Estetika Estetikaning predmeti, maksadi va vazifalari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	62.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Estetika Estetikaning predmeti, maksadi va vazifalari

Купить

E stetika: Estetikaning predmeti, maksadi va vazifalari
Reja
1. 1."Estetika" fanining obekti va falsafiy moxiyati. "Estetika" xakidagi
karashlar tarixi
2. 2 .Estetika kategoriyalarining an’anaviy va zamonaviy tasnifi vauning
turlari :Guzallik,ulugvorlik,fojieaviylik,kulgulilik
3. Guzallik va uning mukobillari. Fojeaviylik (tragediya) kategoriyasi.
Kulgililik kategoriyasi.
4. Estetika kategoriyalarining uzaro alokadorligi .

E stetika kategoriyalarining tasnifi
Har bir fanning muayyan tadqiqot obekti bo‘lib, bu obekt tabiat, jamiyat va
tafakkur haqida yangi bilimlar hosil qilishga qonun va kategoriyalar asosida
olamni yangidan idrok etishga qaratilgan bo‘ladi. Ma’lumki, dialektikaning biror-
bir kategoriyasini voqelikdan ayri holda tasavvur etib bo‘lmaydi. Chunki, bu kate -
goriyalar (yaxlitlik, qism, zaruriyat, tasodif, mohiyat, sifat va h.k) insonni o‘rab
turgan olamda sodir bo‘ladigan voqea-hodisalar haqida aniq xulosalar chiqarishga,
ularni to‘g‘ri tahlil etishga ko‘mak beradi. Estetika ham falsafiy fan sifatida
o‘zining qonun va kategoriyalariga ega. Estetika kategoriyalari (go‘zallik, hu -
nuklik, ulug‘vorlik, tubanlik, fojiaviylik, kulgililik va h.k.) inson va tabiat, inson va
jamiyat, inson va ijtimoiy borliq bilan doimo hamkorlikda vujudga keladi.
Estetika kategoriyalarining yaxlit tizimini ishlab chiqish muammosi ko‘p
yillardan buyon olimlar e’tiborini jalb etib kelmoqda. Bu borada go‘zallik,
ulug‘vorlik, fojiaviylik, kulgulilik, xunuklik kabi an’anaviy ko‘rinish ko‘pgina
adabiyotlarda o‘z aksini topgan. Biroq, bizningcha, mazkur kategorial tasnifdagi
ketma–ketlik va ular orasidagi bog‘liqlik o‘zini to‘laqonli ko‘rsatib bera olmaydi.
Bugungi kunda go‘zallik – ulug‘vorlik – fojiaviylik – kulgililik; estetik ideal –
estetik did – estetik tuyg‘u; san’at – badiiy obraz – ijodkorlik ko‘rinishdagi tizim
estetika fanining kategoriyalar tasnifida kengroq qo‘llanilmoqda.
Estetik kategoriyalarning tasnifi, tizimlari, turlari va xususiyatlari rus
nafosatshunos olimlarining qator tadqiqotlarida o‘rganilgan. Ayniqsa,
Ye.G.Yakovlev tomonidan estetika kategoriyalarining tizimlashtirilishi bir qadar
qiziqarli va kengqamrovliligi bilan muhim ahamiyatga ega. U o‘zi ishlab chiqqan
tizimda kategoriyalarni uchta guruxga ajratadi. Bular: 1) obektiv, 2) obektiv-
subektiv, 3) subektiv. Bu tizim ushbu jadvalda quyidagicha aks etgan:
Nafosat Universal kategoriyalar
Go‘zallik Estetik ideal San’at
Ulug‘vorlik Estetik did Badiiy obraz
Fojeaviylik Estetik tuyg‘u Ijod

Obektiv kategoriyalar Obektiv-subektiv kategoriyalar Subektiv
kategoriyalar
Ye.G.Yakovlevning fikriga ko‘ra, mazkur tizim shu turda yaratilgan boshqa
tizimlardan o‘zining universal-kengqamrovli mazmun va falsafiy-estetik mohiyat
kasb etib, moslashuvchanlik (subordinasiya) va muvofiqlashtiruvchilik
(koordinasiya) tamoyilini mujassam etgani xolda “ontologik-fenomenologik va
ijtimoiy-gnoseologik jihatlar”ga ega.
Ayniqsa, V.P.Shestakovning estetika kategoriyalari tarixi, ularni
tizimlashtirish muammolari, kategoriyalarga o‘ziga xos yondoshuvning zamonaviy
talqinlari hamda estetik kategoriyalar tasnifiga doir salmoqli tadqiqotlari bugungi
kunda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan. Faylasuf bu borada yuыorida nomlari
tilga olingan estetika nazariyotchilaridan farqli o‘laroq, kategoriyalarni uch
turkumga ajratadi: dastlabki kategoriyalar, umumestetik kategoriyalar, estetik
kategoriyalar ko‘rinishlari. Tadqiqot davomida mazkur turkumning har biri alohida
taxlil qilinadi. Jumladan, dastlabki kategoriyalarni faylasuf nafosatga tegishli, deb
biladi va uni beshta umumestetik kategoriyaga ajratadi: go‘zallik, fojeaaviylik,
kulgulilik, ulug‘vorlik va hunuklik.
Mazkur jadvalda V.P.Shestakov tomonidan tizimlashtirilgan
kategoriyalarning umumiy ko‘rinishi aks etgan:
Nafosat DASTLABKI KATEGORIYa
Go‘zallik
Fojeaaviylik
Kulgulilik -UMUMESTETIK KATEGORIYaLAR
Ulug‘vorlik
Hunuklik

Disgarmoniya
Dahshatlilik
Mubolag‘a
Hazil
Forig‘lanish -ESTETIK KATEGORIYaLARNING KO‘RINIShLARI
Qahramonlik
Ideal
Latofat
Garmoniya
Biroq, ta’kidlash lozimki, aksariyat adabiyotlarda estetika kategoriyalari
asosan go‘zallik – fojeaviylik – kulgulilikdan iborat uchlik sifatida taqdim etilgan.
Biroq, davrlar o‘tishi bilan bu an’anaga o‘zgartirishlar va qo‘shimchalar kiritildi.
Xususan, bu tizimga Yu.B.Borev - ulug‘vorlikni, L.N.Stolovich - hunuklikni,
M.S.Kagan - garmoniya va dramatiklikni, N.I.Kiyaщenko – qahramonlikni, o‘zbek
olimlari T.Mahmudov uyg‘unlikni, Abdulla Sher qiziqarlilikni kiritdi.
Biz yuqorida faylasuflarning estetika kategoriyalarining tarixi, uni
tizimlashtirish muammolari, ko‘rinishlari va o‘ziga xos jihatlari bilan bog‘liq
qarashlar va nazariyalarga bejiz murojaat etmadik. Agar e’tibor bergan bo‘lsangiz,
kategoriyalar tizimi qanday ko‘rinishda bo‘lmasin, ularning har birida go‘zallik
markaziy kategoriya sifatida ishtirok etmoqda.
Manashu jihatga ko‘ra go‘zallik falsafasini tushuntirishdan avval
go‘zallikning muhim mezoniy tushuncha - kategoriya sifatidagi mohiyatini ko‘rib
o‘tishni maqsadga muvofiq, deb bildik. Zero, estetika kategoriyalarining yaxlit
tizimini ishlab chiqish muammosi ko‘p yillardan buyon olimlar e’tiborini jalb etib
kelayotganligidan maqsad ham go‘zallikning falsafiy, axloqiy, xatto siyosiy
mohiyatini atroflicha o‘rganishga qaratilganligidadir.
Go‘zallik - estetikaning markaziy kategoriyasi sifatida

« G o ‘ z a l l i k » n i n g t u g a l i l m i y t a ’r i fi h a q i d a b i r o r – b i r q a t ’ i y fi k r
m a v j u d e m a s . B i r o q , g o ‘ z a l l i k n i n g i d r o k e t i l i s h i , t a b i a t d a n a m o y o n
b o ‘ l i s h i , s a n ’a t d a a k s e t i s h i h a m d a u n i n g j a m i y a t r i v o j i g a t a ’s i r i
h a q i d a b i l d i r i l g a n fi k r l a r, i l g a r i s u r i l g a n g ‘o y a l a r, y a r a t i l g a n
t a ’ l i m o t l a r o ‘ z i n i n g s a l m o g ‘ i b i l a n a h a m i y a t l i d i r. I n s o n v a u n i n g
r u h i y – j i s m o n i y, a x l o q i y – e s t e t i k f a o l i y a t i , t a b i a t v a u n d a g i h o d i s a l a r,
j a m i y a t v a u n d a r o ‘ y b e r a y o t g a n i j t i m o i y – m a ’n a v i y, s i y o s i y – i q t i s o d i y
j a r a y o n l a r g o ‘ z a l l i k k a y o n d o s h u v n i n g t a r i x a n t a r k i b t o p g a n a s o s i y
o b e k t l a r i d i r. S h u n i a l o h i d a t a ’ k i d l a s h z a r u r k i , g o ‘ z a l l i k h a q i d a g i
q a r a s h l a r v a n a z a r i y a l a r m a r k a z i g a « G o ‘ z a l l i k n i m a ? » d e g a n s a v o l
q o ‘ y i l a d i – y u , a m m o u l a r n i n g a k s a r i y a t i d a « N i m a g o ‘ z a l ? » d e g a n
j a v o b n i k o ‘r a m i z . S h u n i n g u c h u n h a m o d a t d a , g o ‘ z a l l i k i k k i o m i l
a s o s i d a y u z a g a k e l a d i . B u l a r : i n s o n t a f a k k u r i v a m e h n a t i n i n g m a h s u l i
n a t i j a s i d a y a r a t i l a d i g a n g o ‘ z a l l i k ; i n s o n t a f a k k u r i d a n t a s h q a r i d a ,
i n s o n g a b o g ‘ l i q b o ‘ l m a g a n x o l d a y u z a g a k e l a d i g a n g o ‘ z a l l i k .
B i r i n c h i s i d a a q l , r u h v a x i s s i y o t u s t u v o r b o ‘ l s a , i k k i n c h i s i d a m a k o n v a
z a m o n s a l m o q l i o ‘r i n n i e g a l l a y d i .

N a f o s a t f a l s a f a s i g o ‘ z a l l i k n i b i l i s h n i n g m a h s u l i d e b b i l a d i .
C h u n k i , v o q e l i k d a g i h a r q a n d a y n a r s a - h o d i s a n i n g g o ‘ z a l l i g i u n i n g
i s h o n c h l i l i k , h a q q o n i y l i k v a r e a l l i g i b i l a n b e l g i l a n a d i . Z e r o i n s o n
n a z a r i t u s h g a n g o ‘ z a l l i k k i n a q a d r i y a t g a a y l a n a d i . B u n d a n t a s h q a r i ,
i n s o n g o ‘ z a l l i k h a q i d a g i d a s t l a b k i m a ’ l u m o t n i 5 t a s e z g i n i n g e n g
r i v o j l a n g a n t u r i b o ‘ l m i s h k o ‘r i s h s e z g i s i o r q a l i o ‘ z l a s h t i r a d i , u n d a n
s o ‘n g e s h i t i s h , t a ’ m b i l i s h , h i d b i l i s h v a t a n a s e z g i s i n a t i j a s i d a
g o ‘ z a l l i k a n g l a n a d i h a m d a x i s e t i l a d i . M a s a l a n , h a r i d q i l m o q c h i
b o ‘ l g a n k i y i m i n g i z n i , i s t e ’m o l q i l m o q c h i b o ‘ l g a n t a o m n i , t u r m u s h i n g i z
u c h u n z a r u r b o ‘ l a d i g a n j i h o z n i a v v a l o k o ‘r a s i z , o ‘r g a n a s i z , t o m o s h a
q i l a s i z , s o ‘n g r a s i f a t i g a , q u l a y l i g i g a i s h o n c h h o s i l q i l g a n i n g i z d a n
k e y i n e h t i y o j i n g i z u c h u n i s h l a t a s i z . . . Ya r a s h m a g a n k i y i m n i k i y i s h
n a q a d a r k u l g i l i v a h u n u k l i g i n i t a s a v v u r q i l i s h q i y i n e m a s . S h u n d a y
e k a n , g o ‘ z a l l i k x u s u s i y a t l a r i n i n g n a m o y o n b o ‘ l i s h i d a s e z g i l a r n i n g
a l o h i d a a h a m i y a t g a e g a e k a n l i g i n i e ’ t i b o r d a n c h e t d a q o l d i r m a s l i k
z a r u r. S h u n i n g d e k , g o ‘ z a l l i k h a q i d a g i q a r a s h l a r t a x l i l i s h u n d a n
d a l o l a t b e r a d i k i , m a z k u r b e s h s e z g i h a m g o ‘ z a l l i k n i t o ‘ l a q o n l i a k s
e t t i r i s h u c h u n y e t a r l i e m a s .
Chunonchi, ko‘zga ko‘rinadigan hamda tafakkurning maxsuli sifatida real
voqelikka aylangan narsalar o‘z–o‘zicha yuzaga kelmaydi va shakllanmaydi.
Ularning asosi hamda shakli va mazmuni muayyan unsur (element)lardan tashkil
topadi.
Go‘zallikning namoyon bo‘lishi, shakllanishi va xis etilishida muayyan
unsurlar mezoniy vazifasini o‘taydi. Bular - me’yor, maqsadga muvofiqlik,
tartiblilik, uyg‘unlik, hamoxanglik, moslik, yaxlitlik, birlik, mutanosiblik, tenglik
va hokazo. Mazkur tushunchalar narsa–hodisalarda bevosita yoki bilvosita ishtirok
etib, undagi go‘zallikni namoyon ettiradi. Masalan, bahor faslining go‘zalligi
tabiatning uyg‘onishi, ko‘klamning yuz ochishi bilan, qish fasli esa oppoq qor
bilan o‘ziga xos go‘zallikni namoyon etadi. Tabiatning ikkala faslida ham
go‘zallikning moslik va mutanosiblik unsuri muhim ahamiyat kasb etadi.

Go‘zallik sifatlari tug‘yoniylik, maftunkorlik, foydalilik, mo‘jizaviylik singari
tushunchalar orqali izohlanadi. Go‘zallikning xususiyatlari esa qulaylik,
manfaatdorlik, yoqimlilik, chiroylilik tushunchalari bilan belgilanadi. Unsurlar,
sifatlar va xususiyatlar uyg‘un bo‘lgan narsa–hodisalargina chinakam go‘zallikni
aks ettirishi mumkin. Zero, chiroyli narsaning sifati bizning manfaatimiz uchun
hamoxang bo‘lmasa yoki bizning maqsadlarimizga mos kelmasa u har qancha
maftunkor bo‘lmasin go‘zallik sifatida baxolanmaydi.
Shu o‘rinda go‘zallik tushunchasi «chiroyli», «ko‘rkam», «nafis»,
«jozibador», «maftunkor», «latofatli» kabi tushunchalarga nisbatan kengqamrovli
va ustuvor ekanligini alohida ta’kidlash joiz. Ayniqsa, go‘zallik bilan kundalik
turmushimizda tez–tez tilga olinadigan «chiroylilik» tushunchasi orasida muayyan
tafovutlar mavjud.
Chiroylilik – narsalarning tashqi ko‘rinishini, holatini, bajarilgan ish yoki
qilingan harakatdagi o‘zaro hamohanglikni ifodalovchi tushuncha. Chi roylilik
insonlarda yoqimli taassurot qoldiradi, ammo ayni bir paytda o‘sha chiroyli
bo‘lgan narsa–hodisa yoqimsiz holatlarni ham vujudga keltiradi. Masalan,
«Bangidevona» o‘simligining guli oppoq, chiroyli bo‘ladi. Ammo, gulining hidi
yoqimsiz, tanasidan sassiq xid chiqadi. Shu ma’noda aytishimiz mumkinki,
chiroylilik narsa–hodisaning yoki shakl yoki mazmunidagi xususiyatni aks ettirishi
bilan kishida yoqimli taassurot qoldiradi. Shuning uchun ham narsa–hodisalarning
faqat shakl (tashqi) yoki faqat mazmun (ichki) mohiyatiga qarab unga go‘zallik
iborasini ishlatish o‘rinli emas. Zero, go‘zallik narsa–hodisalarning faqat bir
tomoninigina aks ettirmaydi, aksincha u mazmun bilan shaklning uyg‘unligi,
mosligi, hamoxangligi, maqsadga muvofiqligi asosida shakllanadi. Shu ma’noda
go‘zallik ham obektiv ham subektiv xususiyatga ega. Tabiat go‘zalligi obekt
(inson) va subekt (o‘simlik va hayvonot dunyosi)ning tartibi va uyg‘unligiga
asoslanadi. Uyg‘unlik va tartibning buzilishi esa tabiat va inson uchun zararli
oqibatlarga olib kelishini bugungi kundagi ekologik muammolar orqali ko‘rishimiz
mumkin...

Shaxsning ijtimoiy jarayonlar bilan bo‘ladigan munosabatlarida go‘zallik
nisbiylik xususiyatiga ega bo‘ladi. Bu xolat ayniqsa, go‘zallikning moddiy va
ma’naviy qadriyatlar tizimidagi o‘rnida yaqqol ko‘zga tashlanadi. Chunki,
go‘zallikning har qanday taxlili shaxs va jamiyat munosabatlari bilan muqoyasa
qilingandagina uning ijtimoiy–ma’naviy xususiyatlari yanada oydinlashadi. Shu
bois go‘zallikning ma’naviy va moddiy qadriyatlar tizimidagi o‘rniga e’tibor
qaratish maqsadga muvofiq.
Ma’naviy qadriyatlar va go‘zallik. Vatanimiz o‘z mustaqilligini qo‘lga
kiritgandan so‘ng milliy–ma’naviy qadriyatlarga yangicha munosabat bildirildi,
xalqona, ilg‘or an’analar shakllandi, milliy iftixorni yuksaltirishga keng
jamoatchilik fikri jalb qilindi. Ana shularning natijasi o‘laroq, mamlakatimizda
amalga oshirilgan ezgu ishlarning ko‘lami kengaydi. Endilikda bunyodkorlik
g‘oyasi go‘zallik tushunchasi bilan hamoxang olib borilganligini bilish, anglash va
tasavvur qilish qiyin emas. Buni o‘zbek san’atida amalga oshirilgan ishlar orqali
yaqqol ko‘rishimiz mumkin.
Ma’lumki, san’at borliqni to‘g‘ridan–to‘g‘ri ko‘chirib olib tasvirlamaydi,
aksincha uni badiiy qiyofalar vositasida ifo dalaydi. Shunga ko‘ra, san’at asari
insonni faqat voqelikdagi go‘zalliklar bilan cheklanmaslikka, ayni paytda mavjud
go‘zal liklarni ongli tarzda mushohada qilishga, baholashga undaydi. Rassomlik
san’ati go‘zallikni bizga shu tariqa namoyon etadi. Bu borada Ro‘zi Chorievning
«Bolalik xotiralari», «Zamondoshlarim» portretlar turkumi, «Farg‘ona vodiysi»
kabi rangtasvir asarlari fikrimizning yorqin ifodasidir. Shu bois uning kartinalarini
o‘zbek estradasining yulduzi Botir Zokirov «qo‘shiq deb atash mumkin» degan
edi. «Uning «Beshik» deb nomlangan kartinasida qizil gilamda o‘tirgan ona beshik
ustiga engashgan, gilamning milliy naqshlari, qadimiy o‘zbek beshigi, ona
ko‘ylagining yorqin rangi, uning orqasiga tashlangan uzun soch o‘rimi – bularning
barchasi o‘zbek xalq qo‘shig‘i – «Qora sochim»ni yodga soladi. Rassomning
«Anor pishganda» kartinasi ham hayrat, quvonchga to‘la yoshlik qo‘shig‘iday
taassurot qoldiradi.

Yetuk rassomlar hayotning barcha hodisalarini rangtasvir orqali ko‘radi,
ularga ijod manbai sifatida qaraydi, san’atning hamma uchun zarur ekanligiga
qatiy ishonadi. Shu bois ularning asarlaridagi go‘zallik ruxi insonlarni rangtasvirni
sevishga da’vat etadi, tasviriy san’atni xis qilish va uni idrok etishga chaqiradi.
Bunday xususiyatlar O‘rol Tansiqboev, Chingiz Ahmarov, Bahodir Jalolov,
Javlon Umarbekov, Alisher Mirzaev, Dilyor Imomov kabi atoqli rassom lar hamda
Akmal Nuriddinov, Sergey Alibekov, Ortiqali Qozoqov singari musavvirlarning
realistik yo‘nalishdagi asar larida o‘z aksini topgan. Ularning asarla rida go‘zallik
nafaqat rassomning shaxsiy ideali, balki o‘zida xalq hayotining muhim bo‘lagini
mujassam etganligi, in sonlarning tafakkuri va qalbiga ta’sir ko‘rsatishi bilan bel -
gilanadi. Go‘zallikni yaratishda rassomning zimmasiga yuklana digan mas’uliyat
yuksakligi va muqaddasligi ham ana shunda. Bu xususda nafosatshunos olim Tilab
Mahmudov shunday deydi: «Qachonki san’at asarlari muhim hayotiy
muammolarni aks ettirsa yoki xalq kayfiyati va g‘oyalarini ifodalasa, ular
millionlab mehnatkashlarning ezgu hamrohiga aylanadi. Bunday asarlar hech
qachon xalqdan, ama liyotdan ajralgan emas. Rassomning millat hayoti bilan
aloqasigina yangi va asl san’at asarlarining paydo bo‘lishida muhim manba bo‘lib
xizmat qiladi».
Ma’lumki, har bir xalqda boshqa xalqlarda uchramaydigan, boshqalar uchun
o‘rnak bo‘ladigan xususiyatlar mavjud. Go‘zallikni idrok etishi, undan zavqlanishi,
badiiy tafakkur qobiliyatining qandayligiga qarab ham xalqqa, millatga baho
beriladi. Shunday xolatlar bo‘ladiki, o‘zga millat vakilining go‘zallikdan zavq
olish saviyasi ikkinchi bir millat estetik idealiga mos kelmaydi. Bu xolat gohida
ijobiy, gohida esa estetik idrok ko‘lamini to raytirib, milliy o‘ziga xoslik haqida
noto‘g‘ri tasavvurlarni paydo qilishga olib keladi. Bu ayniqsa, san’atga bo‘lgan
munosabatda ko‘proq ko‘zga tashlanadi. Biroq, har ikki xolatda ham qiyoslash,
birining ilg‘or qadriyatlarini ikkinchisi tomonidan ongli tarzda o‘zlashtirish,
o‘zidagi kamchiliklarni bartaraf qilish jamiyat hayotida go‘zallikning ravnaq
topishiga ko‘maklashadi.

Har qanday ma’naviy, siyosiy, ijtimoiy hodisa davrlar o‘tishi bilan
takrorlanadi. Ammo, bu takrorlanishlar avvalgilari bilan bir xil bo‘lmaydi, u
muayyan yangiliklar, yangicha munosabatlar orqali rivojlanib boradi. Insonning ta -
rixiy tafakkuri o‘zlikni anglashga qaratilgan muayyan jarayonlar orqali belgilanib,
zaruriylik nuqtai–nazaridan olam tajri balarini o‘zlashtirishga qaratilgan bo‘ladi.
Inson tomonidan qadriyatlardagi go‘zallikni o‘z lashtirish, idrok etish ana shunday
tajri balar sirasiga kiradi. Zotan, inson hayotini, yashash tarzini, faoliyatini
belgilash vazifasini o‘z zimmasiga olgan integrasiya jarayonlarida bu masalaning
ijobiy hal etilishi g‘oyatda zarur.
Umuman olganda, ma’naviy qadriyatlar tizimida go‘zallikni barqaror etish
qo‘yidagilar bilan belgilanadi:
– san’atda sog‘lom ruhiyat va hayot haqidagi tasavvurlarni vujudga keltirish;
– real hayot haqiqatini in’ikos ettirish;
– jonli insoniy tafakkur va dunyoqarash manbaini yaratish;
– asarga ongli dunyoqarashga asoslangan ijod erkinligini, mustaqil fikrlash
hamda zamon bilan hamnafaslik ruhini sing dirish;
– yangilanayotgan hayot jarayonlariga yaqinlashish va uning ilg‘or
tomonlarini yoritish, ularni mazmunan boyitish;
– yangicha uslub va badiiy usullardan foydalanish, san’at asarida shakliy
go‘zallikka erishish.
Go‘zallik va moddiy qadriyatlar . Har qanday nazariya amaliyot bilan uyg‘un
bo‘lsagina yashay oladi. Bu qoida go‘zallik tushunchasiga ham tegishli. Ma’lumki,
estetik faoliyatning qator turlari amaliyot bilan chambarchas bog‘liq xolda
rivojlanadi. Masalan, me’morlik sohasi. U o‘zida ham moddiy ham ma’naviy
qadriyatlarni aks ettiradi. Chinakam me’moriy obidaning go‘zalligi faqat tashqi
ko‘rinishi bilangina emas, balki mexanika qonunlarining yangi materiallar bilan
boyitilganligi, me’morlikning qadimiy an’analarini yangi ko‘rinishlar orqali
namoyon qilish natijasida yuzaga keladi. Bugungi kunda zamonaviy me’morlikni
xuddi shunday tasavvur qilish mumkin. Me’morlikdagi go‘zallikning o‘ziga
xosligi, binoning ko‘ rinishi, uning insonga estetik zavq bag‘ishlashi, bino shakli va

mazmunining hamohangligi bilan belgilanadi. Azaldan musulmon
me’morchiligida qurilayotgan bino, in shootga nisbatan «foydalansa bo‘laveradi»
qabilidagi yuzaki munosabat bilan emas, balki «Bu obida insonga zarur bo‘lgan
eh tiyojni to‘laqonli tarzda qondirishga hizmat qilmog‘i lozim», degan tamoyil
birlamchi ahamiyat kasb etgan. Shuning uchun ham Xiva, Buhoro, Samarqand,
Toshkent, Shaxrisabz, Qarshi kabi ko‘hna shaharlarimizda qad rostlab turgan
me’moriy obidalar o‘z taro vatini hanuzgacha yo‘qotgan emas.
Arab madaniyatshunosi Said Husayn Nasr o‘zining musulmon dunyosi
san’ati, madaniyati va me’morchiligiga doir tadqiqotlarida go‘zallikning nazariy va
amaliy tomonlariga e’tiborni qaratadi. U islom madaniyatida go‘zallikni nazariy
jihatdan tahlil qilish g‘arbdagidek yuqori bosqichda emasligini uqtiradi. Uning
fikriga ko‘ra, go‘zallik ilohiy ijod mahsuli, uni inson tafakkuri tushunib yetishga
ojizlik qiladi. Ayni paytda go‘zallikning paydo bo‘lishi insonning ma’naviy olami
bilan bog‘liq hodisa. Go‘zallikning ko‘rinib turuvchi shakli esa me’mor lik,
miniatyura san’ati va arab grafikasida o‘z aksini topadi, degan fikrni ilgari suradi.
Islom diniga mansub aksariyat me’moriy obidalarimizda diniy–badiiy ramz bilan
diniy–badiiy qonunning uyg‘unligi yuqoridagi fikrni isbotlaydi.
Ana shunday xususiyatlar Toshkent shahrining eng ko‘zga ko‘ ringan,
hushmanzara joylaridan birida 8747 m 2
maydonda musul mon me’morchiligi
san’ati asosida bunyod etilgan ulug‘vor obida «Temuriylar tarixi» Davlat
muzeyida ham mavjud. Zero, muzeyni tashqaridan kuzatsangiz, ko‘zingiz yon–
atrofdagi binolarning, ko‘ chalarning, maydonlarning muzey bilan o‘zaro
mutanosiblikda ekanligiga amin bo‘lasiz. Biroq, ana shu go‘zallikni his etgan
xolda asta muzeyning peshtoqiga va so‘ngra uning gumbaziga nigo hingizni
qaratsangiz ruhingiz bevosita falakka ko‘tarilganday bo‘ladi. Modomiki,
gumbazning yuqoriga qarab yo‘nalgan shaklga ega bo‘lishi ham zaminiy
go‘zalliklarning ibtidosi Ollohda ekanli gidan dalolat beradi. Shuning uchun ham
«Temuriylar tarixi» Davlat muzeyiga Samarqanddagi «Go‘ri Amir» tarixiy
yodgorlik majmuasi asos qilib olingan edi. Bu bir jihati. Muzeyning ikkinchi
muhim jihatini shakl va mazmunning hamohang ekanligida ko‘rish mumkin.

Agar muzeyning old tomoniga ishlangan sopol namoyon (panno)dagi arabcha
xusnixat bilan bitilgan so‘z Sohibqironning o‘n ikkita hayotiy tamoyillarini aks
ettirsa, muzeyning markaziy qismidagi milliy bezaklar fonida joylashgan Amir
Temurning mashhur gerbi uni dunyoning uch bo‘lagiga hukmronlik qilganligini
bildiradi. 200 kv. metrga yaqin ko‘lamni egallagan, asosiy kirave rishdagi
devorning markazidagi mavzuli monumental bezak esa uch qismdan iborat bo‘lib,
chap qismi «Tug‘ilish», markaziy qismi «Yuksalish», o‘ng qismi «Meros» deb
nomlangan. Bularning har biri o‘ziga xos mazmunga ega: u tomoshabinga Temur
va temuriylar haqidagi muayyan tarixiy ma’lumotlarni eslatadi. Masalan, mo -
numental bezakning «Yuksalish» deya ataluvchi qismidagi tasvirga diqqat bilan
qaralsa, uning bir tomonida Qur’on, ikkinchi to monida shamshir tutgan farishtalar
tasvirlanganligini ko‘rish mumkin. Bezakning markazida esa Sohibqiron o‘z
davrida bunyod etgan maqbarayu masjidlar bilan birga, uning tamg‘asi bo‘lgan
ulkan sher ustida oltin hal quyosh va uchta xalqa aks ettirilgan. Bularning bari
Amir Temurning shon–shavkati, kuch–qudratidan dalolat beradi.
Ijtimoiy taraqqiyotning ikki muhim jihati – moddiylik va ma’naviylikni
o‘zida namoyon ettiradigan me’morchilik o‘z navba tida, mamlakatda shaharsozlik
sohasining shakllanishiga, ravnaq topishiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Hozirgi
paytda kundalik hayotimizda «shaharsozlik» va «obodonlashtirish» degan so‘zlar
tez–tez tilga olinmoqda. Agar uning Sho‘rolar davridagi tarixiga nazar tash -
laydigan bo‘lsak, me’moriy majmualarning umumiy ko‘rinishi, ularning eksterer
(tashqi) va interer (ichki) bezagidagi bir xillik shaharning badiiy–estetik qiyofasiga
salbiy ta’sir et ganligini sezishimiz mumkin. Xususan, aholi uchun qurilgan turar
joylarning bir xil shaklda bo‘lganligi shundan dalolat beradi. Mazkur binolar
avvalo, xalqning mentalitetiga hurmatsizlik qilgan xolda tartibsiz, noqulay
hududda bunyod etil ganligi, aksariyatining qurilishida tabiiy muhit, milliy
xususiyatlarni hisobga olin maganligi natijasida shahar ko‘rkining buzib turar edi.
Endilikda, mustaqillik sharofati tufayli mamlakatimizda shaharsoz lik sohasiga
katta e’tibor qaratildi va bu borada ulkan bunyodkorlik ishlari amalga oshirildi.

Ana shulardan xulosa qilgan xolda shahar o‘z ko‘rki va go‘zalligini qo‘yidagi
estetik xususiyatlar orqali namoyon etadi, degan fikrga kelish mumkin:
- shaharda qadimiy me’moriy obidalarning saqlanganligi va uning ko‘rki;
- binolarning aholi tarmush tarzi uchun qulayligi va mos kelishi;
- shaharda bunyod etilgan binolar, yo‘llar xalq manfaati bilan muvofiqligi;
- shaharning geografik jihatdan joylashuvi – suv va havosining musaffoligi,
tabiiy manzaralarga boyligi;
Bugungi kunda mamlakatimizda bunyod etilayotgan muhtasham inshootlar,
ma’muriy binolar, ta’lim muassasalari milliy me’morchilik an’a nalarining Ovro‘pa
me’morchilik an’analari bilan uyg‘unligiga asoslanadi. Poytaxtdagi «Inter
Kontinental», «Toshkent–Sheraton», «Grand mir hotel» mehmonxonalari, «Milliy
Bank», «Marka ziy Bank», «Birjalar bozori», «Toshkent shahar hokimiyati», Oliy
Majlis Qonunchilik palatasi va Senat binosi, «O‘zbek Milliy teatri», «O‘zbek
Davlat Kon servatoriyasi» binolari, «Yunusobod», «Jar» sog‘lomlashtirish
majmualari, «Toshkent Lend (Akvapark)» bolalar dam olish oromgohi, Talabalar
turar joyi, Alisher Navoiy nomidagi Milliy bog‘ va boshqa inshootlar shular
jumlasidandir.
Inson hayoti, faoliyati nafaqat tabiiy ehtiyojlarga, balki o‘zi tomonidan
yaratilgan narsalar olamiga ham bog‘liq. Inson o‘zini qurshab turgan olamning
qanday bo‘lishini ko‘p hollarda o‘zi belgilaydi. Ana shu jarayonning asosida esa
zamo naviy amaliyotning muhim ko‘rinishi hisoblangan narsalar ola mini badiiy
loyihalash masalasi yotadi. Fan–texnikaning taraqqiy etib borishi natijasida badiiy
loyihalash ham tako millashib boradi. Dastlabki yaratilgan texnika vositalarini
kishilar go‘zallik olamiga mutlaqo begona bo‘lgan hodisa sifatida idrok etishgan
edi. Keyinchalik loyihachilar tomonidan texnikaga nisbatan badiiy yondashuv
natijasida u o‘zining avvalgi dag‘al, qo‘pol, noqulay, insonni cho‘chitadigan
ko‘rinishini yo‘qotdi. Endilikda texnika o‘zining bejirimligi, qulayligi, jozibasi
bilan «insoniylama» boshladi. Mazkur holatning rivojlanib borishi bilan birga
texnika loyihasiga nisbatan ikki xil munosabat ham shakllanib bordi. Birinchidan,
loyihaning asosida texnikaning mexanik faoliyati, uning ishlash jarayoni ko‘zda

tutilgan bo‘lsa, ikkin chidan, uning tashqi ko‘rinishiga e’tibor qaratildi. Keyinchalik
mazkur ikki munosabatning uyg‘un faoliyati natijasida mashinalashgan ishlab
chiqarishning «insoniylashgan» yangi uchinchi olami – dizayn yuzaga keldi.
Dizayn go‘zallik bilan hamkorlikda taraqqiy etib boradi. Holbuki, buyumni
badiiy loyihalashtirishda uning shakli bilan mazmuni hamohang, mos bo‘lishi
kerak. Qisqasi, dizayndagi estetik talab shaxsning mod diy ehtiyoji bilan birga
ma’naviy ehtiyojini ham qondira ol gandagina o‘zida go‘zallikni namoyon ettiradi.
Aytish joizki, ijtimoiy taraqqiyotda g o‘ z a l l i k:
– qiymat kasb etuvchi tushuncha;
– qadriyatga aylanadigan ma’naviy hodisa;
– moddiy, ham ma’naviy ehtiyojni qondiruvchi obekt;
– ijtimoiy taraqqiyotning lokomotivi hisoblangan mexanizmga aylanadi.
Biroq, uning davomiyligini ta’minlash shaxs va jamiyat o‘rtasidagi o‘zaro
munosabatlar hamohangligini qay tariqa rivoj topishiga bog‘liq. Ana shulardan
kelib chiqqan holda aytishimiz mumkinki, ijtimoiy taraqqiyotning bundan keyingi
bosqichlarida go‘zal likni yaratish uchun eng avvalo;
– shaxs estetik tuyg‘usi, didi va idealini kamol toptirish;
– milliy mafkura, milliy g‘oya, milliy iftixor tuyg‘ularini shakllantirishda
san’atning bevosita ishtirokini ta’minlash;
– milliy va umuminsoniy qadriyatlarning estetik jihat larini yosh avlod
tafakkuriga singdirish;
– milliy urf–odat va an’analarning go‘zallik bilan bog‘liq to monlariga alohida
e’tiborni qaratish, ularni zamon ruhida targ‘ib qilish kabi vazifalarni amalga
oshirish talab etiladi.
Yuqoridagilardan anglash mumkinki, go‘zallik voqelikka qarama–qarshi
bo‘lgan hodisa emas, balki insoniy qadriyatdir. Zero, go‘zallik inson tomonidan xis
qilinishi va Amaliy hayotda namoyon bo‘la borishi bilan qadriyatga aylanib
boradi. Go‘zallikni nazariyadan amaliyotga «ko‘chirish» vazifasi esa insonning
estetik ongi hamda estetik faoliyati orqali amalga oshiriladi.

Inson go‘zalligi . Insondagi go‘zallik aksariyat xollarda uning xulqi, odobi,
axloqi va fazilatlari bilan belgilab kelinadi. Avval ham bugun ham inson borliq –
jamiyat – texnika o‘r tasidagi munosabat masalasi ko‘plab ilmiy sohalarning
tadqiqot obekti bo‘lib kelmoqda. Nafosat falsafasi inson go‘zalligining mohiyatiga
doir muammolarni tadqiq etishni o‘zining muhim vazifasi qilib belgilaydi.
E stetik tafakkur tarixida inson go‘zalligi jism (tana) va ruhiyat masalalari
bilan izohlangan. Bu boradagi fikr–mulohazalarning asosida insonning tashqi
ko‘rinishi hamda axloqiy fazilatlariga bo‘lgan munosabat masalasi yotadi.
Inson go‘zalligiga bu tariqa yondashuvning muayyan sabablari bor.
Birinchidan, go‘zal likning inson shaklidagi ko‘rinishida yagona, mutlaq va tugal
timsol mavjud emas. Agar mavjud bo‘lganda edi, u barcha xalqlarga go‘zallik
timsoli sifatida namuna qilib ko‘rsatilardi. Olaylik, ayol go‘zalligining mezonlari
patriarxat va matriarxat davri odamlarining tasavvurida katta qorin, keng dumg‘aza
hamda ko‘krakning bo‘rtib turishi bilan ifodalangan.
Ikkinchidan, insonlarning go‘zallik haqidagi qarashlari turlicha bo‘lib, ular
vaqt o‘tishi bilan o‘zgarib boradi. Kishilar ning estetik xususan, go‘zallik haqidagi
ideali ana shu o‘zga rishlarning birlamchi sababidir. Inson voqelikni estetik tarzda
o‘zlashtirar ekan, unga dastlab o‘z estetik ideali va estetik di didan kelib chiqib
munosabat bildiradi. Tabiat, jamiyat va in sondagi go‘zallikni idrok etish ham
bevosita mazkur ikki tushun chaga bog‘liqdir.
Aksariyat hollarda insonning tashqi go‘zalligiga nisbatan yuzaki munosabat
bildiriladi; tashqi go‘zallik shaxs ning chinakam «Men»ini namoyon qilishiga
to‘sqinlik qiluvchi, o‘tkinchi hodisa sifatida qaraladi. Ammo, inson go‘zalligiga
nisbatan bunday yondashuv bahsli. Chunki, insonning tashqi go‘zalligi muayyan
ho latlarda shaxsning o‘zigagina emas, balki boshqalarning faoliya tiga ham ijobiy
ta’sir ko‘rsatadi. Bu borada Umar Hayyomning «Navro‘znoma» asarida g‘oyatda
o‘rinli fikrlar bayon etilgan.. Allomaning mazkur fikri insonning zohiriy
go‘zalligiga doir mavjud mu nozaralarga birmuncha oydinlik kiritadi.
Ma’lumki, qalbning moyilligi jamol mushohadasining na tijasidir. Ya’ni, inson
narsalarning zohiriy go‘zalligini botiniy go‘zallikka nisbatan birinchi bo‘lib

payqaydi. U avvalo, ko‘rinib turgan go‘zallikni his qiladi, so‘ngra uning mo -
hiyatiga murojaat etadi. Shu bois tashqi go‘zallikni muayyan obekt yoki subekt
haqida dastlabki tasavvur–ma’lumotni paydo qiluvchi birlamchi asos, deyish
mumkin. Mazkur fikr o‘z navbatida inson go‘zalligiga ham daxldor. Biroq, chiroyli
xusn inson tashqi go‘zalligining barkamol bo‘lishi uchun kifoya qilmaydi. Uning
takomil lashuviga ko‘mak beradigan muayyan asoslar mavjud. Bular sirasiga orasta
kiyinish, o‘zgalarga latif so‘zlar bilan muomala qilish, pokiza, ozoda yurish kabilar
kiradi. Ular nafaqat shaxsning o‘ziga, ayni paytda boshqalarga ham ko‘tarinki
kayfiyat bag‘ishlaydi, hatto yuzaga kelishi kuzatilgan nizolarning oldini oladi ham.
Hadislarda esa yangi kiyim kiygan shaxsni duo qilmoq haqida alohida uqtiriladi.
Bir so‘z bilan aytganda, inson tashqi ko‘rinishidagi chiroylilik ham uning
mukammallashuvida o‘ziga xos ahamiyatga ega.
Insonning botiniy go‘zalligi uning odob, xulq va axloqiy fazilatlari bilan
belgilanadi. Buni nafosat ilmiy xulqiy go‘zallik deb nomlaydi.
Insonning amaliy xatti–harakati, axloqiyligi, nafosatga munosabati ayni
paytda uning botiniy tuyg‘ulariga, qalb kechin malariga bog‘liq. Bu kechinmalar,
odatda shaxs faoliyatidagi yaxshi a’mollarga qarab – fazilatlar, yomon
qilmishlariga qarab – illatlar deb ataladi.
Inson xulqiy go‘zalligining takomillashuvida axloqdagi eng muhim mezoniy
tushuncha hisoblangan muhabbat va ezgulik alohida ahamiyat kasb etadi. Bundan
tashqari, hulqiy go‘zallikda bevosita inson hatti–ha rakatining sababi bo‘lgan niyat
muhim o‘ringa ega. Zero ezgu niyatli inson go‘zaldir. Niyatning reallikka aylanishi
uchun insonda avvalo, istak, xohish, maqsad bo‘lishi shart. Chunki, kishi o‘ylagan
har bir niyatiga erishishi uchun o‘z oldiga maqsad qo‘yadi. Shuningdek, niyat
individuallik xususiyatiga ega. Shu jihatdan qaraganda, niyat ijobiy va salbiy
ma’noga ega bo‘ladi. Ijobiylik kasb etuvchi niyatning asosida go‘zallikka
muhabbat, ezgu likka e’tiqod yotadi. Aksincha, salbiy ma’nodagi niyat mohiyatan
yovuzlikka daxldordir. Shu bois insonning oriyatli, nomusli ekani uning qilgan
qilmishlari bilangina emas, balki, ko‘nglidagi niyati qandayligiga qarab ham

belgilanadi. Zotan, niyati buzuq odamlarning qilgan ishlari yaxshilik bo‘lib
ko‘rinsa–da, mohiyatan yovuzlikka yo‘naltirilgan.
Bugungi kunda insoniy go‘zallik barkamollik tushunchasi bilan
izohlanmoqda. Barkamol inson deganda, o‘z haq–huquqlarini taniydigan, o‘z
kuchi va imko niyatlariga tayanadigan, tevarak atrofda sodir bo‘layotgan voqea–
hodisalarga mustaqil munosabat bilan yondashadigan, o‘z shaxsiy manfaatlarini
mamlakat va xalq manfaatlari bilan uyg‘un xolda ko‘radigan, o‘zini jamiyatning
ajralmas qismi deb his etadigan, zamonaviy bilimlarni mukammal egallagan,
ma’naviy jihatdan yuksak, jismonan baquvvat erkin shaxs tushuniladi.
Zamonaviy estetika insoniy go‘zallikni uning o‘z “ Meni” ni namoyon
etishida, o‘z ishiga ongli munosabatda bo‘lishiga talabchanligida, o‘z hayotini
go‘ zallashtirishga mas’ul ekanligida (Zigmund Froyd), o‘z havotiri zamirida
buyuk maqsadlarga da’vat etish mavjudligida (Jan Pol Sartr), ijtimoiy va
iqtisodiy kuchlar qarshisida ojiz bo‘lmaslik, o‘z qo‘li bilan barpo etgan
narsalarga sajda qilib qolmaslik (Erix From) oraqali izohlanmoqda.
Endilikda texnogensivilizasiyaning markazi hi soblangan, faqat ko‘zga
ko‘rinib turgan, aql va idrokka asoslangan borliqnigina tan olgan G‘arb
mutafakkirlari ham inson hulqiy go‘zalligini takomillashtirishda ko‘hna
Sharqning allaqachon tajribasidan o‘tgan axloqiy muhit muammosiga e’ti -
borni qaratmoqda. Shu bois ular insoning ma’naviy xunuklashuvidan qutilish
yo‘lini axloqiy muhit– etosferani yaratishdan iborat, deb bilmoqdalar.
Bugungi kunga kelib hayotni faqat moddiy yoki ma’naviy tomoninigina
o‘zgartirishga intilish, e’tiborni faqat bir sohaga qaratish bilan ko‘zlangan
maqsadga erishib bo‘lmasligi oydinlashmoqda. Zotan, inson ning faqat ma’naviy
go‘zalligiga e’tibor berish, uning jismoniy go‘zalligiga putur yetkazadi. Ayni
paytda, ma’naviy go‘zallik hi sobiga jismoniy go‘zallikni ulug‘lash insoniyatni
muqarrar tarzda muvaffaqiyatsizlikka olib keladi. Biz hozirda insonning ma’naviy
va jismoniy go‘zalligini uyg‘unlashtirish masalalari dolzarb bo‘lgan davrda
yashayotganligimizni unutmasligimiz kerak. Ana shuni teran xis qilganimizdagina
ko‘zlagan maqsadlarimizga yetishishimiz mumkin bo‘ladi.

Bir so‘z bilan aytganda, go‘zallik – ma’naviy va moddiy xususiyatga ega
bo‘lgan, ijtimoiy hayotda favqulodda aha miyat kasb etuvchi hamda narsa–
hodisalarning uyg‘unligi, hamohangligi, mutanosib ligi, maqsadga muvofiqligiga
asoslangan qadriyatdir.
Go‘zallikka qarama-qarshi bo‘lgan xunuklikni go‘zallikning aksi deb
yuritamiz. Biroq, bunday yondashuvda qisman noaniqlik bor. Chunki uyqash va
bir–biriga yaqin, yoki bir–birining aksi bo‘lgan tushunchalardagi unsurlar u yoki
bu ko‘rinishda har ikala tushunchada ham ishtirok etishi mumkin.
Gohida shakl va mazmun go‘zalligi bir-birini dialektik tarzda inkor etadi.
Shunday bo‘lsa–da, buning ijobiy tomonlari ham mavjud. Chunki, mazmun o‘z
vaqtida shaklning kamchiligini ko‘rsatib, uning go‘zallashuviga turtki berib turadi
yoki aksincha: ko‘rinishi chiroyli bo‘lgan insonlarning hammasi ham ma’naviyati
boy bo‘lmaganidek, yuksak fazilat sohiblarining barchasi ham husn va chiroyda
barkamol emaslar. Xunuklik bir paytning o‘zida ham go‘zallikning, ham
nafosatdan lazzatlanishning ziddi dir. Chunki, xunuklik lazzatlanish tuyg‘usi
mavjud bo‘lgan jarayondan uzoqroq joyda vujudga keladi; u insonga hayrat baxsh
etishdan, uning vujudini forig‘lashdan mahrum.
Ulug‘vorlik va tubanlik tushunchasining mohiyati
Ingliz nafosatshunosi E.Byork go‘zallikni ulug‘vorlik bilan qiyoslaydi va
ularni alohida tushunchalar sifatida tadqiq etadi. I.Kant esa go‘zallik va
ulug‘vorlikni uyg‘unlikda rivojlanuvchi tushunchalar deb hisoblaydi. Ulardan
farqli o‘laroq, Xegel, ulug‘vorlikni go‘zallikning bir ko‘rinishi, ulug‘vorlik –
zohiriy go‘zallikning botiniy go‘zallikka aylanishi, deb tushuntiradi.
Ulug‘vorlik – insonning narsa hodislarga estetik va axloqiy mezonlar bilan
yondashishi va ulardan yuksak hayratlanish tuyg‘usini hosil qiluvchi estetik
hissiyot majmuidir. Ulug‘vorlikning ko‘lami go‘zallik ko‘lami kabi cheksizdir.
Ulug‘vorlik o‘zida hajm, miqdor, ko‘lam va buyuklikni mujassam etadi. Shiller
ulug‘vorlik tushunchasini dramatiklashtiradi: u qayg‘u va qo‘rkuvni yengish
insonni qanchalik ulug‘lashi va chiroy baxsh etishini ko‘ratib beradi. Bu yerda u
«axloqiy xavfsizlik» tushunchasini kiritadi. Qo‘rquv va dahshatga qarshi borish

uchun ham xavfdan xoli bo‘lish lozim. Jismoniy xavfsizlik bevosita shaxsning
o‘ziga tegishli bo‘lib, insondagi qatiy ishonch bois xotirjam, xavfsiz. Biroq,
dahshatli yo‘qotishlar va mudhish qotilliklar qarshisida insonning xotirjamligi
yo‘qoladi. Agar xavf insonning o‘zigagina yaqinlashsa-yu, u o‘zini hotirjam xis
qilsa, demakki, uning vijdoni xavfdan xoli; unga hech qanday havf taxdid
solmaydi. Shu bois Shiller «axloqiy havfsizlik»ni din, e’tiqod va abadiylik bilan
bog‘laydi. «Axloqiy xavfsizlik»ning zaminiy xususiyatini hayot va o‘lim
masalalari bilan izohlash mumkin. Ulug‘vorlik muhokamasi yuksak darajada
madaniyatni talab qiladiki, bu muhokama go‘zallik muhokamasidan ustuvorroqdir.
Tabiatdagi ulug‘vorlik cheksiz osmon, purviqor tog‘lar, yuksak cho‘qqilar,
moviy dengizlar, ming yillik chinorlar, shuningdek, vulqon va chaqmoq singari
tabiat hodisalarida namoyon bo‘ladi. Ular uzoqdan kishilarda hech qanday
hayajonli taassurot qoldirmaydi. Biroq, ularga yaqinlashganimiz sari ruhiyatimizni
hayajon, jo‘shqinlik egallay boshlaydi, ularni butunligicha ko‘z bilan qamrab
ololmaslik darajsiga yetganda esa bu hayajon yanada ortadi. Tabiatdagi ulug‘vorlik
matematik va dinamik xususiyatga ega. Matematik xususiyatida xajm, dinamik
xususiyatida kuch ustuvor ahamiyatga kasb etadi. Biroq, ikkala xususiyat ham
insonda kuchli hayrat va hayratlanish tuyg‘ularini paydo qiladi. Tog‘lar insonni
yuksak fikrlashga, buyuk g‘oyalarga undaydi: Everestga O‘zbekiston bayrog‘ini
tikib qaytishgan alpinistlarimizning taassurotlari nihoyatda hayajonlidir.

J a m i y a t d a g i u l u g ‘ v o r l i k u m u m i n s o n i y q a d r i y a t l a r, q a h r a m o n l i k ,
j a s o r a t , x a l q p a r v a r l i k , b u n y o d k o r l i k t u s h u n c h a l a r i b i l a n
u y g ‘u n l a s h a d i . D a v l a t d a b a r q a r o r l i k , j a m i y a t d a a d o l a t u s t u v o r l i g i ,
s h a x s n i n g e r k i n v a h u r fi k r l i l i k a s o s i d a f a o l i y a t o l i b b o r i s h i i j t i m o i y
t i z i m n i n g u l u g ‘ v o r l i g i n i a k s e t t i r a d i .
S a n ’a t d a g i u l u g ‘ v o r l i k o ‘ z i n i n g h a r t o m o n l a m a i j o d i y i f o d a s i n i
t o p a d i ; s a n ’a t n i n g b a r c h a t u r l a r i u c h u n u l u g ‘ v o r l i k a s o s i y m e z o n
b o ‘ l i b h i z m a t q i l a d i . B a d i i i y a d a b i y o t v a i f o d a l i s a n ’a t t u r l a r i
u l u g ‘ v o r l i k n i t a s v i r l a s h d a x i l m a – x i l v o s i t a l a r d a n f o y d a l a n i b h a m d a
u l u g ‘ v o r l i k m a v z u s i n i b a d i i y o ‘ z l a s h t i r i b , q a h r a m o n l i k e p o s l a r i n i l i r o –
e p i k d o s t o n l a r n i , q a h r a m o n l i k f o j i a l a r i n i , m a r d o n a v o r m u s i q a
a s a r l a r i n i ( s i m f o n i y a , o r a t o r i y a ) n i v u j u d g a k e l t i r d i . S a n ’a t d a g i
u l u g ‘ v o r l i k t e a t r, k i n o , b a d i i y a d a b i y o t f o j i a v i y l i k b i l a n y o n m a – y o n
t u r a d i : e s t e t i k a n i n g b u i k k i m e z o n i y t u s h u n c h a s i o ‘r t a s i d a o ‘ z i g a x o s
d i a l e k t i k a l o q a d o r l i k m a v j u d b o ‘ l i b , u l a r m i l l i y l i k v a u m u m i n s o n i y l i k
x u s u s i y a t l a r i g a k o ‘r a f a r q l a n a d i l a r. M a s a l a n , S h e k s p i r v a S h a y x z o d a
a s a r l a r i b i r v a q t n i n g o ‘ z i d a h a m u l u g ‘ v o r l i k n i h a m f o j i a v i y l i k n i
n a m o y o n e t a d i . F a r q , U l u g ‘ b e k n i n g o ‘ l i m i b i l a n O t t e l o n i n g q i s m a t i d a ,
x o l o s . . . S a n ’a t d a g i u l u g ‘ v o r l i k b a d i i y m a z m u n v a s h a k l n i n g b a r c h a
i m k o n i y a t l a r i v o s i t a s i d a i f o d a l a n a d i , l e k i n b u n d a h a l q i l u v c h i r o l n i
g ‘o y a o ‘ y n a y d i . M u h i m a h a m i y a t l i g ‘o y a y u k s a k r u h l a n g a n ,
m u u k a m m a l s h a k l n i n g z a r u r l i g i n i y u z a g a k e l t i r i b , s a n ’a t a s a r i
d a r a j a s i n i n g y u k s a k l i g i b e l g i l a b b e r a d i . B u h o l a t h a y o t i y h a q i q a t d a n
q o c h i s h g a e m a s , u n g a x i z m a t q i l i s h g a d a ’ v a t e t a d i .
Me’morchilikdagi ulug‘vorlik yuksak ahamiyat kasb etadi: Samarqanddagi
Registon maydoni, Go‘ri Amir maqbarasi, Imom Buxoriy majmui, Buxorodagi
Minorai Kalon, Xivadagi Kalta Minor, Shahrisabzdagi Bibixonim, Oqsaroy,
Toshkentdagi Yevropa va Osiyo me’morchiligining yangi an’alarini
uyg‘unlashtirgan Milliy Bank binosi, Oliy Majlis binosi, Temuriylar tarixi Davlat
muzeyi, Misrdagi ehromlar, yunonlarning Parfenoni, rimliklarning Kolizeyi, o‘rta

asr gotik bosh cherkovlari shular jumlasidandir. Shuni alohida ta’kidlash joizki,
ulug‘vorlik tushunchasiga faqat miqyos, ko‘lam va o‘lchovining kattaligi bilan
yondashish uning qamrovini chegaralab qo‘yadi. Bobil minorasi, Minorai Kalon,
Misr ehromlari o‘zining keng miqyosliligi bilan kishilarni hayratga solsa, Go‘ri
amir, Shohizinda, Ichan qal’a, Registon maydoni, Ismoil Somoniy maqbarasi, Chor
Minor, Bolo hovuz machiti insonda yuksak darajada nafosat va go‘zallik
tuyg‘ularni shaklantiradi.
Tubanlik – insonda kuchli nafratlanish tuyg‘ularini hosil qiluvchi estetik
kategoriyadir. Nafosatshunoslik ka tegoriyalari orasida xunuklik singari kishilarda
salbiy his–tuyg‘u paydo qiladigan boshqa tushunchalar ham mavjud. Tubanlik ana
shunday tushuncha: uni xunuklik bilan ay nanlashtirib bo‘lmaydi. Chunki, xunuklik
kishilarda yengil no xushlik tuyg‘usini paydo qilsa, tubanlik esa kuchli nafratlanish
hissini uyg‘otadi. Tabiat, hayvonot va nabotot olamidagi xunuk lik tu banlikka
aylanmaydi. Insondagi xunuklik esa tubanlik daraja siga borib yetadi. Daryoning
suvi loyqalangani, ko‘kalamzorlarga to‘kilgan axlat, qurbaqa, ilon xunuk
ko‘ringani bilan undan odamlar nafratlanmaydilar. Gohida m uhtojlik inson
tabiatidagi yovuz maylni qo‘zg‘atib yuborishi natijasida insonni tubanlashtiradi.
Ayniqsa, m amlakat boshiga og‘ir kulfat tushganda undan o‘z moddiy manfaatlari
yo‘lida foydalanuvchi kimsalar (2001 yil 11 sentyabrda AQShda sodir bo‘lgan
fojea sabab o‘g‘ri «tadbirkorlar» magazinlarni talashgan edi–H.B.) tubanlikka
misol bo‘ladi.
Fojeaviylik va kulgililik tushunchalari

F o j e a v i y l i k m u a m m o s i h a r d o i m f a l s a fi y - e s t e t i k t a f a k k u r
s o h i b l a r i n i n g e ’ t i b o r i n i j a l b q i l i b k e l g a n . D e y a r l i b a r c h a b u y u k
i j o d k o r l a r y a r a t g a n a s a r l a r d a f o j e a l i o h a n g l a r m a v j u d . M a s a l a n ,
o ‘ z b e k a d i b i M a q s u d S h a y x z o d a n i n g « J a l o l i d d i n M a n g u b e r d i » v a
« M i r z o U l u g ‘ b e k » a s a r l a r i d a f o j e a l i o h a n g l a r b o s h d a n o x i r i g a q a d a r
s e z i l i b t u r a d i . M a z k u r d r a m a l a r m a x s u s f o j e a a s a r i s i f a t i d a
y a r a t i l m a g a n b o ‘ l s a h a m , a s l i d a , f o j e a l i o h a n g l a r u l a r d a u s t i v o r
d a r a j a d a i f o d a l a n g a n . S h a y x z o d a k a b i i j o d k o r f o j e a l i l i k r u h i d a
v o q e l i k n i i d r o k e t i s h g a m o y i l d i r. S a n ’a t n i n g t u r i n a m o y o n b o ‘ l a d i g a n
f o j e a l i t o ‘q n a s h u v l a r, q i y o f a l a r, v a z i y a t l a r n i e n g t o ‘ l a v a c h u q u r b a d i i y
i n ’ i k o s e t i s h e h t i y o j i d a n k e l i b c h i q a d i . S o f o k l n i n g f o j e i y a s a r l a r i ,
S h e k s p i r n i k i d a n q a n c h a l i k f a r q l a n m a s i n , u l a r o ‘r t a s i d a u m u m i y l i k
b a r i – b i r m a v j u d d i r. H a r q a n d a y f o j e a z a m i n i d a a l o h i d a f o j i a l i
t o ‘q n a s h u v y o t a d i v a u n i n g e n g m u h i m t o m o n i k o ‘ l a m l i l i k v a i j t i m o i y
a h a m i y a t g a m o l i k l i g i d i r.

X e g e l f o j e a l i l i k n i m o h i y a t l i k u c h l a r t o ‘q n a s h u v i n i n g n a t i j a s i , d e b
b i l a d i . C h u n k i , b u t o ‘q n a s h u v l a r k u r a s h i n i n g q a n d a y t u g a l l a n i s h i
p i r o v a r d i d a i n s o n i y a t i s t i q b o l i , t a q d i r i b i l a n b o g ‘ l a n i b k e t a d i . B u h o l
f o j i a s a n ’a t i n i n g f a l s a fi y j i h a t d a n e n g h a j m l i t u r i g a a y l a n t i r a d i k i ,
u n d a i j o d k o r g a h a y o t n i n g i n s o n i y a t n i b u t u n t a r i x i d a v o m i d a
h a y a j o n l a n t i r a d i g a n t u b m a s a l a l a r n i o ‘ z o l d i g a q o ‘ y i b , h a l q i l i s h
i m k o n i n i b e r a d i . F o j e a q a h r a m o n i k o ‘p i n c h a i j o b i y t u s d a t a s v i r l a n a d i ,
u o ‘ z d a v r i n i n g i j o b i y o r z u - u m i d l a r i , u y o k i b u q i r r a l a r i n i o ‘ z i d a
m u j a s s a m l a s h t i r g a n k u c h l i , y o r q i n , u l u g ‘ v o r s h a x s n i n a m o y o n e t a d i .
L e k i n f o j e a t o ‘q i m a s i d a b o s h q a t u r d a g i q a h r a m o n l a r k a m a k s
e t t i r i l g a n b o ‘ l i b , o ‘ z t a q d i r l a r i b i l a n t o m o s h a b i n d a o ‘ t a z i d d i y a t l i h i s –
t u y g ‘u l a r q o ‘ z g ‘a y d i . U l a r n i n g m u d h i s h k i r d i k o r l a r i , s o d i r e t a y o t g a n
y o v u z l i k l a r i i n s o n d a q a t ’ i y n o r o z i l i k , h a t t o n a f r a t l a n i s h n i v u j u d g a
k e l t i r i s h i b i l a n b i r q a t o r d a u l a r n i n g q i l m i s h l a r i g a a c h i n a s a n , q a b i h ,
j i r k a n c h s h a r o i t t a ’ s i r i g a t u s h i b , u l a r o ‘ z l a r i d a g i g o ‘ z a l i n s o n i y
f a z i l a t l a r d a n b e g o n a l a s h g a n l i g i n i a n g l a y s a n .

F o j e a v i y l i k n i n g s a n ’a t d a g i r a v n a q i U y g ‘o n i s h d a v r i d a n k o ‘ z g a
t a s h l a n a b o r d i . B u v a q t d a a b a d i y k o ‘r i n g a n f e o d a l m u n o s a b a t l a r
z a m i n i y e m i r i l a b o s h l a g a n e d i . B u d a v r g a k e l i b , i n s o n g a m u n o s a b a t
t u b d a n o ‘ z g a r d i , x i s s i y o t l i v o q e a – h o d i s a l a r g a n i s b a t a n e ’ t i b o r b i l a n
n a z a r t a s h l a y d i g a n , i n s o n n i u l u g ‘ l a y d i g a n , u n i n g c h e k s i z
i m k o n i y a t l a r i n i k u y l a y d i g a n i n s o n p a r v a r l i k e s t e t i k a s i q a r o r t o p d i . . .
U y g ‘o n i s h d a v r i g a k e l i b f o j e i y a s a r l a r y a n g i t a r i x i y v a z i y a t n i ,
q a d i m g i g a n i s b a t a n b o s h q a s h a x s m a v q e i n i i f o d a l a y d i . A g a r a v v a l l a r i
f o j e a d a s h a x s h a l i o ‘ z i n i j a m i y a t d a n a j r a t m a g a n v a s h u n i n g u c h u n u
y o k i b u a x l o q i y g ‘o y a – i d e a l n a m o y o n d a s i s i f a t i d a a m a l q i l g a n b o ‘ l s a ,
U y g ‘o n i s h d a v r i f o j e a s i d a s h a x s i y e h t i r o s v a i r o d a b o s h o h a n g
s i f a t i d a j a r a n g l a y d i : t a r k i d u n y o a z o b i d a n , o ‘r t a a s r t a b a q a v i y
c h e k l a n g a n l i g i d a n o z o d b o ‘ l g a n i n s o n o ‘ z i r o d a s i n i , o ‘ z l i g i n i
o ‘r n a t i s h g a u n g a h a l i h a m q a r s h i t u r g a n v o q e l i k b i l a n t o ‘q n a s h a d i ,
b o s h q a o d a m l a r n i n g o r z u v a i n t i l i s h l a r i b i l a n m u q a r r a r k u r a s h g a
k i r i s h a d i . B u y e r d a q i s m a t v a t a q d i r g a e n d i o ‘r i n q o l m a y d i , f o j e a
m a n b a i – i n s o n n i n g o ‘ z i , u n i n g y e r k u r r a s i d a g i h a y o t i , o ‘ z m a q s a d i s a r i
i n t i l a y o t g a n o d a m l a r t o ‘q n a s h u v i , u l a r b o s h q a l a r g a v a o ‘ z l a r i g a
n i s b a t a n s o d i r q i l a d i g a n y o v u z l i k l a r d i r. S h u n d a y z i d d i y a t l i q a r a m a –
q a r s h i l i k l a r g a b o y U y g ‘o n i s h d a v r i f o j e a s i n i n g e n g t o ‘ l a , b a d i i y
q u d r a t l i i f o d a s i S h e k s p i r i j o d i d a o ‘ z a k s i n i t o p g a n . . .
S a n ’a t d a f o j e a v a f o j e i y q a h r a m o n o b r a z i n i i f o d a l a s h q o ‘ y i d a g i
j i h a t l a r b i l a n b e l g i l a n a d i :
– f o j e i y a s a r h a y o t v a i j t i m o i y a l o q a l a r n i q a m r a b o l i s h i v a r e a l
t a s v i r l a s h i ;
– i n s o n s h a x s i n i t o ‘ l a q o n l i r a v i s h d a i f o d a l a s h i ;
– d a v r i n i n g y o r q i n i n s o n p a r v a r o r z u l a r i b i l a n a x l o q q o i d a l a r i
o ‘r t a s i d a g i t o ‘q n a s h u v n i n g n a t i j a s i n i y o r i t i s h i ;
– m a ’n a v i y j a s o r a t , g ‘u r u r l i , e r k p a r v a r i n s o n t i m s o l i n i y a r a t i s h i ;

– i n s o n i y i d e a l g a i n t i l i s h v a u n g a b o ‘ l g a n i s h o n c h n i n g
m u s t a h k a m l i g i .
S a n ’a t d a g i f o j e a v i y l i k i n s o n i y a t v a j a m i y a t n i n g d o i m i y h a m r o h i v a
u m r y o ‘ l d o s h i b o ‘ l i s h i m u m k i n d e g a n i l m i y t a x m i n l a r a n c h a g i n a .
C h u n k i u o ‘ z o r z u l a r i n i r o ‘ y o b g a c h i q a r i s h u c h u n i n t i l i s h i , k u r a s h i
d o i m o o b e k t i v t a r i x i y z a r u r i y a t b i l a n t o ‘q n a s h a d i . I n s o n i y a t
t a r a q q i y o t i n i n g u y o k i b u b o s q i c h d a u n i n g m u q a r r a r t a r z d a
i m k o n i y a t l a r i t a r i x i y c h e k l a n g a n l i g i s a n ’a t d a f o j e a l i o h a n g l a r
t u g ‘ i l i s h i g a b i t m a s – t u g a n m a s z a m i n v a z i f a s i n i o ‘ t a y d i .
Shuning uchun ham ilg‘or tafakkur doim hayotni o‘zlashtirish, o‘lim havfini
qisqartirish haqida o‘ylab kelgan. O‘lim qayg‘usidan farqli o‘laroq fojiiy qayg‘u–
iztirobning maxsus bo‘lib, ulug‘vorlikning barbod bo‘lishi bilan bog‘liq: u–
hayotning yo‘qolishi yoki ijtimoiy ahamiyatga ega bo‘lgan tarixiy voqelikning
barbod bo‘lishidir. Estetik qayg‘urish esa bu yerda yo‘qotishning o‘ziga xos turi
sifatida namoyon bo‘lib, u iztirobli qayg‘uning konkretlashuvidir.
Fojiaviylik estetika kategoriyalari orasida ulug‘vorlik bilan qator yaqinlikka
ega. Haqiqiy ulug‘vorlik fojiaviylikning davomi, desak mubolag‘a qilmagan
bo‘lamiz. Shu bois estetikasida fojiaviylik kategoriyasining ulug‘vorlik
kategoriyasidan keyin o‘rganilishi bejiz emas. Ulug‘vorlikning barcha
xususiyatlari fojiaviylikning ham u yoki bu ko‘rinishi orqali namoyon bo‘ladi.
Fojiaviylik mezoniy tushunchasining estetikasidagi markaziy muammosi–
insonning imkoniyatlarini har tomonlama kengaytirish (san’at, badiiy adabiyot,
jamiyat va tabatga nisbatan munosabatda), qahramonlik, buyuklik
tushunchalarining qat’iy va o‘zgarmas chegaralarini buzib, uning mohiyatini
yanada yaqinlashish, tashabbuskor va bunyodkorlikni rag‘batlantirish, hayotda
umidvorlik va unga muhabbat tuyg‘ularini rivojlantirishdan iboratdir. Fojeiy
qahramon kelajakka yo‘l tashlaydi, u eskirgan chegaralarni daf etadi. U doimo
insoniyat kurashining oldida yuradi.
Fojeaviylikning yana bir xususiyati shundaki, u insonga borliqning
mazmunini ochib berishda yaqindan ko‘mak beradi. Shaxs rivoji jamiyat va

insoniyat o‘rtasidagi munosabatga bog‘liq ekanligini, jamiyat taraqqiyoti inson
hisobiga emas, balki inson va inson orqali rivojlanishi zarurligi bevosita fojiaviylik
tushunchasi orqali yanada konkretlashtiriladi. Bu esa pirovardida inson va
insoniyat muammolarini insonparvarlik yo‘li bilan xal etishga olib keladi.
Fojiaviylikda jamiyat va insoniyatning ezguligini himoya qiluvchi xususiyat
mujassam. Mahmud Torobiy qo‘zg‘aloni natijasiz tugashi, uning o‘zi esa fitna
qurboni bo‘lishi ajdodlarimiz qismatidagi fojiadir. Mahmud Torobiy g‘anim
qo‘lida emas, o‘z qavmidan chiqqan–nurga emas, zulmatga talpingan kaltabin johil
Olovxon Yusuf qo‘lida halok bo‘ladi. Biroq, Torobiy timsolidagi fojia xiyonat,
sotqinlik,diyonatsizlik, zulm va zo‘ravonlik boshidan kechirgan va unga qarshi
kurashgan millat, xalq va Vatan fojiasidir. Yoki istiqlol muqaddas tutgan,
o‘lkaning milliy, diniy zaminidagi taraqqiyot uchun kurashgan va xalq orasidagi
g‘oyat katta mavqega ega bo‘lgan jadid ma’rifatchilarining fojiasi ham jamiyatni
to‘qimtabiat «muhabbat»dan xalos etishning natijasi edi.
Fojiaviylik kategoriyasining falsafiyligi shundaki, u:
– insoniy fazilatlardagi yo‘qotilgan narsalarning o‘rnini qoplab bo‘lmasligini
ko‘rsatib beradi;
– abadiyatga daxldor shaxslarni tavsiflaydi va baxolaydi;
– sodir bo‘lgan voqea–hodisaning yakuniga qarab qahramon xarakterining
ochib beradi;
– dunyo manzarasi va inson hayotining mazmuni bo‘yicha falsafiy
mushohada qilishga undaydi;
– man etilgan tarixiy zidditlarni fosh etadi;
– tushkunlik xolati va qayg‘u tuyg‘ularini paydo qilsa–da, Ayni paytda
tantana va quvonch, hayotdan umidvorlik, hayotga muhabbat xislarini ham yuzaga
keltiradi.
– odamlarni yovuzlik, qabohat va ma’naviyatsizlikdan forig‘ qiladi.
Kulgililik . Bu bordagi mavjud nazariyalar kulgililikning predmetini obektiv
xususiyat sifatida yoki shaxsning subektiv imkoniyatlari natijasi yohud subekt va
obekt o‘zaro aloqadorligining natijasi sifatida ko‘rib chiqiladi va mazkur

metodologik yondoshuv kulgililikdagi ko‘pma’nolikning yuzaga kelishiga sabab
bo‘ladi.
Estetik tafakkur tarixida kulgililik bir qadar keng o‘rganilgan. Jumladan,
Aflotun ojiz va layoqatsizlarni kulgili odamlar, deydi. Nodonlik esa insonni kulgili
qiladi. Biroq, kulgililikning mohiyati, uning kelib chiqishi sabablari haqida Aflotun
biror-bir fikrni aytgan emas. Quldorlik tuzumi zodagonlarining namoyondasi
bo‘lgan Aflotun uchun kulgililikning demokratik mohiyati begona edi.
Aristotel fikricha, kulgi ayrim xatoliklar hamda kishilarga ozor
yetkazmaydigan va zarar keltirmaydigan xunuklikni keltirib chiqaradi. Insondagi
jahldorlik, suskashlik, qizg‘onchiqlik, subutsizlik, izzattalablik, shuhratparrastlik
kabi illatlar kulgililik uchun obekt bo‘ladi. Aristotel fikricha, kulgi–axloq
hududlarini bezarar buzishdir. Aristotel estetikasida kulgi inkor etilib,
komediyaning xarakteri nazariy jihatdan asoslanadi. Aristotelning fikriga ko‘ra,
har qanday ozod inson hazil bilan ro‘baro‘ kelishi mumkin. Bu xolatda kulgi
insonning shaxsiy ehtiyojini qondiradi. Qiziqchi esa–boshqalarning ermagi,
ovunchog‘idir.
O‘rta asrlarga kelib kulgililikka insonning Xudoga bo‘lgan e’tiqodini
susaytiruvchi vosita sifatida qaraldi, «Islom dini kulgini inkor etadi», – degan
fikrlar ham yuzaga keldi. Aslida esa Islom dinining muqaddas manba’larida kulgi
va kulgilik ulug‘lanadi. Jumladan, hadislarda «Kulduruvchi ham, yig‘latuvchi ham
Olloh taolodir!», –deyiladi. Bundan tashqarii qiyomat kunida ummatlarning ahvoli,
ularning sirot ko‘prigidan o‘tishiga doir «Sirot – jahannam ko‘prigi xususida» deb
nomlangan hadisi sharifda Abu Xurayra rivoyat qilishicha, yuzi jahannam otashiga
qaratilgan bir bandning «Yo rabb, meni jahannamning tutuni zaharlab, alangasi
kuydirayotir, yuzimni o‘tdin o‘zga tomong‘a qaratg‘il, meni baxtiqaro banda qilib
qo‘ymag‘il»– deb iltijo qilaverganidan Olloh taolo kulib yuborgani, Ollox
taoloning kulgani uni jannatga kirish uchun izn berilganligining alomati ekanligi
ko‘rsatib o‘tiladi. Shundan so‘ng «Ul jannatga kirgach, falon narsalarni ham
tilayvergil, deyilg‘aydir, ul tilag‘aydir. So‘ng Yana falon va falon narsalarni ham
tilaverg‘il, deb aytilg‘aydir, ul jamiki tilaklarini aytib tugatmaguncha, tilak

qilaverg‘aydir. Shundan so‘ng Ollox taoloning o‘zi: «Mana bu ham senga, anavi
ham senga!»– deb ne’matlar ato etg‘aydir»: bu odam eng keyin jannatga kirgan
jannat ahlidan bo‘lishi ta’kidlanadi. Demak kulish Xudodan, kuldirish esa
faqatgina bandasiga nasib etgan tuyg‘udir
Mumtozchilik (klassisizm) estetikasi komediyaga « bebosh omma »,
mas’haraboz va jozibador malay sifatida munosabat bildiradi. Ma’rifatparvarlik
estetikasi esa kulgililikni estetik ideallarga qarama–qarshi yo‘llar orqali ochib
berishga, kulgililik kundalik ikir–chikirlar emas, balki oliy darajadagi tuyg‘u
sifatida e’tirof etiladi. Lessingning fikriga ko‘ra, kulgi kasallikni davolamaydi,
lekin u sog‘lom organizmni yanada mustahkamlaydi.
I.Kant kulgililikning tabiatini latifa misolida ochib berishga harakat qiladi,
F.Shiller esa xajviyani voqelik bilan ideal orasidagi qarama–qarshilik orqali
ko‘rsatib o‘tadi. G.Gegel kulgililikning asosini zohiriy ishonch va botiniy
to‘laqonli bo‘lmaganlik orasidagi qarama–qarshilik orqali ifodalaydi.
Kishilik jamiyati fojia va kulgining haqiqiy hukumdori hisoblanadi. Inson
kulishga va kuldirishga qodir bo‘lgan yagona mohiyatdir. Kulgililik voqelikning
obektiv ijtimoiy qadriyati hisoblanishi barobarida tabiat bilan qisman aloqa
bog‘laydi. Bu aloqa to‘g‘ridan–to‘g‘ri emas, balki bilvosita amalga oshadi.
Ayniqsa, hayvonlarning tabiiy xususiyati insoniy hatti–harakatlar bilan
yaqinlashadi va ular estetik baho obektiga aylanadi. Masalan, tulkiga xos ayyorlik,
quvlik, chaqqonlik inson faoliyatida kulgililik prizmasidan o‘tib, estetik baxo
oladi.

K u l g i l i l i l k b o s h q a n a f o s a t l i h o d i s a l a r s i n g a r i f a q a t o b e k t i v
t o m o n g a e g a b o ‘ l m a y, s u b e k t i v t o m o n l a r n i h a m o ‘ z i d a b i r l a s h t i r a d i .
K u l g i l i l i k n i n g s u b e k t i v t o m o n i – k e n g m a ’n o d a g i h a z i l ( y u m o r )
t u y g ‘u s i d i r. ( M o l e r h a z i l t u y g ‘u s i n i i n s o n n i h a y v o n d a n a j r a t i b
t u r a d i g a n x u s u s i y a t i d e b a t a g a n e d i . ) H a z i l – i n s o n l a r a r o
m u n o s a b a t l a r n i t a b i i y v a e r k i n i d r o k e t i s h i , t u r l i b e o ‘ x s h o v
z i d d i y a t l a r n i a n g l a g a n x o l d a u l a r g a n i s b a t a n o q i l o n a k u l g i b i l a n
j a v o b b e r i s h q o b i l i y a t i d i r. H a z i l t u y g ‘ u s i j u d a m u r a k k a b a q l i y t u y g ‘u
b o ‘ l i b , u n d a s h a x s o ‘ z i n i n g b u t u n b o r l i g ‘ i b i l a n n a m o y o n b o ‘ l a d i , u d a
i n s o n n i n g h i s – t u y g ‘u s i , a q l i y m a d a n i y a t i , o r z u – u m i d l a r i v a t a b i a t i a k s
e t a d i . S h u n i n g u c h u n h a m i n s o n n i n g n i m a u c h u n k u l a y o t g a n l i g i g a
q a r a b , u n i n g q a n d a y i l l a t v a q a n d a y f a z i l a t g a e g a e k a n l i g i n i b i l i s h
m u m k i n b o ‘ l a d i .

I n s o n n i n g t u r l i s a b a l a r g a k o ‘r a k u l g i s i q i s t a y d i . M a s a l a n , t o ‘ y i m l i
v a m a z a l i o v q a t l a n i s h d a n r o h a t l a n i b k u l a d i g a n o d a m l a r h a m
u c h r a y d i , c h u n k i b u n d a y o d a m l a r u c h u n k u l g i h a y o t n i s o f fi z i o l o g i k –
j i s m o n i y i d r o k e t i s h i f o d a s i b o ‘ l i b x i z m a t q i l a d i . K u l g i l i l i k b e v o s i t a
b i r o r b i r h o d i s a – i n s o n n i n g t a s h q i k o ‘r i n i s h i b i l a n u n i n g a s l m o h i y a t i
o ‘r t a s i d a g i n o m u v o fi q z i d d i y a t n a t i j a s i d a y o k i a m a l d a g i v o q e l i k b i l a n
y u k s a k e s t e t i k o r z u l a r g a m o s k e l i s h i k e r a k b o ‘ l g a n v o q e l i k o ‘r t a s i d a g i
m u h i m t a f o v u t l a r h a m d a k e l i s h m o v c h i l i k l a r n i t a b i i y a n g l a s h
n a t i j a s i d a v u j u d g a k e l a d i . B a ’ z i – b i r o d a m l a r o ‘ z i n i n g p a s t k a s h , j o h i l ,
l o q a y d , x u d b i n m o h i y a t i n i t a s h q i v i q o r, o l i f t a l i k , t a k a b b u r l i k b i l a n
« b e z a b » k o ‘r s a t m o q c h i b o ‘ l a d i . B u k a b i o d a m l a r n i u c h r a t g a n d a h a m
i n s o n d a b e i h t i y o r k u l g i t u y g ‘u s i y u z a g a k e l a d i . B u n d a y k u l g i l i x o l a t g a
o ‘s h a o d a m n i n g i c h k i o l a m i b i l a n u n i n g t a s h q i k o ‘r i n i s h i o ‘r t a s i d a g i
b e o ‘ x s h o v l i k s a b a b b o ‘ l a d i . M a z k u r n i s b a t n i n g y a n a b i r o ‘ z i g a x o s
j i h a t i s h u n d a k i , k u l g i l i x o l a t d a n o l g a n z a v q i m i z g a s o g ‘ l o m m a ’n o d a g i
« x u d b i n l i k » h i s s i h a m q o ‘ s h i l i b k e t a d i . C h u n k i b i z b a c h k a n a ,
k a l o n d i m o g ‘ , o v s a r s i f a t o d a m n i n g a s l m o h i y a t i n i a n g l a s h
q o b i l i y a t i m i z b i l a n m a ’n a v i y – i n s o n i y j i h a t d a n u o d a m d a n y u k s a k r o q
e k a n l i g i m i z o ‘ z i m i z u c h u n h a m i s h a y o q i m l i d i r. S h u j i h a t i g a k o ‘r a k u l g i
i n s o n n i r u h a n k o ‘ t a r a d i , u n g a i n s o n i y g ‘u r u r t u y g ‘u s i b a g ‘ i s h l a y d i .
Shuningdek, qo‘rquv bilan kulgi bir–biriga o‘ta qarama–qarshi tushunchalar
bo‘lib, agar inson yaramas va hunuk hodisalar ustidan kulishga o‘rganib olsa, u bu
illatlardan qo‘rqishni tark etadi va ular bilan kurashga bel bog‘laydi.

K u l g i o ‘ z t a b i a t i j i h a t i d a n d e m o k r a t i k m a z m u n g a e g a b o ‘ l i b ,
b a r c h a o d a m l a r n i b i r – b i r i g a q o v u s h t i r i b b a r a v a r l a s h t i r a d i , c h u n k i
k u l i s h a y o t g a n o d a m l a r o ‘ z a r o t e n g l a s h a d i l a r. K u l g i e s k i l i k b i l a n
k u r a s h n i n g o m i l k o r v o s i t a s i g i n a b o ‘ l i b q o l m a y, b a l k i i n s o n n i n g k u c h –
q u d r a t i v a o z o d l i g i t i m s o l i h a m d i r. K u l g i b e q i y o s r a n g o – r a n g l i k ,
x i l m a – x i l q i r r a l a r g a e g a b o ‘ l i b , m a y i n , r a g ‘ b a t l a n t i r u v c h i , h u s h f e ’ l
h a z i l t u y g ‘u s i d a n t o r t i b , t o a y o v s i z a c h c h i q i s t e h z o g a c h a b o ‘ l g a n
k e n g d o i r a d a a m a l q i l a d i .
K u l g i l i l i k o ‘ z i n i n g b a r c h a x i l m a – x i l k o ‘r i n i s h l a r i b o y l i g i b i l a n
s a n ’a t n i n g m e ’m o r c h i l i k d a n b o s h q a d e y a r l i h a m m a t u r l a r i d a
n a m o y o n b o ‘ l a d i . B i r o q , u o ‘ z i n i n g e n g t o ‘ l a b o ‘ l g a n e s t e t i k i f o d a s i n i
k o m e d i y a d a t o p a d i .
K o m e d i y a o ‘ z m a v z u i n i j a m i y a t d a g i v a i n s o n d a g i b e o ‘ x s h o v l i k l a r,
n o m u t a n o s i b l i k d a n o l a d i . K u l g i l i l i k n i n g n a m o y o n b o ‘ l i s h
s h a k l l a r i n i n g x i l m a – x i l l i g i u l a r n i n g s a n ’a t d a r a n g – b a r a n g t a r z d a a k s
e t i l i s h i n i y u z a g a k e l t i r a d i . K o m e d i y a b i l a n k u l g i b i r – b i r i d a n
a j r a m a y d i g a n e g i z t u s h u n c h a l a r d i r. K u l g i k o m e d i y a d a
t a s v i r l a n a y o t g a n v o q e a – h o d i s a l a r m o h i y a t i n i o c h i b b e r i s h n i n g h a l
q i l u v c h i v o s i t a s i , t a s v i r l a n a y o t g a n o b e k t g a n i s b a t a n e s t e t i k
b a h o l a s h n i n g v a m u a l l i f m u n o s a b a t i i f o d a s i n i n g a s o s i y s h a k l i b o ‘ l i b
x i z m a t q i l a d i . K o m e d i y a s a n ’a t i d a k u l g i n i a s o s i y e s t e t i k v o s i t a q i l i b
i s h g a s o l i s h u n i n g i j t i m o i y a h a m i y a t i n i p a s a y t i r m a y d i , c h u n k i k u l g i
d u n y o n i n g b a r k a m o l e m a s l i g i n i t a ’ k i d l a b q o l m a s d a n , b a l k i u n i q a y t a
q u r i b y a n g i l a s h n i h a m k o ‘ z d a t u t a d i .

K u l g i n i n g ‘ k o m e d i y a d a g i o ‘r n i k o ‘p j i h a t l a r d a n u n i n g o ‘ z i g a x o s
i j t i m o i y b u r c h – v a z i f a l a r i d a i f o d a t o p a d i . K o m e d i y a , b i r i n c h i n a v b a t d a ,
b a d i i y t a n q i d v a o ‘ z – o ‘ z i n i t a n q i d q i l i s h n i n g o ‘ z i g a x o s s h a k l i d i r.
K o m e d i y a l a r n i n g a s o s a n t a n q i d i y y o ‘n a l g a n l i g i n i k o ‘p i n c h a o ‘ t a
s o d d a l a s h t i r i b , k o m e d i y a y o m o n h u l q , y o m o n o d a m , y o m o n
h o d i s a l a r n i t o ‘g ‘r i d a n – t o ‘g ‘r i , b e v o s i t a t u z a t i s h g a , y a x s h i l a s h g a o l i b
k e l a d i d e b t u s h u n a d i l a r v a t u s h u n t i r a d i l a r.
O b e k t i v k u l g i l i l i k k u l g i q u r o l i b e v o s i t a o ‘ z l a r i g a q a r s h i q a r a t i l g a n
o d a m l a r g a , u l a r f a h m – f a r o s a t i g a y e t i b b o r m a s l i g i h a q i d a
g a p i r g a n i d a L e s s i n g h a q fi k r n i a y t g a n i s h u b h a s i z d i r. K o m e d i y a n i n g
b o s h v a z i f a s i u t i l i t a r – m a i s h i y m o h i y a t i e m a s , b a l k i e s t e t i k
y o ‘n a l i s h d a d i r, y a ’ n i k o m e d i y a a x l o q – o d o b d a n s a b o q b e r i b q o l m a y,
h a y o t d a g i k u l g u l i l i k n i i l g ‘a b o l i s h d a g i q o b i l i y a t n i o ‘s t i r a d i , o d a m l a r d a
h a z i l t u y g ‘u s i k a b i q i m m a t b a h o f a z i l a t n i h a m r i v o j l a n t i r a d i .
K o m e d i y a a s a r l a r i n i n g b u y u k i j o d k o r l a r i n a f o s a t l i b a h o l a r i n i n g
a n i q l i g i v a t o ‘g ‘r i l i g i b i l a n a j r a l i b t u r a d i l a r. U l a r h e c h m a h a l a c h c h i q ,
s a v a g ‘ i c h , i s t e h z o l i k u l g i n i f a q a t m a y i n h a z i l v a m u r u v v a t l i
t a b a s s u m g a l o y i q h o d i s a l a r g a n i s b a t a n i s h l a t m a g a n l a r v a a k s i n c h a ,
a y o v s i z , k e s k i n q o r a l a n i s h i l o z i m b o ‘ l g a n h o d i s a l a r n i
t a s v i r l a y o t g a n l a r i d a m a y i n h a z i l v a m u r u v v a t l i t a b a s s u m d a n b u t u n l a y
y u z o ‘g i r g a n l a r.

K u l g i n i n g b a d i i y s h a k l l a r i o r a s i d a s a t i r a a l o h i d a o ‘r i n g a e g a .
U m u m n a z a r i y m a ’ n o d a s a t i r a v o q e l i k n i b a d i i y t a s v i r l a s h t u r i b o ‘ l i b ,
u n d a h a y o t n i n g s a l b i y h o d i s a l a r i u s t i d a n k u l i s h – b u n d a y h o d i s a l a r
a s o s i d a y u k s a k i n s o n n i n g o r z u l a r i g a z i d e k a n l i g i n i b o ‘r t t i r i b
k o ‘r s a t i s h m a q s a d i y o t a d i . S a t i r a h a r x i l k o ‘r i n i s h l a r d a n a m o y o n
b o ‘ l i s h i m u m k i n . U n g a l i r i k a h a m , e p o s h a m , d r a m a h a m b e g o n a
e m a s . S a t i r a m a r k a z i d a d o i m h a y o t n i n g s a l b i y v o q e a – h o d i s a l a r i
j o y l a s h g a n b o ‘ l i b , b u t u n f o s h q i l i s h k u c h i u l a r g a q a r s h i q a r a t i l g a n
b o ‘ l a d i . S h u n i n g u c h u n k o m e d i y a s a n ’a t i g a x o s t a n q i d i y l i k ,
y o ‘n a l g a n l i k s a t i r a d a e n g t o ‘ l a v a e n g a n i q i f o d a t o p a d i . S a t i r a n i
a s o s a n k u l g i f o s h e i t b q o ‘ y a d i , l e k i n k u l g i b u j a r a y o n d a q a h r –
g ‘a z a b d a n a j r a l m a g a n h o l d a n a m o y o n b o ‘ l a d i .
B a d i i y a d a b i y o t d a s a t i r a e n g h a j m l i k o m e d i y a t u r l a r i d a n
s a n a l a d i . A t o q l i y o z u v c h i l a r G o g o l , C h e x o v, S a l t i k o v – S h c h e d r i n ,
B u l g a k o v, A .Q a h h o r, S h . B o s h b e k o v l a r n i n g i j o d i d a m a z k u r j a n r
u m u m b a s h a r i y m u a m m o l a r n i k o ‘ t a r i s h d a r a j a s i g a c h i q a d i v a b u b i l a n
m i l l a t , x a l q , m a ’n a v i y a t f o j e a s i g a y a q i n l a s h a d i . S a t i r a j a n r i v o q e l i k n i
a n g l a s h n i n g b a r c h a e s t e t i k s h a k l l a r i d a n u n u m l i f o y d a l a n i s h n i t a l a b
e t a d i . D a s t l a b , k u l g i l i l i k n i n g b a r c h a t u r l a r i – z a r d a l i h a z i l t u y g ‘u s i ,
a c h c h i q k i n o y a , n o z i k h a z i l t u y g ‘u s i k a b i l a r i s h g a s o l i n a d i . S a t i r a
y e n g i l l i k , o ‘ t k i r fi k r l i l i k v a h a z i l d a n i s t i s n o b o ‘ l m a y, u l a r b i l a n
q o ‘ s h i l i b k e t g a n h o l d a f o s h q i l i s h b u r c h i n i o g ‘ i s h m a y a m a l g a
o s h i r a v e r a d i .
S a t i r a b a d i i y u m u m l a s h t i r i s h n i n g a l o h i d a t u r i s i f a t i d a m u m k i n
q a d a r k e n g m u s h o h a d a e t i l a d i . S h u b o i s d a n s a t i r a o b e k t i b o ‘ l g a n
k i m s a l a r g o h i d a y i r i k r a m z i y u m u m l a s h m a l a r d a r a j a s i g a k o ‘ t a r i l a d i .
Z e r o , s u d h o ‘r, z i q n a , q i z g ‘o n c h i q o d a m l a r n i k o ‘ r g a n i m i z d a « Q o r i
i s h k a m b a » n o m i n i b e j i z t i l g a o l m a y m i z . C h u n k i b u b i l a n o ‘s h a
t e g i s h l i o d a m n i n g « Q o r i i s h k a m b a » g a o ‘ x s h a g a n x i s l a t l a r i b o r l i g i g a
i s h o r a q i l i b , u n i s a t i r i k j i h a t d a n u m u m l a s h t i r i s h g a u r i n g a n b o ‘ l a m i z .

S a t i r a m a z m u n i n i n g x u s u s i y a t i u n i n g m u b o l a g ‘a ( g i p e r b o l a ) v a
g ‘a r o y i b o t h a j v i ( g r o t e s k ) k a b i k e s k i n b o ‘r t t i r i s h v o s i t a l a r i d a n k e l i b
c h i q a d i . J a m i y a t r i v o j l a n i b b o r i s h i j a r a y o n i d a s a t i r a n i n g o b e k t i b i l a n
b i r g a u n i n g s u b e k t i h a m o ‘ z g a r i b b o r a d i . H o z i r g i d a v r d a
u m u m i n s o n i y m a q s a d – m a n f a a t l a r n i n g u s t u v o r l i g i u m u m i n s o n i y
q a d r i y a t l a r v o s i t a s i d a j a h o n x a l q l a r i h a y o t i d a n t o b o r a m u s t a h k a m
o ‘r i n e g a l l a b b o r a y o t g a n e k a n , i n s o n i y a t n i n g m a n a s h u b o s h
t a r a q q i y o t y o ‘ l i n i t o ‘s a d i g a n b a r c h a c h i r i k , e s k i r i b q o l g a n , d o g m a g a
a y l a n g a n n a r s a l a r, x o l a t l a r a d a b i y o t v a s a n ’a t n i n g o ‘ t k i r v a h a y o t c h a n
s a t i r a o b e k t i b o ‘ l i b q o l a v e r a d i .
Kulgi–insoniy voqelik. Inson o‘zining aqli yordamida kuladi. U, albatta,
o‘zining ahmoqligidan ham kulishi mumkin, biroq bu kulgi telbaning mazmunsiz
kulgisi hisoblanadi. Kulgidagi lazzatning manbaida masxara, istehzo kabi
obektlarning ustidan afzallik tuyg‘usi yotadi.
Kulgi – biror–bir bema’nilik bilan to‘qnashuv natijasida yuzaga keluvchi
yoqimsiz tuyg‘ulardan halos bo‘lishdir. Kulgililik botinining zohirga o‘tishi, vosita
va maqsadining nomuvofiqligidir. Kulgililik tabiatan insonparvarlikka borib
taqaladi.U inson huquqlari hamda tajavuzkor (reaksion) kuchlarga qarshi
kurashishdagi qadimiy qurol, hisoblanadi. Kulgi ulug‘lantiradi va hotirjam qiladi;
unda ko‘tarinkilik va sokinlik singari kuchli dushman yo‘q. Og‘ir vaziyatlarda
hazil, askiya, mutoyiba, xushchaqchaqlik, quvnoq suhbat, hozirjavoblik inson
ruxini yuksaltiradi. Inson boshqa insonda kulgini mutloqo bir–biriga
o‘xshamaydigan ikkita uslub orqali paydo qiladi: bexosdan, ya’ni o‘zining noqulay
hatti–harakati tufayli; to‘la onglangan xolatda, ya’ni o‘zining zukkoligi va gapga
chechanligi bilan.
Zukkolikning yumoriga asoslanishi shundaki, u holatning tanqidiga to‘g‘ri
yondoshadi, uning kamchiliklarini ko‘ra oladi, xolatni kulgi bilan amalga
tushunarli xolda ko‘rsatib bera oladi. Zukkolik kulgilili xolatlarda qochirim,
kinoya, luqma yordamida vaziyatni o‘nglashi va undan chiqib keta olishi mumkin.
Mazkur jihatlarning umumlashmasi quyidagi to‘rtta asosni yuzaga keltiradi: Kosa

tagidagi nim kosa gaplar. Bunda biron narsa haqida gapiriladi-yu, ammo mazmun
boshqa ma’noga qaratilgan bo‘ladi. Byurokratiyaning sarsongarchiliklaridan bezor
bo‘lgan shoirning qo‘yidagi misrasi fikrimizga misol bo‘ladi:
Bir tomon iljaysa, ikkinchi tomon
Qotib turaverar–unga bir tiyin,
Ikki ministrlik aro sargardon
Bo‘lgan mo‘rkon kabi burnimga qiyin.
Kishining kamchiliklarini uning ko‘ngliga botmaydigan so‘zlar orqali
ifodalash bilan ham kulgililikni ko‘rsatish mumkin. Chustiyning «Xurragim»
g‘azalida kulgining subekti – xurrak otuvchi chiroyli tashbeh bilan ifodalanadi:
Uyga sig‘may, nayza sanchib tomni teshding nogahon:
Shul zamon sirlik faner topdi jarohat, xurragim.
Ko‘kka chiqdingu malaklar uyg‘onib ketti bari,
Qayda bo‘lsang, bo‘ldi ko‘p uyquga g‘orat, xurragim.
Hazil–mutoyiba. Kulgililikda hazilning o‘rni beqiyos. Hazil insonlarni
fikrlashga, so‘zlarni o‘rinli qo‘llashga, qiziqarli iboralar bilan fikrni bayon etishga
undaydi. Hazilning qo‘pol ko‘rinishi masxara hisoblanadi. Kinoya, piching, kesatiq
so‘zni hazil orqali ifodalashda muhim vositalardir.
Kulgililik estetikaning murakkab mezoniy tushunchalaridir. Agar go‘zallik,
ulug‘vorlik va fojiaviylik ham tabiatda, ham jamiyatda, ham insonda namoyon
bo‘lsa, kulgililik faqat inson va jamiyatga xosdir. Kulgi muayyan konkret shaxs
yoki holatga yo‘naltirilgan bo‘ladi, u kishining eng og‘riq nuqtasiga, kamchiligiga
boradi. Bundan tashqari, kulgi o‘zining samimiyligi, beg‘uborligi va demokratik
xususiyatga ega ekanligi bilan ham ahamiyatlidir.

Kulgililik rassomlikda, adabiyotda, kino va teatrda oshkora, yaqqol ko‘rinadi.
Musiqada esa kulgililik bir qadar kamroq namoyon bo‘ladi. Cholg‘u musiqasidagi
kulgililikni idrok etish uchun tinglovchi tayyor bo‘lishi lozim.
Kulgililikni aks etirmaydigan yagona san’at turi bu–me’morchilikdir.
Qiyshiq, besunaqay bino insonga xizmat qilmaydi. U tomoshabinga ham, u yerda
yashaydiganga ham falokat olib kelishi mumkin. Me’morlik jamiyat ideallarini
to‘g‘ridan–to‘g‘ri aks ettirar ekan, biror nimani tanqid ham inkor ham etolmaydi,
bevosita kalaka ham qila olmaydi.
Kulgililik–yuksak taraqqiy etgan tanqidnining ibtidosini o‘zida namoyon
qiladi. Kulgi – tanqidning estetik shaklidir . Kulgi tabiatiga ko‘ra tabaqalanishga
qarshi, mansab va amal oldida bo‘yin egmaydi. Kulgi tengsizlik, zo‘ravonlik,
manmanlik, amalparastlik, nodonlikning barcha shakllariga qarshi ko‘rishuvchi
buyuk kuch sifatida maydonga chiqadi. Abdulla Avloniyning «Hajviyot»idagi
«Ko‘rning uzri», «Bir munofiq tilidan», «Bilimsiz oliftalarga», «Haqiqiy ma’nosi»,
«Dangasaman», «Soqovraport» kabi maqolalarida asrimiz boshida xalqimiz ahvoli
to‘g‘ridan–to‘g‘ri kulgi ostiga olinadi. Yoki buyuk adib Abdulla Qahhor ijodida
shunga mos misollar talaygina Masalan, yaxshilikni bilmaydigan yozuvchilar
to‘g‘risida «Bu odam» to‘nkarilib qolgan to‘ng‘izga o‘xshaydi, o‘nglab
qo‘yadiganlarning qo‘lini sasitadi». Jurnal yoki gazetani o‘z saviyasiga moslab
olgan muharrirlar to‘g‘risida bunday deydi: «Redaksiya eshigini o‘z bo‘yiga
moslab qurib olgan, katta yozuvchilar bu eshikka sig‘maydi». Talantsiz
yozuvchilar to‘g‘risida «Mana bu odam ko‘chadan o‘tib keta turib oyog‘i toyib
soyuz eshigining ichkarisiga yiqilgan. Xaligacha chiqib ketmaydi.» va h.k.
Ma’lumki, «Gulmisiz–rayhonmisiz, jambulmisiz» deb nomlangan
askiyapayrov so‘z o‘yini o‘zbek milliy askiya san’atining gultojisi hisoblanadi.
Bunda zukkolik, zakiylik nafaqat fazilat sifatida, balki u kulgi xissini yuzaga
keltiruvchi faol, badiiy shakli sifatida ham namoyon bo‘ladi. Shuningdek, yumor
tuyg‘usi har qanday iste’dodning ajralmas hamrohi, desak mubolag‘a qilmaymiz.
Iste’dodli odam yumor tuyg‘usidan benasib bo‘lishi mumkin emas va aksincha,
yumor tuyg‘usiga ega bo‘lmagan odam iste’dodli bo‘la olmaydi.

Kulgining bir qancha turlari mavjud bo‘lib, hazil va hajviya ularning ichida
eng asosiysi hisoblanadi. Bulardan tashqari, mas’hara, o‘xshatma (parodiya),
piching, kesatiq, hazil–mutoyiba, xajviy rasm (karikatura), mubolag‘a, latifa,
askiya kabilar kulgililikni paydo qiluvchi muhim omillardir. Hazil–kulgililik
yuzaga kelishida muhim ahamiyatga ega bo‘lib, u mohiyatan biror abekt yoki
subektning kamchiligi yoxud yutug‘ini do‘stona, og‘riqsiz fikr orqali ifodalaydi.
Hazil o‘zining samimiyligi, beozoriligi bilan kulgining boshqa turlari ichida eng
jozibalisi hisoblanadi. Hazilning asosida tanqid mavjud bo‘lib, u me’yorga
asoslangandagina o‘zining ijobiy samarasini beradi. Bu asos o‘zida beg‘arazlik,
samimiylik, to‘g‘rilik va hayotiylikni mujassam etishi lozim. Insonning tashqi va
ichki olamidagi ayrim qusurlar, kasbi yoki kundalik faoliyatidagi kulgiga daxldor
jihatlar hazil uchun sabab bo‘ladi. Bunga qo‘yidagi xolat misol bo‘la oladi. Bir
vaqtlar Toshkentda Penson degan fotojurnalist o‘tgan bo‘lib, u 20–yillardanoq shu
sohada ishlagan, respublikada bormagan joyi qolmagan, qanday yirik hodisa
bo‘lmasin, hammasini suratga olib, gazetaga bostirardi, suratlarining tagiga esa
«Foto Pensona» degan imzo qo‘yardi. Shu bois uning laqabi ham «Foto Penson»
bo‘lib ketgandi. Abdulla Qahor shu odamga quyidagicha hazil she’r yozgan:
Suvrati olamga mashxur gazetu jurnaldin,
Qayga borsam, shunda hozir foto Pensonim mening.
Xajviya –jamiyat, inson faoliyatidagi illatlar va ularning oqibatlari, olam
mukammalligi va inson ideallariga nomuvofiq kelishini ko‘rsatib beruvchi kulgi
turidir. Lekin mas’hara, mazax kabi kulgi turlari ham borki, ular estetik tarbiya
vositasi bo‘lolmaydi. Aksincha, ular mohiyatan insonni qoralashga, uni hafa
qilishga, obro‘sizlantirishga qaratilgan bo‘ladi. Bu kulgining o‘ta ziddiyatli va
g‘ayriaxloqiy ko‘rinishidir. Shu bois mas’hara fisqu–fasodning muqaddimasi
sanaladi. Mazah qilish ibosiz so‘z bilan insonga daxl etmoq demakdir. Mazah
qilish, kalaka qilish, o‘zganing ustidan, jismoniy kamchiligidan kulish
mas’haraning real voqelikdagi ko‘rinishlaridir.

Kulgililikning barcha shakllari ular qanchalik erkin namoyon bo‘lish
imkoniyatlariga ega bo‘lib borsalar, shunchalik ko‘p ahamiyat kasb etadilar.
Rivojlangan hazil tuyg‘usi, hayotning kulgili tomonlarini nozik ilg‘ab olish va
fahmlash qobiliyati rivojlanib borgan sari shaxsning ma’naviy–ruhiy sog‘lomligi
hamda barkamolligi yuksalib boraveradi.
Umuman olganda, estetikaning tushunchalari (kategoriyalari) doimiy
hamkorlikda mustahkamlanib boradi. Ayniqsa, bu jarayonda go‘zallik kategoriyasi
bog‘lovchilik vazifasini bajaradi. Shuning uchun fojiaviylikda, ulug‘vorlikda,
hunuklikda ham go‘zallik unsurlarining uchrashi bejiz emas

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI :
1. «Qur'oni karim». (A.Mansur taijima va izohlari). «Cho'lpon».
Tosheknt, 1992
2. A.Gxosh. Chelovecheskiy sikl. Kazan. 1992
3. A.Navoiy. Lisonut-tayr. Т ., 1984.
4. A.Sh.Juzjoniy. Tasavvuf va inson. Т ., «Adolat», 2001
5. A.Shimmel. Jononmeningjonimda. Т ., «Sharq», 1999.
6. Abdulhay Abdurahmonov. Saodatga eltuvchi bilim. I-II kitob. Т ., «Movarau
nnahr», 2005.
7. Abdurahmon Jomiy. O'zFA X.S.Sulaymonov nomidagi qo'lyozmalar instituti
. Т ., 1997.
9. Abu Ali Ibn Sino. Falsafiy qissalar. (A.Irisov taijimasi. Т ., 1980).
10. Abu Nasr Farobiy. Fozil odamlar shahri. Т ., 1993.
11. Abul Muhsin Muhammad Baqir ibn Muhammad Ali Bahouddin
Balogardon. Т ., «Yozuvhi», 1993.
12. Aziziddin Nasafiy «Zubdat ul haqoyiq» 1.1997.
13. Ahmad Yassaviy. Devoni hikmat. Т., 1992.

Estetika Estetikaning predmeti, maksadi va vazifalari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish