Estetik munosabat , estetik faoliyat - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	36.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Estetik munosabat , estetik faoliyat

Купить

Estetik munosabat , estetik faoliyat
Reja:
1.Estetik munosabat
2. estetik faoliyat
1

1.Estetik munosabat ( yun. αίσθημα - "his", "tuyg u") ʻ olamning hissiy qabul
qilinishini
tadqiq etuvchi fandir . Estetika san at ʼ , madaniyat va tabiatning subyektiv
qabul
qilinishini o rganadi. Estetika ʻ falsafaning aksiologiya sohasiga
kiradi. Estetika (yun.
— his qiluvchi, hissiy tarbiyaga doir) — inson bilan dunyo
o rtasidagi
qadriyat munosabatining o ziga xos tomonlarini va kishilarning badiiy ʻ ʻ
faoliyati
sohasini o rganuvchi falsafiy fan. "Estetika" terminini nemis faylasufi ʻ
A.Baumgarten
(1714—62) ilmiy muomalaga kiritgan. Estetikaning sinonimi
sifatida
go zallik falsafasi, san at falsafasi, badiiy ijod falsafasi iboralari qo llanib ʻ ʼ ʻ
kelingan.
Keyingi paytlarda nafoyeatshunoslik yoki nafosat falsafasi atamalari ham
Estetikani
anglatadigan bo ldi. Estetika o z ichiga san at Estetikasi, tabiat ʻ ʻ ʼ
Estetikasi,
texnika Estetikasi, dizayn, sport Estetikasi, turmush Estetikasi, atrof
muhitni
go zallashtirish va boshqalar sohalarni qamrab oladi. ʻ
Estetika
nafosat, did, go zallik, xunuklik, ulug vorlik, tubanlik, fojiaviylik, ʻ ʻ
kulgililik,
mo jizaviylik, hayolilik singari kategoriyalar bilan ish ko radi. Ular ʻʼ ʻ
orasida
nafosat tushunchasi alohida o rin egallaydi. U bir tomondan, estetik ʻ
anglashning
barcha jihatlarini (estetik hissiyot, estetik zavq, estetik did, estetik
muhokama
va boshqalar), ikkinchi tomondan, estetik xususiyatlarni — amaldagi
go zallik,
ulug vorlik, fojiaviylik, kulgililik va h.k. jihatlarni o z ichiga oladi. ʻ ʻ ʻ Ana
shu
keyingi jihati bilan nafosat ba zan Estetikaning predmeti sifatida ham qabul ʼ
qilinadi.
Estetikaning
tadqiqot ob yektlari ichida san at alohida o rinni egallaydi, u ʼ ʼ ʻ
qadimdan
to hozirgi kungacha eng ko p tadqiq etilgan estetik soha hisoblanadi. ʻ
Estetikaning
bu borada san atshunoslik fanlaridan farqi shundaki, u o z ob yektiga ʼ ʻ ʼ
falsafiynazariy
jihatdan yondashadi. Estetika san atni — san atkor, san at asari, ʼ ʼ ʼ
san at
asarini idrok etuvchi shaxsdan iborat yaxlit tizimda olib o rganadi, barcha ʼ ʻ
san at
turlari uchun zarur bo lgan umumiy qonunqoidalarni ishlab chiqadi. Mas, ʼ ʻ
adabiyotshunoslikdatch
qofiya nazariyasini musiqaga yoki haykaltaroshlikka
nisbatan
qo llab bo lmaydi. Estetikadagi kompozitsiya yoki uslub nazariyasi esa ʻ ʻ
me morlikdan
tortib badiiy suratkashlikkacha bo lgan hamma san at turlariga ʼ ʻ ʼ
2

taalluklidir. Ayni paytda Estetika san atning tabiati, uning ijodiyligi va boshqalar ʼ
jihatlarini
tadqiq etadi; badiiy oqimlar va yo nalishlarning , ijodiy uslublarning ʻ
mohiyatini
o rganadi.ʻ
Estetika
falsafiy ilm sifatida ko plab ijtimoiy va tabiiy fanlar bilan aloqadordir. ʻ
Uning
etika bilan aloqasi alohida diqqatga sazovor. Bu ikkala fanning o zaroʻ
yaqinligi,
avvalo, inson xatti-harakatining ko p hollarda ham axloqiylik, ham ʻ
nafosat
uyg unligidan iborat ekanligida; 2dan, Estetikaning asosiy tadqiqot ʻ
ob yekti
bo lmish san at mohiyatan ezgulik va yovuzlik o rtasidagi kurashning ʼ ʻ ʼ ʻ
badiiy
in ikosi sifatida doimo dolzarb axloqiy muammolarni ko tarib chiqadi; ʼ ʻ
3dan,
Estetikaning ba zi tushunchalari etika uchun ham birdek xizmat qiladi; 4dan, ʼ
Estetika
o rganadigan xulqiy go zallik sohasi axloq bilan bevosita bog liq. Ayni ʻ ʻ ʻ
paytda
ikkala fan bir-biriga juda o xshash ekan degan taassurot tug ilmasligi kerak. ʻ ʻ
Estetika
har bir ob yektga aniq, muayyan yondashuvni talab qiladi, etika esa ʼ
hamma
uchun umumiy bo lgan qonunqoidalarni, hikmatlarni ishlab chiqadi. ʻ
Estetikaning
psixologiya bilan aloqasi ham juda muhim: har ikkala fan ruhiy
holatlarni
o rganadi. Har ikkala fan uchun umumiy bo lgan san at psixologiyasi va ʻ ʻ ʼ
badiiy
ijod psixologiyasi degan maxsus yo nalishlar mavjud. Estetika va ʻ
sotsiologiyaning
o zaro munosabatlarida san atni hamkorlikda o rganish masalalari ʻ ʼ ʻ
muhim.
San at asari alohida inson shaxsiga e tibor qilgani holda, jamiyatni ʼ ʼ
ijtimoiy
munosabatlar tizimi, ijtimoiy tuzilma sifatida badiiy tadqiq etadi, ayni
paytda
sotsiologik tadqiqotlar uchun o ziga xos material bo lib xizmat qiladi; ʻ ʻ
sotsiologiya
jamiyat bilan san atning o zaro aloqalarini, san atning ijtimoiy ʼ ʻ ʼ
vazifalarini;
san atkorning jamiyatdagi o rni, mavqei, kitobxon va ʼ ʻ
tomoshabinlarning
ijtimoiydemografik holatlarini; shaxs ijtimoiylashuvida
san atlar
va san at asarining ahamiyatini tahlil qiladi. Mazkur muammolarni ʼ ʼ
o rganish
uchun Estetika va san at sotsiologiyasi sohasi mavjud. Estetikaning ʻ ʼ
dinshunoslik
bilan aloqasi ham katta ahamiyatga ega; din va san at doimo bir- ʼ
birini
to ldirib keladi, ko p hollarda biri boshqasi uchun yashash sharti bo lib ʻ ʻ ʻ
xizmat
qiladi. Asrlar mobaynida, ana shu aloqalar natijasi o laroq, san at asarining ʻ ʼ
o ziga
xos ko rinishi — diniybadiiy asar vujudga keldi. Mas, Shohizinda me moriy ʻ ʻ ʼ
3

majmui, Kyoln jomesi, Rembrandtning "Muqaddas oila" asari, "Abu Muslim
jangnomasi"
qissasi va boshqalar Estetika bunday asarlarni tadqiq etar ekan,
albatta,
dinshunoslik fani bilan hamkorlik qiladi. Estetikaning pedagogika bilan
bog liqligi
estetik tarbiya masalalariga borib taqaladi; ped. ham estetik tarbiya ʻ
bilan
shug ullanadi. Lekin u alohidaalohida, mustaqil qismlarga bo lingan holda, ʻ ʻ
turli
yosh va sohalar uchunmaxsus belgilangan tarbiya tarzida olib boriladi. Mas,
maktabgacha
tarbiya, o quvchilar tarbiyasi, jismoniy tarbiya va h.k. Estetika esa ʻ
nafosat
tarbiyasining umumiy qonunqoidalarini ishlab chiqadi — inson
tug ilganidan
boshlab, to o limigacha o tadigan umr bosqichlari uchun taalluqli ʻ ʻ ʻ
bo lgan
tarbiya falsafasi sifatida ish ko radi. Estetikaning semiotika (belgilar va ʻ ʻ
belgilar
tizimlari haqidagi fan) bilan aloqadorligi keyingi paytlarda yanada
teranroq
tadqiq etilmoqda. Ma lumki, har bir san at asarining mazmunmohiyati ʼ ʼ
muayyan
belgilar vositasida namoyon bo ladi, ya ni bilish va baholash natijalari ʻ ʼ
bo lmish
semiotik hamda pragmatik axborotni o zida mujassam qilgan san at asari ʻ ʻ ʼ
o sha
axborotni yetkazib berishga ham mo ljallangan; u san at turiga qarab turlicha ʻ ʻ ʼ
belgilar
— harflar, chiziqlar, notalar va h.k. orqali amalga oshiriladi. San atning ʼ
semiotik
belgilar bilan bog liq ana shu tomonlarini — kommunikativvositachilik ʻ
jihatlarini
semiotika o rganadi; bu borada alohida tuzilmasemiotik deb nomlangan ʻ
nazariy
yondashuv ham mavjud. Shuningdek, Estetika barcha san atshunoslik ʼ
fanlari
hamda tabiat Estetikasi nuqtai nazaridan ekologiya, axborot nazariyasi
jihatidan
kibernetika bilan aloqadorlikda ish ko radi. ʻ
Estetika
tarixining ibtidosi Somir (Shumer), Bobil, qadimiy Misr, qadimiy Xitoy
va
keyinroq yunon miflariga borib taqaladi. Bundan 5—6 ming yil avval ilk yozuv
—
mix xatda bitilgan Somir giltaxtalaridagi matnlarda "go zallik", "san at", ʻ ʼ
"musiqa"
singari so zlarda aks etgan.dastlabki estetik tushunchalarni uchratish ʻ
mumkin.
qadimiy Misrda miloddan 4—4,5 ming yil avval san atning barcha asosiy ʼ
turlari,
sal keyinroq esa professional teatr vujudga keldi. Zardushtiylik dinining
muqaddas
kitobi Avestosh ilgari surilgan estetik g oyalar keyinchalik Hindistonda, ʻ
undan
so ng Yunonistonda Estetika rivojiga ta sir ko rsatdi. qadimiy Sharkdagi ʻ ʼ ʻ
estetik
g oyalar dastlab foydalilik (nima foydali bo lsa — o sha go zal), keyinroq ʻ ʻ ʻ ʻ
4

axloqiylik (nima ezgu bo lsa — o sha go zal) tamoyillari asosida shakllandi. ʻ ʻ ʻ
Yunon
mumtoz Estetikasi namoyandalari, ayniqsa, Aristotel go zallikning ʻ
foydalilikdan
va ezgulikdan alohida holda mavjud bo lishi mumkinligini aytib ʻ
o tdi;
bu jihatdan uning "Poetika" ("She riyat san ati") asari e tiborga molik. O rta ʻ ʼ ʼ ʼ ʻ
asrlarda
musulmon sharqi tasavvuf Estetikasi bu g oyalarni takomiliga yetkazib, ʻ
yangi
bosqichga ko tardi; Uyg onish davri va Yangi davr Estetikasi taraqqiyoti ʻ ʻ
uchun
nazariy asos bo lib xizmat qildi. Estetika Byork, D.Yum, I.Kant va ʻ
boshqalar
merosida buni yaqqol ko rish mumkin. Mas, Kantning go zallik ʻ ʻ
haqidagi
mashhur 4 tamoyilidan 3 tasi sharq faylasuflari nazariyalari asosiga
qurilgan.
Mazkur 3 tamoyil — go zallikning beg araz manfaatsiz munosabatga ʻ ʻ
asoslanganligi;
uning zaruratga aylangan muhabbatning ob yekti ekanligi ʼ
(G azoliy);
go zallikni oddiy mantiqiy yondashuv orqali bilishimiz mumkin ʻ ʻ
emasligi
(Forobiy) Kantni, go zallik biz uchun o zini maqsad shaklida emas, ʻ ʻ
maqsadga
muvofiqlik shaklida namoyon etadi degan 4tamoyilni yaratishga olib
keldi.
Kantdan so ng nemis ratsional Estetikasida Shiller, Shelling , Gegel ʻ
nazariyalarining
Estetika taraqqiyoti uchun ahamiyati katta bo ldi. Shopengauer, ʻ
Nitsshe,
Diltey singari noratsional yo nalishdagi faylasuflarning estetik ʻ
qarashlarida
ham o ziga xos yangi g oyalar ilgari surildi, mas, Shopengauer ʻ ʻ
Estetikaga
yangi — "qiziqarlilik" kategoriyasini kiritdi, Nitsshe esa san atni ikki ʼ
—
apolloncha va dionisiycha turga ajratib o rganishni taklif etdi. Eng yangi davr ʻ
Estetikasida,
Z.Freyd, ayniqsa, K.Yung ta limotida san at asari va san atkorning ʼ ʼ ʼ
o zaro
munosabatlarini ruhiy tiplar asosida o rganilishi olg a tashlangan yangi ʻ ʻ ʻ
qadam
bo ldi. Shuningdek, J.P.Sartr, A.Kamyu, G.Marsel, X. Ortega i Gaset va ʻ
boshqalar
mutafakkirlar industrial jamiyatda go zallik va san atning takdiri ʻ ʼ
masalalari
bilan qiziqdilar. Hozirgi Estetikaning miqyosiylashuv jarayonida
texnika,
tabiat va turmush Estetikasiga ham jiddiy e tibor berilmoqda; xulqiy ʼ
go zallik
muammosi yanada muhim o rin egallay boshladi. ʻ ʻ
O zbek
milliy Estetikasi taraqqiyoti tarixan mintaqaviy tabiatga ega bo lib, uning ʻ ʻ
ildizlari
dastlab Avesto, keyin moniylikning muqaddas kitobi Xuastuanift (Za.)ga
borib
taqaladi. Islom dini qabul qilingach, milliymintaqaviy Estetika Qur oni ʼ
5

karim oyatlari va Hadisi sharifdagi "Alloh go zal va U go zallikni sevadi" degan ʻ ʻ
tamoyil
asosida rivojlandi. Bunda mashshoiyyunlik (Forobiy, Ibn Sino) bilan
yonmayon
tasavvuf Estetikasida kubroviylik (Najmiddin Kubro). jo mardlik ʻ
(Pahlavon
Mahmud), naqshbandiya (Alisher Navoiy) singari tariqat
mutafakkirlarining
go zallik, san at va san atkor borasidagi qarashlari muhim ʻ ʼ ʼ
ahamiyat
kasb etdi. O zbek Estetikasi tarixida, ayniqsa, Temuriylar davri alohida ʻ
o ringa
ega; Navoiyning "Mahbub ul-qulub", "Majolis unnafois", "Mezon ulavzon" ʻ
asarlari,
15—16-asrlarda qator tazkiralar va musiqa nazariyasi borasidagi risolalar
o zbek
Estetikasi rivojiga ulkan hissa bo lib qo shildi. XonlikLar va chorizm ʻ ʻ ʻ
mustamlakasi
davrida esa o zbek Estetikasi ko proq tazkiralarda (Fazliy) va she riy ʻ ʻ ʼ
shakllarda
(Furqat) o z ifodasini topdi. O zbek milliy Estetikasidagi yuksalish 19- ʻ ʻ
asr
oxirlari — 20-asr boshlariga to g ri keladi. Bu davrda ma rifatchijadid ʻ ʻ ʼ
mutafakkirlar
yangicha estetik g oyalarni o rtaga tashladilar, badiiy adabiyotda, ʻ ʻ
dramaturgiya
janriga va zamonaviy teatr san atiga asos soldilar. Anbar Otinning ʼ
"Qarolar
falsafasi" (1910), Fitratning "Oila" (1914), keyinroq "Adabiyot qoidalari"
(1926)
risolalari yuzaga keldi, Cho lponning badiiy adabiyot, teatr san atiga ʻ ʼ
bag ishlangan
turqum maqolalari e lon qilindi. Lekin sho rolar hukmronligi ʻ ʼ ʻ
davridagi
totalitarizm barcha falsafiy fanlar qatori Estetikani ham sinfiylik va
partiyaviylik
tamoyillari asosida biryoqchamalikka, mahdudlikka, soxtalikka
mahkum
qildi. O zbekiston mustaqillikka erishganidan so ng Estetikaga alohida ʻ ʻ
e tibor
berila boshlandi, estetik madaniyat (M.Nurmatov, M.Abdullayev), estetik ʼ
qadriyatlar
(T.Mahmudov) borasida yirik tadqiqotlar e lon qilindi. Hozirgi vaqtda ʼ
Estetika
nazariyasi va tarixiga doir jiddiy izlanishlar olib borilmoqda
(T.Mahmudov,
A.Qurbonmamadov, EstetikaUmarov, A.Sher, B. Husanov).
O zbekiston
milliy un~tida Estetika yo nalishi bo yicha magistratura faoliyat ʻ ʻ ʻ
ko rsatmoqda,
shu yo nalishda aspirantura va doktorantura mavjud. ʻ ʻ
Mamlakatimizda
fuqarolarning estetik tarbiyasiga taalluqti turli tadbirlar, ularning
estetik
didini yuksaltirishga qaratilgan ma naviyma rifiy ishlar muntazam olib ʼ ʼ
boriladi.
2.Estetik faoliyat
6

Estetik anglash. Estetik anglash iborasini ajratib ko’rsatishiizning sababi shundaki,
odatda
falsafiy fanlarga doir ilmiy adabiyotlarda “anglash” o’rniga “ong” ostilohi
qo’llab
kelinadi. Estetik ong, ilmiy ong, huquqiy ong va h.k. Bizningcha, bu
unchalik
to’gri emas: ruschadagi- “soznaniyie” so’zining yuzaki (kalka) tarjimasi.
Ma’lumki,
“soznaniyie” so’zi ruschada ikki xil ma’noni: ong va anglash
ma’nolarini
bildiradi. Miya muayyan fiziologik yaxlitlik bo’lgani kabi, uning
asosiy
faoliyati bo’lmagan ong, shu jumladan ongsizlik ham, avvalambor
insondagi
hissiy-intellektual yaxlitlik, uni maydalab,
yuqoridagidek, “ongcha” larga
bo’lish mantiaqn o’rinsiz, ikkichidan, u narsa-
hodisalardan
muxtor tarzda mavjud, faqat zarur sharoitda faoliyatga
kirishgandagina narsa-hodisaga
munosabatini, voqelikka aralashish xususiyatini
namoyon
qiladi.Ana shu o’ziga xos tahliliy faoliyatni biz anglash deb ataymiz va
shu
anglashning darajasiga qarab, kishilar ongining yuksakligi yoki pastligi haqida
fikr
yuritamiz. Demak , ong insonning o ’ ziga o ’ xshash yakka yaxlitlik , uning
faoliyati bo ’ lmish anglash esa har xil va ko ’ pqirralidir .
Ongning anglashga
munosabati
xuddi olmos bilan uning qirralari o’rtasidagi munosabatga o’xshaydi;
yaxlit
olmos bo’lagining har qirrasini alohida olmos deb ataymiz qanchalik
mantiqqa
to’g’ri kelmasa, anglashni uzil-kesil ong tarzida taqdim etshimiz ham,
bizningcha,
shunchalik noo’rin. Shunday qilib, inson o’ziga ato etilgan ongning
turli
qirralari bilan olamning turli tomonlarini,har xil jihatlarini nurlantiradi, o’zida
aks
ettirib, tahlil etadi, xulosalar chiqaradi. Estetik anglash, aytib o’tganimizdek,
estetik
jarayonni tashkil etishi barobarida estetik munosabatni yuzaga
keltiradi, ongning
ana shu faoliyati ichki nafosatni shakllntiradi. Shuni alohida
ta’kidlash
kerakki, estetik anglash faqat estetik qadriyatlar yoxud obyektlarni idrok
etishda
emas, balki yangi estetik qadriyatlar yaratishda ham faol ishtirok qiladi,
ya’ni
u estetik faoliyat jarayonida o’zining doimiy ulushiga ega: san’at asarining
dunyoga
kelishida, turmush sharoitini, ishlab chiqarishning go’zllashuvida va
shunga
o’xshash holatlarda hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Estetik anglash inson
ruhiyatida
o’ziga xos, chuqur ijobiy rihiy o’zgarishlarni vujudga keltiradigan
estetik
holat. U estetik faoliyatning boshlanishidan avval insonni unga
7

tayyorovchi hodisa sifatida muhim: usiz estetik faoliyatning ro’y berishi mumkin
emas. Estetik
anglashning murakkab hodisa ekani estetik ihtiyoj, turli hislar va
ma’naviy
andozalarning har bir shaxs uchun alohida ruhiy evrilish tarzida
namoyon
bo’lishi bilan bog’liq: bu evrilish kuchli va asosan his-hayajon, ehtirosli
kechinmalar
asosida vujudga keladi.Inson zoti dunyoga kelganidan boshlab tabiat
va
jamiyat deb atalgan tashqi muhit bilan munosabatga kirishadi, dastlab bu
munosabat
onglanmagan, intuitiv, biologik –genetik tarzda, keyinroq esa anglab
yetilgan,
yuksak darajadagi ijtimoiy hodisa sifatida ro’y beradi.Estetik
munosabat. Gap
shundaki, estetik munosabatdan boshqa barcha munosabat turlari
inson
“aqlini taniganidan so’ng”, ya’ni go’daklik davridan o’tgandan keyin voqe
bo’ladi.
Masalan, go’dak hali uyat hissini bilmaydi, unda axloqiy munosabat
hattoki
ibtidoiy darajada ham shakllanmagan, xohlagan vaqtida, to’g’ri
kelgan joyda
tabiiy ehtiyojni qondiradi. Lekin u beshikda yotar ekan, tushib turgan
ola-chanoq
quyosh nuridan quvonadi, uni kuzatadi, u bilan o’yanagisi keladi yoki
beshikka
osig’liq rangli o’yinchoqdan zavqlanadi, g’adir-budur, shaklan qo’pol
narsalarni
emas, mayin duxobani yoki shunga o’xshash yumshoq, silliq narsalarni
hush
ko’radi, ularni siypalab zavqlanadi. Bularning bari estetik
munosabatning insoniy
mohiyat namoyon bo’luvchi hodisa sifatida
ibtidodan mavjud
ekanini ko’rsatadi. Shuningdek, qarab, umrining qolganini
ko’proq
to’shakda o’tkazayotgan kishi jisman zaifligi tufayli tashqi muhit bilan
utilitar
– empiric munosabatini davom ettira olmasligi mumkin, lekin u
badiiy adabiyot o’qib,
teletomosha ko’rib, musiqa eshitib zavqlanadi, ya’ni tashqi
dunyoga
estetik munosabatda bo’la biladi: inson moddiy boylik yaratishdan
mahrum bo’lganpaytda
ham estetik munosabat tufayli, to o’lguncha o’z
ma’naviyatini boyitish
imkonini yo’qotmaydi.
Estetik munosabatning qamrovligi,
bir umrli ma’naviy hodisa sifatidagi ahamiyati
ana
shunda. Barcha munosabatlar qatori estetik munosabat ham ikki
asosiy unsurdan tashkil
topadi: obyekt va subyekt . Lekin bunda obyekt
subyekt tomonidan
belgilanadi: agar subyekat estetik jarayonga kirishmasa, uning
munosabati,obyekt qanchalik
go’zal yoki ulug’vor bo’lmasin, estetik shakl kasb
8

etmaydi. Estetik jarayon esa subyektning botiniy his-
tuyg’ulariga, kayfiyatiga, vaqtiga,
kuzatishiga, mushohadasiga, fikrlash
imkoniyati
va fikrlash darajasiga, qobiliyatiga, iste’dodi, obyekt bilan o’rtadagi
masofa
tasavvuri kabi tug’ma hamda ta’lim, tarbiya va tajriba vositada vujudga
kelgan
qarashlarga bog’liq. Estetik munosabat ana shu estetik jarayonning
pirovard
natijasidir. Masalan, O’rol Tansiqboyevning “ Tog’dagi qishloq”
asarini sotayotgan
do’kon xizmatchisida bu rasmga nisbatan estetik
munosabat tug’ilmaydi,
sotuvchi unga faqat Tovar sifatida qaraydi, maqsadi uni
iloji
boricha kattaroq pulga sotish, ya’ni sotuvchi estetik jarayonni boshidan
kechirmaydi,
o’z vaqti, kuzatishi, diqqat-e’tiborini asosan, oldi- sotdi jarayoniga
yo’naltiradi,
uning munosabati iqtisodiy-moliyaviy chegaradan nariga
o’tmaydi. Rasmni
sotib olgan xaridor esa unda Vatanning bir parchasini, tog’
qishlog’ining
o’ziga xos go’zalligini ko’radi, undagi ko’zga ko’rinmaydigan,
lekin
botiniy bir tuyg’u bilan ilg’ab olinadigan ruhni, olislarda qolib ketgan bolalik
deb
atalgan umrning bir bo’lagini qalban his qiladi, ho’rsiniq aralash quvonch
hissini
tuyadi. Chunki unki butun botiniy- ruhiy muruvvatlarining faoliyati, ongi,
diqqat-e’tibori,
mushohadasi, tasavvuri, qobiliyati, intelektual tajribasi rasmdagi
go’zallikning
nimasi bilandir tanish va ayni paytda notanish ko’rinishini
ilg’ab olishga
qaratilgan; har gal u shu rasmga tikilganida ana shu ichki faoliyatga
asoslangan jarayonni qayta
boshdan kechiradi. Uning rasmga har galgi
munosabati
estetik munosabatdir. Shunday qilib, sotuvchi qo’liga tushgan
mablag’dan
qoniqish hosil qilsa, rasm ixlosmandi tasvirlangan manzara
go’zalligidan,
qalbida uyg’ongan hissiyotdan, olislarda “ borib kelgan”
xayolotidan,
hatto tasavvurida”, shu tasavvur “ turtkisi” tufayli paydo bo’lgan
xayoliy
manzaradan zavqlanadi. Yoki Ko’kaldosh madrasasi yonidan ishga
kechikishdan
xavotirlanib shoshilinch o’tib borayotgan xizmatchini olaylik,
mahobatli
estetik obyektning ulug’vorligini his etmaydi, bu yodgorlikka nisbatan
unda
estetik munosabat yuzaga kelmaydi, chunki vaqt va kundalik tashvishlar
iskanjasida,
yuqoridagi sotuvchiga o’xshab estetik jarayonni boshidan kechirishga
tayyor
emas. Shunga o’xshash misollarni ko’plab keltirish mumkin.Estetik
9

ihtiyoj. Estetik anglash va shu asosdagi faoliyat jarayoninig ibtidosi estetik
ehtiyojga
borib taqladi. Estetik ehtiyoj inson hayotida ro’y beradigan barcha estetik
hodisalarning
asosi sifatida ham tabiiy – biologik, ham ijtimoiy – ma’naviy,
mohiyatga
ega; “go’zal nafs” , nafosatga tashnalik, insonda estetik hissiyotni
qo’zg’atish
xususiyatini saqlab qolgan holda, keyinchalik uning butun umri
moboynida
takomillashib boradi, estetik muhokama, estetik baho, estetik did va
estetik
idealning shakllanishiga xizmat qiladi. Har bir shaxsdagi madaniyatlilik
darajasi,
ma’naviy salohiyati uning estetik ehyitoji darajasi bilan o’lchanadi. U
“go’zal
nafs” sifatida boshqa ehtiyojdan talab etilayotgan obyektdan moddiy –
iqtisodiy,
ijtimoiy – siyosiy va boshqa manfaatlar kutmasligi, beg’arazligi bilan
ajralib
turadi. Estetik ehtiyoj estetik hissiyot bilan uzviy, dialektik bog’liq; estetik
ehtiyoj
ko’pincha estetik hissiyotni uyg’otsa, ba’zan estetik hissiyot estetik
ehtiyojni
vujudga keltiradi. Masalan, siz “Mirzo Ulug’bek” spektaklini ko’rish
xohishi
– estetik ehtiyoj tufayli teatrga bordingiz; spektakl moboynida sizda estetik
hissiyot
– hayratlanish, zavqlanish, quvonish va boshqa tuyg’ular qo’zg’aldi.
Spektakldan
keyin esa u haqda mulohaza yuritishga, undagi ijobiy va salbiy
qiyofalarni
baholashga, qolaversa, yaqin kishilarga spektakl mazmunini o’z estetik
nuqtayi
nazaringizdan so’zlab berishga yoki Mirzo Ulug’bek suratini chizishga,
unga
atab she’r yozishga yoki u haqda insho yozishga ehtiyoj sezasiz. Demak,
estetik
ehtiyoj hissiyotni uyg’otsa, hissiyot yana estetik ehtiyojni, muayyan estetik
hodisani
o’zgacha badiiy – estetik talqin qilish, unga ijodiy yondashish ehtiyojini
tug’diradi.
Zero, J. Lokk aytganidek, “ nimaiki tushunchada bor ekan, u bundan
avval
hissiyotda mavjud edi; agar hissiyotdan aqlga narsalar qiyofasi uzatilmas
ekan,
u holda tafakkur uchun hech qanday material berilmagan bo’ladi”. Demak,
estetik
anglash avvalo estetik hissiyot bo’lishini taqozo etadi. Estetik
hissiyot. Ko’pincha
adabiyotlarda esteik hissiyot “ estetik tuyg’u” so’zi birlik
shaklida
beriladi. Goh estetik kechinmaning, goh estetik hayajonning sinonimi
tarzida
talqin qilinadi. Bizningcha , bu unchalik tog’ri emas. Chunki hayajon ham,
kechinma
ham bitta tuyg’udan emas, tuyg’ular silsilasidan iborat bo’ladi, shu
sababdan uni
ko’plikda – hislar yoki hissiyot shaklida qo’llash maqsadga
10

muvofiq. Estetik baho. Qadriyat va baho, yuzaki qaraganda, mohiyatan bir xil
bo’lishi
kerakdek tuyuladi. Aslida ular orasida o’ziga xos farq mavjud. To’g’ri,
estetik
qadriyat obyektning subyektga munosabatini anglatadi, obyekt, odatda,
o’ziga
xos xususiyatlarga ega bo’ladi. Lekin bu-muayyan go’zallik yoki
ulug’vorlik
hamma uchun ham, hamma vaqt ham bir xildagi go’zallik va
ulug’vorlik
bo’lib qolaveradi, degani emas. Chunki estetik baho subyektning
obyektga
munosabati, u obyektning qadriyatini belgilaydigan xususiy mezon, bu
xususiylik
shaxsga, jamiyatga va zamonga tegishlidir. Shu jihatdan bir obyekt-
qadriyat
har xil baholanishi va hatto muayyan vaqt mobaynida baholanmasligi
mumkin.
Shunday qilib, estetik baho shunday ma’naviy hodisaki, garchand
qadriyat
yaratmasa ham, qadriyatni idrok etish faqat u orqali amalga oshadi.Estetik
bahoning
yana bir muhim xususiyati shundaki, u estetik anglash tuzilmasi ichidagi
eng
qamrovli, eng miqyosli ta’sirga ega. U ma’lum ma’noda estetik anglashning
deyerli
barcha unsurlari uchun mezon vazifasini o’taydi. Chunonchi, estetik
hissiyot,
estetik did va estetik idealda buni yaqqol ko’rish mumkin. Ayniqsa, u
estetik
did bilan chambarchas bog’liq. Endi ana shu estetik did masalasini ko’rib
chiqamiz. Estetik
did. Estetik did tushunchasining o’ziga xosligi shundaki, u bir
tomondan,
idrok, fahm, farosat kabi ildizi aqlga borib taqalsa, ikkinchidan,
o’zining
ehtiros, his-hayajon, subyektiv baholash xususiyati bilan ulardan ajralib
turadi. Shu
sababli biz did haqida gapirganimizda odatda,estetik did deganda –
insondagi
go’zallik, ulug’vorlik, fojiaviylik singari estetik xususiyatlarni,
umuman,
nafosatni idrok etish qobiliyatini nazarda tutiladi. Masalan, osmonni
qora
bulut to’liq qoplab olganini ko’ra- bila turib, yomg’irpushsiz va soyabonsiz
yulga
chiqqan odamni fahmsiz, chang, loy poyafzalini yechmay, gilamni bosib,
ichkariga
kirgan odamni farosatsiz deb ataymiz, qalampirnusxa rangli ko’ylak,
jinsi
shim va ayni paytda kirza etik kiyib, salla o’rab olgan odamni ko’rsak, uni
didsiz
deymiz. Birinchi hodisada biz tabiiy sharoitga moslashmay, o’ziga jabr
qilayotgan
kishini, ikkinchisida ham gigiyenik, ham axloqiy qonun-qoidalariga
amal
qilmay tarbiyasizligi tufayli uy egasini ranjitgan odamni, uchinchi hodisada
kiyinishdagi
uyg’unlikni tushunmagan, go’zallik bilan bachkana yaltiroqlikning
11

farqiga bormagan kimsani ko’ramiz. Yoki, boshqacha qilib aytganda, biz ongning,
birinchi
hodisada- haqiqatga, keyingisida- ezgulikka, uchinchisida – go’zallikda
munosabatini
uchratamiz. Har uchala hodisaning asosida ham qobiliyat yotadi.
Zero,
fahm-aqliy, farosat-axloqiy, did-estetik qobiliyatni yuzaga chiqaradi. Uchala
qobiliyatning
ham ibtidosi, tabiiy-tug’malikka borib taqalsa-da, ular o’zlarini
asosan
tarbiya, ijtimoiy munosabatlar orqali ro’yobga chiqaradi. Ayniqsa, estetik
did
murakkab tarbiya jarayonini taqozo etadi. Chunki u ham aqliy, ham axloqiy,
ham
hissiy tarbiya uyg’unlashgan umumiylikdan iboratdir.Biz yuqorida estetik
bahoning
estetik did va ideal bilan bog’liqligini aytib o’tgan edik. Xuddi shunday
holat
estetik did uchun ham xos. U estetik baho bilan shu qadar uzviy bog’liqki,
ularni
ba’zan ajratib bo’lmay qoladi, guyo estetik baho estetik didning ajralmas
qismidey
tuyuladi. Lekin, shunday bo'lsa-da, ularni aynanlashtirish yoki bir
xodisa
sifatida qabul qilish mumkin emas, aks holda bunday qarash ilmiy tahlil
tamoyillaridan
yiroq “ ko’cha gapi” ga aylanib qoladi. Zero, estetik did muayyan
estetik
baho yoki baholar yig’indisi emas, balki estetik bahoga layoqatni
anglatadigan,
subyekt uchun baho me’yorlarini va mezonlarini tayyorlab beruvchi
- “ishlab
chiqaruvchi” jarayondir. Demak, estetik didsiz estetik bahoning
mavjudligi
mumkin emas. Ayni paytda shunday holni estetik ideal bilan
bog’liqlikda
ham ko’rish mumkin: estetik ideal estetik didning yashash sharti
hisoblanadi;
did ma’lum ma’noda idealning amaliyotdan namoyon bo’lishidir;
estetik
idealning o’zgarishi albatta didning o’zgarishiga olib keladi. Shunday qilib,
did
estetik anglash jarayonidagi o’rnini almashtirib bo’lmaydigan muhim
halqalaridan
biri, estetik anglashning eng muhim unsuridir. Ana shu nuqtayi
nazrdan estetik
did tarbiyasi inson shaxsi kamolotida katta rol o’ynaydi, estetik
did
tarbiyasining asosan uch ildizi mavjud. Ular go’zallik, san’at va badiiy
ijod.Albatta,
badiiy ijod deganda faqat san’at asarlarining yaratilish jarayonini
tushuninsh
kerak emas, u ayni paytda dizaynda, modada, atrof – muhitni va
mehnatni
go’zallashtirishda ham namoyon bo’ladi. To’g’ri, badiiy did estetik didga
nisbatan
xususiy, tor qamrovli, lekin u shuning barobarida estetik didning asosini
tashkil
etadi, deyish mumkin. Estetik did har kimda har xil bo’lishini, unda
12

subyektiv mushohada kuchli ekanini bilasiz Buyuk ingliz faylasufi Deyvid
Hyum shundan
kelib chiqib, did haqida bahslashmaydilar, ya’ni har kimning didi
har
xil degan fikrni ilgari surdi. Lekin shunday estetik qadriyatlar borki, ular
muayyan
zamon, ijtimoiy hayot, umummilliy, umuminsoniy, madaniy daraja bilan
shartlanadi.
Ular idrok etilganida bahslashish mumkin emas . Chunki, bunda bir
ikki
odamning yoki guruhning didi o’zgacharoq bo’lsa xususiylikka nisbatan
maxsus
e’tiborini qaratish shart emas: ularning fikri sukut saqlash yo’li bilan
inkor
etiladi. Chunki, yuz minglab yoki millionlab shaxslar va qator zamonlar tan
olgan
qadriyatni “bu menga yoqmaydi”, deyishga hech kimning ma’naviy haqqi
yo’q,
agar shunday deydiganlar topilsa, ularning didi, aytilganidek, e’tiborga
noloyiq.
Shuning uchun ham Kant o’zining o’zining did haqida bahslashish
mumkin
emas, degan mashhur qoidasini, o’ziga xos antinomiyasini o’rtaga
tashlaydi.
Kantning haqligini quyidagi misolda yaqqol ko’rish mumkin. Deylik ,
Eshmat
chinnigulni, Toshmat esa atirgulni yaxshi ko’radi. Bu holatda ularning
birortasini
tanqid qilib bo’lmaydi, chunki har ikki did o’ziga xos subyektiv
kechinmalarga
asoslansa – da, ularning umumiy obyektiv ildizlari bor, ularga
gullardagi
go’zallikni ikki xil shaklda ko’radilar va bu holat tabiiy. Shu sabali har
ikki
did ham hurmatga, e’tiborga loyiq. Bordiyu Eshmat tovus va uning dumini ,
Toshmat
esa echkiemar va uning dumini go’zal desa, Toshmatning fikri yo nom
chiqarish
uchun qilinayotgan oliftagarchilik yoki estetik didsizlik tarzida qabul
qilinadi.
Chunki, insoniyat zamonlar moboynida tovusni – jannat qushi , go’zallik
ramzi
sifatida , echkiemarni esa xunuklik timsoli sifatida qabul qilib keladi: bu
o’rinda did
borasida bahslashish mumkin emas, zero, tovusning go’zalligi
umubashariy
“tasdiqdan o’tgan”. Shu sababli Toshmatning fikri tanqidiy rad
etiladi
uning “o’ziga xos”, “subyektiv” qarashi hisobga olinmaydi. Shunday qilib,
umumbashariy
yoki umuminsoniy estetik qadriyat sifatida tan olingan estetik
obyektlar
haqida bahslashmaydi, ular barcha rasmona did egalari tomonidan
yuksak
baholanadilar. Estetik did murakkab hissiy – intelektual hodisa, dedik.
Uning
bu xususiyati doimo, yuqorida aytganimizdek, estetik ideal bilan bog’liq
estetik
ideal, bir tomondan, didni belgilab bersa, ikkinchi tomondan, estetik did
13

estetik idealning amaldagi ko’rinishidir. Xo’sh estetik idealning o’zi nima? Endi
estetik
anglashning ana shu unsuriga to’xtalamiz. Estetik ideal . Ideal deganda, biz
odatda
muayyan bir inson shaxsi yoki ijtimoiy – tarixiy hodisaning boshqalar
tomonidan
yuksak namuna , oliy maqsad hamda komillik tarzida qabul qilinishini
nazarda
tutamiz. U tasavvurdagi shaxs yoki jamiyatni real shaxslar va mavjud
jamiyatdan
yuqori qo’yish, ya’ni ideallashtirish bilan bog’liq. Masalan,
O’zbekistonni
kelajagi buyuk davlat sifatida tasavvur etishimiz uning hozirgi
reallikdan
baland, namunaviy bo’lishini anglatadi. Ayni paytda ana shu yuksak
namunaviylik
har bir o’zini tanigan odam uchun oliy ijtimoiy maqsaddur. Yoki
Navoiy
shaxsini olib ko’raylik, u komil inson sifatida biz uchun ideal hisoblanadi.
Bularni
biz ijtimoiy ideallar sirasiga kiritamiz. Shuningdek, har bir inson o’zi
intiladigan
subyektiv idealda ham mavjud bo’ladi, o’z idealini belgilab olmagan
inson
shaxs hisoblanmaydi. Zero, har biro dam ko’rib turganidan yorug’roq,
musafforoq,
yuksakroq narsaga intilishi shart, aks holda uning hayoti ma’nosiz
kechadi,
uning mavjudligi faqat biologik jonzodligi bilan
chegaralanib qoladi. Ideal
borasida gap ketganda, uning mavjudlik shartlari
masalasi
muhim. Ijtimoiy ideal ko’proq kelajak bilan, shaxsiy ideal esa asosan
o’tmish
bilan bog’liq. Masalan, Farobiyning fozil odamlar shahri – kelajakda
ma’lum
ma’noda realikka aylanishi mumkin bo’lgan ideal jamiyat. Bir necha asr
avval
yashab o’tgan Jaloliddin Manguberdi esa o’zbek millati uchun,
ayniqsa yoshlarimiz
uchun ideal qahramon. Lekin har ikki holda ham ideal real
hayotimizda
mavjud emas – biri kelajakdan, ikkinchisi esa o’tmish qa’ridan turib
bizni
yuksak axloqiylik, baxt va qahramonlikka chorlaydi. To’g’ri shaxsiy ideal
real
hayotda ham mavjud bo’lishi mumkin. Biroq bunday ideal ko’pincha
ma’naviyatni
mafkuraga bo’ysundirish oqibatida vujudga keladi. Shu sababli unga
ko’proq vaqtinchalik,
o’tkinchilik xususiyati xos: u jamiyatga hodisa sifatidagina
ruhiy
ta’sir ko’rsatadi va yangi bir mohiyat ochilgan paytda o’z ideallik
xususiyatini
yo’qotadi: “unday emas”. “bunday” bo’lib chiqadi. G’oyaning o’z
realligiga
mos emasligi ochilib qoladi . “Zero, ideal – deydi, Xegel – o’z realligi
bilan
aynanlashgan g’oyadir” . Masalan, Lenin, Stalin kabi shaxslar yolg’on
14

tashviqot, siyosiy fribgarliklar, vositasida jamiyatni totalitar mafkuralashtirish
natijasida
ma’lum muddat ideal sifatida qabul qilindilar . Lekin ularning asl
mohiyati,
munofiqliklari, qattolliklari, qizil terorga asoslanib siyosat
yurgizganliklari
fosh etilgach, ular aksil idealga aylandilar.Idealning murakkab
tomoni shundaki, u
qadriyat bilan bog’liq. Qadriyat idealning obyektdagi
in’ikosi
tarzida namoyon bo’ladi. Xegel so’zlari bilan aytganda: “Ideal
mavjud bo’lishi
uchun tashqi shakl o’z-o’zicha qalbga mos kelishi lozim”. Ya’ni
ideal
jonli subyektning qalbida mos keladigan namunaviy shakldir, unda inson o’z
g’oyalarining hissiy-intellektuala
ko’rinishi ma’naviy qadriyat sifatida idrok
etadi.
Bordiyu mazkur g’oyalar o’ta mafkuraviylashtirilsa yuqorida aytganimizdek,
ideal
o’rnida aksil ideal paydo bo’ladi. Ijtimoiy-axloqiy idealning o’zgaruvchanlik
xususiyati
ko’pincha ana shu bilan bog’liq. Bu hodisa tarixiy jarayonlar, zamon,
jamiyat
talablaridan kelib chiqib, qadriyatlarning qayta baholanishi natijasida ro’y
beradi.
Lekin diniy ideal o’zgarmaslik tabiatga ega. Masalan, musulmonlar uchun
Muhammad
alayhissalom, nasroniylar uchun Iso alayhhissalom, buddaviylik
dinidagilar
uchun Budda ideal hisoblanadi va har qanday sharoitda ham ular
idealligicha
qolaveradi. Mana, biz ma’lum ma’noda ijtimoiy ideal haqida
tushunchaga
ega bo’ldik. Endi estetik ideal nimada, uning ahamiyati nima degan
savollarga
javob topishga harakat qilamiz.Avvalo shuni aytish kerakki, estetik
ideal
inson, shaxs va jamiyatning estetik tajribasidan vujudga keladi. Inson
dunyoni
ana shu tajriba vositasida estetik estetik idrok etadi. Shu sababli estetik
ideal
go’zallik, ulug’vorlik mo’jizaviylik va boshqa estetik xususiyatlarni
belgilovchi
mezon sifatida yuzaga chiqadi. Inson ana shu idealga mos keladigan
go’zallik
yoki ulug’vorlikni tan oladi, mos kelmaydiganlarni va aksil estetik hodisa
sifatida
inkor etadi. Estetik ideal o’ziga mos go’zallik, ulug’vorlikni yoki
mo’jizaviylikni
ko’proq san’atdan topadi. Shu tufayli u doimo erkinlikni talab
qiladi.
Avvalo san’at asari orqali san’atkor voqelikni o’z ideali prizmasidan
o’tkazib
tasvirlaydi, boshqacharoq aytganda, o’z ideallarini san’at vositasida
moddiylashtiradi:
binoga, haykalga, romanga, spektaklga, rasmga, badiiy asarga va
boshqa
ma’naviy hodisalarga aylantiradi: san’atkor erkin harakat qiladi. Biz esa
15

o’z ideallarimizni ulardagi obrazlar orqali tanlaymiz, ularni o’zimiz uchun ma’lum
muddatga
yoki bir umrga namuna qilib belgilaymiz, bu holatdagi xatti –
harakatimiz
ham erkinlik orqali ro’y beradi. Ya’ni, san’at har bir
insonni individual
o’ziga xosligini hisobga olgan holda, uning o’z estetik estetik
idealini
obrazlar vositasida shakllantiradi. Estetik idealning ana shu shakllanish
jarayoni
murakkab: uzoq muddatni , hissiy – intelektual qudratni, tanlov
imkoniyatni
beradigan muayyan shart – sharoitni, erkin jamiyatni taqozo etadi; ana
o’shanda
shaxs uchun to’g’ri ruhiy yo’llanma vujudga keladi.
Qisqa qilib aytganda ,
estetik idealning shakllanishida go ’ zallik , ulug ’ vorlik ,
hayoliylik ,
mo ’ jizaviylik , uyg ’ unlik singari xususiyatlar asos vazifasini o ’ taydi .
Ayni
paytda u fojiaviylik va kulgulilik tushunchalrida ham o’zini namoyon etadi,
Xunuklik
va tubanlik kabi hodisalarni baholashda ishtirok etadi Ma’lumki, mehnat
insonning
maqsadga muvofiq tarzda aql yoki kuch vositasida amalga oshiriladigan
faoliyati.
Ibtidoiy davrlarda mehnat asosan majburiylik tabiatiga ega bo’lgan:
Qadimgi
odam qorin to’ydirish uchun ko’p va og’ir mehnat qilgani bizga yaxshi
ma’lum.
Keyinchalik ish qurollarining takomillashuvi, yangidan yangi ishlab
chiqarish
vositalarining olib keldi. Fan-texnika taraqqiy topgan hozirgi davrda
odamlar
asosan muayyan kasbiy tayyorgarlikdan keyin mehnat faoliyatini
boshlaydilar. Mehnat
ibtidoiy davrlarda ish qurollari bezashdan boshlab, bugungi
kundagi
dizayngacha san’at bilan yonma-yon keladi. Ishlab chiqarish makoni,
vositalari
va jarayonlarining go’zallashib borishi mehnatni insondan, insoniylikdan
naridagi
faoliyat emas, balki ichki ehtiyojga, ma’naviy hodisaga aylanib
borayotganligini
bildiradi. Ana shu yaratish ehtiyoji mehnatni nafaqat ijtimoiy,
balki
estetik ehtiyoj darajasiga ham ko’taradi. Mehnatning ana shu ijodiylik,
bunyodkorlik
xususiyatlari san’atda o’z aksini topib kelgan. Mehnat va
mehnatkashlik
ulug’langan badiiy asarlarni barcha san’at turlarida uchratishimiz
mumkin.
Hozir ham barcha san’at turlarida mehnat-baxt manbai, mehnatsevarlik-
yuksak
axloqiylik tarzida in’ikos ettiriladi.Bu mehnatning san’at bilan bilvosita
bog’liqligi,
ularning bevosita aloqadorligi ham mavjud. San’atkorning mehnati
16

bunga yaqqol misol bo’la oladi. M., Shukur Burxon ijro etgan “Shoh Edip”
spektaklidagi
Edip roli buyuk aktyorning ulkan is’tedodi bilan birga juda katta
mehnatining
ham mahsulidir. Hozirgi paytda kundalik hayotimizda “shaharsozlik”
va
“obodonlashtirish” degan so’zlar tez-tez tilga olinmoqda. Agar uning Sho’rolar
davridagi
tarixiga nazar tashlaydigan bo’lsak, me’moriy majmualarning umumiy
ko’rinishi,
ularning eksteryer (tashqi) va interyer (ichki)bezagidagi bir xillik
shaharning
badiiy-estetik qiyofasiga salbiy ta’sir etganligini sezishimiz mumkin.
Xususan,
aholi uchun qurilgan turar joylarning bir xil shaklda bo’lganligi shundan
dalolat
beradi. Mazkur binolar avvalo, xalqning mentalitetiga hurmatsizlik qilgan
holda
tartibsiz, noqulay hududda bunyod etilganligi, aksariyatining qurilishida
tabiiy
muhit, milliy xususiyatlarni hisobga olinmaganligi natijasida shahar
ko’rkining
buzib turar edi. Endilikda, mustaqillik sharofati tufayli mamlakatimizda
shaharsozlik
sohasiga katta e’tibor qaratildi va bu borada ulkan bunyodkorlik
ishlari
amalga oshirildi. Ana shulardan xulosa qilgan holda shahar o’z ko’rki va
go’zalligi
quyidagi estetik xususiyatlar orqali namoyon etadi, degan fikrga kelish
mumkin:Inson
hayoti, faoliyati nafaqat tabiiy ehtiyojlarga, balki o’zi tomonidan
yaratilgan
narsalar olamiga ham bog’liq. Inson o’zini qurshab turgan olamning
qanday
bo’lishini ko’p hollarda o’zi belgilaydi. Ana shu jarayonning asosida esa
zamonaviy
amaliyotning muhim ko’rinishi hisoblangan narsalar olamini badiiy
loyihalash
masalasi yotadi. Fan’texnikaning taraqqiy yetib borishi natijasida badiiy
loyihalash
ham takomillashib boradi. Dastlabki yaratilgan texnika vositalarini
kishilar
go’zallik olamiga mutlaqo begona bo’lgan hodisa sifatida idrok etishgan
edi.
Keyinchalik loyihachilar tomonidan texnikaga nisbatan badiiy yondashuv
natijasida
u o’zining avvalgi dag’al, qo’pol, noqulay, insonni cho’chitadigan
ko’rinishini
yo’qotdi. Endilikda texnika o’zining bejirimligi, qulayligi, jozibasi
bilan
“insoniylana”boshladi. Mazkur holatning rivojlanib borishi bilan birga
texnika
loyihasiga nisbatan ikki xil munosabat ham shakllanib bordi. Birinchidan,
loyihaning
asosida texnikaning mexanik faoliyati,uning ishlash jarayoni ko’zda
tutilgan
bo’lsa, ikkinchidan, uning tashqi ko’rinishiga e’tibor qaratildi. Keyinchalik
mazkur
ikki munosabatning uyg’un faoliyati natijasida mashinalashgan ishlab
17

chiqarishning “insoniylashgan” yangi uchinchi olami-dizayn yuzaga keldi.Dizayn
g’ozallik
bilan hamkorlikda taraqqiy etib boradi. Holbuki, buyumni badiiy
loyihalashtirishda
uning shakli bilan mazmuni hamohang, mos bo’lishi kerak.
Qisqasi,
dizayndagi estetik talab shaxsning moddiy ehtiyoji bilan birga ma’naviy
ehtiyojini
ham qondira olgandagina o’zida g’ozallikni namoyon
ettiradi. “G’o’zallik”ning
tugal ilmiy ta’rifi haqida biror-bir qat’iy fikr mavjud
emas.
Biroq, go’zallikning idrok etilishi, tabiatda namoyon bo’lishi, san’atda aks
etishi
hamda uning jamiyat rivojiga ta’siri haqida bildirilgan fikrlar, ilgari surilgan
g’oyalar,
yaratilgan ta’limotlar o’zining salmog’i bilan ahamiyatlidir. Inson va
uning
ruhiy-jismoniy, axloqiy-estetik faoliyati, tabiat va undagi hodisalar, jamiyat
va
unda ro’y beryotgan ijtimoiy-ma’naviy, siyosiy-iqtisodiy jarayonlar go’zalikka
yondoshuvning
tarixan tarkib topgan asosiy obyektlaridir. Shuni alohida ta’kidlash
zarurki,
go’zallik haqidagi qarashlar va nazariyalar markaziga “Go’zallik nima?”
degan
savol qo’yiladi-yu, ammo ularning aksariyatida “Nima go’zal?”degan
javobini
ko’ramiz. Shuning uchun ham odatda, go’zallik ikki omil asosida yuzaga
keladi.
Bular: inson tafakkuri va mehnatining mahsuli natijasida yaratiladigan
go’zallik;
inson tafakkuridan tashqarida, insonga bog’liq bo’lmagan holda yuzaga
keladigan
go’zallik. Birinchisida aql, ruh va hissiyot ustuvor bo’lsa ikkinchisida
makon
va zamon salmoqli o’rinni egallaydi. Nafosat falsafasi go’zallikni
bilishning
mahsuli deb biladi. Chunki, voqelikdagi har qanday narsa-hodisaning
go’zalligi
uning ishonchlilik, haqqoniylik va realligi bilan belgilanadi. Zero, inson
nazari
tushgan go’zallikkina qadriyatga aylanadi. Bundan tashqari, inson go’zallik
haqidagi
dastlabki ma’lumotni 5ta sezgining eng rivojlangan turi bo’lmish ko’rish
sezgisi
orqali o’zlashtiradi, undan so’ng eshitish, ta’m bilish, hid bilish va tana
sezgisi
natijasida go’zallik anglanadi hamda his etiladi. Masalan,xarid qilmoqchi
bo’lgan
kiyimingizni, iste’mol qilmoqchi bo’lgan taomni, turmushingiz uchun
zarur
bo’lgan jihozni avvalo ko’rasiz, o’rganasiz, tomosha qilasiz,
so’ngra sifatiga, qulayligiga
ishonch hosil qilganingizdan keyin ehtiyojingiz
uchun ishlatasiz…
Yarashmagan kiyimni kiyish naqadar kulgili va hunukligini
tasavvur
qilish qiyin emas. Shunday
18

ekan,go’zallik xususiyatlarining namoyon bo’lishida sezgilarning alohida
ahamiyatga
ega ekanligini e’tibordan chetda qoldirmaslik zarur. Shuningdek,
go’zallik haqidagi
qarashlar tahlili shundan dalolat beradiki, mazkur besh
sezgi ham go’zallikni
to’laqonli aks ettirish uchun yetarli emas.Go’zallikning
namoyon bo’lishi,
shakllanishi va his etishida muayyan unsurlar mezoniy
vazifasini
o’taydi. Bular- me’yor, maqsadga muvofiqlik, tartiblilik,
uyg’unlik, hamohanglik,
moslik, yaxlitlik, birlik, muyanosiblik, tenglik va hokazo.
Mazkur tushunchalar
narsa-hodisalardan bevosita yoki bilvosita ishtirok etib,
undagi go’zallikni namoyon
ettiradi. Masalan, bahor faslining go’zalligi
tabiatning uyg’onishi,
ko’klamning yuz ochishi bilan, qish fasli esa oppoq qor
bilan
o’ziga xos go’zallikni moslik va mutanosiblik unsuri muhim ahamiyat kasb
etadi. Go’zallik
sifatlari tug’yoniylik, maftunkorlik, foydalilik, mo’jizaviylik
singari
tushunchalar orqali izohlanadi. Go’zallikning xususiyatlari esa qulaylik,
manfaatdorlik,
yoqimlilik, chiroylilik tushunchalari bilan belgilanadi. Unsurlar,
sifatlat
va xususiyatlar uyg’un bo’lgan narsa-hodisalargina chinakam
go’zallikni aks
ettirishi mumkin. Zero, chiroyli narsaning sifatli
bizning manfaatimiz
uchun hamohang bo’lmasa yoki bizning maqsadlarimizga
mos
kelmasa u har qancha maftunkor bo’lmasin go’zallik sifatida
baholanmaydi. Shu
o’rinda go’zallik tushunchasi “chiroyli”, “ko’rkam”,“nafis”,
“jozibador”,
“maftunkor”, “latofatli” kabi tushunchalarga nisbatan kengqamrovli
va ustuvor
ekanligini alohida ta’kidlash joiz. Ayniqsa, go’zallik bilan
kundalik turmushimizda
tez-tez tilga olinadigan “chiroylilik” tushunchasi orasida
muayyan
tafovutlar mavjud.Chiroylilik- narsalarning tashqi ko’rinishini, holatini,
bajarilgan
ish yoki qilingan harakatdagi o’zaro hamohanglikni
ifodalovchi tushuncha. Chiroylilikni insonlarda
yoqimli taasurot qoldiradi,
ammo
ayni bir paytda o’sha chiroyli bo’lgan narsa hodisa yoqimsiz
holatlarni ham
vujudga keltiradi. Masalan, “ Bangidevona” o’simligining guli
oppoq,
chiroyli bo’ladi. Ammo, gulining hidi yoqimsiz, tanasidan sassiq hid
chiqadi.
Shu ma’noda aytishimiz mumkinki, chiroylilik narsa-hodisaning
yoki shakl yoki
mazmunidagi xususiyatni aks ettirishi bilan kishida
19

yoqimli taasurot qoldiradi. Shuning uchun ham narsa-hodisalarning faqat shakl
(tashqi)
yoki faqat mazmun (ichki) mohiyatiga qarab unga go’zallik iborasini
ishlatish
o’rinli emas. Zero, go’zallik narsa-hodisalarning faqat bir tomoningina
aks
ettirmaydi, aksincha u mazmun bilan shaklning uyg’unligi, mosligi,
hamohangligi,
maqsadga muvofiqligi asosida shakllanadi. Shu ma’noda go’zallik
ham
obyektiv ham subyektiv xususiyatiga ega. Tabiat go’zalligi obyekt (inson) va
subyekt
(o’simlik va hayvonot dunyosi)ning tartibi va uyg’unligiga asoslanadi.
Uyg’unlik
va tartibning buzilishi esa tabiat va inson uchun zararli oqibatlarga
olib kelishini
bugungi kundagi ekologik muammolar orqali ko’rishimiz
mumkin…
Shaxsning
ijtimoiy jarayonlar bilan bo’ladigan munosabatlarida go’zallik
nisbiylik
xususiyatiga ega bo’ladi. Bu holat ayniqsa, go’zallikning moddiy va
ma’naviy
qadriyatlar tizimidagi o’rnida yaqqol ko’zga tashlanadi. Chunki,
go’zallikni
har qanday tahlili shaxs va jamiyat munosabatlari bilan muqoyasa
qilingandagina
uning ijtimoiy-ma’naviy xususiyatlari yanada oydinlashadi. Shu
bois
go’zallikning ma’naviy va moddiy qadriyatlar tizimidagi o’rniga e’tibor
qaratish
maqsadga muvofiq.
Ma’naviy
qadriyatlar va go’zallik. Vatanimiz o’z mustaqilligini qo’lga
kiritgandan
so’ng milliy- ma’naviy qadriyatlarga yangicha munosabat bildirildi,
xalqona,
ilg’or an’analar shakllanadi, milliy iftixorni yuksaltirishga keng
jamoatchilik fikri
jalb qilindi. Ana shularning natijasi o’laroq, mamlakatimizda
amalga oshirilgan
ezgu ishlarning ko’lami kengaydi. Endilikda bunyodkorlik
g’oyasi
go’zallik tushunchasi bilan hamohang olib borilganligini, bilish, anglash va
tasavvur
qilish qiyin emas. Buni o’zbek san’tida amalga oshirilgan ishlar orqali
yaqqol ko’rishimiz
mumkin.
Ma’lumki,
san’at borliqni to’g’ridan to’g’ri ko’chib olib tasvirlamaydi,
aksincha
uni badiiy qiyofalar vositasida ifodalaydi. Shunga ko’ra, san’at asari
insonni faqat
voqelikdagi go’zalliklar bilan cheklanmaslikka, ayni
paytda mavjud
go’zalliklarni ongli tarzda mushohada qilishga, baholashga
20

undaydi. Rassomlik san’ati go’zallikni bizga shu tariqa namoyon etadi. Bu borada
Ro’zi
Choriyevning “ Bolalik xotiralari”, “Zamondoshlarim” portretlar turkumi,
“
Farg’ona vodiysi” kabi rangtasvir asarlari fikrimizning yorqin ifodasidir. Shu
bois
uning kartinalarini o’zbek estradasining yulduzi Botir Zokirov”qo’shiq deb
atash
mumkin” degan edi. Uning “Beshik” deb nomlangan kartinasida qizil
gilamda o’tirgan
ona beshik ustiga engashgan, gilamning milliy naqshlari,
qadimiy
o’zbek beshigi, ona ko’ylagining yorqin rangi, uning orqasiga
tashlangan
uzun soch o’rimi- bularning barchasi o’zbek xalq qo’shig’i- “Qora
sochim”
ni yodga soladi. Rassomning “Anor pishganda” kartinasi ham hayrat,
quvonchga
to’la yoshlik qo’shig’iday taassurot qoldiradi.
Go’zallikka
qarama – qarshi bo’lgan xunuklikni go’zallikning aksi deb yurutamiz.
Biroq,
bunday yondashuvda qisman noaniqlik bor. Chunki uyqash va bir – biriga
yaqin,
yoki bir – birining aksi bo’lagan tushunchalardagi unsurlar u yoki bu
ko’rinishda
har ikkala tushunchada ham ishtirok etishi mumkin.Gohida shakl va
mazmun
go’zalligi bir – birini dialektik tarzda inkor etadi. Shunday bo’lsa – da,
buning
ijobiy tomonlari ham mavjud. Chunki, mazmun o’z vaqtida shaklining
kamchiligini
ko’rsatib, uning go’zallashuviga turtki berib turadi, yoki aksincha:
ko’rinishi
chiroyli bo’lgan insonlarning hammasi ham ma’naviyati boy
bo’lmaganidek,
yuksak fazilat sohiblarining barchasi ham husn va chiroyda
barkamol
emasdir. Xunuklik bir paytning o’zida ham go’zallikning, ham
nafosatdan
lazzatlanishning ziddidir. Chunki, xunuklik lazzatlanish tuyg’usi
bo’lgan
jarayonda uzoqroq bo’lgan joyda vujudga keladi; u insonga hayrat baxsh
etishdan,
uning vujudini forig’lashdan mahrum. Ulug’vorlik- Ingliz
nafosatshunosi
E. Byork go’zallikni ulig’vorlik bilan qiyoslaydi va ularni alohida
tushunchalar
sifatida tadqiq etadi. I. Kant esa go’zallik va ulug’vorlikni
uyg’unlikda
rivojlanuvchi tushunchalar deb hisoblaydi. Ulardan farqli o’laroq,
Xegel,
ulug’vorlikni go’zallikning bir ko’rinishi, ulug’vorlik – zihiriy
go’zallikning
botiniy go’zallikka aylanishi , deb tushuntiradi.Insonning narsa
hodisalarga
estetik va axloqiy mezonlar bilan yondashishi va ulardan yuksak
21

hayratlanish tuyg’usini hosil qiluvchi estetik hissiyot majmuidir. Ulug’vorlikning
ko’lami
go’zallik ko’lami kabi cheksizdir. Ulug’vorlik o’zida hajm, miqdor,
ko’lam,
va buyuklikni mujassam etadi. Shiller ulug’vorlik tushunchasini
dramatiklashtiradi:
u qayg’u va qo’rquvni yengish insonni qanchalik ulug’lashi va
chiroy
baxsh etishini ko’rsatib beradi. Bu yerda u “ axloqiy xavfsizlik”
tushunchasini
kiritdi.
22

Estetik munosabat , estetik faoliyat

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish