Estetik ong va estetik faoliyat. estetikaning asosiy tushunchalari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	45.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Estetik ong va estetik faoliyat. estetikaning asosiy tushunchalari

Купить

ES T E T I K O N G V A ES T E T I K F A O L I Y A T .
ES T E T I K A N I N G A S OS I Y T U S H U N C H A L A R I .

Reja:

1. Estetik ong va uning tuzilmasi.
2. Estetik
faoliyat mehnatning o'ziga xos turi sifatida.
3. Estetikaning
asosiy mezoniy tushunchalari.
a) Go’zallik
b)
ulug’vorlik,
s)
fojiaviylik,
d)
kulgililik.

3.1.
Estetik ong va uning tuzilmasi .

Estetik anglash . Estetik
anglash iborasini ajratib ko’rsatishiizning sababi shundaki,
odatda
falsafiy fanlarga doir ilmiy adabiyotlarda “ anglash ” o’rniga “ong” ostilohi qo’llab
kelinadi.
Estetik ong, ilmiy ong, huquqiy ong va h.k. Bizningcha, bu unchalik to’gri emas:
ruschadagi-
“ soznaniyie ” so’zining yuzaki (kalka) tarjimasi. Ma’lumki, “ soznaniyie ” so’zi
ruschada
ikki xil ma’noni: ong va anglash ma’nolarini bildiradi. Miya muayyan fiziologik
yaxlitlik
bo’lgani kabi, uning asosiy faoliyati bo’lmagan ong, shu jumladan ongsizlik ham,
avvalambor
insondagi hissiy-intellektual yaxlitlik, uni maydalab, yuqoridagidek, “ongcha” larga
bo’lish
mantiaqn o’rinsiz, ikkichidan, u narsa-hodisalardan muxtor tarzda mavjud, faqat zarur
sharoitda
faoliyatga kirishgandagina narsa-hodisaga munosabatini, voqelikka aralashish
xususiyatini
namoyon qiladi.Ana shu o’ziga xos tahliliy faoliyatni biz anglash deb ataymiz va
shu
anglashning darajasiga qarab, kishilar ongining yuksakligi yoki pastligi haqida fikr
yuritamiz.
Demak,
ong insonning o’ziga o’xshash yakka yaxlitlik, uning faoliyati bo’lmish anglash
esa
har xil va ko’pqirralidir. Ongning anglashga munosabati xuddi olmos bilan uning qirralari
o’rtasidagi
munosabatga o’xshaydi; yaxlit olmos bo’lagining har qirrasini alohida olmos deb
ataymiz
qanchalik mantiqqa to’g’ri kelmasa, anglashni uzil-kesil ong tarzida taqdim etshimiz
ham,
bizningcha, shunchalik noo’rin. Shunday qilib, inson o’ziga ato etilgan ongning turli
qirralari
bilan olamning turli tomonlarini,har xil jihatlarini nurlantiradi, o’zida aks ettirib, tahlil
etadi,
xulosalar chiqaradi.

Estetik anglash, aytib o’tganimizdek, estetik jarayonni tashkil etishi barobarida estetik
munosabatni
yuzaga keltiradi, ongning ana shu faoliyati ichki nafosatni shakllntiradi. Shuni
alohida
ta’kidlash kerakki, estetik anglash faqat estetik qadriyatlar yoxud obyektlarni idrok
etishda
emas, balki yangi estetik qadriyatlar yaratishda ham faol ishtirok qiladi, ya’ni u estetik
faoliyat
jarayonida o’zining doimiy ulushiga ega: san’at asarining dunyoga kelishida, turmush
sharoitini,
ishlab chiqarishning go’zllashuvida va shunga o’xshash holatlarda hal qiluvchi
ahamiyat
kasb etadi.
Estetik
anglash inson ruhiyatida o’ziga xos, chuqur ijobiy rihiy o’zgarishlarni vujudga
keltiradigan
estetik holat. U estetik faoliyatning boshlanishidan avval insonni unga
tayyorovchi hodisa
sifatida muhim: usiz estetik faoliyatning ro’y berishi mumkin emas. Estetik
anglashning
murakkab hodisa ekani estetik ihtiyoj, turli hislar va ma’naviy andozalarning har bir
shaxs
uchun alohida ruhiy evrilish tarzida namoyon bo’lishi bilan bog’liq: bu evrilish kuchli va
asosan
his-hayajon, ehtirosli kechinmalar asosida vujudga keladi.
Inson
zoti dunyoga kelganidan boshlab tabiat va jamiyat deb atalgan tashqi muhit bilan
munosabatga
kirishadi, dastlab bu munosabat onglanmagan, intuitiv, biologik –genetik tarzda,
keyinroq
esa anglab yetilgan, yuksak darajadagi ijtimoiy hodisa sifatida ro’y beradi.
Estetik munosabat . Gap
shundaki, estetik munosabatdan boshqa barcha munosabat turlari
inson
“aqlini taniganidan so’ng”, ya’ni go’daklik davridan o’tgandan keyin voqe bo’ladi.
Masalan,
go’dak hali uyat hissini bilmaydi, unda axloqiy munosabat hattoki ibtidoiy darajada
ham
shakllanmagan, xohlagan vaqtida, to’g’ri kelgan joyda tabiiy ehtiyojni qondiradi. Lekin u
beshikda
yotar ekan, tushib turgan ola-chanoq quyosh nuridan quvonadi, uni kuzatadi, u bilan
o’yanagisi
keladi yoki beshikka osig’liq rangli o’yinchoqdan zavqlanadi, g’adir-budur, shaklan
qo’pol
narsalarni emas, mayin duxobani yoki shunga o’xshash yumshoq, silliq narsalarni hush
ko’radi,
ularni siypalab zavqlanadi. Bularning bari estetik munosabatning insoniy mohiyat
namoyon
bo’luvchi hodisa sifatida ibtidodan mavjud ekanini ko’rsatadi. Shuningdek, qarab,
umrining
qolganini ko’proq to’shakda o’tkazayotgan kishi jisman zaifligi tufayli tashqi muhit
bilan
utilitar – empiric munosabatini davom ettira olmasligi mumkin, lekin u
badiiy adabiyot o’qib,
teletomosha ko’rib, musiqa eshitib zavqlanadi, ya’ni tashqi dunyoga
estetik
munosabatda bo’la biladi: inson moddiy boylik yaratishdan mahrum bo’lganpaytda ham
estetik
munosabat tufayli, to o’lguncha o’z ma’naviyatini boyitish imkonini yo’qotmaydi.
Estetik munosabatning qamrovligi,
bir umrli ma’naviy hodisa sifatidagi ahamiyati ana shunda.
Barcha munosabatlar
qatori estetik munosabat ham ikki asosiy unsurdan tashkil
topadi:
obyekt va subyekt . Lekin bunda obyekt subyekt tomonidan belgilanadi: agar subyekat
estetik
jarayonga kirishmasa, uning munosabati,obyekt qanchalik go’zal yoki ulug’vor
bo’lmasin,
estetik shakl kasb etmaydi. Estetik jarayon esa subyektning botiniy his-
tuyg’ulariga, kayfiyatiga, vaqtiga,
kuzatishiga, mushohadasiga, fikrlash imkoniyati va fikrlash
darajasiga,
qobiliyatiga, iste’dodi, obyekt bilan o’rtadagi masofa tasavvuri kabi tug’ma hamda
ta’lim,
tarbiya va tajriba vositada vujudga kelgan qarashlarga bog’liq. Estetik munosabat ana shu
estetik jarayonning
pirovard natijasidir. Masalan, O’rol Tansiqboyevning “ Tog’dagi qishloq”
asarini sotayotgan
do’kon xizmatchisida bu rasmga nisbatan estetik munosabat tug’ilmaydi,
sotuvchi
unga faqat Tovar sifatida qaraydi, maqsadi uni iloji boricha kattaroq pulga sotish, ya’ni
sotuvchi
estetik jarayonni boshidan kechirmaydi, o’z vaqti, kuzatishi, diqqat-e’tiborini asosan,
oldi- sotdi jarayoniga
yo’naltiradi, uning munosabati iqtisodiy-moliyaviy chegaradan nariga
o’tmaydi. Rasmni
sotib olgan xaridor esa unda Vatanning bir parchasini, tog’ qishlog’ining
o’ziga xos go’zalligini
ko’radi, undagi ko’zga ko’rinmaydigan, lekin botiniy bir tuyg’u bilan
ilg’ab
olinadigan ruhni, olislarda qolib ketgan bolalik deb atalgan umrning bir bo’lagini qalban
his
qiladi, ho’rsiniq aralash quvonch hissini tuyadi. Chunki unki butun botiniy- ruhiy
muruvvatlarining
faoliyati, ongi, diqqat-e’tibori, mushohadasi, tasavvuri, qobiliyati, intelektual
tajribasi
rasmdagi go’zallikning nimasi bilandir tanish va ayni paytda notanish ko’rinishini

ilg’ab olishga qaratilgan; har gal u shu rasmga tikilganida ana shu ichki faoliyatga
asoslangan jarayonni qayta
boshdan kechiradi. Uning rasmga har galgi munosabati estetik
munosabatdir.
Shunday qilib, sotuvchi qo’liga tushgan mablag’dan qoniqish hosil qilsa, rasm
ixlosmandi
tasvirlangan manzara go’zalligidan, qalbida uyg’ongan hissiyotdan, olislarda “ borib
kelgan”
xayolotidan, hatto tasavvurida”, shu tasavvur “ turtkisi” tufayli paydo bo’lgan xayoliy
manzaradan
zavqlanadi. Yoki Ko’kaldosh madrasasi yonidan ishga kechikishdan xavotirlanib
shoshilinch
o’tib borayotgan xizmatchini olaylik, mahobatli estetik obyektning ulug’vorligini
his
etmaydi, bu yodgorlikka nisbatan unda estetik munosabat yuzaga kelmaydi, chunki vaqt va
kundalik tashvishlar
iskanjasida, yuqoridagi sotuvchiga o’xshab estetik jarayonni
boshidan kechirishga
tayyor emas. Shunga o’xshash misollarni ko’plab keltirish mumkin.
Estetik ihtiyoj . Estetik
anglash va shu asosdagi faoliyat jarayoninig ibtidosi estetik
ehtiyojga
borib taqladi. Estetik ehtiyoj inson hayotida ro’y beradigan barcha estetik
hodisalarning
asosi sifatida ham tabiiy – biologik, ham ijtimoiy – ma’naviy, mohiyatga
ega; “go’zal
nafs” , nafosatga tashnalik, insonda estetik hissiyotni qo’zg’atish xususiyatini
saqlab
qolgan holda, keyinchalik uning butun umri moboynida takomillashib boradi, estetik
muhokama,
estetik baho, estetik did va estetik idealning shakllanishiga xizmat qiladi. Har bir
shaxsdagi
madaniyatlilik darajasi, ma’naviy salohiyati uning estetik ehyitoji darajasi bilan
o’lchanadi.
U “go’zal nafs” sifatida boshqa ehtiyojdan talab etilayotgan obyektdan moddiy –
iqtisodiy,
ijtimoiy – siyosiy va boshqa manfaatlar kutmasligi, beg’arazligi bilan ajralib turadi.
Estetik
ehtiyoj estetik hissiyot bilan uzviy, dialektik bog’liq; estetik ehtiyoj ko’pincha estetik
hissiyotni
uyg’otsa, ba’zan estetik hissiyot estetik ehtiyojni vujudga keltiradi. Masalan,
siz “Mirzo
Ulug’bek” spektaklini ko’rish xohishi – estetik ehtiyoj tufayli teatrga bordingiz;
spektakl
moboynida sizda estetik hissiyot – hayratlanish, zavqlanish, quvonish va boshqa
tuyg’ular
qo’zg’aldi. Spektakldan keyin esa u haqda mulohaza yuritishga, undagi ijobiy va salbiy
qiyofalarni
baholashga, qolaversa, yaqin kishilarga spektakl mazmunini o’z estetik nuqtayi
nazaringizdan
so’zlab berishga yoki Mirzo Ulug’bek suratini chizishga, unga atab she’r yozishga
yoki
u haqda insho yozishga ehtiyoj sezasiz. Demak, estetik ehtiyoj hissiyotni uyg’otsa, hissiyot
yana
estetik ehtiyojni, muayyan estetik hodisani o’zgacha badiiy – estetik talqin qilish, unga
ijodiy
yondashish ehtiyojini tug’diradi. Zero, J. Lokk aytganidek, “ nimaiki tushunchada bor
ekan,
u bundan avval hissiyotda mavjud edi; agar hissiyotdan aqlga narsalar qiyofasi uzatilmas
ekan,
u holda tafakkur uchun hech qanday material berilmagan bo’ladi”. Demak, estetik anglash
avvalo
estetik hissiyot bo’lishini taqozo etadi.
Estetik hissiyot . Ko’pincha
adabiyotlarda esteik hissiyot “ estetik tuyg’u” so’zi birlik
shaklida
beriladi. Goh estetik kechinmaning, goh estetik hayajonning sinonimi tarzida talqin
qilinadi.
Bizningcha , bu unchalik tog’ri emas. Chunki hayajon ham, kechinma ham bitta
tuyg’udan
emas, tuyg’ular silsilasidan iborat bo’ladi, shu sababdan uni ko’plikda – hislar yoki
hissiyot
shaklida qo’llash maqsadga muvofiq.
Estetik baho .
Qadriyat va baho, yuzaki qaraganda, mohiyatan bir xil bo’lishi kerakdek
tuyuladi.
Aslida ular orasida o’ziga xos farq mavjud. To’g’ri, estetik qadriyat obyektning
subyektga
munosabatini anglatadi, obyekt, odatda, o’ziga xos xususiyatlarga ega bo’ladi. Lekin
bu-muayyan
go’zallik yoki ulug’vorlik hamma uchun ham, hamma vaqt ham bir xildagi
go’zallik
va ulug’vorlik bo’lib qolaveradi, degani emas. Chunki estetik baho subyektning
obyektga
munosabati, u obyektning qadriyatini belgilaydigan xususiy mezon, bu xususiylik
shaxsga,
jamiyatga va zamonga tegishlidir. Shu jihatdan bir obyekt-qadriyat har xil baholanishi
va
hatto muayyan vaqt mobaynida baholanmasligi mumkin. Shunday qilib, estetik baho shunday
ma’naviy
hodisaki, garchand qadriyat yaratmasa ham, qadriyatni idrok etish faqat u orqali
amalga
oshadi.
Estetik
bahoning yana bir muhim xususiyati shundaki, u estetik anglash tuzilmasi
ichidagi
eng qamrovli, eng miqyosli ta’sirga ega. U ma’lum ma’noda estetik anglashning deyerli

barcha unsurlari uchun mezon vazifasini o’taydi. Chunonchi, estetik hissiyot, estetik did va
estetik
idealda buni yaqqol ko’rish mumkin. Ayniqsa, u estetik did bilan chambarchas bog’liq.
Endi
ana shu estetik did masalasini ko’rib chiqamiz.
Estetik did . Estetik
did tushunchasining o’ziga xosligi shundaki, u bir tomondan, idrok,
fahm,
farosat kabi ildizi aqlga borib taqalsa, ikkinchidan, o’zining ehtiros, his-hayajon, subyektiv
baholash
xususiyati bilan ulardan ajralib turadi. Shu sababli biz did haqida gapirganimizda
odatda,estetik
did deganda – insondagi go’zallik, ulug’vorlik, fojiaviylik singari estetik
xususiyatlarni,
umuman, nafosatni idrok etish qobiliyatini nazarda tutiladi. Masalan, osmonni
qora
bulut to’liq qoplab olganini ko’ra- bila turib, yomg’irpushsiz va soyabonsiz yulga chiqqan
odamni
fahmsiz, chang, loy poyafzalini yechmay, gilamni bosib, ichkariga kirgan odamni
farosatsiz
deb ataymiz, qalampirnusxa rangli ko’ylak, jinsi shim va ayni paytda kirza etik kiyib,
salla
o’rab olgan odamni ko’rsak, uni didsiz deymiz. Birinchi hodisada biz tabiiy
sharoitga moslashmay,
o’ziga jabr qilayotgan kishini, ikkinchisida ham gigiyenik, ham
axloqiy qonun-qoidalariga
amal qilmay tarbiyasizligi tufayli uy egasini ranjitgan odamni,
uchinchi
hodisada kiyinishdagi uyg’unlikni tushunmagan, go’zallik bilan bachkana
yaltiroqlikning
farqiga bormagan kimsani ko’ramiz. Yoki, boshqacha qilib aytganda, biz
ongning,
birinchi hodisada- haqiqatga, keyingisida- ezgulikka, uchinchisida – go’zallikda
munosabatini
uchratamiz. Har uchala hodisaning asosida ham qobiliyat yotadi. Zero, fahm-aqliy,
farosat-axloqiy,
did-estetik qobiliyatni yuzaga chiqaradi. Uchala qobiliyatning ham ibtidosi,
tabiiy-tug’malikka
borib taqalsa-da, ular o’zlarini asosan tarbiya, ijtimoiy munosabatlar orqali
ro’yobga
chiqaradi. Ayniqsa, estetik did murakkab tarbiya jarayonini taqozo etadi. Chunki u ham
aqliy,
ham axloqiy, ham hissiy tarbiya uyg’unlashgan umumiylikdan iboratdir.
Biz
yuqorida estetik bahoning estetik did va ideal bilan bog’liqligini aytib o’tgan edik.
Xuddi
shunday holat estetik did uchun ham xos. U estetik baho bilan shu qadar uzviy bog’liqki,
ularni
ba’zan ajratib bo’lmay qoladi, guyo estetik baho estetik didning ajralmas qismidey
tuyuladi.
Lekin, shunday bo'lsa-da, ularni aynanlashtirish yoki bir xodisa sifatida qabul qilish
mumkin
emas, aks holda bunday qarash ilmiy tahlil tamoyillaridan yiroq “ ko’cha gapi” ga
aylanib
qoladi. Zero, estetik did muayyan estetik baho yoki baholar yig’indisi emas, balki estetik
bahoga
layoqatni anglatadigan, subyekt uchun baho me’yorlarini va mezonlarini tayyorlab
beruvchi
- “ishlab chiqaruvchi” jarayondir. Demak, estetik didsiz estetik bahoning mavjudligi
mumkin
emas. Ayni paytda shunday holni estetik ideal bilan bog’liqlikda ham ko’rish mumkin:
estetik
ideal estetik didning yashash sharti hisoblanadi; did ma’lum ma’noda idealning
amaliyotdan namoyon
bo’lishidir; estetik idealning o’zgarishi albatta didning o’zgarishiga olib
keladi.
Shunday qilib, did estetik anglash jarayonidagi o’rnini almashtirib bo’lmaydigan muhim
halqalaridan
biri, estetik anglashning eng muhim unsuridir. Ana shu nuqtayi nazrdan estetik did
tarbiyasi
inson shaxsi kamolotida katta rol o’ynaydi, estetik did tarbiyasining asosan uch ildizi
mavjud.
Ular go’zallik, san’at va badiiy ijod.Albatta, badiiy ijod deganda faqat san’at
asarlarining
yaratilish jarayonini tushuninsh kerak emas, u ayni paytda dizaynda, modada, atrof –
muhitni
va mehnatni go’zallashtirishda ham namoyon bo’ladi. To’g’ri, badiiy did estetik didga
nisbatan
xususiy, tor qamrovli, lekin u shuning barobarida estetik didning asosini tashkil
etadi, deyish
mumkin.
Estetik
did har kimda har xil bo’lishini, unda subyektiv mushohada kuchli ekanini
bilasiz
Buyuk ingliz faylasufi Deyvid Hyum shundan kelib chiqib, did haqida bahslashmaydilar,
ya’ni
har kimning didi har xil degan fikrni ilgari surdi. Lekin shunday estetik qadriyatlar borki,
ular
muayyan zamon, ijtimoiy hayot, umummilliy, umuminsoniy, madaniy daraja bilan
shartlanadi.
Ular idrok etilganida bahslashish mumkin emas . Chunki, bunda bir ikki odamning
yoki
guruhning didi o’zgacharoq bo’lsa xususiylikka nisbatan maxsus e’tiborini qaratish shart
emas: ularning
fikri sukut saqlash yo’li bilan inkor etiladi. Chunki, yuz minglab yoki millionlab
shaxslar
va qator zamonlar tan olgan qadriyatni “bu menga yoqmaydi”, deyishga hech kimning
ma’naviy
haqqi yo’q, agar shunday deydiganlar topilsa, ularning didi, aytilganidek, e’tiborga

noloyiq. Shuning uchun ham Kant o’zining o’zining did haqida bahslashish mumkin emas,
degan
mashhur qoidasini, o’ziga xos antinomiyasini o’rtaga tashlaydi. Kantning haqligini
quyidagi
misolda yaqqol ko’rish mumkin.
Deylik
, Eshmat chinnigulni, Toshmat esa atirgulni yaxshi ko’radi. Bu holatda
ularning
birortasini tanqid qilib bo’lmaydi, chunki har ikki did o’ziga xos subyektiv
kechinmalarga
asoslansa – da, ularning umumiy obyektiv ildizlari bor, ularga gullardagi
go’zallikni
ikki xil shaklda ko’radilar va bu holat tabiiy. Shu sabali har ikki did ham hurmatga,
e’tiborga
loyiq. Bordiyu Eshmat tovus va uning dumini , Toshmat esa echkiemar va uning
dumini
go’zal desa, Toshmatning fikri yo nom chiqarish uchun
qilinayotgan oliftagarchilik yoki
estetik didsizlik tarzida qabul qilinadi. Chunki, insoniyat
zamonlar
moboynida tovusni – jannat qushi , go’zallik ramzi sifatida , echkiemarni esa xunuklik
timsoli
sifatida qabul qilib keladi: bu o’rinda did borasida bahslashish mumkin emas , zero,
tovusning
go’zalligi umubashariy “tasdiqdan o’tgan”. Shu sababli Toshmatning fikri
tanqidiy rad
etiladi uning “o’ziga xos”, “subyektiv” qarashi hisobga olinmaydi. Shunday qilib,
umumbashariy
yoki umuminsoniy estetik qadriyat sifatida tan olingan estetik obyektlar haqida
bahslashmaydi ,
ular barcha rasmona did egalari tomonidan yuksak baholanadilar.
Estetik
did murakkab hissiy – intelektual hodisa, dedik. Uning bu xususiyati doimo,
yuqorida
aytganimizdek, estetik ideal bilan bog’liq estetik ideal, bir tomondan, didni belgilab
bersa,
ikkinchi tomondan, estetik did estetik idealning amaldagi ko’rinishidir. Xo’sh estetik
idealning
o’zi nima? Endi estetik anglashning ana shu unsuriga to’xtalamiz.
Estetik ideal .
Ideal deganda, biz odatda muayyan bir inson shaxsi yoki ijtimoiy –
tarixiy
hodisaning boshqalar tomonidan yuksak namuna , oliy maqsad hamda komillik tarzida
qabul
qilinishini nazarda tutamiz. U tasavvurdagi shaxs yoki jamiyatni real shaxslar va mavjud
jamiyatdan
yuqori qo’yish, ya’ni ideallashtirish bilan bog’liq. Masalan, O’zbekistonni
kelajagi buyuk
davlat sifatida tasavvur etishimiz uning hozirgi reallikdan baland, namunaviy
bo’lishini
anglatadi. Ayni paytda ana shu yuksak namunaviylik har bir o’zini tanigan odam
uchun oliy
ijtimoiy maqsaddur. Yoki Navoiy shaxsini olib ko’raylik, u komil inson sifatida biz
uchun ideal
hisoblanadi. Bularni biz ijtimoiy ideallar sirasiga kiritamiz. Shuningdek, har bir
inson
o’zi intiladigan subyektiv idealda ham mavjud bo’ladi, o’z idealini belgilab olmagan inson
shaxs
hisoblanmaydi. Zero, har biro dam ko’rib turganidan yorug’roq, musafforoq, yuksakroq
narsaga
intilishi shart, aks holda uning hayoti ma’nosiz kechadi, uning mavjudligi faqat biologik
jonzodligi
bilan chegaralanib qoladi.
Ideal
borasida gap ketganda, uning mavjudlik shartlari masalasi muhim. Ijtimoiy ideal
ko’proq
kelajak bilan, shaxsiy ideal esa asosan o’tmish bilan bog’liq. Masalan, Farobiyning fozil
odamlar
shahri – kelajakda ma’lum ma’noda realikka aylanishi mumkin bo’lgan ideal jamiyat.
Bir
necha asr avval yashab o’tgan Jaloliddin Manguberdi esa o’zbek millati uchun,
ayniqsa yoshlarimiz
uchun ideal qahramon. Lekin har ikki holda ham ideal real hayotimizda
mavjud
emas – biri kelajakdan, ikkinchisi esa o’tmish qa’ridan turib bizni yuksak axloqiylik,
baxt
va qahramonlikka chorlaydi. To’g’ri shaxsiy ideal real hayotda ham mavjud bo’lishi
mumkin.
Biroq bunday ideal ko’pincha ma’naviyatni mafkuraga bo’ysundirish oqibatida
vujudga
keladi. Shu sababli unga ko’proq vaqtinchalik, o’tkinchilik xususiyati xos: u jamiyatga
hodisa
sifatidagina ruhiy ta’sir ko’rsatadi va yangi bir mohiyat ochilgan paytda o’z ideallik
xususiyatini
yo’qotadi: “unday emas”. “bunday” bo’lib chiqadi. G’oyaning o’z realligiga mos
emasligi
ochilib qoladi . “Zero, ideal – deydi, Xegel – o’z realligi bilan aynanlashgan g’oyadir” .
Masalan,
Lenin, Stalin kabi shaxslar yolg’on tashviqot, siyosiy fribgarliklar, vositasida jamiyatni
totalitar
mafkuralashtirish natijasida ma’lum muddat ideal sifatida qabul qilindilar . Lekin
ularning
asl mohiyati, munofiqliklari, qattolliklari, qizil terorga asoslanib siyosat yurgizganliklari
fosh
etilgach, ular aksil idealga aylandilar.

Idealning murakkab tomoni shundaki, u qadriyat bilan bog’liq. Qadriyat idealning
obyektdagi
in’ikosi tarzida namoyon bo’ladi. Xegel so’zlari bilan aytganda: “Ideal
mavjud bo’lishi
uchun tashqi shakl o’z-o’zicha qalbga mos kelishi lozim”. Ya’ni ideal jonli
subyektning
qalbida mos keladigan namunaviy shakldir, unda inson o’z g’oyalarining hissiy-
intellektuala
ko’rinishi ma’naviy qadriyat sifatida idrok etadi. Bordiyu mazkur g’oyalar o’ta
mafkuraviylashtirilsa
yuqorida aytganimizdek, ideal o’rnida aksil ideal paydo bo’ladi. Ijtimoiy-
axloqiy
idealning o’zgaruvchanlik xususiyati ko’pincha ana shu bilan bog’liq. Bu hodisa tarixiy
jarayonlar,
zamon, jamiyat talablaridan kelib chiqib, qadriyatlarning qayta baholanishi natijasida
ro’y
beradi. Lekin diniy ideal o’zgarmaslik tabiatga ega. Masalan, musulmonlar uchun
Muhammad
alayhissalom, nasroniylar uchun Iso alayhhissalom, buddaviylik dinidagilar uchun
Budda
ideal hisoblanadi va har qanday sharoitda ham ular idealligicha qolaveradi.
Mana,
biz ma’lum ma’noda ijtimoiy ideal haqida tushunchaga ega bo’ldik. Endi
estetik
ideal nimada, uning ahamiyati nima degan savollarga javob topishga harakat qilamiz.
Avvalo
shuni aytish kerakki, estetik ideal inson, shaxs va jamiyatning estetik
tajribasidan
vujudga keladi. Inson dunyoni ana shu tajriba vositasida estetik estetik idrok etadi.
Shu
sababli estetik ideal go’zallik, ulug’vorlik mo’jizaviylik va boshqa estetik xususiyatlarni
belgilovchi
mezon sifatida yuzaga chiqadi. Inson ana shu idealga mos keladigan go’zallik yoki
ulug’vorlikni
tan oladi, mos kelmaydiganlarni va aksil estetik hodisa sifatida inkor etadi.
Estetik
ideal o’ziga mos go’zallik, ulug’vorlikni yoki mo’jizaviylikni ko’proq
san’atdan
topadi. Shu tufayli u doimo erkinlikni talab qiladi. Avvalo san’at asari orqali san’atkor
voqelikni
o’z ideali prizmasidan o’tkazib tasvirlaydi, boshqacharoq aytganda, o’z ideallarini
san’at
vositasida moddiylashtiradi: binoga, haykalga, romanga, spektaklga, rasmga, badiiy
asarga
va boshqa ma’naviy hodisalarga aylantiradi: san’atkor erkin harakat qiladi. Biz esa o’z
ideallarimizni
ulardagi obrazlar orqali tanlaymiz, ularni o’zimiz uchun ma’lum muddatga yoki
bir
umrga namuna qilib belgilaymiz, bu holatdagi xatti – harakatimiz ham erkinlik orqali ro’y
beradi.
Ya’ni, san’at har bir insonni individual o’ziga xosligini hisobga olgan holda, uning o’z
estetik estetik
idealini obrazlar vositasida shakllantiradi. Estetik idealning ana shu shakllanish
jarayoni
murakkab: uzoq muddatni , hissiy – intelektual qudratni, tanlov imkoniyatni beradigan
muayyan
shart – sharoitni, erkin jamiyatni taqozo etadi; ana o’shanda shaxs uchun to’g’ri ruhiy
yo’llanma
vujudga keladi.
Qisqa
qilib aytganda, estetik idealning shakllanishida go’zallik, ulug’vorlik, hayoliylik,
mo’jizaviylik,
uyg’unlik singari xususiyatlar asos vazifasini o’taydi. Ayni paytda u fojiaviylik va
kulgulilik
tushunchalrida ham o’zini namoyon etadi, Xunuklik va tubanlik kabi hodisalarni
baholashda
ishtirok etadi

3.2.
Estetik faoliyat mehnatning o'ziga xos turi sifatida
Ma’lumki,
mehnat insonning maqsadga muvofiq tarzda aql yoki kuch vositasida
amalga
oshiriladigan faoliyati. Ibtidoiy davrlarda mehnat asosan majburiylik tabiatiga ega
bo’lgan:
Qadimgi odam qorin to’ydirish uchun ko’p va og’ir mehnat qilgani bizga yaxshi
ma’lum.
Keyinchalik ish qurollarining takomillashuvi, yangidan yangi ishlab chiqarish
vositalarining
olib keldi. Fan-texnika taraqqiy topgan hozirgi davrda odamlar asosan muayyan
kasbiy
tayyorgarlikdan keyin mehnat faoliyatini boshlaydilar.
Mehnat
ibtidoiy davrlarda ish qurollari bezashdan boshlab, bugungi kundagi
dizayngacha
san’at bilan yonma-yon keladi. Ishlab chiqarish makoni, vositalari va

jarayonlarining go’zallashib borishi mehnatni insondan, insoniylikdan naridagi faoliyat emas,
balki
ichki ehtiyojga, ma’naviy hodisaga aylanib borayotganligini bildiradi. Ana shu yaratish
ehtiyoji
mehnatni nafaqat ijtimoiy, balki estetik ehtiyoj darajasiga ham ko’taradi.
Mehnatning
ana shu ijodiylik, bunyodkorlik xususiyatlari san’atda o’z aksini topib
kelgan.
Mehnat va mehnatkashlik ulug’langan badiiy asarlarni barcha san’at turlarida
uchratishimiz
mumkin. Hozir ham barcha san’at turlarida mehnat-baxt manbai, mehnatsevarlik-
yuksak
axloqiylik tarzida in’ikos ettiriladi.
Bu
mehnatning san’at bilan bilvosita bog’liqligi, ularning bevosita aloqadorligi ham
mavjud.
San’atkorning mehnati bunga yaqqol misol bo’la oladi. M., Shukur Burxon ijro etgan
“Shoh
Edip” spektaklidagi Edip roli buyuk aktyorning ulkan is’tedodi bilan birga juda katta
mehnatining
ham mahsulidir.
Hozirgi
paytda kundalik hayotimizda “shaharsozlik” va “obodonlashtirish” degan so’zlar
tez-tez
tilga olinmoqda. Agar uning Sho’rolar davridagi tarixiga nazar tashlaydigan bo’lsak,
me’moriy
majmualarning umumiy ko’rinishi, ularning eksteryer (tashqi) va interyer
(ichki)bezagidagi
bir xillik shaharning badiiy-estetik qiyofasiga salbiy ta’sir etganligini
sezishimiz
mumkin. Xususan, aholi uchun qurilgan turar joylarning bir xil shaklda bo’lganligi
shundan
dalolat beradi. Mazkur binolar avvalo, xalqning mentalitetiga hurmatsizlik qilgan holda
tartibsiz,
noqulay hududda bunyod etilganligi, aksariyatining qurilishida tabiiy muhit, milliy
xususiyatlarni
hisobga olinmaganligi natijasida shahar ko’rkining buzib turar edi.
Endilikda,
mustaqillik sharofati tufayli mamlakatimizda shaharsozlik sohasiga katta
e’tibor
qaratildi va bu borada ulkan bunyodkorlik ishlari amalga oshirildi. Ana shulardan xulosa
qilgan
holda shahar o’z ko’rki va go’zalligi quyidagi estetik xususiyatlar orqali namoyon etadi,
degan
fikrga kelish mumkin:
shaharda
qadimiy me’moriy obidalarning saqlanganligi va uning ko’rki;
binolarning
aholi turmush tarzi uchun qulayligi va mos kelishi;
shaharda
bunyod etilgan binolar, yo’llar xalq manfaati bilan
muvofiqligi;
shaharning
geografik jihatdan joylashuvi-suv va havosining musaffoligi, tabiiy
manzaralarga
boyligi.
Inson
hayoti, faoliyati nafaqat tabiiy ehtiyojlarga, balki o’zi tomonidan yaratilgan
narsalar
olamiga ham bog’liq. Inson o’zini qurshab turgan olamning qanday bo’lishini ko’p
hollarda
o’zi belgilaydi. Ana shu jarayonning asosida esa zamonaviy amaliyotning muhim
ko’rinishi
hisoblangan narsalar olamini badiiy loyihalash masalasi yotadi. Fan’texnikaning
taraqqiy
yetib borishi natijasida badiiy loyihalash ham takomillashib boradi. Dastlabki yaratilgan
texnika
vositalarini kishilar go’zallik olamiga mutlaqo begona bo’lgan hodisa sifatida idrok
etishgan
edi. Keyinchalik loyihachilar tomonidan texnikaga nisbatan badiiy yondashuv natijasida
u
o’zining avvalgi dag’al, qo’pol, noqulay, insonni cho’chitadigan ko’rinishini yo’qotdi.
Endilikda
texnika o’zining bejirimligi, qulayligi, jozibasi bilan “insoniylana”boshladi. Mazkur
holatning
rivojlanib borishi bilan birga texnika loyihasiga nisbatan ikki xil munosabat ham
shakllanib
bordi. Birinchidan, loyihaning asosida texnikaning mexanik faoliyati,uning ishlash
jarayoni
ko’zda tutilgan bo’lsa, ikkinchidan, uning tashqi ko’rinishiga e’tibor qaratildi.
Keyinchalik
mazkur ikki munosabatning uyg’un faoliyati natijasida mashinalashgan ishlab
chiqarishning
“insoniylashgan” yangi uchinchi olami-dizayn yuzaga keldi.

Dizayn g’ozallik bilan hamkorlikda taraqqiy etib boradi. Holbuki, buyumni badiiy
loyihalashtirishda
uning shakli bilan mazmuni hamohang, mos bo’lishi kerak. Qisqasi,
dizayndagi
estetik talab shaxsning moddiy ehtiyoji bilan birga ma’naviy ehtiyojini ham qondira
olgandagina
o’zida g’ozallikni namoyon ettiradi.

3.3.
Estetikaning asosiy mezoniy
tushunchalari. “ G’o’zallik”ning
tugal ilmiy ta’rifi haqida biror-bir qat’iy
fikr
mavjud emas. Biroq,
go’zallikning
idrok etilishi, tabiatda namoyon bo’lishi, san’atda aks etishi hamda uning jamiyat
rivojiga
ta’siri haqida bildirilgan fikrlar, ilgari surilgan g’oyalar, yaratilgan ta’limotlar o’zining
salmog’i
bilan ahamiyatlidir. Inson va uning ruhiy-jismoniy, axloqiy-estetik faoliyati, tabiat va
undagi
hodisalar, jamiyat va unda ro’y beryotgan ijtimoiy-ma’naviy, siyosiy-iqtisodiy jarayonlar
go’zalikka
yondoshuvning tarixan tarkib topgan asosiy obyektlaridir.
Shuni
alohida ta’kidlash zarurki, go’zallik haqidagi qarashlar va nazariyalar markaziga
“Go’zallik
nima?” degan savol qo’yiladi-yu, ammo ularning aksariyatida “Nima go’zal?”degan
javobini
ko’ramiz. Shuning uchun ham odatda, go’zallik ikki omil asosida yuzaga keladi. Bular:
inson
tafakkuri va mehnatining mahsuli natijasida yaratiladigan go’zallik; inson tafakkuridan
tashqarida,
insonga bog’liq bo’lmagan holda yuzaga keladigan go’zallik. Birinchisida aql, ruh va
hissiyot
ustuvor bo’lsa ikkinchisida makon va zamon salmoqli o’rinni egallaydi.
Nafosat
falsafasi go’zallikni bilishning mahsuli deb biladi. Chunki, voqelikdagi har
qanday
narsa-hodisaning go’zalligi uning ishonchlilik, haqqoniylik va realligi bilan belgilanadi.
Zero,
inson nazari tushgan go’zallikkina qadriyatga aylanadi. Bundan tashqari, inson go’zallik
haqidagi
dastlabki ma’lumotni 5ta sezgining eng rivojlangan turi bo’lmish ko’rish sezgisi orqali
o’zlashtiradi,
undan so’ng eshitish, ta’m bilish, hid bilish va tana sezgisi natijasida go’zallik
anglanadi
hamda his etiladi. Masalan,xarid qilmoqchi bo’lgan kiyimingizni, iste’mol qilmoqchi
bo’lgan taomni,
turmushingiz uchun zarur bo’lgan jihozni avvalo ko’rasiz,
o’rganasiz, tomosha
qilasiz, so’ngra sifatiga, qulayligiga ishonch hosil qilganingizdan keyin
ehtiyojingiz
uchun ishlatasiz… Yarashmagan kiyimni kiyish naqadar kulgili va hunukligini
tasavvur
qilish qiyin emas. Shunday ekan,
go’zallik xususiyatlarining namoyon bo’lishida sezgilarning
alohida ahamiyatga ega
ekanligini
e’tibordan chetda qoldirmaslik zarur. Shuningdek, go’zallik haqidagi qarashlar
tahlili shundan
dalolat beradiki, mazkur besh sezgi ham go’zallikni to’laqonli aks ettirish
uchun yetarli
emas.
Go’zallikning
namoyon bo’lishi, shakllanishi va his etishida muayyan unsurlar mezoniy
vazifasini
o’taydi. Bular- me’yor, maqsadga muvofiqlik, tartiblilik, uyg’unlik, hamohanglik,
moslik,
yaxlitlik, birlik, muyanosiblik, tenglik va hokazo. Mazkur tushunchalar narsa-
hodisalardan bevosita
yoki bilvosita ishtirok etib, undagi go’zallikni namoyon ettiradi.
Masalan,
bahor faslining go’zalligi tabiatning uyg’onishi, ko’klamning yuz ochishi bilan,
qish fasli
esa oppoq qor bilan o’ziga xos go’zallikni moslik va mutanosiblik unsuri muhim
ahamiyat
kasb etadi.
Go’zallik
sifatlari tug’yoniylik, maftunkorlik, foydalilik, mo’jizaviylik singari
tushunchalar
orqali izohlanadi. Go’zallikning xususiyatlari esa qulaylik, manfaatdorlik,
yoqimlilik,
chiroylilik tushunchalari bilan belgilanadi. Unsurlar, sifatlat va xususiyatlar uyg’un
bo’lgan
narsa-hodisalargina chinakam go’zallikni aks ettirishi mumkin. Zero, chiroyli narsaning

sifatli bizning manfaatimiz uchun hamohang bo’lmasa yoki bizning maqsadlarimizga mos
kelmasa
u har qancha maftunkor bo’lmasin go’zallik sifatida baholanmaydi.
Shu
o’rinda go’zallik tushunchasi “chiroyli”, “ko’rkam”,“nafis”, “jozibador”,
“maftunkor”,
“latofatli” kabi tushunchalarga nisbatan kengqamrovli va ustuvor ekanligini
alohida
ta’kidlash joiz. Ayniqsa, go’zallik bilan kundalik turmushimizda tez-tez tilga
olinadigan
“chiroylilik” tushunchasi orasida muayyan tafovutlar mavjud.
Chiroylilik -
narsalarning tashqi ko’rinishini, holatini, bajarilgan ish yoki qilingan
harakatdagi
o’zaro hamohanglikni ifodalovchi tushuncha. Chiroylilikni insonlarda
yoqimli taasurot
qoldiradi, ammo ayni bir paytda o’sha chiroyli bo’lgan narsa hodisa yoqimsiz
holatlarni ham
vujudga keltiradi. Masalan, “ Bangidevona” o’simligining guli oppoq, chiroyli
bo’ladi.
Ammo, gulining hidi yoqimsiz, tanasidan sassiq hid chiqadi. Shu ma’noda aytishimiz
mumkinki,
chiroylilik narsa-hodisaning yoki shakl yoki mazmunidagi xususiyatni aks
ettirishi bilan kishida
yoqimli taasurot qoldiradi. Shuning uchun ham narsa-hodisalarning faqat
shakl
(tashqi) yoki faqat mazmun (ichki) mohiyatiga qarab unga go’zallik iborasini ishlatish
o’rinli
emas. Zero, go’zallik narsa-hodisalarning faqat bir tomoningina aks ettirmaydi, aksincha
u
mazmun bilan shaklning uyg’unligi, mosligi, hamohangligi, maqsadga muvofiqligi asosida
shakllanadi.
Shu ma’noda go’zallik ham obyektiv ham subyektiv xususiyatiga ega. Tabiat
go’zalligi
obyekt (inson) va subyekt (o’simlik va hayvonot dunyosi)ning tartibi va uyg’unligiga
asoslanadi.
Uyg’unlik va tartibning buzilishi esa tabiat va inson uchun zararli oqibatlarga
olib kelishini
bugungi kundagi ekologik muammolar orqali ko’rishimiz mumkin…
Shaxsning
ijtimoiy jarayonlar bilan bo’ladigan munosabatlarida go’zallik nisbiylik
xususiyatiga
ega bo’ladi. Bu holat ayniqsa, go’zallikning moddiy va ma’naviy qadriyatlar
tizimidagi
o’rnida yaqqol ko’zga tashlanadi. Chunki, go’zallikni har qanday tahlili shaxs va
jamiyat
munosabatlari bilan muqoyasa qilingandagina uning ijtimoiy-ma’naviy xususiyatlari
yanada
oydinlashadi. Shu bois go’zallikning ma’naviy va moddiy qadriyatlar tizimidagi o’rniga
e’tibor
qaratish maqsadga muvofiq.
Ma’naviy
qadriyatlar va go’zallik. Vatanimiz o’z mustaqilligini qo’lga kiritgandan so’ng
milliy-
ma’naviy qadriyatlarga yangicha munosabat bildirildi, xalqona, ilg’or an’analar
shakllanadi,
milliy iftixorni yuksaltirishga keng jamoatchilik fikri jalb qilindi.
Ana shularning natijasi
o’laroq, mamlakatimizda amalga oshirilgan ezgu ishlarning ko’lami
kengaydi.
Endilikda bunyodkorlik g’oyasi go’zallik tushunchasi bilan hamohang olib
borilganligini,
bilish, anglash va tasavvur qilish qiyin emas. Buni o’zbek san’tida amalga
oshirilgan
ishlar orqali yaqqol ko’rishimiz mumkin.
Ma’lumki,
san’at borliqni to’g’ridan to’g’ri ko’chib olib tasvirlamaydi, aksincha
uni badiiy qiyofalar
vositasida ifodalaydi. Shunga ko’ra, san’at asari insonni faqat
voqelikdagi go’zalliklar
bilan cheklanmaslikka, ayni paytda mavjud go’zalliklarni ongli
tarzda mushohada
qilishga, baholashga undaydi. Rassomlik san’ati go’zallikni bizga shu tariqa
namoyon
etadi. Bu borada Ro’zi Choriyevning “ Bolalik xotiralari”,
“Zamondoshlarim” portretlar turkumi,
“ Farg’ona vodiysi” kabi rangtasvir asarlari fikrimizning
yorqin
ifodasidir. Shu bois uning kartinalarini o’zbek estradasining yulduzi Botir
Zokirov”qo’shiq
deb atash mumkin” degan edi. Uning “Beshik” deb
nomlangan kartinasida qizil
gilamda o’tirgan ona beshik ustiga engashgan,
gilamning milliy naqshlari,
qadimiy o’zbek beshigi, ona ko’ylagining yorqin rangi,
uning orqasiga
tashlangan uzun soch o’rimi- bularning barchasi o’zbek xalq qo’shig’i- “Qora
sochim”
ni yodga soladi. Rassomning “Anor pishganda” kartinasi ham hayrat, quvonchga
to’la yoshlik
qo’shig’iday taassurot qoldiradi.

Go’zallikka qarama – qarshi bo’lgan xunuklikni go’zallikning aksi deb yurutamiz .
Biroq, bunday yondashuvda qisman noaniqlik bor. Chunki uyqash va bir – biriga yaqin, yoki bir
–
birining aksi bo’lagan tushunchalardagi unsurlar u yoki bu ko’rinishda har ikkala tushunchada
ham
ishtirok etishi mumkin.
Gohida
shakl va mazmun go’zalligi bir – birini dialektik tarzda inkor etadi. Shunday
bo’lsa
– da, buning ijobiy tomonlari ham mavjud. Chunki, mazmun o’z vaqtida shaklining
kamchiligini
ko’rsatib, uning go’zallashuviga turtki berib turadi, yoki aksincha: ko’rinishi
chiroyli
bo’lgan insonlarning hammasi ham ma’naviyati boy bo’lmaganidek, yuksak fazilat
sohiblarining
barchasi ham husn va chiroyda barkamol emasdir. Xunuklik bir paytning o’zida
ham
go’zallikning, ham nafosatdan lazzatlanishning ziddidir. Chunki, xunuklik lazzatlanish
tuyg’usi
bo’lgan jarayonda uzoqroq bo’lgan joyda vujudga keladi; u insonga hayrat baxsh
etishdan,
uning vujudini forig’lashdan mahrum.
Ulug’vorlik - Ingliz
nafosatshunosi E. Byork go’zallikni ulig’vorlik bilan qiyoslaydi
va
ularni alohida tushunchalar sifatida tadqiq etadi. I. Kant esa go’zallik va ulug’vorlikni
uyg’unlikda
rivojlanuvchi tushunchalar deb hisoblaydi. Ulardan farqli o’laroq, Xegel,
ulug’vorlikni
go’zallikning bir ko’rinishi, ulug’vorlik – zihiriy go’zallikning botiniy go’zallikka
aylanishi
, deb tushuntiradi.
Insonning
narsa hodisalarga estetik va axloqiy mezonlar bilan yondashishi va ulardan
yuksak
hayratlanish tuyg’usini hosil qiluvchi estetik hissiyot majmuidir. Ulug’vorlikning
ko’lami
go’zallik ko’lami kabi cheksizdir. Ulug’vorlik o’zida hajm, miqdor, ko’lam, va
buyuklikni
mujassam etadi. Shiller ulug’vorlik tushunchasini dramatiklashtiradi: u qayg’u va
qo’rquvni
yengish insonni qanchalik ulug’lashi va chiroy baxsh etishini ko’rsatib beradi. Bu
yerda
u “ axloqiy xavfsizlik” tushunchasini kiritdi. Qurquv va dahshatga qarshi borish uchun
ham
xavfdan holi bo’lish lozim. Jismoniy xavfsizlik bevosita insonning o’ziga tegishli bo’lib,
insondagi
qatiq ishonch bois xotirjam, xavfsiz. Biroq, dahshatli yo’qotishlar va mudhish
qotilliklar
qarshisida insonning xotirjamligi yo’qoladi. Agar xavf insonning o’zigagina
yaqinlashsa
– yu, u o’zini xotirjam his etsa, demakki, uning vijdoni xavfdan xoli; unga hech
qanday
xavf tahdid solmaydi. Shu bois Shiller “ axloqiy xavfsizlik”ni din, e’tiqod va abadiylik
bilan
bog’laydi. “ Axloqiy xavfsizlik” ning zaminiy xususiyatini hayot va o’lim masalalari bilan
izohlash
mumkin. Ulug’vorlik muhokamasi yuksak darajada madaniyatni talab qiladiki, bu
muhokama
go’zallik muhokamasidan ustuvorroqdir.
Tabiatdagi ulug’vorlik cheksiz
osmon, purviqor tog’lar, yuksak cho’qillar, moviy
dengizlar,
ming yillik chinorlar, shuningdek, vulqon va chaqmoq singari tabiat hodisalarida
namoyon
bo’ladi. Ular uzoqdan kishilarda hech qanday hayajonli taassurot qoldirmaydi. Biroq,
ularga
yaqinlashganimiz sari ruhiyatimizni hayajon, jo’shqinlik egallay boshlaydi, ularni
butunligicha
ko’z bilan qamrab ololmaslik darajasiga yetganda esa bu hayajon yanada ortadi.
Tabiatdagi
ulug’vorlik matematik va dinamik xisusiyatga ega. Matematik xususiyatda hajm,
dinamik
xususiyatda kuch ustuvor ahamiyatga kasb etadi. Biroq, ikkala xususiyat ham insonda
kuchli
hayrat va hayratlanish tuyg’ularini paydo qiladi. Tog’lar insonni yuksak fikrlashga, buyuk
g’oyalarga
undaydi: Everestga O’zbekiston bayrog’ini tikib qaytishgan alpinistlarimizning
taassurotlari
nihoyatda hayajonlidir.
Jamiyatdagi ulug’vorlik umuminsoniy
qadriyatlar, qahramonlik, jasorat,xalqparvarlik,
bunyodkorlik
tushunchalari bilan uyg’unlashadi. Davlatda barqarorlik, jamiyatda adolat
ustuvorligi,
shaxsning erkin va hurfikirlilik asosida faoliyat olib borishi ijtimoiy tizimning
ulug’vorligini
aks ettiradi.
San’atdagi ulug’vorlik o’zining
har tomonlama ijodiy ifodasini topadi; san’atning
barcha
turlari uchun ulug’vorlik asosiy mezon bo’lib xizmat qiladi. Badiiy adabiyot va ifodali

san’at turlari ulug’vorlikni tasvirlashda xilma – xil vositalardan foydalanib hamda ulug’vorlik
mavzusini
badiiy o’zlashtirib, qahramonlik eposlarni liro – epik dostonlarni, qahramonlik
fojialarini,
mardonavor musiqa asarlarini ( simfoniya, oratoriya ) ni vujudga keltirdi. San’atdagi
ulug’vorlik
teatr, kino, badiiy adabiyot fojiaviylik bilan yonma – yon turadi: estetikaning bu ikki
mezoniy
tushunchasi o’rtasida o’ziga xos dialektik aloqadorlik mavjud bo’lib, ular milliylik va
umuminsoniy
xususiyatlarga ko’ra farqlanadilar. Masalan, Shekspir va Shayxzoda asarlari bir
vaqtning
o’zida ham ulug’vorlikni ham fojiaviylikni namoyon etadi. Farq, Ulug’bekni o’limi
bilan
Otteloning qismatida , xolos… San’atdagi ulug’vorlik badiiy mazmun va shaklning barcha
imkoniyatlari
vositasida ifodalanadi, lekin bunda hal qiluvchi rolni g’oya o’ynaydi. Muhim
ahamiyati
g’oya yuksak ruhlangan, mukammal shaklning zarurligini yuzaga keltirib, san’at
asari darajasining
yuksakligi belgilab beradi. Bu holat hayotiy haqiqatdan qochishga emas,
unga
xizmat qilishga da’vat etadi.
Tubanlik –
insonda kuchli nafratlanish tuyg’ularini hosil qiluvchi estetik
kategoriyadir.
Nafosatshunoslik kategoriyalari orasida xunuklik singari kishilarda salbiy his –
tuyg’u
paydo qiladigan boshqa tushunchalar ham mavjud. Tubanlik ana shunday tushuncha: uni
xunuklik
bilan aynanlashtirib bo’lmaydi. Chunki, xunuklik kishilarda yengil noxushlik
tuyg’usini
paydo qilsa, tubanlik esa kuchli nafratlanish hissni uyg’otadi. Tabiat, hayvonot va
nabobat
olamidagi xunuklik tubanlikka aylanmaydi. Insondagi xunuklik esa tubanlik darajasiga
borib
yetadi. Daryoning suvi loyqalangani, ko’kalamzorlarga to’kilgan axlat, qurbaqa, ilon xunik
ko’ringani
bilan undan odamlar nafratlanmaydilar. Gohida muhtojlik inson tabiatidagi yovuz
maylni
qo’zg’altirib yuborishi natijasida insonni tubanlashtiradi. Ayniqsa, mamlakat boshiga
og’ir
kulfat tushganda undan o’z moddiy manfaatlari yo’lida foyfalanuvchi kimsalar ( 2001 – yil
11
– sentabrda Aqshda sodir bo’lgan fojia sabab o’g’ri “ tadbirkorlar” magazinlarni talashgan edi
–
H. B. ) tubanlikka misol bo’ladi.
Fojiaviylik muammosi
har doim falsafiy - estetik tafakkur sohiblarining e’tiborini
jalb
qilib kelgan. Deyarli barcha ijodkorlar yaratgan asarlarida fojiali ohanglar mavjud.
Masalan,
o’zbek adibi Maqsud Shayxzodaning “ Jaloliddin Manguberdi” va “Mirzo Ulug’bek”
asarlarida fojiali
ohanglar boshdan oyoq sezilib turadi. Mazkur dramalar maxsus fojia
asari sifatida
yaratilmagan bo’lsa ham, aslida, fojiali ohanglar ularda ustuvor darajada
ifodalangan.
Shayxzoda kabi ijodkor fojialilik ruhida idrok etishga moyildir. San’atning turi
namoyon
bo’ladigan fojiali to’qnashuvlar, qiyofalar, vaziyatlarni eng to’la va chuqur badiiy
ini’kos
etishdan kelib chiqadi. Sofoklning fojeiy asarlari, Shekspirnikidan qanchalik
farqlanmasin,
ular o’rtasida umumiylik baribir mavjuddir. Har qanday fojia zaminida alohida
fojiali
tanashuv yotadi va uning eng muhim tomoni ko’lamlilik va ijtimoiy ahamiyatga
molikligidir.
Xegel
fojialilikni mohiyatli kuchlar to'qnashuvining natijasi, deb biladi. Chunki, bu
to’qnashuvlar
kurashining qanday tugallanishi pirovardida insoniyat istiqboli, taqdiri bilan
bog’lanib
ketadi. Bu hol fojia san’atining falsafiy jihatdan eng hajmli turiga aylantiradiki, unda
ijodkorga
hayotning insoniyatni butun tarixi davomida hayajonlantiradigan tub masalalarni o’z
oldiga
qo’yib, hal qilish imkonini beradi. Fojia qahramoni ko’pincha ijobiy tusda tasvirlanadi, u
o’z
davrining ijobiy orzu-umidlari, u yoki bu qirralarini o’zida mujassamlashtirgan kuchli,
yorqin,
ulug’vor shaxsni namoyon etadi. Lekin fojia to’qimasida boshqa turdagi qahramonlar
kam
aks ettirilgan bo’lib, o’z taqdirlari bilan tomoshabinda o’ta ziddiyatli his-tuyg’ular
qo’zg’aydi.
Ularning mudhish kirdikorlari, sodir etayotgan yozuvliklari insonda qat’iy norozilik,
hatto
nafratlanishni vujudga keltirishi bilan bir qatorda ularning qilmishlariga achinmas, qabih,
jirkant
sharoit ta’siri tushib, ular o’zlaridagi go’zal insoniy fazilatlardan begonalashganligini
anglaysan.
Fojiaviylikni
san’atdagi ravnaqi Uyg’onish davridan ko’zga tashlana bordi. Bu vaqtda
abadiy
ko’ringan feodal munosabatlar zamini yemirila boshlagan edi. Bu davrda kelib, insonga

munosabat tubdan o’zgardi, hissiyotli voqea-hodisalarga nisbatan e’tibor bilan nazar
tashlaydigan,insonni
ulug’laydigan, uning cheksiz imkoniyatlarini kuylaydigan insonparvarlik
estetikasi
qaror topdi… Uyg’onish davriga kelib fojeiy asarlar yangi tatixiy vaziyatni, qadimgiga
nisbatan
boshqa shaxs movqeini ifodalaydi. Agar avvallari fojiada shaxs hali o’zini jamiyatda
ajratmagan
va shuning uchun u yoki bu axloqiy g’oya-ideal namoyondasi sifatida amal qilgan
bo’lsa,
Uyg’onish davri fojiasida shaxsiy ehtiros va iroda bosh ohang sifatida jaranglaydi: tarki
dunyo
azobidan, o’rta asr tabaqaviy cheklanganligidan ozod bo’lgan inson o’z irodasini, o’zligini
o’rnatishga
unga hali ham qarshi turgan voqelik bilan to’qnashadi, boshqa odamlarning orzu va
intilishlari
bilan muqarrar kurashga kirishadi. Bu yerda qismat va taqdirga endi o’rin qolmaydi,
fojia
manbai-insonning o’zi, uning yer kurrasidagi hayoti, o’z maqsadi sari intilayotgan odamlar
to’qnashuvi,
ular boshqalarga va o’zlariga nisbatan sodir qiladigan yozuvliklardir. Shunday
ziddiyatli
qarama-qarshiliklarga boy Uyg’onish davri fojiasining eng to’la, badiiy qudratli ifodasi
Shekspir
ijodida o’z aksini topgan…
Fojiaviylikning
xususiyati shundaki, u insonga borliqning mazmunini ochib berishga
yaqindan
ko’mak beradi. Fojiaviylikda jamiyat va insoniyatning ezguligini himoya qiluvchi
xususiyat
mujassam. Mahmud Torobiy qo’zg’aloni natijasiz tugashi, uning o’zi esa fitna qurboni
bo’lishi
ajdodlarimiz qismatidagi fojiadir. Mahmud Torobiy g’anim qo’lida emas, o’z qavmidan
chiqqan-nurga
emas, zulmatga talpingan kaltabin johil Olovxon Yusuf qo’lida halok bo’ladi.
Biroq,
Torobiy timsolidagi fojia xiyonat, sotqinlik, diyonatsizlik, zulm va zo’ravonlik boshidan
kechirgan
va unga qarshi kurashgan millat, xalq va Vatan fojiasidir.
Kulgililik. Estetik
tafakkur tarixida kulgililik bir qadar keng o’rganilgan. Jumladan,
Aflotun
ojiz va layoqatsizlarni kulgili odamlar, deydi. Nodonlik esa insonni kulgili qiladi. Biroq,
kulgililikning
mohiyati, uning kelib chiqishi sabablari haqida Aflotun biror-bir fikrni aytgan
emas.
Quldorlik tuzumi zodagonlarining namoyondasi bo’lgan Aflotun uchun kulgililikning
demokratik
mohiyati begona edi.
Aristotel
fikricha, kulgi ayrim xatoliklar hamda kishilarga ozor yetkazmaydigan va zarar
keltirmaydigan
xunuklikni keltirib chiqadi. Insondagi jahldorlik, sustkashlik, qizg’onchiqlik,
subutsizlik,
izzattalablik, shuhratparaslik kabi illatlar kulgilik uchun obyekt bo’ladi. Aristotel
fikricha,
kulgi-axloq hududlarini bezarar buzishdir. Aristotel estetikasida kulgi inkor etilib,
komediyaning
xarakteri nazariy jihatdan asoslsnadi. Aristotel fikriga ko’ra, har qanday ozod
inson
hazil bilan ro’baro kelishi mumkin. Bu holatda kulgi insonning shaxsiy ihtiyojini
qondiradi.
Qiziqchi esa- boshqalarning ermagi, ovunchog’idir.
I.Kant kulgililikning
tabiatini latifa misolida ochib berishga harakat qiladi, F.Shiller
esa
hajviyani voqelik bilan ideal orasidagi qarama-qarshilik orqali ko’rsatib o’tadi. G.Gegel
kulgililikning
sohasini zohiriy ishonch va botiniy to’laqonli bo’maganlik orasidagi qarama-
qarshilik
orqali ifodalaydi.
Kulgi
–insoniy voqlik. Inson o’zining aqli yordamida kuladi. U, albatta, o’zining
axmoqligidan
ham kulishi mumkin, biroq bu kulgi telbaning mazmunsiz kulgisi hisoblsnsdi.
Kulgidagi
lazzatning manbaida masxara, istehzo kabi ob’ektlarning ustidan afzallik tuyg’usi
yotadi.
. Hazil-mutoyiba . Kulgililikda
hazilning o’rni biqiyos. Hazil insonlarni fikrlashga,
so’zlarni
o’rinli qo’llashga, qiziqarli iboralar bilan fikrni bayon etishga undaydai.Hazilning
qo’pol
ko’rinishi masxara hisoblanadi. Kinoya, piching, kesatiq so’zni hazil orqali ifodalashda
muhim
vositalardir.
Kulgililikning
barcha shakllari ular qanchalik erkin namoyon bo’lish imkoniyatlariga ega
bo’lib
borsalar,shunchalik ko’p ahamiyat kasb etadilar. Umuman olganda, estetikaning
tushunchalari doimiy
hamkorlikda mustahkamlanib boradi. Ayniqsa bu jarayonda go’zallik

kategoriyasi bog’lovchilik vazifasini bajaradi. Shuning uchun fojiaviylikda, ulug’vorlikda,
xunuklikda
ham go’zallik unsurlarining uchrashi bijis emas.

Estetik ong va estetik faoliyat. estetikaning asosiy tushunchalari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish