Etnos va etniklik - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	34.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Etnos va etniklik

Купить

Mavzu: Etnos va etniklik
Reja:
1. Etnos tushunchasi
2. Etnos muammosi bilan bog'Iiq qarashlar
3. Etniklik
ADABIYOTLAR

Insoniyat tarixi bu nafaqat davlatlar, buyuk shaxslar va goyalar tarixi, balki
halqlar tarixi ham hisoblanadi. Kishilar bir necha ming yillik faoliyati mobaynida
davlatlarga asos solgan-lar, ular orasidan buyuk arboblar etishib chikdan, ko'plab
mada-niyatiar va tillarni yaratib, sharafli ishlar va jangu jadallar qilganlar.
SHuningdeq ular buyuk kashfiyotlar yaratganlar, krxra-monliklar vaaksincha
fojiali ishlarai amalga oshirganlar. Krla-versa, odam biologik mavjudot —
tabiatnint bir klsmi sifatida kishilik jamiyatidagi evolyuqion taraodgyot natijasida
hamda ijtimoiy omillarning ta'siri tufayli muayyan ijtimoiy guruxlar va jamoalarga
bo'linadi. Mana shunday asosiy jamoalardan biri —- fanda etnos deb yuritiladi.
Biz yashayotgan ona zaminda turli-tuman halqlar o'zlarining milliy-etnik
madaniyati va an'analari bilan boihalaridan ajralib turadi. Uz navbatida, har bir
etnik birlik o'ziga xos shakllanish vaetnik rivojlanish tarixiga ega. Akademik N.I.
Konrad ta'bi-ri bilan aytganda: «...har bir halq. son jihatidan katta yoki ki-chik
bo'lishidan qat'i nazar takrorlanmas xususiyatlarni uzida mujassam etgan, o'ziga
xos tarixiga ega. Hatto aytish mumkinki, insoniyat tarixi kichik halqlar tarixidan
ham ibtido oladi».
ETNOS— tabiiy-tarixiy jarayonlar natijasida tarkib topgan kishilar gu-
ruhidir . Dunyoning turli hududlarida istiqomat kdyauvchi turli ijtimoiy-siyosiy
jamoalar orasida o'zbek tilida el, halq, ilmiy adabiyotlarda — etnos deb
yuritiluvchi kishilar jamoasi aloxida ajralib turadi. «Etnos» termini maxsus
adabiyotlarda paydo bo'lga-niga aneha vakt bo'lgan. Lekin, alohida kishilar
guruhini angla-tuvchi ibora sifatida faqatginaVXX asrning ikkinchi yarmidan
etnogenez va etnik tarix, umuman etnik jarayonlarga kdzikdsh-ning kuchayishi
natijasida yanada kengroq ilmiy iste'mol doira-siga kirgan . SHubxasiz, mazkur
ibora bugungi kunga kelib ij-timoiy fanlar tizimida uzining munosib o'rnini toddi,
deb xisob-lash mumkin. Xozirda ushbu atamani nafaqat etnologlar. balki
faylasuflar, tarixchilar, siyosatshunoslar, sotsiologlar, psixo-loglar va hatto
iktisodchilar ham doimiy ravishda keng kZ'lla-moqdalar va mazkur muammo bilan
bog'liq o'zlarining turli-tuman qarashlarini bayon kilmoqdalar.

Etnos tushunchasi etnologiya fanida juda ko'p qo'llaniladi.Zero, ayrim
tadqiqotchi laming fikricha. fanning bosh tadqiqot ob'ekta ham etnosning uzidir.
Etnos kishilik taraqqiyotining ma'lum bir boskichida paydo bo'lgan.Oldingi
qismlarda ta'kidlab utilgandeq etnos atamasi dast-lab yunon tilidagi manbalarda
yunon bo'lmagan halqlarga nisbatan qo'llanilgan. Aynan shu ma'noda mazkur ibora
Rim madaniyati va lotin tilida ham uchraydi. XVIII asrning oxiriga qadar etnos
atamasi nixryatda chegaralangan hodda qo'llanilgan. Faqat XIX asr-dan e'tiboran
bu atama ilmiy adabiyotlarda «halq» (narod) ma'no-sida qo'llanila boshlangan.
Etnos atamasi juda keng va, aksincha, tor ma'noda ham ishla-tiladi: dunyo
halqi, O'zbekistan halqi, Amerika halq.i, viloyat halqd. Bopha kichik bir kishilar
guruho'ga nisbatan ham «halq.» iborasi qo'llaniladiVEtnologiya fanida etnosni
belgilovchi bir kdncha alomatiar mavjud: Mud, shil, htisod, madaniyat, tah-xiy
qismatining umumishigi, ong sezimi, etnospjg uyuihoqligi malum bir davlat
doirasida bo'lishi, uz etnik nomi (etnonimi)-ga ega bo'lishi, diniy e'thodning
wiumiyligi va boiha shu kabi belgilar.
y Uzining metodologik yondashuvi va tadkdaot aspektidan kelib chikdan holda
zamonaviy
l' fanda etnos bilan boEliqturli qarashlar va maktablar shakllangan. Bo'lar qatoriga:
1. Mashxur
turkiyshunos olim L.N. Gumilevning passionar nazariyasi. 2. Nazariyotchi rus
akademigi YU.V.
Bromleynshgg dualistik konqethyasi. 3. N.N. CHeboksarov va S.A.
Arutyunovning etnos bilan bog'liqinTorrrraqion kon-qepqiyasi. 4. G.E. Markova
va V.V. Pimenovaning tizimli-statistik yoki komponentli nazariyasi. Demak
hozirgi kunga qadar etnos tushunchasi va ta'rifi bo'yicha ham fanda yagona fikr
mavjud emas.
XX asrning 20-yillarida rus emigranti SM. SHirohogorov (1887—1939)
tomonidan etnosga ilk bora kuyidagicha ta'rif berilgan edi. «Etnos — bir tilda
suzlashuvchi, kelib chhishi bir ekanligini tan oluvchi, urf-odatlar majmuasi hamda
umumiy turmush tarziga ega bo 'Igan kishilar asrning 60—70-yilla-riga kelib etnos

nazariyasiga oid qarashlarda yangi boskich boshlangan. Sobiq ittifoqdning
nazariyachi olimlaridan P. Kushner (Kno'shev), S.A. Tokarev, N.N. CHeboksarov,
YU.V. Bromley, V.I. Kozlov singari olimlar etnosni o'ziga xos ta'rifini bayon
etgan-lar. Ayyuhsa, bu borada YU.V. Bromleyning fikrlari e'tiborga sazovordir.
Uning «Etnos va etnografiya», «Etnografiyaning zamonaviy muammolari», «Etnos
nazariyasidan ocherklar» kabi f qator asarlarida etnos nazariyasiga doir mavjud
ilmiy qarashlar tahlil kilingan hamda ijodiy rivojlantirilgan. Natijada, naza-riy
etnografiyada «Bromley konqepqiyasi» yoki «Etnosning duali stik nazariyasi» deb
ataluvchi konqepqiya paydo buddi. Bu konqepqiya muallifning 1983 yilda nashr
qilgan «Ocherki teorii etnosa)) (Etnos. nazariyasidan ocherklar) nomli
monografiyasida tula-ligicha uz ifodasini toptan12. Kent ma'nodagi etnos yoki
etno-ijtimoiy tuzilmaga ta'rif bergan holda YU.V. Bromley shunday yozadi: «Etnik
ko'rinishning ijtimoiy-iqtisodiy holat bilan uzaro boglshdshgi va mustaxkam
aloqadorligini aloxida ta'kid-lash keraq Etnos, agar yagona (umumiy) bir davlat
taikibida mavjud bo'lsa, ushbu uzaro alokdqorlik yanada muo'imdir. Bu holatda
tarkib topayotgan o'ziga xos tuzilma nafaqat hududiy-siyosiy, balki ijtimoiy-
iqtisodiy umumiylikka ham ega bo'ladi)). Umuman olganda, Bromley fikricha,
etnos — anik bir hudud, til, kelib chhish, madaniyat umumiyligi, uz-uzini etnik
anglash va uz etnik komi (etnonimi)ga hamda o 'ziga xos turmush tarziga ega
bo'lgan kishilar guruhidir t. Tanikli elshunos olim YU.V. Bromley tomo nidan
ilgari surilgan konqepqiyaning harakterli jixati shunda-ki, muallif etnos
tupgunchasini bir vaktning uzida ham tor ma'-noda, ham keng ma'noda tushunmoq
kerak degan fikrni o'rtaga tashladi. Olim tor ma'nodagi etnos tupgunchasini ayni
vaktda «et-nikos», keng ma'nodagi etnos tupgunchasini esa «etnoijtimoiy tuzilma»
deb ham ataydi. Uning fikricha, tor ma'nodagi etnos yoki etnikos — bu o'ziga xos
barkaror madaniyat (xususan til), psixika hamda etnik uz-uzini anglash va uz etnik
nomiga (etnonimiga) ega bo'lgan kishilarning tarixan tarkib toptan guruhidir. Keng
ma'nodagi etnosga yoki etnoijtimoiy tuzilmaga nafaqat hududiy-siyosiy, balki
ijtimoiy, iqtisodiy umumiylik ham kiradi. Bunta misol sifatida o'zbek halqini
oladigan bo'lsaq mazkur nazariya tarafdorlarming qarashlariga kura, butun

dunyoda yashov-chi o'zbeklar — etnikos bo'lsa, O'zbekistan hududida istikrmat
kiluvchi o'zbeklar esa — etnojjtimoiy organizm xisoblanadi.
Etnos tarixining muhim boskichlaridan biri uning shaklla-nish jarayoni
xisoblanadi. Agar etnosning shakllanishi nixryasiga etgan bo'lsa, unga keyinroq
kushilgan etnik komponentlar uning tarkibini uzgartirib yubora olmaydi. Etnos
tarkibiga kushilgan etnografik guruh ma'lum bir tarixiy voqeliq jarayon ta'siri-dan
sung uning tarkibiga singib ketadi.
Respublikamiz mustaqillikka erishganidan sung o'zbek halqi etnogenezi va
etnik tarixi miammosini o'rganish muhim ilmiy va amaliy ahamiyat kasb etdi va
kugshab mualliflarning mazkur mu-ammo doirasida bajarilgan tadqiqotlari e'lon
qilindi. IBiroq, elshunos olim SHoniyozov xakli ravishda ta'kidlaganideq mazkur
mavzuda istikdol davrida bajarilgan dastlabki tadqiqotlar-da mualliflar masalani
to'g'ri kuigan bo'lsalar-da, lekin etnik nazariyaga e'tibor lio'lmaganligidan
muammoni to'g'ri hal kilib bera olmaganlar. Bu borada o'ziga xos nazariy-
metodologik qarashlarni mujassamlashtirgan ilk jiddiy fundamental tadqiqot
sifatda akademik SHoniyozov tadqiqotlarini e'tirof etish joizdir. Mashxur O'zbek
elshunos olimi Markaziy Osiyodagi etnik jarayonlarning tarixiy negizlariga
asoslanib, o'zbek halqi shakl-lanish jarayoniga Oid jiddiy muloxazalar va tarixiy
asoslarga ega nazariy metodologak konsepsiyasini ishlab chikkan
tadqiqotchilardan biridir.l Muallif murakkab etnik jarayonlar borasida-gi
metodologak
muloxazalari va konqeptual kdrashlarini «Uzbe-kistonda ijtimoiy fanlar»
jurnalining 1996 va 1998
yillarda-gi sonlarida e'lon qilgan «0'zbek halqi etnogenezining ayrim nazariy
masalalari» va
O'zbek halqi shakllanish jarayonining ayrim masalalari» nomli makrlalarida
batafsil bayon elgan. (Akademik olim mazkur tadqiqotlarda etnos muammosi bilan
birga etnologaya fanining nazariy-metodologik asosini tashqil etuvchi etnik bir-liq
kabila, kabila ittifoqi, elat, halq,tinografik guruh (subetnos) va etnik guruh, etnik
jar ay on kabi tushunchalarni birinchi marta o'zbek tilida izoxlab bergan va

ulaming asl mazmun-moxxo'-tini hamda etnos nazariyasi prinsiplari asosida yoritib
bergan.
Akademik A. Asqarovning fikricha, etnos — bu biologik xosi-la etnas, balki
ijtimoiy xodisadir. U kishilik tarakkiyotida ma'lum bir boskichning xosilasidir.
Etnos mining shakllanish jarayonida, ya'ni etnogenez boskichida va undan keyin
ham har xil tarixiy sabablarga kura, uning tarkibiga yangidan-yangi etnik katlamlar
kushilib boradi. Etnos nazariyasi borasida mashxur turkiyshunos olim L.N.
Gumilev esa aksincha, etnos ijtimoiy emas, balki bio-geograjik xosiladir. Etnos
biosferaning tarkibiy qismi bo’lgani bois undagi qonuniyatlarga o'rganadi,-deb
ta'kidaaydi.Millat (lotincha payo — «halq», inglizcha — palop, nem. — palop)
termini qadimda va o'rta asrlarda asosan kelib chiqishi bir bo'lgan, iqtisodiy va
siyosiy jixatdan umumiylik kasb etgan ma'lum bir guruh kishilarga nisbatan
qo'llanilgan. YAngi davrda, ayniqsa, XVIII asr intixreidagi Buyuk Fransuz
inkilobidan keyin fransuz, ingliz va garbiy Yevropa halqlari tillarida millat atamasi
ma'lum bir davlat fukarolariga nisbatan, ya'ni etnik ma'noda qo'liana boshlagan.
Markaziy va SHarkdy Yevropada mil-liy davlatchilik tarakkiyoti bir oz kechroq
boshlanganligi bois millat iborasi bir hududda yashagan hamda til-madaniy
munosa-batlari umumiyligiga ega bo'lgan, ya'ni etnik ma'noda qo'llanila
boshlangan. Millatning yangi ilmiy konqepqiyasining muallifi fransuz olimi E.
Renan xisoblanadi. U ilk bora 1877 yilda eta-tik (davlatga doir) va etnik tathinlarni
umumlashtirishga hamda millat iborasining dastlab qo'llanilishi o'rta asrlar
Yevropasida milliy davlatchilikning paydo bo'lish jarayoni bilan bog'liq deb talkin
kdzdgan. Millat, uning fikricha, avvalo ma'lum bir gurux kishilarning birgalikda
yashashi, oldingi ajdodlardan avlodlar-ga utib kelayotgan an'analarni sakdab
krlishga bo'lgan harakati hamda umumiy makrad yulida birlashishidir. E.
Renandan sung ijtimoiy fanlar tizimida millat atamasi bilan bog'liq qator nazariy-*
metodologik krrashlar bayon kilingan bo'lsa-da, ulaming birortasi ham mukammal
nazariya I sifatida shakllanmagan va umum tomonidan e'tirof etilmagan.
Etnografik guruh Etnologiya fanida etnos atamasi bilan birga «etnografik
guruh» (sub et- [/ nos), etnik guruh iboralari ham keng qo'llaniladi. Etnografik

guruh — ma'lum bir etnosning (elatning yoki millatning ajral-mas qismi,
uningtarkibidagi bo'linmalardan biri) qismi bo'lib, uzining ayrim xususiyatlari: til
laxo'sasi, ho'jalik faoliyati va turmush tarzining ba'zi tomonlari bilan farq kdladi.
Etnografik guruh odatda bir qabila, elat yoki millat etnik hududining kengayishi,
ya'ni bir guruhning ikkinchi bir halq. bilan arala-shib, boshkd erga borib, shu
erdagi halq. tarkibiga kirib, u bilan birga yashab qolishi natijasida vujudga keladi.
Masalan, oktyabr tuntarilishidan oldingi davrda o'zbeklar tarkibidagi ko'shchoq-lar,
kuramalar etnografik guruh xisoblangan. Etnografik guruh ba'zan uz elidan,
halqdqan ajralib, boshkd bir etnik birlikka kushilishi natijasida ham vujudga
kelgan. Bu xildagi etnoslar-ning katta qismi asrlar davomida uz xususiyatini saklab
kelib, mahalliy halq orasida yashab, ularning urf-odatlari va madaniyatini kdbo'l
kilib, asta-sekin unga aralashib borgan. Ammo, ularning ma'lum qismi uz tilini,
uzligini va moddiy madaniyatlaridagi ba'zi xususiyatlarni sakdab kryaganlar.
Bunta misol sifatida o'zbeklar tarkibidagi arablar, eroniylarni kursatish mumkin.
Etnik guruh — aniq bir halq. (qabila, qabila ittifoqo', elat)ning parchalanib,
aloxdqa I Msmlarga bo'linib ketishi natijasida vujudga keladi. Etnografik guruhdan
etnik guruhding farkini kuyidagicha izoh-lash mumkin: uz halql(qabila, elat)dan
ajralib chikdan guruh boqha halq. larkibiga kirib, uzoq muddat yashab, shu
halqdshng tili, ho'jalik faoliyati, urf-odatlari, turmush tarzini kabo'l kdlib, unga
batamom singib, o'zlarini shu halq. nomi bilan ataydigan bo'lib krladi. Ammo, shu
bilan bir qatorda, bu guruh uz etnik nomini o'tmishda kaysi kabila, elatga mansub
ekanligini, ba'zi an'analarini saklab krlgan bo'ladi. Masalan: kipchoklar XIX asr
ikkinchi yarmi -XX asr boshlarida o'zbek halqi tarkibida (uz laxjalari, turmush
tarzi, madaniy hayotidaga ba'zi xususiyatlari-ni saklab kolganliklari tufayli)
etnografik guruh bo'lgan bo'lsa-lar, qozoq, kirgiz. krrakalpoq, turkman, boshkird va
boshqa xa-lkdar tarkibida ular (kipchoklar) etnik guruh xisoblangan. SHunga
uxshash, kangli, uyshun va bir qator boshqa uruglar ham yukorida nomi qayd
etilgan halqlar tarkibida mavjud bo'lgan. Bo'lar Uz etnik nomlarini qaysi halq.
orasida yashasalar. usha halq. (qozoq, kirgiz, qoraqalpoo' turkman, boshkird va
boshqalar) nomlari bilan ataganlar.

Etniklik va mazkur muammoning zamonaviy fandaga talkini. XX asrning
60-yillariga kelib garbdagi ijtimoiy-gumanitar fanlar soxdsiga, anikrogi ijtimoiy
(madaniy) antropologiyaga ingliz tilidan yangi— etniklik iborasi kirib kelgan.
Aslida mazkur ibora fanda birmuncha oldinroqyaratilgan bo'li-shiga kdramay keng
ilmiy iste'molga kirmaganligi bois 1975 yidda tadoiqotchi olimlar N. Gleyzer va D.
Moynixan uz tadkd-krtlarida «ztniklik»ni «yangi tushuncha» sifatida ko'llaganlar.
Etniklik deganda garb olimlari etnik guruhlarning madaniy xususiyatlari
yigandisini tushunadilar. Etniklikni tadjiq qilishda norvegiyalik olim Fredrik Bart
xizmatlari aloxida ahamiyatga moliq U birinchilardan bo'lib etniklikni keng ilmiy
asosda taxlil qilishga o'ringan E^art «etnik guruhga tegishli bo'lgan tavsifni etnik
hudud (chegara) tashkarisidagi madaniy material yishndisiga kiritib bo'lmaydi.
Etnik guruhlar (yoki etnoslar) avvalo ushbu guruh a'zolarining o'zlari muhim deb
xisoblagan xu-susiyatlar orkali aniklanadi va bu xususiyatlar uz navbatida etnik
uzlikni anglahqa asos bo'ladi»—degan fikrni bayon etgan . N.N. Mikluxo Maklay
nomli Etnologiya va antropologiya instituta direktori V. Tishkov etniklik
muammosini «an'anaviy ma daniy tiplar» klassifikaqiyasi sifatida taxdil kilinishiga
kes-kin karshi chikib, etniklikni «madaniy gibridlik» shaklida talkin qilgan. Uning
fikricha, muammoning bunday tarzda hal kilinishi «insonni etniklikda emas, balki
insondagi etniklikni tadqiq qilish» imkonini beradi22. Etniklikni konstruk-tivistik
yo'nalishda tadqiq kiluvchi olimlar fikricha, etniklik — madaniy harakter
majmuasiga asoslanadi, ya'ni kaysidir etnik guruh, garchi boshqa etnik guruhlardan
krndosh-urugchilik jixatdan farklanadi. Ammo, etniklikda krndosh urugchilik yoki
boshqa ob'ektiv mezonlardan kura madaniy muhosabatlar muhim rol uo'ynaydi.
Umuman olganda, etniklik muayyan etnik guruhga mansub madaniy xususiyatlar
majmui, ya'ni boshqacharoq shakdda ayta-digan bo'lsaq etniklik bu madaniy
farklarning ijtimoiy uyushmasi shaklidir.
Konstruktivistik qarash tarafdori bo'lgan ko'plab tadqiqot-chilar orasida
«etniklikning vuzaga kelishida avvalo «biz va ular» degan o'ziga xos ikkilik
munosabati bo'lishi lozim. Agar bunday munosabat bo'lmasa etniklik ham
bo'lmaydi» degan qarash ustuvordir. Dunyo mikyosida, ayniqsa, garb

mamlakatlarida hozirgi davrga-cha etnos va etniklikka oid ko'plab nazariyalar va
konqepqiyalar yaratilgan. Ularni etnik fenomenni anglash nuktai nazaridan ikki
guruhga—primordialistik va konstruktiv nazariyalar asosida umumiylashtirish
mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati .
1. Barth F. Introduction // Ethnic Groups and Boundaries: The Social
Organisation of Culture Difference / Ed de F.Barth Bergen, Oslo, London, 1969.
P.9-17.
2. Edited by M. N. Srinivas . The University Of Chicago Press 1998
3. Encyclopedia Of Social And Cultural Anthropology. Edited by Alan Barnard
Jonathan Spencer. - London & New York, 2002.
4. Greenberg J.H. Language in the Americas. Stanford, 1987.
5. Introduction to Sociocultural Anthropology. Zerihun Doda . Debub University .
2005
6. Method In Social Anthropology Selected Essays by K. R. Radcliffe-Brown
7. Ruhlen M. A guide to world' languages. Vol.1: Classification. London, 1987.
8. Small Places, Large Issues An Introduction to Social and Cultural
Anthropology . Thomas Eriksen 2001
9. Social Anthropology Core Course Calicut University page 26-27-28
10. Social Anthropology Core Course Calicut University , 2011
11. Алесеев В.П, Першиц А.И. “История первобытного обшества” Москва.
“Высшая школа” 2004
12. Асқаров А. Ўзбек халқи этногенез ва этник тарихининг баъзи бир
назарий ва илмий методологик асослари // O ’ zbekiston tarixi .– 2002.№4. –
Б.54-60.
13. Аширов А. «Авесто»дан мерос маросимлар» - Т.; 2001.
14. Брrлей Ю.В. Очерки теории этноса. М., 1983.– С. 34.
15. Бўриев О. ва бошқалар «Ўзбек оиласи тарихи». Т., 1995.

Etnos va etniklik

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish