Eski o‘zbek adabiy tili terminlogiyasi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	23.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Eski o‘zbek adabiy tili terminlogiyasi

Купить

ESKI O‘ZBEK ADABIY TILI TERMINLOGIYASI
Reja:
1. Terminologiyaning shakllanishida arab tilining ta’siri.
2. “Tarjumoni turki va ajami va lug‘ati’‘ ning o’rni.
3. Eski o’zbek adabiy tili terminologiyasining rivojlanishida adiblarning
o’rni.

O’zbek terminologiyasi va leksikografiyasining qaror topishida XIV
asrga oid arab tilida yozilgan grammatik(filologik) risolalarning sezilarli
o’rni borligi turkologiyada allaqachon e’tirof etilgan. Turkiy tilning
grammatikasi haqida baxs yurishishga yo’naltirilgan Abu Hayyonning (vafoti
1344 yil) ‘‘Kitob ul-idrok li-lison ul-atrok’‘, M.T.Xoutsma fikricha, 1245
yilda Mamlyuklar davlati(1250-1517)da Halil bin Muhammad bin Yusuf al-
Ko’nyaviy tomonidan yaratilgan ‘‘Kitobi majmuai tarjumoni turki va ajami
va mug’ali’‘, muallifi noma’lum ‘‘Kitobi at-tuhfat uz-zakiya fi-l-lug’atit
turkiya’‘, Jamoluddin Turkiyning ‘‘Kitob bulg’at al-mushtoq fi-l-lug’atat-
turk va-l-qifchaq’‘, XU1 asr boshida Qohirada ta’rif etilgan ‘‘ Al-qavoninu-l
kulliya li-zabtil-lug’atitturkiya’‘ singari asarlarda turkiy tilning so’z boyligi,
alalxusus, terminlar tizimi ma’lum darajada ifodasini topgan. Mazkur davr
asarlarida qayd etilgan turkiy til leksikasi, chunonchi, terminlar siistemasini
‘‘Tarjumoni turki va ajami va lug’ati’‘da keltirilgan quyidagi mavzuiy
guruhlarning ajratilganini qayd etish bilan cheklanamiz: kishi nomlari -
Alaqush, Aqtay, Altuntash, Baybars, Sonqur va h.k.; Astronimlar : Ulkar;
geografik nomlar : Sham, Misr; zoonimlar : at, okuz, qatir, bog’a, ayg’ir va
h.k.; yirtqich hayvonlar : aslan, sirtlan, bori, tulku va h.k .; qush va
hashoratlar : qartal ‘‘burgut’‘, sarcha ‘‘chumchuq’‘, qaz, qarlag’ach, qarg’a
va h.k.; harbiy asbob-anjomlar ya, kirish ‘‘yoy ipi(tetiva)’‘, sungu ‘‘nayza’‘,
qalqan, choqmar va h.k.; tibbiy terminlar: yig/ik ‘‘kasallik, illat’‘, ag’ri
‘‘og’riq’‘, sokan ‘‘bemor, kasal’‘, isitma, oturmak ‘‘yo’tal’‘ va h.k .; musiqiy
terminlar : duduk ‘‘musiqa asbobi’‘, tomru ‘‘do’mbira’‘, yaqliq ‘‘rubob’‘,
sibizg’u ‘‘sivizg’a’‘ va h.k.
O’zbek leksikografiyasining shakllanishida Alisher Navoiy va o’zbek
mumtoz adabiyoti namoyandalari asarlariga tuzilgan lug’atlarning roli
sezilarlidir. Jumladan, Husayn Boyqaro mirzo ko’rsatmasiga binoan 1405
yilda Toli Imoni Hiraviy tomonidan tuzilgan ‘‘Badoye ul-lug’at’‘, Turkiya

(Rum)da yaratilgan muallifi noma’lum chig’atoycha(eski o’zbekcha)-usmonli
turkcha ‘‘Abushqa’‘ (XVI asr), Muhammad Mahdiyxonning eski o’zbekcha-
forscha ‘‘Sanglox’‘ (1748), Fathali Kojar Qazviniyning 1862 yilda tuzilgan
‘‘Lug’ati atrokiya’‘, Ya’qub Chingiyning ‘‘Kelurnoma’‘, Shayx Sulaymon
Buxoriyning ‘‘Lug’ati chig’atoyi va turki usmoniy’‘ kabi asrlar o’zbek
lug’atnavisligining durdonalari safidan o’rin olgan.
Abu Muzaffar Muhitdin Avrangzeb (1658-1707) saroyida xizmat
qilgan Muhammad Yoqub Changiy «Kelurnoma» asarini yaratdi. Bu asar
ikki xil lug’atning ajoyib namunasidir. Lug’at 15 bobdan va 332 fasldan
iborat. Ulardan 14 bobi arab alfaviti asosida joylashtirilgan 400 dan ortiq
fe’llarni izohlashga bag’ishlanadi. Sarlavha so’z sifatida fe’lning infinitiv
shakli beriladi.
O’zbek tilshunosligi tarixida terminologiya masalalarini o’z ichiga
olgan lug’atlar ham uchraydi. Ana shunday lug’atlardan biri Mirza
Mehdixonning «Sangloh» lug’atidir. Bu lug’at «Maboni ul-lug’at» («Til
asoslari») nomli grammatik ocherkni ham o’z ichiga oladi. Unda Mirzo
Mehdixonning lingvistik qarashlari atroflicha berilgan. Lug’at 1172-1173
yillarda yozilgan. Lug’atda fe’l zamonlari, affikslarining fonetik variantlari,
olmoshlar hamda umuman grammatik terminlar haqida fikr yuritiladi.
Xonliklar davrida tilshunoslik sohasida maxsus asarlar yuzaga
kelmagan bo’lsa ham, tarix, adabiyotshunoslikka oid asarlarda
terminologiyaning ayrim masalalari e’tirof etiladi. Bu jihatdan Abulg’oziy
Bahodirxonning «Shajarai turk», «Shajarai tarokima» asarlari alohida o’rin
egallaydi.
«Shajarai turk» asari to’g’risida shunday deydi: «Bu tayirg’a xudoyi
taolo inoyat qilib, ko’p nimarsa bergan turur. Xususan, uch hunar bergan
turur. Avval sipohigarlikning qonuni va yo’sinikim, nechuk otlanmoq va
yurumak va yosoq yasamoq, ko’p birlan yuruganda nechuk qilmoq, oz birlan

yuruganda nechuk qilmoq. Do’stga, dushmanga nechuk so’zlashmak.
Ikkinchi, masnaviyot va qasoid va g’azaliyot va muqatta’ot va ruboiyot va
barcha ash’orni fahmlamaklik, arabiy va forsiy va turkiy lug’atlarning
ma’nosini bilmaklik. Uchinchi, odam axdindin to bu damgacha Arabistonda,
Eron va Turonda va Mo’g’ulistonda o’tgan podshog’larning otlari va
umrlarining va saltanatlarining kam yoki ziyodin bilmaklik».
Abulg’oziy Bahodirxonning tilga bo’lgan munosabati yuqoridagi ikki
asarda o’z ifodasini topadi. Muallif har ikki asarda onomastik (antroponimik,
toponimik, etnografik) ma’lumotlar berayotgan paytda, avvalo, uning
etimologiyasi haqida so’z yuritadi. Masalan, mungul-mo’g’ul-soddadil , ya’ni
qayg’uli sodda demakdir; do’rman-do’rmon -to’rt demakdir. Yana oqayotgan
suvni turklar soy , tojiklar rudxona , arablar vodiy derlar; qiyot tog’dan oqqan
suv va boshqalar.
Eski turkiy til terminologiyasi mavjud lisoniy qonun-qoidalar doirasida
shakllandi va rivojlandi. Uning qadimgi turkiy til davriga nisbatan yanada
taraqqqiy etishida jonli so’zlashuv tili, turfa sheva materiallari qatori so’z
yasash andozalari - modellari asosida yuzaga chiqqan istilohlar muhim
ahamiyat kasb etadi. Qadimgi turkiy tildan farqli o’laroq eski turkiy tilda
sanskrit, so’g’d, xitoy tiliga oid o’zlashmalarning ishlatilish sur’ati pasaydi,
aksincha, arabcha va forscha-tojikcha o’zlashmalarning qo’llanish chastotasi
va ko’lami ancha kengaydi. Biroq eski turkiy til terminologiyasining o’zagini
asl turkiy qatlam tashkil qilishda davom edi. Alim ‘‘qarz, kredit’‘, berim
‘‘to’lov, qarzni qaytarish’‘, beglig ‘‘beklik ’‘, bitigchi ‘‘mirza, munshiy,
kotib’‘, yatg’aq ‘‘tungi soqchi’‘, yarisha ‘‘ko’rshapalak ’‘, yarg’u ‘‘ajrim’‘,
yarg’uchi ‘‘qozi, sudya’‘ kabi turkiycha, rabat ‘‘ karvonsaroy’‘, malik
‘‘hukmdor’‘, siyasat ‘‘siyosat’‘, omil ‘‘ish yurituvchi’‘, tib ‘‘medisina,
tibbiyot ’‘, nujum ‘‘astrologiya ’‘, handasa ‘‘geometriya’‘ singari arabcha,
lashkar ‘‘ qo’shin’‘, mayfurush ‘‘may ichuvchi; may sotuvchi’‘ singari

forscha-tojikcha, d arug’a ‘‘qal’a, qo’rg’on komendanti’‘, muran ay sotuvchi’‘
singari forscha-tojikcha, d arug’a ‘‘qal’a, qo’rg’on komendanti’‘, muran
‘‘daryo ’‘, nukar/navkar ‘‘navkar, askar’‘ kabi mo’g’ulcha terminlar bu davr
terminologik tizimida nisbatan keng ko’lamda ishlatilgan.
Eski o’zbek adabiy tili terminologiyasining takomillashuvida, uning
yanada yuqoriroq bosqichga ko’tarilishida tilning ichki qonuniyatlari qatori
tashqi ta’sirning, ya’ni ekstralingvistik omillarning roli salmoqli bo’lgan.
O’zbek adabiy tilining asoschi Alisher Navoiy, uning Lutfiy, Otoiy,
Sakkokiy, Yaqiniy singari salaflari, Bobur, Muhammad Solih, Ogahiy, Munis
kabi leksik boyligi tahlilidan kelib chiqqan holda aytish joizki, o’zbek tili
ichki imkoniyatlaridan keng foydalanilgan tarzda termin yaratish bu davr
uchun ancha sermahsul usul hisoblangan. Ona tiliga millatning bosh ko’zgusi
tarzida munosabatda bo’lish zaruriyatining Alisher Navoiy tomonidan
ziyolilar, olimlar, shoiru yozuvchilar oldida kun tartibiga qat’iy va ro’y-rost
qo’yilishi o’z ijobiy aksini terminlar tizimida ham topgan edi. Aniq fanlar
qatori ijtimoiy-gumanitar fan sohalarining shakllanib borish jarayoni ularga
taalluqli maxsus tushunchalarni ifodalovchi terminlar yaratilishi bilan parallel
kechdi. Bunda birinchi galda eski o’zbek adabiy tili, jonli so’zlashuv tili,
lahja va shevalarda mavjud leksik birliklar terminlar safini kengaytirdi,
o’zbek tilda so’z yasashda keng qo’llangan affikslar yordamida katta adadda
terminlar hosil qilindi. Arab, fors-tojik, mo’g’ul tillaridan o’zlashgan
terminlar miqdori shiddat bilan oshib bordi. Xorijiy tillardan kirib kelgan
so’z yasovchi qo’shimchalar ham terminlar yasashda muhim o’rin egalladi.
Harbiy qurol-yarog’, texnika bilan bog’liq to’p ‘‘zambarak’‘, qazan ‘‘og’ir
to’p’‘, tufang ‘‘miltiq’‘ kabi asl o’zbekcha terminlar bilan yonma-yon
arabcha ra’d ‘‘ yonib turgan neftni dushman tomon irg’ituvchi to’p’‘, arroda
‘‘paloqmon’‘, manjaniq ‘‘katapulta’‘, forscha-tojikcha zarbzan ‘‘zambarak
turi’‘, farangiy ’‘ Yevropa, Kichik Osiyoda quyilgan to’p’‘, zanburak

‘‘zambarak’‘ kabi terminlar jamiyat a’zolarining ma’lum qatlami tilidan o’rin
oldi.

Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Абдушукуров Б. Эски туркий тил лексикаси. - Тошкент, 2015.
2. Боровков А.К. Узбекский литературный язык в период 1905-
1917 гг. -Ташкент, 1940.
3. Дадабаев Х. Военная лексика в староузбекском языке /
Дадабаев Х., Насыров И., Хусанов Н. Проблемы лексики
староузбекского языка. -Ташкент: Фан, 1990. – С. 3-83.
4. Дадабаев Х. Обественно-политическая и социально-
экономическая
терминология в тюркоязычных письменных памятниках ХI-ХIV вв. -
Ташкент: Ёзувчи, 1991.
5. “Таржумон” - ХIV аср ёзма обидаси. - Тошкент: Фан, 1980.
6. Усмонов О., Ҳамидов Ш. Ўзбек тили лексикаси тарихидан. -
Тошкент: Фан, 1981.

Eski o‘zbek adabiy tili terminlogiyasi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish