Etika Etika fanining predmeti va jamiyat xayotidagi axamiyati - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	39.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Etika Etika fanining predmeti va jamiyat xayotidagi axamiyati

Купить

Etika: "Etika" fanining predmeti va jamiyat xayotidagi axamiyati
Reja:
1.»Etika" fanining predmeti, moxiyati va tuzilmasi.
2.Gedonizm va evdomonezm ta’limotining axlokiy axamiyati.
3. Axlokning paydo bulishiga oid diniy,ilmiy karashlar tasnifi XXI asrda
global etosfera (axlokiy muxitni ) yaratish zaruriyati
4.Etikaning kategoriyalari, tamoyillari, me’yorlarnning shaxs va jamiyat
munosabatlarida namoyon bulishi.
5.Ixtiyor erkinligi va axlokiy tanlov

. Odam odam bilan tirik. Bu ko‘xna haqiqat. Ammo har bir odam o‘zi bir
olam bo‘lib yaralgan, hech kim hech qachon birovga aynan o‘xshamaydi. Shu
sababli ham bizlarning xohish va ehtiyojlarimiz, orzu va umidlarimiz, yaxhilik va
yomonlik haqidagi, baxt va muhabbat haqidagi fikrlarimiz turlichadir. Bunday har
xillik bizning niyat va istaklarimizning ba’zan ro‘yobga chiqmasligiga sabab
bo‘ladi va o‘zimizni omadsizdek, baxtsizdek xis etamiz va bizga e’tibor bilan
qarashlariga ehtiyoj sezamiz. Bu ehtiyoj qondirilmas ekan, biz o‘zimizni odamlar
ichida ham begonadek his qila boshlaymiz, o‘zimizga va jamiyatga tashvishlar
orttirib boraveramiz.
Odam jamiyatda yashab turib, jamiyatdan xoli bo‘la olmaydi. Bu xol
kishining hamma ishiga, jumladan, uning etikaiy qiyofasiga ham bevosita o‘z
ta’sirini ko‘rsatadi, uning yurish-turishiga nisbatan muayyan tarbiyaviy-ma’naviy
talablar qo‘yadi. Odamlarga baho berganda, uni yoshidan, kasbidan,
mutaxassisligidan, darajasidan qat’iy nazar etikali yoki etikasiz ekan, tarbiyali yoki
tarbiyasiz ekan, ziyoli ekan, o‘qigan bo‘lsa ham, uqmagan ekan, olim bo‘lish oson-
u, odam bo‘lish qiyin ekan deb baho beramiz. Bunda biz kishilarning ma’naviy
qiyofasini, xulq-atvorini, yaxshi yoki yomon xatti-harakatini ifodalagan bo‘lamiz.
Qarangki, har bir odam bir olam bo‘lsa ham, u takrorlanmas noyob, o‘ziga
xos bir mo‘jiza bo‘lgan taqdirda ham bir o‘zi yashay olmaydi, baxtli ham, baxtsiz
ham bo‘la olmaydi. Shunday ekan, odam o‘z mohiyati bilan, tabiati bilan jamiyat
bilan chambarchas bog‘liq, jamoa bo‘lib yashaydi, tirikchilik qiladi, jamiyatdan
oladi, jamiyatga beradi; qancha olib-berishi esa uning aql-idrokiga, vijdoni-
irodasiga, imoniyu-e’tiqodiga, turmush tarziga, ma’naviyati-tarbiyasiga bog‘liqdir.
Etika, xulq-atvor haqidagi etika fani bu xususda bahs yuritadi, ta’limot yaratadi.
«Men, - deydi Prezidentimiz Islom Karimov, - Abdulla Avloniyning
«Tarbiya biz uchun yo hayot – yo momot, yo najot – yo halokat, yo saodat – yo
falokat masalasidir», degan fikrini ko‘p mushohada qilaman.
Buyuk ma’rifatparvarning bu so‘zlari asrimiz boshida millatimiz uchun
qanchalar muhim va dolzarb bo‘lgan bo‘lsa, hozirgi kunda biz uchun ham
shunchalik, balki undan ham ko‘ra muhim va dolzarbdir.

Chunki ta’lim-tarbiya - ong mahsuli, lekin ayni vaqtda ong darajasi va uning
rivojini ham belgilaydigan omildir. Binobarin, ta’lim-tarbiya tizimini
o‘zgartirmasdan turib, ongni o‘zgartirib bo‘lmaydi. Ongni, tafakkurni
o‘zgartirmasdan turib esa biz ko‘zlagan oliy maqsad – ozod va obod jamiyatni
barpo etib bo‘lmaydi».
Abdulla Avloniy «Turkiy guliston yoxud etika» risolasini shunday
boshlaydi: «Etika insonlarni yaxshilikka chaqirguvchi, yomonlikdan qaytarguvchi
bir ilmdur. Yaxshi xulqlarning yaxshiligini, yomon xulqlarning yomonligini dalil
va misollar ila bayon qiladurg‘on kitobni etika deyilur» 1
. Abdulla Avloniy fikrini
davom ettirib bu muammoga chuqurroq yondoshadi:
«Etika ilmini o‘qub, bilub amal qilgan kishilar o‘zining kim ekanini, janobi
Haq na uchun xalq qilganini, yer yuzida nima ish qilmoq uchun yurganin bilur. Bir
kishi o‘zidan xabardor bo‘lmasa, ilmini, ulamoni, yaxshi kishilarni, yaxshi
narsalarni, yaxshi ishlarning qadrini qimmatini bilmas. O‘z aybini bilur, iqror
qilub, tuzatmakki sa’y va qo‘shish qilgan kishi chin bahodir va pahlavon
kishidur» 2
.
Etika - ruscha – moral, lotincha «mores», «moralis» so‘zlaridan olingan
bo‘lib, ma’nosi xulq, odat demakdir.
Etika - ijtimoiy ongning muayyan shakli bo‘lib, kishilarning ijtimoiy va
shaxsiy hayotida bir-birlariga bo‘lgan munosabatlarining, ya’ni xatti-harakat
prinsiplari va normalarining yig‘indisidir. Etika so‘zi, tushunchasi ham arabcha
bo‘lib, xulq so‘zining ko‘pligidir.
Etika kishilarning fe’l-atvori, yurish-turishi, ularning ijtimoiy va shaxsiy
hayotdagi o‘zaro munosabatlarini tartibga solib turadi. Etika normalari jamiyat
yoki muayyan guruh tomonidan shaxs fe’l-atvoriga qo‘yiladigan talabdir. Bu
normalar shaxsning jamiyatga – Vatan, davlat, millat, guruhga munosabatini,
shuningdek, shaxsning turmushdagi, ayrim kishilarga, kasbi-koriga,
mutaxassisligiga, hatto o‘z-o‘ziga bo‘lgan munosabatlardagi xatti-harakatni ham
o‘z ichiga oladi.
1
Авлоний А. Туркий гулистон ёхуд ахлок. –Тошкент, 1992. 11-бет.
2
Уша китоб. 71-бет.

Kishilik jamiyatining ilk davrlarida etika normalari – yurish-turish qoidalari
va odob prinsiplari kishilarning mehnat qilish jarayonida vujudga kelib, ularga
rioya qilish urf-odatga, an’anaga aylanib boradi. Keyinchalik jamiyat, ijtimoiy
hayot taraqqiy etib, aqliy mehnat jismoniy mehnatdan ajralgach, mehnat taqsimoti
yuz bergach, odamlarning yurish-turish qoidalari, odam etikaining mohiyati
haqidagi masalalar bir butun falsafiy bilimlar sistemasiga solinadi, ma’lum
darajada mustaqil fanga aylanadi. Shu tariqa etika, ya’ni etika haqidagi ta’limot
paydo bo‘ladi.
Etika – grekcha-yunoncha «ethos» degan so‘zdan olingan bo‘lib, buning
ma’nosi xulq-odat demakdir. Etika, ya’ni etika haqidagi fan, o‘zbek tilida hozirgi
paytda etika fani deb ham yuritiladi. Lekin biz etika fani deb yuritishimizni ma’qul
topdik. Sabab bu nom dunyoda yuritiladigan standartga mos keladi, deb o‘ylaymiz,
garchi fanning nomlari qanday yo‘sinda yuritilmasin, uning mazmuniga putur
yetmaydi, shakl mazmunni, mohiyatni tubdan o‘zgartirib yubormaydi, garchi ta’sir
etsa ham.
Etika odamlarning yurish-turishida, etikaida tarixan o‘zgarib turadigan, rivoj
topib, taraqqiy etib boradigan prinsiplarni, etikaiy norma, qoidalarni; etikaning
manbai va kelib chiqishini, etikaiy kategoriyalarni ya’ni yaxshilik va yomonlik, or-
nomus, vijdon kabi umumiy tushunchalarni, etikaiy e’tiqod, maslak va his-
tuyg‘ularni izohlab beradi. Shuningdek, etikaning abadiy muammolari bo‘lgan –
etikaiy bahoning mezoni nimada, etikada haqiqat bormi, etikaiy erkinlik nima,
inson o‘z xatti-harakati uchun javobgarmi, mas’ulmi kabi savollarga javob
axtaradi.
Etika fan sifatida etikani, odob-xulqni, etikaiy munosabatlarni aks ettiribgina
qolmay, balki odam intilishi lozim bo‘lgan maqsadni, ya’ni yuksak etikaiy g‘oyani,
bu g‘oyani, ya’ni bizning pirovard strategik maqsadimiz bo‘lgan – ozod va obod
Vatan, erkin va farovon hayot g‘oyasini amalga oshirmoq uchun qanday yashab,
qanday harakat qilmoqlikni ma’nosi ochib beriladi, odamlarning yurish-turishi
qanday degan savolgagina emas, balki qanday bo‘lishi kerak degan savolga ham

javob beradi. Shuning uchun ham etikaiy illatlar tanqid qilinadi, odamlarning xatti-
harakatiga yuksak etikaiy g‘oya va maqsad nuqtai nazaridan qat’iy baho beriladi.
Xulq, odob deganda iqtisodiy tuzum taqozosi bilan, turmush sharoitining
alohida tarzidan, tradisiyalaridan, an’analaridan, urf-odatlaridan paydo bo‘lgan,
biroq muntazam qarashlar, qoidalar, yo‘l-yo‘riqlar sistemasiga kirmagan
munosabatlar xususiyati tushuniladi.
Demak, xulq odamlarning amaliy xatti-harakatlari, odamlar o‘rtasidagi
amaliy munosabatlar, etika ijtimoiy ong bilan bog‘liq bo‘lib, mazkur xatti-harakat
prinsiplari va normalarining etika talablari shaklida ifodalab berilganidir, etika
bo‘lsa etika prinsiplari va normalarining izohlab va asoslab berish demakdir, ya’ni
etika haqidagi nazariyadir.
Etika normalari passiv emas, balki ular ham jamiyat hayotida, ham shaxs
turmushida faol ta’sir ko‘rsatadigan muhim faktordir. Ilg‘or, taraqqiyparvar etika
normalarining ta’lim-tarbiyaga ta’siri ijobiy bo‘ladi, reaksion xulq normalarining
ta’siri esa jamiyatda ham, shaxs tarbiyasida ham salbiy bo‘ladi.
Ma’lumki, kishilik jamiyati doimo taraqqiyotda ekan, uning etikaiy.
Ma’naviy qarashlari ham doimo o‘zgarib, rivojlanib, taraqqiy etib boradi.
Yaxshilik va yomonlik haqidagi tushunchalar ham tarix davomida o‘zgarib keldi,
avval infiylik, partiyaviylik nuqtai nazaridan qarab baho beriladi. Ibtidoiy jamoa
tuzumi bilan bugungi jamiyatda tatbiq etiladigan etika tushunchalariga bir xil
yondoshib bo‘lmaydi. Masalan, ilk ibtidoiy jamiyatda kasallarni, keksalarni
o‘ldirib yeyish odat bo‘lgan, uyat hisoblanmagan. Shunday ekan, hamma ijtimoiy
xodisalarga real yondoshilgandek, etikaiy xodisalarga ham konkret, dialektik,
tarixiy yondoshmoq taqozo etiladi.
Etika qadimda fizika va logika bilan birgalikda falsafaning uzviy uchinchi
qismi hisoblanar edi. Keyinchalik Arastu birinchi bo‘lib «Etika» darsligini
yozgach, u alohida falsafiy yo‘nalishdagi fan maqomini oldi. Etikaning boshqa
falsafiy fanlardan farqi, o‘ziga xosligi shundaki, unda nazariya bilan amaliyotning,
praktikaning omuxtaligidir, uyg‘unligidir.

Qadimgi antik davr donishmandlarining fikricha, falsafani azim daraxtga,
chinorga qiyos qilsak, uning ildizi tabiat haqidagi ta’limotlar, poyasi – mantiq,
mevasi esa – etikadir. Darhaqiqat, bilim – aql bulog‘i, etika esa - hayot chirog‘idir,
yoki bilim – xazina, etika esa fazilatdir.
Etika bir necha ming yillik tarixga ega bo‘lgan qadimiy fan. U bizda «Ilmi
ravish», «Ilmi etika», «Etika ilmi», «Odobnoma» singari nomlar bilan atab
kelingan. Ovro‘pada esa «Etika» nomi mashhur, biz ham yaqin-yaqingacha shu
atamani qo‘llar edik. U dastlab manzildoshlik, yashash joyi, keyinchalik esa odat,
fe’l, fikrlash tarzi singari ma’nolarni anglatgan, yunoncha «ethos» so‘zidan
olingan.
Uni birinchi bo‘lib yunon faylasufi Arastu muomalaga kiritgan. Arastu
fanlarni tasnif qilar ekan, ularni uch guruhga bo‘ladi: nazariy, amaliy va ijodiy.
Birinchi guruhga falsafa, matematika va fizikani; ikkinchi guruhga etika va
siyosatni; uchunchi guruhga esa san’at, hunarmandchilik va amaliy fanlarni
kiritadi. Shunday qilib, qadimgi yunonlar etika haqidagi ta’limotni fan darajasiga
ko‘targanlar va «Etika» (ta ethika) deb ataganlar.
Biroq bizda milliy-mintaqaviy etikaiy qadriyatlarimizning, dastlabki etikaiy
g‘oyalarning vujudga kelishi qadimgi yunonlar yashagan davrda o‘nlab asrlar
avval ro‘y bergan. Ajdodlarimizning eng ko‘hna e’tiqodiy kitobi «Avesto» buning
yorqin dalilidir. Shu sababli endilikda bu fanni ham ilmiy-tarixiy, ham zamonaviy-
hayotiy talablar nuqtai nazaridan «Etika» deb atashni maqsadga muvofiq deb
bildik.
Etika etikaning kelib chiqishi va mohiyatini, kishining jamiyatdagi etikaiy
munosabatlarini o‘rganadi. «Etika» so‘zi arabchadan olingan bo‘lib, «xulq»
so‘zining ko‘plik shaklidir. «Etika» iborasi ikki xil ma’noga ega: umumiy
tushuncha sifatida u fanning tadqiqot obektini anglatsa, muayyan tushuncha
sifatida inson fe’l-atvori va xatti-harakatining eng qamrovli qismini bildiradi.
Etikani umumiy tushuncha sifatida olib, uni doira shaklida aks ettiradigan bo‘lsak,
doiraning eng kichik qismini odob, undan kattaroq qismini – xulq, eng qamrovli
qismini etika egallaydi.

Odob – inson haqida yoqimli taassurot uyg‘otadigan, lekin jamoa, jamiyat
hayotida burilish yasaydigan darajada muhim ahamiyatga ega bo‘lmaydigan,
milliy urf-odatlarga asoslangan chiroyli xatti-harakatlarni o‘z ichiga oladi.
Xulq - oila, jamoa, mahalla-ko‘y miqyosida ahamiyatli bo‘lgan, ammo
jamiyat va insoniyat hayotiga sezilarli ta’sir ko‘rsatmaydigan yoqimli insoniy
xatti-harakatlarning majmui.
Etika - jamiyat, zamon, insoniyat tarixi uchun namuna bo‘la oladigan
ijobiy xatti-harakatlar yig‘indisi, insoniy kamolot darajasini belgilovchi ma’naviy
hodisa.
Bu fikrlarimizni misolllar orqali tushuntirishga harakat qilamiz. Deylik,
metroda yoshgina yigit, talaba hamma qatori o‘tiribdi. Navbatdagi bekatdan bir
keksa kishi chiqib, uning ro‘parasida tik turib qoldi. Agar talaba darhol: «O‘tiring,
otaxon!» deb joy bo‘shatsa, u chiroyli a’mol qilgan bo‘ladi va bu a’moli bilan
atrofdagilarda yaxshi kayfiyat uyg‘otadi; chetdan qarab turganlar unga ich-ichidan
minnatdorchilik bildirib: «Baraka topgur, odobli yigitcha ekan», deb qo‘yadilar.
Aksincha, talaba yo teskari qarab olsa, yoki o‘zini mudiraganga solib, qariyaga joy
bo‘shatmasa, g‘ashimiz keladi, ko‘nglimizdan: «Buncha beodob, surbet ekan!»
degan fikr o‘tadi, xullas, u bizda yoqimsiz taassurot uyg‘otadi. Lekin, ayni paytda,
talabaning qariyaga joy bo‘shatgani yoki bo‘shatmagani oqibatida vagondagi
yo‘lovchilar hayotida darhol biror-bir ijobiymi, salbiymi – muhim o‘zgarish ro‘y
bermaydi.
Xulqqa quyidagicha misol keltirish mumkin: mahallamizdagi oila
boshliqlaridan biri imkon boricha qo‘ni-qo‘shnilarning barcha ma’rakalarida
xizmatda turadi, qo‘li-ochiqqo‘l, doimo o‘z bilimini oshirib borishga intiladi,
tirishqoq, oila a’zolariga mehribon va h.k. Unday odamni biz xushxulq inson
deymiz va unga mahallamizning namunasi sifatida qaraymiz. Bordi-yu, aksincha
bo‘lsa, u qo‘ni-qo‘shnilar bilan qo‘pol muomala qilsa, to‘y-ma’rakalarda janjal
ko‘tarsa, sal gapga o‘dag‘aylab, musht o‘qtalsa, ichib kelib, oilada xotin-bolalarini
urib, haqoratlasa, uni badxulq deymiz. Uning badxulqliligidan oilasi, tevarak-
atrofdagi ba’zi shaxslar jabr ko‘radi, mahalladagilarning tinchi buziladi, lekin xatti-

harakatlari jamiyat ijtimoiy hayotiga yoki insoniyat tarixiga biror-bir ko‘zga
tashlanadigan ta’sir o‘tkazmaydi.
Biroq bu fikrlardan odob va xulqning jamiyatdagi roli u qadar ahamiyatli
emas ekan, degan xulosa chiqmasligi kerak; fuqorolar orasida odoblilik va
xushxulqlilikning keng yoyilishi jamiyat etikaiy hayotidagina emas, balki
butunisicha ijtimoiy taraqkiyotga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Bu ta’sir tufayli
garchand jamiyat birdaniga yuksalib ketmasa-da, asta-sekinlik bilan, muntazam
ravishda yaxshilanib, ravnaq topib boradi.
Etikaqa kelsak, masala o‘ta jiddiy mohiyat kasb etadi: deylik, bir tuman
yoxud viloyat prokurori o‘zi mas’ul hududda doimo qonun ustuvorligini
ta’minlash uchun intiladi, adolat qaror topishini ko‘zlab ish yuritadi, lozim bo‘lsa,
hokimning noqonuniy farmoyishlariga qarshi chiqib, ularning bekor qilinishiga
erishadi; oddiy fuqaro nazdida nafaqat o‘z kasbini e’zozlovchi shaxs, balki haqiqiy
huquq posboni, adolatli tuzum timsoli tarzida gavdalanadi; u – umrini millat,
Vatan va inson manfaatiga bag‘ishlagan yuksak etika egasi; u, o‘zi yashayotgan
jamiyat uchun namuna bo‘ladi, o‘sha jamiyatning yanada taraqqiy topishiga xizmat
qiladi. Agar mazkur prokuror, aksincha, qonun himoyachisi degan nomi bo‘laturib,
o‘zi qonunni buzsa, shaxsiy manfaati yo‘lida oqni qora, qorani oq deb tursa, u
etikasizlik qilgan bo‘ladi: oddiy fuqaro nazdida birgina kishi – prokuror-amaldor
emas, balki butun jamiyat adolatsiz ekan, degan tasavvur uyg‘onadi. Bunday
tasavvurlarning muntazam kuchayib borishi esa oxir-oqibat o‘sha jamiyat yoki
tuzumni tanazzulga olib keladi.
Albatta, har uchala etikaiy hodisa va ularning ziddi nisbiylikka ega.
Chunonchi, hozirgina misol keltirgnimiz prokurorning etikasizligi darajasi bilan
o‘z yakka hukmronligi yo‘lida millionlab begunoh insonlarni o‘limga mahkum
etgan Lenin, Stalin, Hitler, Pol Pot singari shaxslar etikasizligi orasida farq bor:
agar prokurorning etikasizligi bir millat yoki mamlakat uchun zarar qilsa, totalitar
tuzum hukmdorlari xatti-harakatlari umumbashariy miqyosdagi fojialarga olib
keladi.

Bu o‘rinda shuni alohida ta’kidlash joizki, etikaiy tarbiya natijasida odoblilik
– xushxulqlilikka, xushxulqlilik – yuksak etikaiylikka aylangan kabi, etikaiy
tarbiya yo‘lga qo‘yilmagan joyda muayyan shaxs, vaqti kelib, odobsizlikdan –
badxulqlilikka, badxulqlilikdan – etikasizlikka o‘tishi mumkin.
Shunday qilib, etika mazkur uch etikaiy hodisani bir-biri bilan uzviylikda va
nisbiylikda o‘rganadi. Ana shu uch etikaiy hodisaning umumlashmasini, ya’ni
mazkur fanimizning predmeti bo‘lgan umumiy tushuncha sifatida etikani
quyidagicha ta’riflash mumkin:
Etika - barcha odamlar uchun birdek taalluqli hisoblangan, shaxs hayotidagi
hamma sohalarda o‘ziga va o‘zgalarga nisbatan qo‘yiladigan ma’naviy-ijtimoiy
talablar hamda ehtiyojlarning munosabatlar shaklidagi ko‘rinishidan iborat
bo‘lgan, insonga berilgan ixtiyor ekanligining xatti-harakatlar jarayonida ichki
iroda kuchi tomonidan oqilona cheklanishini taqozo etuvchi ma’naviy hodisa.
Shuningdek, atoqli faylasuf Erkin Yusupovning: «Umuman, etika ijtimoiy
munosabatlar zaminida alohida shaxs sifatida mavjud bo‘lgan insonlarning o‘z-
o‘zini idora qilish shakllari va me’yori, o‘zaro muloqot va munosabatlarda ularga
xos bo‘lgan ma’naviy kamolot darajasining namoyon bo‘lishidir»-degan ta’rifi
ham diqqatga sazovordir 3
.
Etika qadimda fizika va metafizika bilan birgalikda falsafaning uzviy
(uchinchi) qismi hisoblanar edi. Keyinchalik (Arastudan so‘ng) alohida falsafiy
yo‘nalishdagi fan maqomini oldi. Bu fikrni quyidagicha kengaytiribroq talqin etish
mumkin. Ma’lumki, falsafaning fanlar podshosi sifatida vazifasi barcha tabiiy va
ijtimoiy ilmlar erishgan yutuqlardan umumiy xulosalar chiqarib, insoniyatni
haqiqatga olib borishdir. Shundan kelib chiqqan holda falsafaning predmetini
tafakkur deb belgilash maqsadga muvofiq. Etika etikaiy tafakkur taraqqiyotini
tadqiq etadi va amaliyotda insonni ezgulik orqali haqiqatga olib borishga xizmat
qiladi. Shu bois uni etika falsafasi yoxud ezgulik falsafasi deb atash mumkin.
Hozir u falsafiy fan sifatida uch yo‘nalishda ish olib boradi, ya’ni etikaiy
tafakkur taraqqiyotini tadqiq etar ekan, u etikani: 1) bayon qiladi; 2) tushuntiradi;
3
Юсупов Э. Инсон камолотининг маънавий асослари. –Т., Университет, 1998. 38-б.

3) o‘rgatadi. Shunga ko‘ra, u tajribaviy-bayoniy, falsafiy-nazariy va rusmiy-
me’yoriy tabiatga ega. Qadimgilar uni amaliy falsafa deb ataganlar. Zero, sof
nazariy etikaning bo‘lishi mumkin emas. U insoniyat o‘z tajribasi orqali erishgan
donishmandlik namunalarini hikmatlar, naqllar, matal-maqollar tarzida bayon
etadi, kishilarni etikaiy qonun-qoidalarga o‘rgatadi, ularga etikaning mohiyatini
tushuntiradi va falsafiy xulosalar chiqaradi. Ya’ni etika fanida Aflotun, Arastu,
Epikur, Siseron, Seneka, Avgustin, Forobiy, Ibn Sino, Fazzoliy, Nasafiy, Spinoza,
Kant, Hegel, Shopenhauer, Foerbax, Kirkegard, Nitsshe, Vl.Solovyov, Losskiy
singari buyuk faylasuflar yaratgan etika nazariyasiga doir ta’limotlar bilan
birgalikda «Patanjali», «Qutadg‘u bilik», «Qobusnoma», Sa’diyning «Guliston»,
Jomiyning «Bahoriston», Navoiyning «Mahbub ul-qulub», Montenning
«Tajribanoma», Laroshfukoning «Hikmatlar», Gulxaniyning «Zarbulmasal» kabi
amaliy etikaqa bag‘ishlangan asarlari ham o‘z mustahkam o‘rniga ega. Etikaning
boshqa falsafiy fanlardan farqi ham, o‘ziga xosligi ham undagi nazariya bilan
amaliyotning ana shunday omuxtaligidir.
2-MASALA
Gedonizm ( yun. hedone –xuzur- xalovat ,roxatlanish ) –xuzur –xalovatga
lazzatlanishga intilish insonnning insonnning oliy maksadi deb xisoblovchi
axlokiy ta’limot.Etika nazariyasidagi axlokiy talablarni asoslash tamoyili buslib,
unga kura xuzur –xalovat keltiruvchi va azob- ukubatdan kutkazuvchi narsa
yaxshilik deb,azob-ukubat keltiruvchi narsa esa yomonlik deb ta’rif kilinadi.
Nazariy gedonizm etikadagi naturalizmning bir kurinishidir.Insonga tabiat
tamonidan jo kilingan va uning butu nish amaliyotini belgilaydigan bosh
xarakatlanuvchi ibtido xuzur –xalovatdan iborat degan tasavvurning
gedonizmninning asosini tashkil etadi.
EVDEMONIZM (yun. eudaimonia - rohat-farog‘at, baxt-saodat) — baxt-
saodatga intilishni inson axloqiy faoliyatining mezoni hamda asosiy
harakatlantiruvchi kuchi deb hisob- lovchi axloqiy ta’limot; axloq-odob- ning
gedonizmga yaqin uslubiy tamo-yili. Evdemonizm antik dunyo axlokiy nazariya-

larida to‘liq namoyon bo‘lgan (Demok rit, Sokrat, Aristotel). Evdemonizm baxt-
saodatga intilishni axlok-odob me zoni va inson axloqiy xatgi-hara- katining asosi
deb hisoblaydi. Shax- siy baxtga intilish — individuali- stik E., ijtimoiy baxtga
intilish ijtimoiy Evdemonizm deyiladi.
18-a. fransuz materialistlari (Gelvesiy, Didro) qarashlarida ham Evdemonizm
g‘oyalari mavjud. Ular inson baxti har qanday jamiyat va har qan-day inson
faoliyatining tub maq-sadidir, deb chiqqanlar. Evdemonistik etika uz
insonparvarligi bi-lan xristianlik etikasidan beqi-yos yuqori turadi, chunki u
oxiratda emas, balki bu dunyoda baxtga eri-shishga da’vat etadi. Evdemonistlar
inson xam ma’naviy, ham jismoniy sog‘lomlikka intilsa, o‘zi va o‘zga-larning
barcha ezgu xususiyatlari-ning shakllanishiga yordam bersa hamda bu bilan
zamondoshlar va ke-lajak avlod obro‘-e’tiboriga sazo-vor bo‘lsa, bunday insonni
baxtli va komil deb e’tirof etganlar. Evdemonizm baxt-saodatni jismoniy va bir
lah-zali huzur, lazzat bilan tenglash-tirmaydi, balki uni keng ma’no da, ya’ni
jismoniy va ma’naviy qadriyatlarning majmui tarzida tu- shunadi. Evdemonizi
ta’limotiga ko‘ra, o‘z shax- sida mazkur qadriyatlarni mujas-samlashtira olgan
kishigina china-kam baxt-saodat sohibidir, shunday baxtgina insonga haqiqiy
lazzat,
farog‘at baxsh etadi. Evdemonizm baxt-saodat ni xulq-atvorning axloqiy
prinsi-pi darajasiga ko‘taradi. Evdemonizmning ij timoiy xususiyatlarini ingliz
faylasufi I. Bentam ishlab chiqqan. Alohida individning barcha ezgu faoliyati
qanchalik ko‘tg‘ kishilarni baxtli qilish darajasi bilan ahamiyat kasb etadi. Ijtimoiy
Evdemonizmning mohiyati jamiyatdagi barcha kishilar baxtiga intilish bilan
izoxlanadi. Davlat va uning barcha institutlari, ularning tadbir va qonunlari mana
shu buyuk maqsad yo‘lidagi vosita, xolos. Ijtimoiy Evdemonizm oxir-oqibat
utilitarizmga olib keladi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI :
1. «Qur'oni karim». (A.Mansur taijima va izohlari). «Cho'lpon».
Tosheknt, 1992
2. A.Gxosh. Chelovecheskiy sikl. Kazan. 1992
3. A.Navoiy. Lisonut-tayr. Т ., 1984.
4. A.Sh.Juzjoniy. Tasavvuf va inson. Т ., «Adolat», 2001
5. A.Shimmel. Jononmeningjonimda. Т ., «Sharq», 1999.
6. Abdulhay Abdurahmonov. Saodatga eltuvchi bilim. I-II kitob. Т ., «Movarau
nnahr», 2005.
7. Abdurahmon Jomiy. O'zFA X.S.Sulaymonov nomidagi qo'lyozmalar instituti
. Т ., 1997.
9. Abu Ali Ibn Sino. Falsafiy qissalar. (A.Irisov taijimasi. Т ., 1980).
10. Abu Nasr Farobiy. Fozil odamlar shahri. Т ., 1993.
11. Abul Muhsin Muhammad Baqir ibn Muhammad Ali Bahouddin
Balogardon. Т ., «Yozuvhi», 1993.
12. Aziziddin Nasafiy «Zubdat ul haqoyiq» 1.1997.
13. Ahmad Yassaviy. Devoni hikmat. Т ., 1992.

Etika Etika fanining predmeti va jamiyat xayotidagi axamiyati

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish