Estetik qadriyatlar ularning tiklanishi va ahamiyati - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	33.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Estetik qadriyatlar ularning tiklanishi va ahamiyati

Купить

Estetik qadriyatlar ularning tiklanishi va ahamiyati .
1. Jamiyatning ma’naviy hayoti va estetik qadriyatlar
2. Shaxs ma’naviyatini yuksaltirishda estetik qadriyatlarning o‘rni.
3. Istiqlol sharoitida badiiy- estetik qadriyatlar ga munosabatni o’zgarishi .

1. Jamiyatning ma’naviy hayoti va estetik qadriyatlar
Ma’lumki, bugun kund a tarbiyaning bosh vazifasi yosh-avlodni kamol
toptirishdan iborat. Ijtimoiy ong shakllarining har biri o‘z tadqiqot predmetidan
kelib chiqib yoshlar tarbiyasiga o‘ziga xos ta’sir ko‘rsatadi. Yoshlarning estetik
tarbiyasi o‘zaro munosabatlarda o‘z aksini topadi.
Bu ijtimoiy ong shakllariga qadimgi yozma yodgorlik bo‘lmish Avesto
kitobi undagi asosiy g‘oyalarga O‘zbekistonning birinchi Prezidenti Islom
Karimov fikr bildirib quyidagi fikrlarni bildiradilar. “Avesto, insonning tabiat bilan
uyg‘unligini ta’kidlash orqali, uni o‘zini anglashga, ma’naviy o‘sishga va koinot
bilan birlashishga chaqiradi. Shuning uchun, bu asar insonning ruhiy va ma’naviy
olami, uning tabiat bilan bo‘lgan aloqasiga katta ahamiyat berib, borliqning
yaxlitligini va bir butunligini chuqur tushunishga yordam beradi” 1
.
Inson o‘zi yashayotgan muhitni o‘zlashtirish bilan birga uni o‘zgartiradi.
Sun’iy tizimlarni yaratib qadriyatlarni yanada takomilashtiradi, go‘zallashtiradi.
“Zardushtiylik dinining asosi ham insonning ruhiy holati, uning ong va qalb
dunyosi, tabiat bilan uyg‘unlashganida haqiqiy baxt va tinchlikka erishishi
mumkin. Avesto, aynan shu uyg‘unlikni jamiyat, tabiat va insonning ruhiy jihatlari
o‘rtasida muvozanat yaratishni targ‘ib qiladi. Tabiatning har bir elementi,
insonning ichki olamiga ta’sir ko‘rsatishi mumkin, shuningdek, insonning ichki
holati ham tabiatga ta’sir qiladi. Shu tarzda, insonning ruhiy yuksalishi va
ma’naviy saodatiga erishishi, uning tabiatga va borliqning boshqa qismlariga
nisbatan qanday munosabatda bo‘lishiga bog‘liqdir” 2
.
Shu o’rinda ekologik va estetik tarbiyani shakllantirib, o‘zaro
uyg‘unlashtiradigan bir qator vositalar mavjud. Ular tabiatni ekologiya va estetik
tarbiyaviy asoslari bilan uzviy bog‘langan holda ijodiy yondashuv asosida qaror
topadi.Tabiatga ekologik yoki estetik munosabatda bo‘lishlik darajasi insonlarning
xatti-harakatlaridan, muomalalaridan ham sezilib turadi. Tildagi chiroyli so‘zlar
hamma vaqt ham dildagi yaxshi niyat, go‘zal maqsadlarning ifodasi
1
Каримов И.А. Юксак маънавият – енгилмас куч. –Т.: “Маънавият”, 2016. –Б.32.
2
Айматов А.Қ. Шахснинг табиатга экоэстетик муносабатини шакллантириш масалалари.
Монография. –Т., 2017. –Б.11.

bo‘lavermaydi. Donishmandlarning “ Yuziga boqma, so‘ziga boq”- degan
hikmatlari ayni haqiqatdir. Muomala esa insonlarni ekologik harakatlarida bir-
biriga bog‘lovchi,yaqinlashtiruvchi,tabiatni asrash yo‘lidagi katta-kichik xayrli
ishlariga undovchi fazilatdir. Insonning go‘zal hayot kechirishida, tabiatning bir
qismi ekanligi hamda unda o‘z o‘rnini topa olishida, boshqalarning hurmat
ehtiromiga erishishda muomalaning o‘rni kattadir.
Insonning shirinso‘zligi kishining tarbiyalanganligidan guvohlik bersa,
so‘zga boyligi, chechanligi, ma’nodorligi uning o‘qimishli, bilimdonligini
ko‘rsatadi. Go‘zal muomala inson dilini qanchalik xushnud etsa, aksincha achchiq
so‘z, qo‘pol muomala inson qalbini larzaga soladi. Shirin muomalada bo‘lish ham
yaxshi odat. Shirin so‘z bilan kishining ishonchi va qalbini egallash mumkin. So‘z,
yuz va ko‘z, tilning ko‘rki hisoblanadi. “Insoniyatning taraqqiyoti davomida
tabiatga estetik munosabat orqali atrof-muhitni muhofaza qilish zarurati
ko‘rsatilgan. Tadqiqotimizda shaxsning ekologik ongi va madaniyati, uning estetik
dunyoqarashini shakllantirishda muhim ahamiyatga ega ekanligi ta'kidlanadi” 3
.
Estetik tarbiyani takomillashtirishga ehtiyoj sezmaslik esa ekologik
bilimlarning tanazzul belgisidir.
Oilada sog‘lom turmush tarzi va estetik madaniyatini rivojlantirish va
yoshlar tarbiyasida yuqori natijalarga erishish uchun ota-onalarning o‘zlari o‘rnak
bo‘lmoqlari lozim. Oiladagi sog‘lom tarbiya, sog‘lom ekoestetik muhit oilaviy
munosabatlar madaniyatiga bog‘liq. Ota-onalarning farzandlariga munosabati,
farzandlar tarbiyasiga barobar javobgarligi, o‘z burchiga mas’uliyatli bo‘lishligi,
oiladagi to‘g‘ri tarbiya vositalarining samaradorligini ta’minlab berishadi.
“ Jamiyatda estetik qadriyatlar juda muhimdir. Insonning go‘zallik va
mukammallik hissi musiqa, san’at va tabiat bilan bog‘liqdir. Tabiatning yam-yashil
vodiylari, toza suvli buloqlar, chiroyli gullar va qushlar nafaqat moddiy boylik,
balki ijod va ruhiy quvvat manbaidir. Inson va tabiat o‘rtasida uzviy bog‘liqlik
3
Айматов А.Қ. Шахснинг табиатга экоэстетик муносабатини шакллантириш масалалари.
Монография. -Т., 2017. -Б.20.

mavjud bo‘lib, inson hayotini ta’minlash uchun tabiat bilan doimiy aloqada
bo‘lishi zarur. Bu insonning tabiatning ajralmas qismi ekanligini anglatadi ” 4
.
Jamiyatning har bir sohasidagi barqarorlik muammosi,muqarrar ravishda,
yoshlarning tabiat bilan oqilona ekoestetik munosabatlariga borib taqaladi. Ya’ni,
“inson va jamiyat”, “inson va tabiat” o‘rtasidagi ekologik madaniy merosga
vorislikning o‘ziga xos rivojlanish qonuniyatlari boshqa hodisalar tarkibida
o‘rganilmoqda.
Bunda tarixga ikki tomonlama yondashganda ya’ni tabiat tarixi va insonlar
tarixiga qarab ajratish mumkin. Biroq har ikki tomon uzviy bog‘liqdir. Insoniyat
jamiyati mavjud ekan tabiat va insonlar tarixi bir-birini o‘zaro to‘ldirib va
quvvatlab turadilar. Shu jihatdan, ekologik madaniyatni yuksaltirish insonning
dunyoqarashiga muvofiq ekoestetik o‘zlashtirishdan iborat amaliy faoliyat
hisoblanadi. Chunki, har qanday ijtimoiy-iqtisodiy faoliyat yo‘nalishlarining
samaradorligi tabiatni o‘zgartiruvchanligida namoyon bo‘ladi. Ekologik madaniyat
esa, insonning tabiatni asrashi va muhofaza qilish faoliyatiga asos bo‘lib xizmat
qiladi. Shuning uchun ham ekologik madaniyat insonning tabiatni
o‘zgartiruvchanlik faoliyatlarini to‘xtatadi, ma’lum ma’noda, “chegaralaydi”.
“Ekologik muammolarning globallashuvi ijtimoiy ongni bu masalalarni hal
qilishga yo‘naltirishni talab qiladi. Insonning ekologik burchi va mas’uliyatini
estetik munosabatlarga aylantirish zarur, chunki ekologik ongi va madaniyati
estetik dunyoqarash bilan bog‘liq. O‘zbekistonda ekologik vaziyatni yaxshilashda
tabiatga estetik munosabat muhim omil hisoblanadi” 5
. Estetik madaniyatni
yuksaltirishga yo‘naltirilgan madaniyat integ-ratsiyasining amaliy natijasi,
muayyan estetik maqsadlarga erishishdan iborat.
2.Shaxs ma’naviyatini yuksaltirishda estetik qadriyatlarning o‘rni.
4
Султонов П.С. Экология ва атроф муҳитни муҳофаза қилиш асослари. Олий ўқув юртлари учун
дарслик. -T.: MUSIQA nashriyoti, 2007. -Б.6-7.
5
Айматов А.Қ. Шахснинг табиатга экоэстетик муносабатини шакллантириш масалалари.
Монография. –Т.: 2017. -Б.7.

Turmush estetikasi i nsonlarning hayot faoliiyati kechadigan ijtimoiy
tuzulma, sifatida estetik qadriyatlarning kundalik hayoti bilan bog’lab inson
faoliyatining mantiqlik tomon borishini o’zida ifoda etadi. Turmush estetikasi
shaxs ijtimoiylashuvi, natijasida tiklanib, qaytadan tashkomillashib va shakl va
ijobiy qaror toptirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Bugungi kunda insonlarni
zavqlantiradigan, yangi narsalar dunyosini yaratish va inson ehtiyoji uchun
turmush estetikasining asosiy unsurlaridan biri hisobla n adi.
Xuddi shunday tamoyillar insonni estetik zavqlanishga, go’zallik va
xunuklikni ajaratib, ularga baho berib munosabat bildirish, o’z e’htiyoji yo’lida
yangi narsalar dunyosini yaratib, ularning jozibasini oshirish yo’lida insonlardan
amaliy harakatlarini talab qiladi. Biz mustaqillikka erishgan dastlabki yillardan
boshlab aholimizning turmush darajasini oshirish borasida jamiyatning turli
sohasida ko’plab islohatlar amalga oshirish orqali jamiyat hayotida, yangi
qadriyatlarni vujudga keltira oldik. Fuqarolarimizning hayotdan rozi qilishdek
amaliy ishlar, o’z navbatida kishilarning kundalik turmush darajasini o’nglash
bilan birga, ularni hayotga bo’lgan munosabatini o’zgartirishda muhim me’zon
bo’la oldi desak mubolag’a bo’lmaydi. O’ttiz yildan ortiq mustaqillik davrida
aholining turmush sharoitlarini yaxshilash borasida ko’pgina ezgu va xayrli ishlar
qilinib, ular bugungi kunda davlatimizning barcha hududlarida keng ko’lamda
davom ettirilib kelinmoqda.
Turmush estetikasi insonlarni o’rab turgan narsalar dunyosiga estetik
munosabatni namayon etadigan soha bo’lib u hayotda inson estetik tafakkurini
rivojlantirishda asosiy vazifani bajaradi. Inson hayoti davomida oila bag’rida
yashashi, o’zining xulqi, kiyinishi, muamulasi, o’zini tutish me’yorlariga odatlanib
boradi. Bu jarayon o’z navbatida turmushni go’zal qadriyatlar bilan to’ldirishni,
ularga tayanib, yashashni o’rganish davr talabidir. Anashu maydon ta’sirida
insonning estetik ongi, tafakkuri, shakllanib insonning estetik didi rivojjlanadi.
Insonning estetik didi insonlar orasidagi iste’molda bo’lgan qadriyatlarni
o’zlashtirishda namoyon bo’ladigan ma’naviy xodisa hisoblannadi.

Buning ta’sirida inson narsalar dunyosiga nisbatan qadr, baholaash, kerakli
va keraksiz narsalarni tanlash, farqlash, ajrata olish ko’nikmasi va malakalari
shakllanib, rivojlanib boradi. Hayotning shunday vaziyatlarida insondan talab
qilinadigan narsa insonning tanlash imkoniyati hisoblanadi. Insondagi tanlash
erkinligi insonlar tomonidan narsalar dunyosiga baho berish, ularni farqlash va
ajrata olish ko’nikmasini qay darajada rivojlanganligini ko’rsatib, uning estetik
didining kuchli yoki kuchsizligini namoyon qilib turadi. Inson shunday sifatlar
insonlarga xos bo’lib, shu fazilatlar tufayli inson qadr-qimmatini topib, jamiyatda
o’rni va mavqiyeni belgilaydi.
Bugungi globallashuv sharoitida insonlar zamonamiz yaratgan qadriyatlar
ruhida va ta’sirida yashash va faoliyat olib borishlari ushbu tushunchlarning
mohiyatan qadrsizlanib, estetik jozibadorligi yo’qolib, iste’molda kamayib
borayotganligidan dalolat bermoqda. Bugungi tahlikali vaziyatidan kelib chiqib
aytganda inson shaxsi, uning kamolati, ertangi kun haqida qayg’úrish, yoshlarni
tarbiya qilish borasida yangicha usul va mexanizmlarni ishlab chiqishni taqazo
qilmoqda. Biz mustaqillik sharofati bilan shunday imtiyoz va imkoniyatlarni
qo’lga kiritish bilan birga, ularga nisbatan munosabatimiz o’zgardi, yangicha
qadriyatlarni hayotimizga keng ko’lamda joriy qilishni zamonamizni o’zi
imkoniyat yaratib, zaruratga aylantirmoqda va estetik didini oshirishga qaratilgan
kundalik faoliyatimizda sustkashlikka yo’l qo’ymasligimiz lozim hamda inson
undan uzoqda va aloqada bo’lmasdan, turib yashay olmasligi ayni haqiqatdir.
Inson tomonidan amaliy o’zlashtirilib istemolga kiritilgan har qanday
qadriyat o’zining mazmun mohiyatiga ko’ra insonlarni kundalik ehtiyojlarini
qondirib, jamiyatda foydali faoliyat turlarini ko’payishiga xizmat qiladi.
Yaratilgan yangi qadriyat insonlarga foyda keltirish bilan birga insonlar o’rtasida
va chiroyli narsalarga nisbatan munosanbatini o’zgarishiga olib keladi. Yangi
qadriyatlar ta’sirida shakllangan insonning estetik didi inson va jamiyat hoyoti
uchun muhim sanaladi. Buning natijasida inson o’ziga foyda keltirivchi narsalar
dunyosini azaldan unga o’zgacha qarab uni o’zlashtirib kelgan, istemolga aylanib

ketgan bu qadriyatlar insonlarning har doim jamiayatda estetik mayl va xohish
bilan yashashi, narsalarni chiroyli, bejirim, qulay, jozibali, xususiyatlariga e’tibor
qaratib uni rivojlanishi va rivojlantirishga bo’lgan intilish va qiziqish insonning
estetik ongini rivojlantirib, estetik didini mustaxkam bo’lishini ta’minlab kelgan.
Insonlar kundalik turmush tarzida istemoldagi qadriyatlarni narsalarni
mohiyatidan kelib chiqib munosabat bildirishi, tanlanishi, inson hayotini chiroyli
ko’rkam bo’lishini, ta’minlab, ularning kundalik turmushidan zavqlantirib,
lazzatlanib, huzurlanib, yashashlarida muhim o’rin egallaydi. Insonning
turmushida urfga kirib, hayotiy faoliyatida muhim sanalishi bois, bugungi kunda
turmush estetikasini to’g’ri yo’lga qo’yish, uni rivojlantirishning aniq
mexanizmlarini ishlab chiqish va iste’molga kiritish vaziyat taqoza qiladigan,
muhim ijtimoiy muammolar orasida o’zining ta’sirchanligi bilan, barcha
insonlarga umumiy ta’sir qilishi bilan ajralib turadi.
Hozirgi kunda O‘zbekistonning barcha hududlarida aholining turmush
darajasini oshirishga qaratilgan chora-tadbirlar ishlab chiqilib joylarda o‘z
tasdig‘ini ko‘rsatib o‘zini oqlamoqda. Aslida inson butun umri davomida yaxshi
yashashga intiladi. Inson o‘zining o‘sib boruvchi ehtiyojiga ketadigan barcha
narsalarni tabiatdan oladi. Shuning uchun yildan-yilga aholi sonining oshib borishi
natijasida tabiiy resurslardan oqilona foydalanish borasida kun tartibiga dolzarb
vazifalarni qo‘yilmoqda. Insonlarning o‘sib boruvchi ehtiyojini hisobga olib
davlatimiz tabiiy resurslarni davlat muhofazasiga kiritilib, Konstitutsiyamizda
asosiy norma sifatida belgilab qo‘yildi.
3. Istiqlol sharoitida badiiy- estetik qadriyatlar ga munosabatni o’zgarishi .
Mustaqillikni qo’lga kiritgan dastlabki kunlardan boshlab jamiyat hayotini
modernizatsiya qilish, turli sohalarda islohatlarni tizimli davom ettirish ishlariga
tizimli qarash va yondashish maqsadida chora-tadbirlar ishlab chiqilib amaliyotga
bosqichma-bosqich joriy qilinib, hozirgi kunda bu ishlar mantiqiy davom ettirilib
kelinmoqda. Badiiy adabiyot inson ma’naviy olamini, ruhiyati va e’tiqodini

shakllantiruvchi muhim omildir. Badiiy asarlarda tasvirlangan qahramonlar
timsolida millatning eng ezgu fazilatlari, o‘ziga xos harakterxususiyatlari, g‘o‘zal
axloqiy hislatlari aks ettirilib, kitobxonni eng nozik tuyg‘ularini chertib,
loqaydlikdan chiqarib, xushyorlikka chorlaydi.
Inson dunyoqarashini kengayishiga xizmat qiladi.Badiiy adabiyot inson
ruhiyatiga singib, qalbi orqali tafakkuriga ta’sir ko‘rsatadi. Aqliy rivojlantirib,
asarda tarannum etilgan insoniy tuyg‘ularni kishi tabiatiga singib borishiga xizmat
qiladi. Badiiy ijod namunalarini o‘qish orqali odamda mustaqil fikrlash, o‘z
hayotiy qarashlarini ifodalash, yaxshi-yomonni, oq va qorani ajratish, g‘urur,
iftixor, insonparvarlik kabi tuyg‘ular paydo bo‘ladi.
Salbiy qahramonlardan nafratlanish, ijobiy qahramonlarga taqlid qilish
zamirida, hayotda muayyan vaziyatlarda o‘z hayotiy pozitsiyasini namoyon qilib,
tahliliy fikrlash qobiliyati rivojlanadi. Badiiy adabiyot avvalo so‘z va ruhiyat
me’mori bo‘lib, shaxs axloqiy va estetik tarbiyasida muhim ahamiyat kasb etadi. U
insonning nozik tuyg‘ularini chertib, o‘zi ifoda etayotgan badiiy obrazlar orqali
odamlarni to‘lqinlantirib, muayyan jamiyat yoki xalq, millatning o‘y-kechinmalari,
orzu-umidlari va intilishlarini ham ifoda etadi.Eng asosiysi, yuksak badiiy adabiyot
namunalari ma’naviy kamolotimizga xizmat qiladi.
Badiiy adabiyot jamiyatdagi butun boshli voqelikni, muammolarni, olam va
odamni, tabiat va insonni o‘zida universal aks ettira oladi. Bugungi tahlikali
dunyoda tobora inson qalbi va ongini egallash uchun kurash avj olayotgan bir
paytda yurtimizga milliy mentalitetimizga yot bo‘lgan turli xil axborot oqimlarini
kirib kelishga intilishlari kuchayib borayotganligi, odamlarning ma’naviy
dunyosini izdan chiqarib, jamiyatni parokanda qilishga, birdamlikni yo‘qotish,
xalq orasiga nifoq solish orqali mamlakatni ham kuchsizlantirishga urunishlar
ko‘zga tashlanmoqda. Bu esa o‘z nabatida milliy g‘oya, milliy mafkuraga bo‘lgan
e’tiborni kuchaytirishni taqazo etadi.

Xalqni birdamlikka chorlashda, milliy g‘oyamizni, jamiyatimizni milliy
mafkurasini asosiy maqsadi bo‘lmish ahillik, inoqlik kabilarni yoshlarga
singdirishda badiiy adabiyotdan maqsadli foydalanish juda muhim. Badiiy
adabiyot har doim jamiyat hayotiga faol ta’sir etib, olg‘a intilish va fikriy sog‘lom
bo‘lishga undab kelgan. Abdulla Qodiriy asarlaridagi qahramonlari orqali yosh
avlodga o‘z taqdirini Vatan taqdiri bilan bog‘liq ko‘ra olgan, xalqim, millatim,
kelajak avlodim deb kuyib-yonib yashay olgan kishigina chinnakam inson nomiga
munosib bo‘la olishini yorqin va ta’sirli ko‘rsatib bera olgan.
Badiiy adabiyotdagi go‘zallikni bilish, idrok etish inson badiiy estetik
tafakkurini o‘stiradi. Badiiy adabiyot namoyondalarining estetik qirralarini
o‘rganish, baholash, ibratli tomonlarini ko‘rsatish hozirgi davr shaxsini komil
inson qilib shakllantirishda alohida o‘rin egallaydi.Badiiy adabiyot bizni xalqdan
ajralmasdan, insonning nafaqat jismoniy va ichki ruhiy, ma’naviy dunyosini
mukammal tarbiyasini qamraganligi bilan ham yuqori kamolot darajasiga – ya’ni
komil inson bo‘lishiga erishish uchun xizmat qiladi.
Bugun zamon shiddat bilan rivojlanayotgan, o‘quvchilarning axborot olish
manbalari ko‘p bo‘lgan davrda ularni kitob o‘qishga qiziqtirish, kitobxonlik
madaniyatini oshirish kuning dolzarb masalalaridan biridir. Adabiyot-
insonshunoslik.Adabiyot ta’limi juda qadimdan Sharqda muhim o‘rinni egallab
kelgan.Negaki, adabiyot tuyg‘ularga ta’sir etadigan, hayot haqida fikrlashga
chorlaydigan, ruhiyatni poklaydigan, ma’naviyatni boyitadigan, so‘z boyligini
oshiradigan san’atdir.
Azal-azaldan kitobga bo‘lgan mehr-muhabbat insoniyatni ma’naviy va
madaniy komillika chorlagan. Insonning, ayniqsa, bolalarning ilm olishida, shaxs
sifatida shakllanishida kitob eng samarali vositadir. Bu asrlar davomida
isbotlangan dalildir. Kitob,kitobxonlik inson ma’naviy olamning ajralmas qismidir.
Kitob o‘qishni o‘rganish, kitobxonlik ma’daniyatini shakllantirish ta’lim-tarbiya
jarayonidagi eng asosiy vazifalardan biridir. O‘quvchi kitob o‘qiganda unga
munosabat bildira olishi, ta’sirlanishi va zavqlanishi kerak. Ko‘p kitob o‘qigan

inson hayotni teran anglaydi, go‘zallikni his qiladi, atrofidagilarga yaxshilik
sog‘inadi, umrni ezgulik qilish uchun g‘animat bilib shoshiladi. Bugungi kunda
adabiyot o‘qituvchilari o‘quvchilari kitob orqali hayotga tayyorlashlari muhim.
Kitob haqiqatdan ham, mo‘jiza, unda keltirilib o‘tilgan jumlalar beixtiyor
kitobxonga yoqish, unga ruhiy ta’sir o‘tkazish, aqliy o‘stirish kabi vazifalarni
bajarishga qodir. Kitob haqida har qancha gapirish, uning sifatlarini soatlab
maqtash mumkin. Sababi, eng yaqin do‘st, eng zarur hamroh bo‘lgan kitob,
insoniyat kashf etgan ixtirolarning eng buyugi va eng qadrlisi, zamonlar o‘tsada,
o‘z o‘rnini hech nimaga bo‘shatib bermagan mo‘jizadir.
Donolar kitob, kitobxonlik haqida fikr bildirar ekan, adabiyotlar bilan oshno
qalbga hech qachon yomonlik in qurmasligini ta’kidlashadi. Kitob aqlga ham,
yurakka ham faol ta’sir ko‘rsatadi: aqlni to‘ldiradi, yurakni hissiyotchan qiladi.
Tarbiyada kitobning ahamiyati juda katta, biroq bolada kitobga muhabbat
uyg‘otish mushkul ish. Kitob o‘qish, avvalambor, qiziqishni talab qiladi. Biror
narsaga qiziqmasdan turib kitob o‘qib bo‘lmaydi. Avvalo, kishi kitobni o‘z
qiziqishlariga qarab o‘qigani ma’qul. Bolalarimizda kitobga mehr, ishtiyoq
uyg‘otish uchun, avvalo, o‘zimiz unga to‘g‘ri munosabatda bo‘lishimiz lozim.
Adabiyotga mehr qo‘yishning o‘zida bir hikmat bor. Avvalo, o‘smirlarda kitob
o‘qish ishtiyoqini shakllantirish nihoyatda murakkab jarayon. Bu masala ularning
mutolaaga bo‘lgan munosabatini belgilaydi. Tan olish kerak, yoshlarning bugungi
kitobxonlik darajasi qoniqarli emas. Bu ijtimoiy muammodan chiqib ketishning
yagona yo‘li ota-onaning yordamga kelishidir.
Maktabda o‘qituvchi, uyda ota-ona bolada kitob o‘qish ko‘nikmasini hosil
qilishi kerak. Qiziqishning o‘zi ham kitob o‘qish uchun yetarli sabab bo‘la oladi.
Bolalar ota-onalari o‘qib bergan ertaklar-u, boshlang‘ich sinfda o‘zlari o‘qiy
boshlagan hikoyalar orqali kitob dunyosiga kirib boradilar. Shuning uchun bu davr
alohida e’tibor talab qiladi. Chunki kitob o‘qishga qiziqishning poydevori mana
shu paytlarda shakllana boshlaydi. Bola bilan samimiy suhbat, uning qanday
kitoblarga qiziqishi haqida so‘rash va bu kitobni o‘qishi uchun qanday

muammolarga duch kelayotgani, muammo yechimini birgalikda hal etish bolaning
qiziqishini yanada oshiradi. O‘qilgan kitob haqida bola bilan qizg‘in suhbat
o‘tkazish, uni e’tibor bilan tinglash ham qiziqishlarning ortishiga sabab bo‘ladi.
Kitob o‘qishning siz bilmagan 21 foydasi. Mutolaa asabni tinchlantiradi. Sasseks
universiteti olimlari esa buning o‘rniga kitob o‘qishni tavsiya qilishadi.
1. Kitob o‘qish asabni tinchlantirishda eng samarali usul ekan. Atigi olti
daqiqa kitob o‘qish asabiylashishga barham beradi.
2. Mutolaa uyqusizlikdan qutulishga yordam beradi.Xotirjam bo‘lish va
uxlashga yordam beradigan eng yaxshi usul kitob o‘qishdir. Televizor yoki
telefondan tarqalayotgan yorqin nur miyaga uyg‘onish kerakligi haqida signal
yuboradi. Kitob o‘qish esa aksincha ta’sir ko‘rsatadi – miya uxlash vaqti
bo‘lganligini tushunadi.
3. Mutolaa qalbni yumshatadi.Kitob o‘qish jarayonida o‘quvchi
qahramonlar bilan birga bo‘ladi. Ularning quvonch va tashvishlariga sherik
bo‘ladi. Tadqiqotlardan ma’lum bo‘lishicha, badiiy asar o‘qigan odam hayotda
ham boshqalarning his-tuyg‘ularini yaxshi tushunar ekan.
4. Mutolaa miya faoliyatini yaxshilaydi.Emori universiteti olimlari kitob
o‘qigan insonning aqliy salohiyati bir necha kun davomida yuqori holatda
bo‘lishini isbotlashdi. Tadqiqot mualliflari kitob o‘qish miyadagi asab tolalari
sonini oshirishini ta’kidlashmoqda.
5. Mutolaa tushkunlikka qarshi kurashishga yordam beradi.Shotlandiyalik
olimlarning tadqiqotlariga qaraganda, kitob o‘qish tushkunlikni davolashning eng
samarali vositasidir. Tushkunlikka chalingan bemorlar kitob o‘qishni
boshlaganlaridan so‘ng ularning tushkunlikka tushish holatlari kamaygan.
6. Mutolaa insonni go‘zallashtiradi.Yuqori darajadagi aqliy salohiyat
insonning tashqi ko‘rinishini ham go‘zallashtiradi. Har qanday mavzuda qiziqarli
suhbat qura olish va o‘z bilimini namoyish etish suhbatdoshining mehrini
qozonishga yordam beradi.

7. Mutolaa hayotdagi maqsadini anglashga va qiyinchiliklarni yengishga
yordam beradi.Ogayo shtati universiteti olimlari inson qancha ko‘p kitob o‘qisa,
hayot yo‘lini shunchalik aniq tanlashini ta’kidlashmoqda. Kitob o‘qish hayotdagi
to‘siqlarni yengishga ham yordam beradi, deyishmoqda ular.
8. Kitob o‘qiydigan insonlar hayotda faol bo‘lishadi. San’at milliy
jamg‘armasi tomonidan o‘tkazilgan tadqiqotlar kitob o‘qiydigan insonlar madaniy
va ijtimoiy hayotda ham faol bo‘lishlarini isbotladi.
9. Mutolaa xotirani va fikrlash qobiliyatini yaxshilaydi.Har safar kitob
o‘qilganida miya faol ishlaydi. U olinayotgan ma’lumotni saqlash uchun yangi
tolalarni yaratadi. Tadqiqotlarda aniqlanishicha, doimiy ravishda kitob
o‘qiydigan insonlarda fikrlash qobiliyati boshqalarga nisbatan sekinroq pasayar
ekan.
10. Mutolaa so‘z boyligini oshiradi.Kitob o‘qiyotgan paytda notanish
so‘zlar ham uchrab qoladi. Ularning ma’nosini umumiy mazmuni orqali ham
tushunib olsa bo‘ladi. Kitob o‘qish nafaqat so‘z boyligini ko‘paytiradi, balki
umumiy savodxonlikni ham oshiradi.
11. Mutolaa yozuvchilik qobiliyatini rivojlantiradi.Kitob o‘qish jarayonida
muallifning yozish uslubi ham o‘quvchiga ta’sir ko‘rsatadi. Musiqa tinglash
jarayonida musiqachining uslubi tinglovchiga o‘tganisingari yozuvchining uslubi
hamo‘quvchining yozish uslubiga ta’sir o‘tkazadi.
12. Mutolaa chet tilini o‘rganishni osonlashtiradi.Doimiy ravishda kitob
o‘qish boshqa tillarni o‘rganishda yangi so‘zlarni oson tushunishga va yodda
saqlab qolishga yordam beradi.
13. Mutolaa tinglash qobiliyatini rivojlantiradi.Qanchalik g‘alati
tuyulmasin, kitob o‘qish tinglash qobiliyatini oshiradi, boshqalarni oson
tushunishga yordam beradi. Bu ayniqsa, kitobni ovoz chiqarib o‘qiganda yanada
samarali bo‘ladi.

14. Mutolaa ijodkorlik qobiliyatini rivojlantiradi.Obafemi Avolau
universiteti pedagoglari boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining mashg‘ulotlariga
mavzuli komikslarni kiritishganida, suratlar va so‘zlar aralashmasi bolalarning
ijodkorlik qobiliyatlarini oshirishini aniqlashdi. Kitoblar kattalarga ham ana
shunday ta’sir ko‘rsatadi.
15. Mutolaa Al’tsgeymer xastaligiga chalinishning oldini oladi.Qator
tadqiqotlardan ma’lum bo‘lishicha, ko‘p kitob o‘qigan insonlar Al’tsgeymer
kasalligiga kamroq chalinishar ekan. Miya hamxuddi boshqa a’zolarsingari
qo‘llab-quvvatlashga vamashqlar yordamidamustahkamlanishga muhtoj bo‘ladi.
Kitob o‘qish esa bu borada eng samarali usuldir.
16. Birgalikda kitob o‘qish ota-onalar va bolalarning o‘zaro
munosabatlarini yaxshilaydi. Psixologlar birgalikda kitob o‘qish jarayonida ota-
onalar va bolalar o‘rtasida o‘ziga xos munosabat o‘rnatiladi deb hisoblashadi.
Ularning aytishlaricha, bunday munosabat birgalikda televizor ko‘rganda aslo
paydo bo‘lmaydi.
17. Mutolaa moliyaviy qiyinchiliklarni bartaraf etishda yordam
beradi.Statistika ma’lumotlariga ko‘ra, umuman kitob o‘qimaydigan insonlarning
43 foizi qashshoqlikda yashaydi. Savodli insonlar orasida esa qashshoqlikda
yashaydiganlar 4 foizni tashkil etadi.
18. Ko‘p kitob o‘qiydigan bolalar darslarni yaxshi
o‘zlashtirishadi.Tadqiqotlarda aniqlanishicha, kitob o‘qishni xush ko‘radigan
bolalar maktabda ham yaxshi o‘qishadi. Ular grammatikani ham, matematikani
ham yaxshi o‘zlashtirishadi.
19. Mutolaa jinoyatchilikning oldini oladi.O‘tkazilgan tadqiqotdan ma’lum
bo‘lishicha, panjara ortida savodxonligini oshirgan jinoyatchilar ozodlikka
chiqqanlaridan so‘ng boshqa jinoyatchilarga nisbatan jinoyatga 30 foiz kamroq
qo‘l uradilar.

20. Mutolaa yaxshi hikoyago‘yga aylantiradi.Inson kitobni qancha ko‘p
o‘qisa, hikoya qilish qobiliyati shunchalik oshadi. Keraksiz gaplarni kamroq
gapirib, keraklilarini yaxshiroq yetkazadigan bo‘ladi.
21. Mutolaa yaxshilik qilishga undaydi.Faol kitobxonlar xayriya ishlari
bilan boshqalarga nisbatan uchmarta ko‘proq shug‘ullanishadi. Mutolaamuhtoj
insonlarga yordamqo‘lini cho‘zishga undaydi.
Millatni millat qilib, nomini dunyoga tanitadigan asosiy omillardan biri -
uning ma’naviy boyligidir. Qolaversa, ma’naviyat-insonni inson, millatni millat
qiladigan, ularning qiyofasini belgilab beradigan ulkan qudratga ega. Ana shunday
qudratli kuchga ega bo‘lgan, teran ma’noli tushunchani o‘sib-ulg‘ayib, kamol
topayotgan yosh avlod ongi va shuuriga singdirish va bu orqali Vatan, xalq va
millat manfaati yo‘lida kamarbastalik bilan xizmat qila oladigan, har tomonlama
yetuk, barkamol avlodni tarbiyalab, voyaga yetkazish-bugungi kunda ta’lim-
tarbiya sohasi oldida turgan eng ustuvor vazifadir.[5] Unda vatanparvarlik,
xalqparvarlik, insonparvarlik tuyg‘ulari barqaror bo‘ladi. Ana shunday har
tomonlama yetuk, barkamol avlodni tarbiyalashda ta’lim muassasalarida
o‘qitilayotgan fanlar bildan bir qatorda yoshlar bilan olib borilayotgan ma’naviy-
ma’rifiy ishlarning ham alohida o‘rni bor. Bu borada olib borilayotgan muhim
ishlarga qaramasdan, ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy sohalardagi yangilanishlar
jarayonida, ma’naviy-ma’rifiy targ'ibotda badiiy adabiyot va tasviriy san'at
imkoniyatlaridan foydalanishda pedagoglar oldidagi vazifalarga to‘siq bo‘layotgan
bir qator tizimli muammolar saqlanib qolmoqda. Mamlakatimiz aholisining 60
foizini 18 yoshdan 30 yoshgacha bo‘lgan yigit-qizlar tashkil etadi.[6] Ularning
ta’lim olishi, kasb-hunar egallashi uchun keng sharoit yaratilgan. Shu bilan birga,
yoshlarning bo‘sh vaqtlarini mazmunli o‘tkazishni tashkil etish dolzarb masala
hisoblanadi. Madaniyat, adabiyot, san'atga qiziquvchan yoshlar o‘z iqtidorlarini
namoyish etishi. Tasviriy san'at asarlari, o‘quvchilar tomonidan tayyorlangan
milliy qo‘g'irchoqlar va liboslar ko‘rgazmalarini tashkil etish; ikkinchidan, axborot
asrida o‘sib kelayotgan yosh avlodni turli axborot tahdidlari, yot va buzg‘unchi

g‘oyalar ta’siridan asrab-avaylash uchun badiiy adabiyot va tasviriy san’at
tarbiyasi orqali jamiyat a’zolarining, ayniqsa, yoshlarning yetuk ma’naviy
salohiyatini yuksaltirishda muhim omillar sirasiga kiruvchi-ma’naviy-ma’rifiy
ishlarni tashkil etishga yangicha yondashuv zarur; uchinchidan, yosh avlodni har
tomonlama yetuk, komil inson qilib tarbiyalashda, ularga badiiy adabiyot va
tasviriy san’at imkoniyatlari orqali bo‘lajak pedagoglarni ma’naviy-ma’rifiy
ishlarning mohiyatini ochib berishi-muhim vazifalardan biridir; to‘rtinchidan,
mamlakatimizning ta’lim-tarbiya tizimida bu sohada amalga oshirilayotgan ishlar
va istiqboldagi vazifalarni atroflicha tahlil va tadqiq etish zaruriyati ham tanlangan
mavzuning dolzarbligini ko‘rsatadi. Abdulla Avloniy shunday yozadi: “Fikr
tarbiyasi eng kerakli, ko‘p zamonlardan beri taqdir qilinub kelgan, muallimlarning
diqqatlariga suyanilgan muqaddas bir vazifadir.”
Yoshlarga madaniyatimiz, adabiyotimiz va san’at ilmiga oid
yodgorliklarning asl mohiyatini tо‘g‘ri anglashtishimiz, talqin qilish va izohlay
olishga doir kо‘nikma va malakalarni shakllantirishimiz lozim. Adabiyot va
san’atga doir masalalarni, milliyma’naviy qadriyatlar mazmuni va mohiyatini
ilmiy-mantiqiy jihatdan bilish, ulardagi yuksak insoniy g‘oya va tuyg‘ularni his eta
olish, turli dunyoqarash va saviyaga ega bо‘lgan yoshlarning mulohaza bildirish,
bahs yurita olishlariga erishishimiz darkor.
Ko’plab davlatlarda, ayniqsa O’zbekistonda, istiqlol davri madaniyat va
badiiy qadriyatlar yondashuvining tubdan o’zgarishini ta’minladi. Sovet ta’siridan
chiqish va yangi milliy identifikatsiyaning shakllanishi madaniy meros, badiiy
ifoda va estetik qadriyatlarni qayta baholashni talab qildi. Ushbu maqolada
O’zbekistonda istiqlolga erishgandan so’ng badiiy va estetik qadriyatlarga bo’lgan
munosabatning qanday o’zgarishi tahlil qilinadi.
Sovet rejimi davrida badiiy va estetik qadriyatlar davlat tomonidan qat’iyan
nazorat qilinardi. San’at, asosan, siyosiy propagandani targ'ib qilish vositasi
sifatida xizmat qilardi va sotsialistik g’oyalarni, shu jumladan, Sovet Ittifoqining
obrazini mustahkamlashga qaratilgan edi. O’zbekistondagi badiiy va estetik ifoda,

boshqa Sovet respublikalaridagi kabi, asosan, kollektivizm, qahramonlik va
mehnatkash sinfni ulug’lash mavzulariga yo’naltirilgan edi.
San’at erkinligi cheklangan bo’lib, ko’plab an’anaviy va mahalliy o’zbek
madaniyati yoki mahalliy san’at shakllari davlatning umumiy Sovet ideologiyasiga
mos ravishda deformatsiya qilinib yoki bostirilgan edi. Ba’zi urinishlar milliy
an’analarni saqlab qolish uchun amalga oshirilgan bo’lsa-da, ular ko’pincha Sovet
g’oyalariga mos tarzda namoyish etilgan, bu esa asl madaniy kontekst va
mazmunni yo’qotishiga olib kelgan.
O’zbekiston 1991 yilda mustaqillikka erishgach, mamlakat madaniy
landshaftida katta o’zgarishlar yuz berdi. Yangi milliy identifikatsiya shakllanib,
O’zbekistonning boy tarixi, an’analarini va badiiy merosini qayta tiklashga
qaratilgan bir qator tashabbuslar boshlandi. Ushbu yondashuv faqatgina
o’tmishdagi qadriyatlarni saqlab qolish bilan cheklanmay, balki globalizatsiya
davrida yangi madaniy ifodalarni topishga qaratilgan edi.
Istiqlol davrida badiiy va estetik qadriyatlarga bo’lgan munosabatda eng
katta o’zgarishlardan biri an’anaviy san’at shakllarini qayta tiklash edi. Bunga
tarixiy yodgorliklarni tiklash, o’zbek xalq musiqa va raqslari, Suzani naqqoshligi
va ipak to’qish kabi an’anaviy san’at turlarini rivojlantirish kiradi. Milliy
bayramlar va madaniy tadbirlar bu an’anaviy san’atlarni targ’ib qilish va
rivojlantirish uchun muhim maydonlarga aylandi. San’atkorlar o’z ishlarida o’zbek
identitetini yangi shakllarda ifoda etish usullarini topa boshladilar.
An’anaviy san’atlarning qayta tiklanishi muhim bo’lsa-da, istiqlol davrida
global madaniy tendensiyalar ham ta’sir ko’rsatdi. Internetning rivojlanishi va
xalqaro aloqalarning kengayishi bilan O’zbekistondagi badiiy va estetik qadriyatlar
global harakatlardan ilhom olishga boshladi. Zamonaviy san’at turlari, masalan,
raqamli san’at, ko’cha san’ati va zamonaviy dizayn o’sha davrda yosh avlod
orasida tobora mashhur bo’la boshladi.

Bu global san’at va estetikaga bo’lgan qiziqish an’anaviy va zamonaviy
elementlarning uyg’unlashuvida o’z aksini topdi. San’atkorlar yangi ifoda
shakllarini o’rgandilar, ammo o’z milliy ildizlaridan ilhom olishni davom ettirdilar.
Ushbu aralash uslub yangi badiiy tilni yaratdi, bu esa milliy faxr va global
bog’liqlikni aks ettiradi.
Istiqlol sharoitida san’atning roli ham sezilarli darajada o’zgardi. Oldinlari
san’at asosan bezak yoki propaganda vositasi sifatida qaralgan bo’lsa, endi san’at
ijtimoiy o’zgarishlarni ta’minlash, shuningdek, hozirgi jamiyat muammolariga
e’tibor qaratish vositasi sifatida qabul qilindi. San’at jamiyatdagi kimlik, erkinlik
va modernizatsiya bilan bog’liq muammolarni muhokama qilish uchun maydon
bo’lib xizmat qila boshladi.
Ko’plab san’atkorlar o’z ishlarida siyosiy korrupsiya, atrof-muhitning
ifloslanishi va iqtisodiy o’zgarishlar kabi zamonaviy masalalar haqida tanqidiy
fikrlarni ifodalashni boshladilar. San’atning jamiyatning ovozi sifatida yangi roli
Sovet davrining propagandaga asoslangan san’atidan sezilarli darajada farq qildi.
Xulosa qilib aytganda, O’zbekistonda istiqlol davri badiiy va estetik
qadriyatlarga bo’lgan munosabatni tubdan o’zgartirdi. Sovet ideologiyalaridan voz
kechib, milliy merosni saqlash va rivojlantirishga qaratilgan yangi yondashuv,
an’anaviy san’atlarning qayta tiklanishiga va yangi ifoda shakllarining paydo
bo’lishiga olib keldi. Globalizatsiyaning ta’siri va milliy identitetning qayta
tiklanishi badiiy landshaftning dinamik tarzda rivojlanishiga sabab bo’ldi. Bugungi
O’zbekistonda san’at faqatgina o’tmishni aks ettirmaydi, balki mustaqil
jamiyatning umidlari va muammolarini ifodalash uchun bir vosita sifatida xizmat
qilmoqda.

ADABIYOTLAR:
1. Каримов И.А. Юксак маънавият – енгилмас куч. –Т.: “Маънавият”, 2016. –Б.32.
2.Айматов А.Қ. Шахснинг табиатга экоэстетик муносабатини шакллантириш масалалари.
Монография. -Т., 2017. -Б.20.
3. Султонов П.С. Экология ва атроф муҳитни муҳофаза қилиш асослари. Олий ўқув
юртлари учун дарслик. -T.: MUSIQA nashriyoti, 2007. -Б.6-7.
4.Шодиметов Ю. Ижтимоий экологияга кириш. Дарслик. –Т.: Ўқитувчи, 1994. -Б.41.
AXBOROT MANBALARI :
1. www . ziyonet . uz .
2. www . edu . uz .
3. www . google . uz .
4. www . gov . uz

Estetik qadriyatlar ularning tiklanishi va ahamiyati

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish