasdan turib, ularni nutqiy muloqotga yo‘naltirish maqsadida, so‘zlarni global ravishda farqlash hamda labdan o‘qish uchun bir nechta so‘zlar beriladi. Bolalar o‘qishni bo

Bolalarni pedagog artikulyatsiyasiga taqlid qilishga o‘rgatilgandan so‘ng, so‘zlarni yaxlit ravishda(global) labdan o‘qishga o‘tiladi. Bolalar pedagogning ro‘parasiga yarim doira shaklida o‘tkaziladi. Pedagog bolalar diqqatini o‘ziga jalb qilgan holda, ularning to‘gri o‘tirishini tekshirib chiqadi, so‘ng chapak chaladi. Bolalar uning ketidan takrorlaydi. Undan keyin pedagog boshini ko‘rsatib, «bosh» deydi va bolalarni o‘z harakatlarini takrorlashga undaydi. huddi shunday, ko‘z, qosh, ogiz, quloq, tish, til, burunni ko‘rsatib so‘zlar talaffuz etiladi, bolalar taqlid qilib gapirishga harakat qiladilar. Dastlabki mashqlar muayyan ketma-ketlikda 3-4 marta har kuni bajariladi. So‘zlarni farqlashda qiyinchiliklar yuzaga kelgan holda, pedagog so‘zlarning artikulyatsiyasiga bolalar diqqatini jalb

2. Bir vaqtning o‘zida 2-3 tadan ortiq bo‘lmagan mavzular doirasidagi so‘zlar berilishi kerak. 3. Har bir mazuga oid guruhdagi so‘zlar soni 3-5tadan ortmasligi, talaffuzi o‘xshash so‘zlarni yonma-yon bermaslik kerak. yozuvli kartochkalarda berilgan so‘zlarni farqlashni o‘rganishi hamda ayrim so‘zlarni daktil va og‘zaki ravishda talaffuz qilishi bilan ushbu so‘zlar labdan o‘qish uchun beriladigan mashqlarga kiritiladi. Daktil ravishda o‘zlashtirilgan so‘zlar global ravishda qabul qilingan so‘zlarga nisbatan bolalar tomonidan tezroq farqlanadi. Labdan o‘qishga o‘rgatish jarayonida turli o‘yinlardan foydalaniladi. Masalan, « qani, ko‘rsat-chi» o‘yinida, olib boruvchining qani? degan ko‘rsatmasiga muvofiq, bolalar tegishli narsani ko‘rsatib berishi kerak. dastlab topshiriq barcha guruh bolalar

Bolalar bog‘chasidaa yildan yilga murakkablashib borayotgan labdan o‘qish mashqlari olib boriladi. har kuni birinchi mashgulotning boshidagi nutq mashqlariga labdan o‘qish uchun material kiritiladi. Labdan o‘qish uchun berilgan material keyinchalik faqat og‘zaki muloqotda qo‘llanilishiga erishish kerak. Bolalar tomonidan nutqiy materialni labdan o‘qishda qiyinchiliklar mavjud bo‘lganda,so‘zlar daktil ravishda yoki yozuvli kartochkalarda beriladi, so‘ng yana og‘zaki talaffuz etiladi. Bolalarga ogzaki murojaat etilganda gapiruvchi oradagi masofa 1 metrdan kam bo‘lmasligi, gapiruvchining yuzi yaxshi yoritilishi, va imkon boricha bolalar yuzining ro‘parasida bo‘lishi kerak. Shunday qilib, maktabgacha tarbiya yoshidagi kar bolalarni labdan o‘qishga o‘rgatishda quyidagi metodik qoidalarga rioya

7. Labdan o‘qish uchun bir xil mavzuga oid so‘zlar ishlatiladi, muntazam ravishda nutqiy material takrorlanib turadi. Muloqotda ko‘p uchraydigan so‘zlar barcha yillar davomida mashqlarga kiritiladi. 8. Gapirish bilan birga daktillash chogida so‘zlayotgan kishining qo‘li yuzidan pastda, ko‘krak chizig‘ida bo‘lishi kerak. Eshitishda nuqsoni bo‘lgan o‘quvchilar nutqini rivojlantirishda pedogogik texnologiya o‘quv faoliyatini tashkil qilishda muhim ahamiyat kasb etadi. U tafakkur faollashishiga, tanqidiy mushoxada qilishga, nutqning rivojlanishiga, u yoki bu vazifani bajarishga qiziqish uyg‘otadi. Eshitishda nuqsoni bo‘lgan bolalarning qiziqish va qobiliyatlarini faollashtirish, ularning yangi materialni o‘rganishga bo‘lgan ehtiyojlarini qondirishda maqsadga erishishni ta’minlovchi ta’lim usul

kelishidir. MTMda pedogogik texnologiya asosidagi mashg‘ulotlar qo‘yiluvchi talablar atroflicha muhokama qilindi hamda tizimlashtirilgan holda taqdim etildi. . 58

MASHG‘ULOTLARDAN NAMUNALAR Guruh: Tayyorlov guruhi Mashg‘ulot: Nutq o‘stirish Ajratilgan vaqt: 3 5 daqiqa Mashg‘ulot mavzusi: Idish-tovoqlar va kiyimlar Mashg‘ulotning maqsadi:  predmetlarning nomlari ni mustahkamla sh ;  predmetlarni guruhlashtirishga oid bilimlarni mustahkamlash;  bolalarning bir-birlari bilan muloqot o‘rnata olish ko‘nikmalarini shakllan tir i sh ;  jamoada birgalikda ishlash ko‘nikmalarini shakllan-tirish. Jihozlar: Har bir kichik guruh uchun ikkitasi yelimlab birlashtirilgan 3 ta ustunga bo‘lib qo‘yilgan A 4 o‘lchamli qog‘oz, 3 turkum predmetlariga oid jami 12 ta rasmli tablichkalar (idish-tovoqlar (5 ta), kiyimlar (5 ta), jihozlar (2 ta); bunda 3 turkumga oid rasmlar hamma guruh uchun aynan bir xil bo‘lishi shart emas), rasmlarga mos so‘zlar nomi, 5 sm X 5sm o‘lc

tanlash so‘raladi. 3-bosqich: Bolalardan o‘rinlaridan turib, o‘zlari singari shakl aks ettirilgan tablichkalari bo‘lgan ishtirokchilar bilan guruhlarga birlashishlari so‘raladi. 4-bosqich: Bolalar guruhlarga bo‘lingach, o‘zlari uchun ajratilgan davra atrofiga o‘tiradilar(.Doira texnologiyasi) 5- bosqich: Doskaga avvaldan uch ustunga bo‘lib yozilib, tayyorlanib qo‘yilgan flipchart qog‘ozi osiladi. 6- bosqich: Har bir guruh uchun rasmlar to‘plami va har bir rasmning nomi yozilgan 3 tadan tablichkalar: «Idish-tovoqlar», «Kiyimlar», «Unisi ham, bunisi ham emas» topshiriladi. 7- bosqich: Topshiriq tushuntiriladi: «Berilgan rasmlarni bir-biriga mosligiga qarab uch ustunga joylashtirib chiqing». Guruhlar rasmlarni ajratib ustunlarga qo‘yib chiqadilar. 8-bosqich: Bolalar topshiriqni bajarib bo‘lis

vaqt: Mashg‘ulot mavzusi: Uy hayvonlari va yovvoyi hayvonlar Mashg‘ulotning maqsadi:  tarbiyalanuvchilarning uy va yovvoyi hayvonlar haqidagi tushunchalari hamda nutq boyligini mustahkamlash, kengaytirish;  labdan o‘qish va eshitish idrokini rivojlantirish;  predmetlarni guruhlashtirishga oid bilimlarni mustahkamlash;  barcha bolalarning bir-birlariga o‘rgatishlariga va bir- birlaridan o‘rganishlariga erishish;  bolalarning o‘zaro muloqot o‘rnata olish ko‘nikmalarini shakllan tir i sh ;  jamoada birgalikda ishlash ko‘nikmalari ni shakllantiri sh . Jihozlar: Yangi va mustahkamlash uchun beriluvchi so‘z hamda jumlalar yozilgan tablichkalar, marker yoki flomaster (har bir guruh uchun 1 tadan ko‘k va 1 tadan qizil ), yozuv qog‘ozi (A 4 o‘lchamli), flipchart qog‘ozi, har bir guruhga bitta

quloq tutib, o‘ziga mos sheriklarini topib, guruh tashkil qilishlari so‘raladi. 4-bosqich: Bolalar guruhlarga bo‘lingach, o‘zlari uchun ajratilgan davra atrofiga o‘tiradilar. (.Doira texnologiyasi) 5- bosqich: Har bir guruhga bolalar uchun tanish bo‘lgan uy va yovvoyi hayvon nomlari aralash holda berilgan so‘zli tablichkalar tarqatiladi va ulardan so‘zlarni ikki ustunga ajratib joylashtirib chiqishlari so‘raladi. 6- bosqich: Ish uchun ajratilgan vaqt tugagach, to‘xtashni bildiruvchi belgi (signal) beriladi. Har bir guruhga toza flipchart qog‘ozi tarqatib chiqiladi hamda doskaga quyidagi topshiriq osib qo‘yiladi va tushuntiriladi(Veen strategiyasi) «Rasmlar nomini ikki ustunga quyidagicha joylashtiring: «Uy hayvonlari», «Yovvoyi hayvonlar»» 7-bosqich : Ish uchun ajratilgan vaqt tugagach, to

mashg‘ulotga turli shakldagi jihozlarga mos misollar topib kelishlari topshiriladi. Uchinchi bob bo‘yicha xulosa Maxsus maktabgacha tarbiya muassasalar bolalarni kamol toptirish, maktab ta’limiga tayyorlash, ularda mavjud bo‘lgan kamchiliklarni korreksiya va kompensatsiyalash vazifalarini amalga oshiradi. Ushbu vazifalarni amalga oshirish uchun kar bolalarning so‘li nutqini fikrlash va muloqot qilish vositasi sifatida shakllantirish va rivojlantirish kerak. Shunday qilib, kar bolalarning nutkiy va umumiy rivojlanish jarayonlari uzviy bog‘likdir, zero bolaning umumiy kamol topishi zaminida ularning nutqiy rivojlanishi amalga oshiriladi. Eshitishda nuqsoni bo‘lgan bolalarning kattalar bilan aloqa qilish vositasi sifatida nutq funksiyasi insonning keyigi verbal va shaxs rivojlanish asosida yo

XULOSA 1.Kar va eshituvchi bolaning har tomonlama kamol toptirish hamda uni maktab ta’limiga tayyorlash har tomonlama kamol toptirish hamda maktab ta’limiga tayyorlash uning nutqiy rivojlanishi bilan bevosita borliqdir, kar bolalarning nutqi faqat ularning umumiy rivojlanishi negizida shakllanish mumkinligini, shu bilan birga ularning umumiy kamoloti so‘zli nutqining rivojlanish darajasiga bogliqligi L.S.Vigotskiy, F.F.Rau, L.P.Noskova, L.A.Golovchis, I.Kislisina, U.Fayziyev, F.Alimxodjayeva va boshqa olimlarning asarlarida e’tirof etiladi.Ilk davrda kar va eshituvchi bolalar o‘rtasidagi farq sezilmaydi, nutqacha bo‘lgan davrda kar bolalarga xuddi eshituvchi bolalarga kabi ovoz chiqarish, gugulash, so‘ng guldirashdek nutq ko‘rinishlari hos bo‘ladi. Keyinchalik, eshituvchi bolalar atrofdagi

ishlarning asosiy yo‘nalishlarning biri – qandaydir boshqa bir faoliyat bo‘yicha (predmetli, o‘yin va hokazo) nutqiy muloqat uchun sharoit yaratishdir. Kommunikativ so‘zlashuv (bayon etishning) barcha turlarini egallab olishning va shu bilan birga so‘zlarning sintagmatik munosabatlarini egallash nutq o‘stirish bo‘yicha maxsus mashg‘ulotlarda muvaffaqiyatli amalga oshirilishi mumkin. Boladagi nutqning qiyinchiliklarni bartaraf etishda individual korreksiyalash mashg‘ulotlari katta ahamiyatga ega.Eshitishda nuqsoni bo‘lgan bolalarni nutqga o‘rgatishda bunday yondashishda ular nutqiy, shaxsiy rivojlanishida har tomonlama kamol toptirish hamda maktab ta’limiga tayyorlashda ancha yuqori darajalarga erishishlari mumkin. 65

TAYANCH SO‘Z LAR LUG‘ATI O‘zbek Ingliz 1. Analizator Analyzer 2. Analiz Analysis 3. Artikulyatsiya Articulation 4. Aproksiya Aproktion 5. Artikulyatsiya mashqlari articulation exercise 6. Anketa metodi Questioningmethod 7. Abilitatsiya Abilitation 8. Akkumulyator Charger 9. Bir kanalli koxlear implantant siglechannel cochlear implant 10. Binaural implantant binaural implant 11. Bolaninglu g‘ati Childlexicon 12. Bosh miya Mainbrain 13. Verbal muloqot Verbalconversation 14. Gers hertz 15. Desibel Decibel 16. Diksiya Diction 17. Diagnoz Diagnosis 18. Jarrohlik Surgery 19. Zaif eshitish Poorhearing 20. Ijtimoiy adaptatsiya Socialadaptation 21. Impressiv nutq Impressivespeech 22. Ikkinchi signal sistemasi Secondsignalsystem 23. Ichki nutq Innerspeech 24. Koxlear implantant Cochlearimplant 25. K

38. Psixik funksiyalar mentalfunctions 39. Referberatsiya Referberation 40. Radio uzatgich radiotransmitter 41. Reabilitatsiya Rehabilitation 42. Refleks Reflecs 43. Rentgenalogik tekshiruv x - aryresearch 44. Rivojlantirish Developing 45. Sensonevral zaif eshitish Poorhearing 46. Surdoaudiologiya urdoaudyologogic 47. Simptomakompleks Symptomcomlex 48. Surdopedagok Surdopedagogyc 49. Stimulyatsiya Stimulation 50. Til Longue 67

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YHATI : 1. Karimov I . A . Barkamol avlod orzusi . - T .: « Sharq » nashriyot - matbaa konserni , 1999 2. Karimov I . A . O ‘ zbek xalqi hech qachon , hech kimga qaram bo ‘ lmaydi . – T .: O ‘ zbekiston , 2005. 3. Karimov I.A. O‘zbekiston buyuk kelajak sari. –T.: O‘zbekiston, 1998. 4. Karimov. I.A. Yuksak ma’naviyat - yengilmas kuch. – T.: Ma’naviyat, 2008. 5. Amirsaidova Sh.M.. Maxsus pedagogika fani rivojlanishida sharq mutafakkirlari g‘oyalarining o‘rni va roli. Ped.fan.nomz....diss.T. 2008. 6. Aytmetova S.Sh. Yordamchi maktab o‘quvchilarining psixik rivojlanish xususiyatlari. –T .: O‘qituvchi, 1994. 7. Alimxo‘jayeva F.J. Zaif eshituvchi bolalar eshitish qobiliyatini rivojlantirishda didaktik materiallardan foydalanish. P.f.n. diss…avtoref. –M., 1992. 8. Ayu

14. Boskis R.M. Uchitelyu o detyax s narushennim sluxom. – M.: Prosveshenie, 2008. 15. Boskis R. M., Fingerman L.E. Razvitie pismennoy rechi v nachalnix klassax shkoli slaboslishashix. –M., 2008. 16. Boskis R.M. Razvitie smislovoy storoni rechi u gluxix i slaboslishashix detey. –M., 2008. 17. Bikova L.M. Metodika obucheniya russkomu yaziku v shkole dlya gluxix detey. – M.: Prosveshenie, 2005. 18. Bikova L.M. Razvitie svyaznoy rechi gluxix uchashixsya nachalnix klassov. – M.: Prosveshenie, 2011. 19. Vigotskiy L.S. Voprosi detskoy psixologii. – M.: SPB. 1999. 20. Zayseva G.L. Dialog s L.S. Vigotskim o problemax sovremennoy surdopedagogiki // Defektologiya. -2008. -№2 - s. 28-36. 21. Zikeyev A.G. Formirovanie i korreksiya rechevix navikov i umeniy v upotreblenii slojnosochinennix predljeniy m

29. Mo‘minova L.R. Nutqi umumiy rivojlanmagan maktabgacha yoshdagi bolalarni logopedik tekshirish bo‘yicha metodik qo‘llanma. –T.,O‘qituvchi, 1999. 30. Nikolayeva T.V. Kompleksnoe psixologo-pedagogicheskoe obsledovanie rebyonka tretego goda jizni s narushennim sluxom //Defektologiya. - 2004. -№4 – s. 40-46. 31. Nikulina L.V. Rabota s rechevim materialom na urokax razvitiya rechi v nachalnix klassax v shkole slaboslishashix // Defektologiya. - 1990. -№ 4. – s. 32-34.Novaya model obucheniya v spesialnix obsheobrazovatelnix uchrejdeniyax VIII vida. / Pod red. A.M. Sherbakovoy. M.: Izdatelstvo NS ENAS, 2001. – 32. Nurkeldiyeva D.A. Aqli zaif bolalarning maktab ta’limiga nutqiy tayyorgarligini aniqlash metodlari. Ped. fanl. nom.…diss. - T., 2001 . 33. Nurullayeva Sh. Mustaqil ishlar // Boshlang

43. 46. Xamidova M. P. Osnovi korreksionno-pedagogicheskoy raboti po obogaщeniyu slovarnogo zapasa umstvenno otstalix detey doshkolnogo vozrasta.: Avtoref. dis...kand. ped. nauk. – T.: TGPI. 2001 44. Nazarova D.A. Maktabgacha yoshdagi zaif eshituvchi bolalar nutqini rivojlantirish Ped. fan. nomz. dis. ... avtoref. – Toshkent: TDPI. 2009. 45. Sheremet M.K. Formirovanie gotovnosti slaboslishaщix detey k 46. shkolnomu obucheniyu.: Avtoref. dis... kand. ped. nauk. – M.NIID APN. 1999. 47. Shmatko N.D., Pelimskaya T.V. Yesli malish ne slishit.– M.: Prosveщenie, 2003. 48. Qodirova F.U. Boshlang‘ich sinf kar va zaif eshituvchi o‘quvchilar nutqini shakllantirish.: Ped. fan. nomz. dis. avtoref…– Toshkent:TDPU. 2006. 71

Купить