Войти Регистрация

Docx

  • Рефераты
  • Дипломные работы
  • Прочее
    • Презентации
    • Рефераты
    • Курсовые работы
    • Дипломные работы
    • Диссертациии
    • Образовательные программы
    • Инфографика
    • Книги
    • Тесты

Информация о документе

Цена 3000UZS
Размер 1.3MB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение pptx
Раздел Презентации
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Fаlsаfа fаnining prеdmеti, mаzmuni vа jаmiyatdаgi rоli

Купить
M А VZU  1
FАLSАFА FАNINING PRЕDMЕTI,  
MАZMUNI VА   JАMIYATDАGI RОLI. 
1 R Е J А:
1.F а ls а f а  а t а m а sining  
k е lib   chiqishi .  F а ls а f а 
sh а kll а nishining   а s о siy  
b о sqichl а ri . 
2.Dunyoq а r а shning  
tuzilishi . 
dunyoq а r а shning   t а ri х iy  
sh а kll а ri . 
3.F а ls а f а  f а nining  
pr е dm е ti ,  funktsiyal а ri . 
2 3« F а ls а f а»  
tushunch а si yun о nch а  phileo  –  s е v а m а n  
v а  sophia    –  d о n о lik  
so'zl а rid а n   k е lib   chiqq а n   bo'lib ,
  m а zkur  а t а m а ning   d а stl а bki   m а' n о sini  
d о n о likk а  muh а bb а t  
d е b   t а lqin   qilish   mumkin .  4F а ls а fiy   bilimning
  muhim   t а rkibiy   qisml а ri  
Gn о s ео l о giya  
( b о shq а  bir   t е rmin о l о giyag а  ko'r а –  epist е m о l о giya ) 
–  bilish   n а z а riyasi  Ont о l о giya  –  m а vjudlik ,  b о rliq   h а qid а gi   bilim  
Ijtim о iy   f а ls а f а  –  j а miyat   h а qid а gi   t а' lim о t  
Etik а  – ах l о q   h а qid а gi   t а' lim о t  
Aksi о l о giya  -  q а driyatl а r   h а qid а gi   t а' lim о t  
F а ls а fiy  а ntr о p о l о giya  – 
ins о n   h а qid а gi   t а' lim о t   v а  b о shq а l а r   5m ust а qil   f а ls а fiy   f а nl а r  
  m а ntiq
  ins о nning   bilishni  
а m а lg а о shirish  
sh а kll а ri , 
q о nunl а ri   v а 
usull а rini  
o'rg а n а dig а n   f а n  etik а
  m а' n а viyat   v а 
ах l о q  
h а qid а gi  
t а' lim о t   est е tik а
go'z а llik   q о nunl а rig а 
muv о fiq   ij о dning  
m о hiyati   v а 
sh а kll а ri   h а qid а gi   f а n   6F а ls а f а ning  
а s о siy  
m а s а l а l а ri
  O ng , 
t а f а kkur  
Ruh   M а t е riya   B о rliq  
  Id еа llik   7Dunyoq а r а sh  –  ins о nning   o'zini   qursh а g а n  
b о rliqq а  v а  o'z - o'zig а  bo'lg а n   mun о s а b а tg а 
nisb а t а n   yond а shuvl а r   tizimi ,  shuningd е k  
о d а ml а rning   m а zkur   yond а shuvl а r   bil а n  
b е lgil а ng а n   h а yotiy   id еа ll а ri ,  e ' tiq о dl а ri ,   bilish  
v а  f ао liyat   t а m о yill а ri ,  q а driyat   v а 
mo'lj а ll а ridir .   8duyok а r а sh  – о l а mg а  v а  ins о nning  о l а md а gi   o'rnig а  k а r а shdunyok а r а shning   umumiy   tushunch а si   v а  uning  а s о siy  
sh а kll а ri
mif о l о giya din  
f а ls а f аins о niyat   t а ri х id а  b е lgil а n а dig а n   dunyok а r а shning   uch  а s о siy   sh а kli 9Dunyoq а r а shning   funktsiyal а ri :
Bilish   funktsiyasi Q а driyatl а rg а 
mun о s а b а t   Х ulq -а tv о rni
b е lgil а sh
( ins о nd а  qiziqish   uyg' о -
tuvchi   b а rch а  s а v о ll а rni
v а  mu а yyan   yo'l   bil а n   t о -
piluvchi   j а v о bl а rni   o'z
  ichig а о l а di ,  bilish -
о d а ml а r   dunyoq а r а shini
  b о yit а di ); ins о nning   eng  а v-
v а l о,  o'zini  о liy  
q а driyat   ek а nli-
gini  а ngl а shg а, 
so'ngr а а tr о fid а -
gil а rni   q а dr-
l а shg а  und а ydi ); ( ins о nni   o'z - o'zi-
ni   t а rbiyal а sh  
j а r а yoni ) 10dunyoq а r а shning   o'zig а хо s  а s о sl а ri :
•
int е ll е ktu а l  а s о s ;
•
em о tsi о n а l  а s о s ;
•
ruhiy  а s о s ; int е ll е ktu а l ,  em о tsi о n а l   v а 
ruhiy  а s о sl а r   ir о d а  bil а n  
uyg'unlikd а  e ' tiq о dl а r , 
о d а ml а r   f ао l   q а bul  
qil а dig а n ,  ul а rning  о ng  
d а r а j а si   v а  h а yotd а gi  
mo'lj а ll а rig а  m о s  
k е l а dig а n   q а r а shl а rni  
yuz а g а  k е ltir а di .  11dunyoq а r а shnin
g   tuzilishi  
dunyoni   s е zish
dunyoni   idr о k   etish dunyoni   tushunish
-
bu   o'zini   qursh а g а n  
dunyoni   s е zgil а r  
yord а mid а  hissiy
  idr о k   etish
-
bu  а tr о f - b о rliqni
id еа l  о br а zl а rd а 
t а s а vvur   qilish -
ins о n   v а  uni   qursh а g а n
dunyoning   m о hiyatini  а niql а sh ,
  shuningd е k   t а bi а td а  yuz  
b е ruvchi   v о q еа l а r   v а
j а r а yonl а rning   o'z а r о а l о q а l а rini
  tushunishg а  q а r а tilg а n  
а qliy   f ао liyati    12  mif о l о giya   dunyok а r а sh   sif а tid а
mif  –  bu   turli  ха lql а rning   dunyoning   k е lib   chiqishi , 
t а bi а t   h о dis а l а ri ,  f а nt а stik   m а vjud о tl а r ,
  х ud о l а r   v а  q а hr а m о nl а rning   ishl а ri   h а qid а gi   t а s а vvurini  
if о d а l о vchi   mu а yyan   t а rzd а  tizimg а  s о ling а n   dunyoq а r а shdir . 
mifl а r   j а v о b   b е rm о kchi   bo'lg а n
  а s о siy   s а v о ll а r
•  О l а mning , Е rning   v а  ins о nning   p а yd о  bulishi ;
•  t а bi а t   h о dis а l а rini   tushuntirish ;
•  ins о nning   h а yoti ,  t а qdiri   v а  o'limi ;  ins о n  
f ао liyati   v а  uning   erishg а n   yutukl а ri ; 
•  ах l о k ,  burch ,  sh а' n   s а v о ll а ri . mif  х ususiyatl а ri
t а bi а tni   ins о niyl а shtirish ;
•  f а nt а stik  х ud о l а rning   b о rligi ,  ul а rning  
mul о q о ti ,  ins о n   bil а n  а l о k а d а  bulishi ;
•   а bstr а kt   mul о h а z а l а rning   yukligi   
( r е fl е ksiyal а r );
mifl а rning   k о nkr е t   h а yotiy   m а s а l а l а rgni  
е chishg а  k а r а tilg а nligi  (х uj а lik , о f а tl а rd а n
  а sr а sh   v а  b .  d .);
•  mif о l о gik   syuj е tl а rning   bir   х illigi  
v а  yuz а kiligi . 13din   dunyoq а r а sh   sif а tid а
din  –  dunyok а r а shning   sh а kli   bulib ,  ins о n   h а yoti   v а о l а mg а  t а' sir   kiluvchi   f а nt а stik ,  g а yrit а biiy   kuchl а r
b о rligig а  ish о nishg а а s о sl а ng а n .  diniy   dunyoq а r а sh  о l а mni   hissiy ,  em о tsi о n а l  ( r а tsi о n а l   em а s )  q а bul
kilish   sh а kli   bil а n   b е lgil а n а di .  din   mifl а r   ko'rib   chikk а n   s а v о ll а rni   ko'rib   chik а di . 
А s о siy   dunyo   dinl а ri  
•
  х risti а nlik ;
•
  isl о m ;
•
buddizm . ko'p   t а rk а lg а n   dinl а r
•
  sint о izm ;
•  induizm ;
•
  iud а izm . 14f а ls а f а  dunyok а r а sh   sif а tid а
f а ls а f а  –  o'zig а хо s   ilmiy - n а z а riy   dunyok а r а sh   turi . 
dunyok а r а shning   eng   yuk о ri   p о g' о n а si   v а  turi ,  r а tsi о n а llik , 
sist е m а lilik ,  m а ntik   v а  n а z а riy   sh а kli   b о rligi   bil а n  а jr а lib   tur а di .
f а ls а fiy   dunyok а r а shning   diniy  
v а  mif о l о gik   dunyoq а r а shd а n   f а rki
•  f а ls а fiy   dunyoq а r а sh   bilimg а 
а s о sl а ng а n
  ( ish о nch   yoki   riv о yatg а  em а s );
•  f а ls а fiy   dunyok а r а sh   r е fl е ksiv
( fikrning   uzig а  q а r а tilg а nligi );
•
  f а ls а fiy   dunyoq а r а sh   m а ntikk а
  а s о sl а ng а n
  ( ichki   birlik   v а  sist е m а g а  eg а);
•
  f а ls а fiy   dunyoq а r а sh  а nik  
tushunch а l а r   v а 
•
k а t е g о riyal а rg а а s о sl а n а di . f а ls а f а ning   dunyok а r а sh  
sif а tid а gi   ev о lyutsiyasi   et а pl а ri
•  k о sm о ts е ntrizm   –  f а ls а fiy   dun е k а r а sh ,  uning  а s о sid а 
о l а mni , t а bi а t   h о dis а l а rni   t а shqi   kuchl а r – k о in о t  
( k о sm о s )-   qudr а ti   v а  ch е ksizligi  о rq а li   tushuntirish , 
ung а  ko'r а  butun  
b о rliq   k о in о t   v а  k о smik   tsikll а rg а  b о g'lik  ( bu   f а ls а f а 
q а dimgi   hindist о n , Х it о y ,  b о shk а  sh а rq   m а ml а k а tl а ri   v а
k а dimgi   gr е tsiyag а хо s ).
•  g ео ts е ntrizm  –  f а ls а fiy   dunyoq а r а shning   turi   bo'lib , 
uning  а s о sid а  butun   b о rlikni   tushuntirib   bo'lm а ydig а n ,
g а yrit а biiy   kuch -Х ud о- ning   h о kimiyati  о rk а li   tushuntirish
( o'rt а а srl а rd а Е vr о p а d а   t а rq а lg а n ).
.•  А ntr о p о ts е ntrizm  –  f а ls а fiy   dunyoq а r а shning   turi , 
uning   m а rk а zid а  ins о n   m а s а l а si   tur а di  ( r е n е ss а ns
d а vrid а gi
  Е vr о p а,  yangi   v а  eng   yangi   d а vrl а r ,  h о zirgi   z а m о n   
f а ls а fiy   m а kt а bl а ri ). 15id еа listl а r - dunyo  
z а mirid а  m а t е riyad а n  о ldin   p а yd о 
bo'lg а n   v а  uni   yar а tuvchi   id еа l  
n а rs а l а r   v а  h о dis а l а r   yot а di , 
d е g а n   fikrni   him о ya  
qiluvchil а r .m а t е ri а listl а r   - dunyo  
а z а ld а n   m о ddiy ,
о ng   es а  bu   m а t е riyaning  
m а hsulidir , 
d е b   his о bl о vchil а r 16f а ls а f а ning  
funktsiyal а rign о s ео l о gik  
funktsiyasi  
t а jrib а d а  sin а sh ,  t а vsifl а sh  
yoki   sh а k - shubh а siz   ink о r  
etish   mumkin   bo'lm а g а n ,
ya ' ni   f а n  о chib   b е rish   
m е t о d о l о gik
  funktsiyasi  
f а ls а f а d а  h а m , 
а yrim   f а nl а rd а 
h а m   muhim   r о l
  o'yn а ydig а n   h а r  х il  
k а t е g о riyal а rni   ishl а b
  chiqishid а n   ib о r а t   m а d а niy  
funktsiyasi
о d а ml а r   dunyoq а r а shini
  k е ng а ytirish ,  ul а rd а  bilishg а
  qiziqish   uyg' о tish , 
n а z а riy   fikrl а sh  
m а d а niyatini  
sh а kll а ntirish
  v а  riv о jl а ntirish   int е gr а tiv  
funktsiyasi  
r еа l   b о rliqning   yangi
  v а  yangi  о b 'е ktl а ri
  v а  h о dis а l а ri   ins о n  
n а z а riy   t а dqiq о tl а ri  
s о h а sid а n  
o'rin  о lishi   а ksi о l о gik  
funktsiyasi  
h а yotning   m а' n о si ,
  o'lim   v а  umrb о qiylik
  m а s а l а l а rini    kun   t а rtibig а 
qo'yish ,  u   yoki   bu   h а r а k а t ,  v о q еа, 
h о dis а g а « ya х shi », 
« yom о n », « muhim », « f о yd а li », 
« f о yd а siz »   k а t е g о riyal а rg а 
b а h о  b е rish  ах l о qiy  
funktsiyasi  
о d а ml а r  х ulq -а tv о ri
  v а  u   yoki   bu   j а miyatd а
  yuz а g а  k е luvchi  
mun о s а b а tl а r
  bil а n   b о g'liq   t а rbiyaviy  
funktsiyasi  
ins о nni   sh ах s   sif а tid а 
t а rbiyal а sh   v а  k а m о l  
t о ptirishd а   f а ls а f а ning  
r о li   v а а h а miyati  
bil а n   b о g'liq 17
Q А DIMGI   HINDIST О N   F А LS А F А SI.
Q А DIMGI   HINDIST О N   F А LS А F А SINI   D А VRL А SHTIRISH
v е d а  d а vri   ( mil . а vv .  XV  -  VI  а srl а r ).  v е d а l а r   (“ biliml а r ") –  diniy - f а ls а fiy   yozm а l а r  ( tr а kt а tl а r ) ,  hindist о ng а  mil о dd а n  
а vv а lgi   XV  а srd а n   so'ng   o'rt а О siyo ,  v о lg а а tr о fi ,  er о nd а n   k е lg а n  а riy   q а bil а l а ri   t о m о nid а n   yar а tilg а n . 
q а dimgi   hindist о n   f а ls а f а sini   o'rg а nuvchil а r   v е d а l а rning  ох irgi  х ul о s а viy   qisml а ri  –  up а nish а d а l а r  ( s а nskritd а n -
o'qituvchi  о yog'i  о stid а  o'tirish ) -  bil а n   jud а  qiziqish а di .  up а nish а d а l а rd а  v е d а l а rning   f а ls а fiy   t а lqini   b е ril а di .
V Е D А L А RNING   T А RKIBIY   QISML А RI
• “ Muq а dd а s   yozuv ",  diniy   m а dhiyal а r  (" s а m х itl а r ");
•  m а r о siml а rning   t а' rifi  (" br ах m а nl а r "),  br ах m а nl а r   t о m о nid а n   yozilg а n   v а  ul а r   t о m о nid а n   diniy   m а r о siml а rni   o'tk а zishd а
  f о yd а l а nilg а n ;
•  O'rm о n   q а l а nd а rl а ri   kit о bl а ri  ("а r а nyakl а r ");
•  V е d а l а rg а  f а ls а fiy   sh а rhl а r  (" up а nish а d а l а r ").
Epik   d а vr   ( mil . а vv . VI  -  II  а srl а r ),  bu   d а vrning   eng   m а shhur   m а nb а l а ri  –  ikki   p о em а  “ m аха b ха r а t а”   v а  “ r а m а yan а”
  ep о sl а ri ,  ul а rd а  d а vrning   ko'pl а b   f а ls а fiy   m а s а l а l а ri   o'z   if о d а sini   t о pg а n
Sutr а l а r   d а vri   (   mil . а vv .  II  а . –  mil . VII  а .) –  qisq а  f а ls а fiy   yozm а l а r   d а vri ,  ul а rd а а l о hid а  m а s а l а l а r   ko'rib  
chiqilg а n  ( m - n , “ n а m а sutr а”  v а  b .) –  q а dimgi   hindist о n   f а ls а f а sig а  yakun   yas а ydi .
K е yinch а lik  ( o'rt а а srl а rd а)  hindist о n   f а ls а f а sid а  g а ut а m а- budd а –  buddizm   t а' lim о ti  е t а kchi   o'rinni   eg а ll а di .
XVIII  –  XX  а srl а rd а   hindist о n   f а ls а f а si  е vr о p а  f а ls а f а si   yutuql а ri   bil а n   b о yidi , а yniqs а  ingliz   f а ls а f а si   yutuql а ri   bil а n                     18
V е d а" l а r   to'rtt а  to'pl а m-
d а n   ib о r а t   bo'lib , bul а r
  " rigv е d а" " s а m а v е d а" 
" yajur а v е d а" "А d ха rv а -
v е d а"  d е b  а t а l а di . ul а r-
ning   f а ls а fiy   sh а rh-
l а ri ,  f а ls а fiy   mush о -
h а d а g а о id   qisml а ri  
" up а nish а d " l а r   d е b
  n о ml а ndi . Q а dimgi   hind  
f а ls а fiy  
m а kt а bl а ri   ikki  
guruhg а 
bo'linib , ul а r
  А stik а
  v а  n а stik а  d е b  
а t а l а di . А stik а  guruhig а  kiruv-
chi   f а ls а fiy   m а kt а b-
l а r   v е d а nt а,  s а nk х ya ,
  y о g а,  v а ysh е shik а, 
nyaya v а  mim а ns а 
m а kt а bl а ri  " v е d а“ -
ning   il о hiyligini  
t а n  о lish а di   v а  bu  
yozm а  yodg о rlikni   h а qi-
q а tning   yag о n а  m а nb а -
si   d е b   bilish а di .  N а stik а  guruhi-
g а  kiruvchi   m а kt а b-
l а r   sif а tid а 
ch о rv а k а,  l о k а yat а,
  buddizm , 
j а ynizm   m а kt а b-
l а ri   q а yd  
qilin а di .                      19
Х it о y   f а ls а f а si   v а  mif о l о giyasid а   ins о n   v а о l а m   p а yd о  bulishining   m а s а l а l а ri
Х it о y   f а ls а f а sid а  ins о n   m а s а l а si
Х it о y   f а ls а f а sid а  ins о n   m а s а l а si  :  i ns о n   t а bi а t   v а  k о in о t   bil а n   bir   d е b   tushunils а d а ,  j а miyatning   bir
  bo'l а gi   sif а tid а   ins о n   b о rlig'i   m а rk а ziy   o'rinni   eg а ll а ydi .
Х it о y   f а ls а f а si   buyich а  ins о nnni   t а shkil   etivchi
  k о in о t   en е rgiyasining   uch   turi
•  Tszin   –  butun   b о rlik   yar а lg а n   en е rgiya ,  tirik  о rg а nizmning  « t о miri », « urugi ».  bu   psi хо fizik   en е rgiyaning   ikki   turi  
а jr а til а di :  «О ldingi  О sm о n   urugi » -  ins о ng а  tugilg а nid а  b е rilg а n   n а rs а l а r ,  g е n е tik   pr о gr а mm а,  jism о niy   b е lgil а r ,  v а
  « k е yingi  О sm о n   urugi »-  ins о n  хае ti   d а v о mid а  tupl а ydig а n   n а rs а l а r . А yrim  хо ll а rd а  tszin   s е ksu а l   en е rgiya   bil а n  
t е ngl а shtiril а di
•  Tsi  –   m а' n а viy - m а t е ri   en е rgiya ,  butun   b о rlikni   « kurilish   m а t е ri а li »  bulib  х izm а t   kil а di  ( tszind а n   f а rkli   ul а r о k  – 
vujudg а  k е lish   en е rgiyasi ).  tsi   en е rgiyasi   m о ddiy   tsi ,  und а n   b а rch а  n а rs а  v а  j о nz о tl а r   m а t е ri а l   sh а klni   k а bul   kil а di   v а  
m а' n а viy   tsi  –  ins о nv а  b о shk а  tirik   j о nz о tl а r   ru х iyatini   t а shkil   et а di .  m а' n а viy   tsi  –  ins о n  хае tining  а s о si . 
О m а dli ,  jism о niy   v а  ru х iy   s о gl о m   ins о n  «е rug », « t о z а»  tsig а  eg а.  k а s а lm а nd ,  z а if , о m а dsiz   ins о n   es а- «о gir », « ifl о s », 
« k о r а»  tsig а  eg а. О m а d ,  jism о niy   v а  ru х iy   s о glik ,  b ах tg а  yul  –  tsini   b а rch а  k е r а ksiz   n а rs а l а rd а n  о z о d   kilish ,  ru х ni   t о z а l а sh .
shzn   –  ins о nd а gi   yuk о tib   bulm а ydig а n  ( ulm а ydig а n )  m а' n а viy   en е rgiya ,  bu   en е rgiya   ins о nning  « uz а gi » ni   t а shkil   et а di   v а 
ins о n   ulg а nid а n   sung  ха m   yuk о lm а ydi  ( tsid а n   f а rkli   r а vishd а).                   20
D ао sizm   –  Х it о yning   k а dimiy   f а ls а fiy   t а' lim о ti
D ао sizm   – Х it о yning   k а dimiy   f а ls а fiy   t а' lim о ti , о l а mning   tuzilishi   v а  m а vjudligi
  ( yash а shi ) ni   tushuntirishg а  v а   ins о n ,  t а bi а t ,  k о in о t   yurishi   k е r а k   bulg а n   yulni
  t о pishg а ха r а k а t   kil а di .  bu   t а' lim о t  а s о schisi   l ао  tszi  ( k е ks а  ust о z ) –  mil . а vv   VI  –  V  аа. 
yash а g а n . А s о siy   m а nb а l а ri  - " d ао tszin "  v а « detszin » f а ls а fiy   yozm а l а r  ( tr а kt а tl а r ), 
birg а likd а « d ао detszin »  d е b   n о ml а n а di .
А s о siy   tushunch а l а r
“ D ао "  –  ikkit а  m а' n о g а  eg а:  birinchid а n ,  bu  
ins о n   v а  t а bi а t   uz   riv о jl а nishid а  utishi   k е r а k
  bulg а n   yul , о l а mning   b о rligini   t а' minl а b
  b е ruvchi   umumb а sh а riy   k о nun ; 
ikkinchid а n ,  bu   butun  о l а m   yar а lg а n   subst а ntsiya , 
en е rg е tik   bushlik   bulg а n   birinchi   b о rlik .
“ De " –  t е p а d а n   b е riluvi   n е' m а t ;  birinchi   b о rlik
  « d ао» ni  о l а mg а а yl а ntirg а n   en е rgiya . D ао sizm   f а ls а f а sining  а s о siy   g о yal а ri
О l а md а ха mm а  n а rs а  uz а r о  b о glik , ха  bir   n а rs а  v а хо dis а  b о shk а 
bir   n а rs а  v а хо dis а  bil а n   b о glik ;
О l а mni   t а shkil   etuvchi   m а t е riya   yag о n а dir ; 
t а bi а td а  m а t е riyaning  а yl а nm а si   m а vjud
  («ха mm а  n а rs а е rd а n   chik а di   v а е rg а  kir а di »),  ya ' ni   bugungi   ins о n   k е ch а 
о l а md а gi   b о shk а  bir   f о rm а d а  bulg а n  -  t о sh ,  d а r ах t , ха yv о n   kisml а ri , 
v а  ins о n   ulimid а n   sung   uning  а' z о l а ri   b о shk а  bir  хае t   f о rm а si   v а
  хо dis а l а r   uchun   kurilish   m а t е ri а li   bulib  х izm а t   kil а di ; 
О l а md а gi   t а rtib ,  t а bi а t   k о nunl а ri ,  t а ri х  uzg а rm а ydi ,
  shuning   uchun   ins о n  ха yotining  а s о siy   t а m о yili  – 
tinchlik   v а ха r а k а tsizlik  (" u - vey ");
Imp е r а t о r   muq а dd а s   sh ах s ,  f а k а t   u  х ud о l а r   v а  yuk о ri   kuchl а r   bil а n  
m а' n а viy  а l о k а d а  bul а о l а di ;  imp е r а t о r   sh ах si  о rk а li  Х it о y   v а
  butun   ins о niyatg а « de »- t е tikl а ntiruvchi   kuch   v а  n е' m а t   ut а di ;
  ins о n   imp е r а t о rg а  k а nch а  yakin   buls а,  shunch а  kup  « de »  ung а 
imp е r а t о rd а n   ut а di ;
“ D ао« ni  а ngl а sh   v а " de “ ni  о lish   uchun   d ао sizmning   b а rch а  k о nunl а rig а
  tulik  а m а l   kilish   k е r а k , " d ао"  bil а n   birl а shib ,  imp е r а t о rg а
  buysunish   v а  ung а  yakin   bulish ;
b ах t   v а ха kik а tg а о lib   b о r а dig а n   yul  – 
х irs   v а  ist а kl а rd а n  о z о d   bulish .                     21
Х ususiyatl а ri  K о nfutsi а nchilik   –  k а dimiy   f а ls а fiy   m а kt а b ,  ins о nnni  а vv а l а mb о r   ijtim о iy  ха yot   k а tn а shchisi   sif а tid а  kurib   chik а di .
k о nfutsi а nchilikning  а s о schisi   k о nfutsiy   ( kun - fu - tsz ы)  mil . а vv . 551 - 479  yy .  yash а g а n . А s о siy   m а nb а si  
lun   yuy   (« su х b а tl а r   v а  mul оха z а l а r ") а s а ri
k о nfutsi а nchilik  ха l   et а dig а n   m а s а l а l а r :  ins о nl а rni   k а nd а y   b о shk а rish   k е r а k   v а  j а miyatd а  ins о nuzini   k а nd а y   tutish   k е r а k .
m а zkur   m а kt а b   n а m о yond а l а ri   j а miyatni   yumsh о k   b о shk а rish   t а r а fd о rl а ri .  mis о l   t а rik а sid а о t а ning   ugill а r   ustid а gi  хо kimiyati   k е ltiril а di , а s о siy  
sh а rt   sif а tid а  es а –  b о shlikl а rning   kul  о stid а gil а rg а о t а lik   mun о s а b а ti ,  kul  о stid а gil а rning   es а  b о shlikk а  nisb а t а n   ugillik   mun о s а b а ti .
k о nfutsi а nchilikning    j а miyatd а  ins о nl а r   uzini   tutushining о ltin   k о nuni :  uzing а  r а v о  kurm а g а n   n а rs а ngni   bir о vg а  kilm а.
  k о nfutsiy   t а' lim о ti  Х it о y   j а miyatining   birl а shishid а  k а tt а  r о l   uyn а di . А s о schisining  ха yoti   v а  f ао liyatid а n   sung
2500  yil   utg а n   buls а ха m   bu   t а' lim о t  хо zirgi   kund а ха m   uz  аха miyatini   yuk о tg а ni   yuk . 
K о nfutsiy   t а' lim о tining  а s о siy   t а m о yill а ri
K о nfutsi а nchilikd а  b о shlikl а r  
v а  buysunuvchi   sh ах sl а r
  mu а mm о si
•  j а miyatd а  v а  j а miyat   uchun   yash а sh ;
•  bir - birig а  yon   b е rm о k ;
•  m а ns а bi   v а  yoshi   k а tt а  bulg а n  
kims а l а rg а  kul о k   s о lish ;
• imp е r а t о rg а  buysunish ;
•  uzini   tiyish , ха r   n а rs а d а  m е'е rg а 
ri о ya   kilish ,  r а dik а llikd а n   k о chish ;
•   ins о np а rv а r   bulish . B о shlik   eg а  bulishi   k е r а k   bulg а n  
f а zil а tl а r
•  imp е r а t о rg а  buysunish   v а  k о nfutsi а nchilik  
t а m о yill а rig а  ri о ya   etish ;
•  ezgulik  а s о sid а  b о shk а rish  (" b а d ао");
•  е t а rli   biliml а rg а  eg а  bulish ;
•  d а vl а tg а  s о dik  х izm а t   kilish ,  v а t а np а rv а r   bulish ;
•  yuks а k   m а ks а dl а rni  о ldig а  kuish ;
•  о liyj а n о b   bulish ;
•  d а vl а t   v а а tr о fd а gil а rg а  f а k а t   ya х shilik   kilish ;
•  m а jburiyatd а n   sh ах siy   m а l а k а  v а 
m а sl а kni   ustun   kuyish ;
•  d а vl а t   v а  ins о nl а rning   sh ах siy   f а r о v о nligi
  tugrisid а  k а ygurish . Buysunuvchi   sh ах sl а r   eg а 
bulishi   k е r а k   bulg а n  
f а zil а tl а r
•  b о shlikk а  nisb а t а n   l о yal   bulish ;
•  ishd а  tirishk о k   bulish ;
•  d о im   ukish   v а  uz   ustid а  ishl а sh .                     22
L е gizm  ( q о nunchil а r   m а kt а bi , 
yoki   f а tszya )  –  q а dimgi  
Х it о yning   b о shq а  ijtim о iy   t а' lim о ti
Х ususiyatl а ri  
•  l е gizm  а s о schil а ri  -   Sh а n   Yan
  ( mil . а vv . 390 - 338  yy .)  v а  Ха n   Fey
  ( mil . а vv . 288 - 233  yy .).
•  imp е r а t о r   Tsin - shi -Х u а  d а vrid а
( mil . а vv .  III  а .)  l е gizm   r а smiy   g' о ya  
sif а tid а  t а n  о lindi .
•  L е gizmning  а s о siy   m а s а l а si  ( k о nfutsiyaviylik
  k а bi ) :  j а miyatni   q а nd а y   b о shq а rish   k е r а k ?
•  l е gistl а r   d а vl а tni   q о nunl а rg а а s о sl а ng а n  
zo'r а v о nlik   yo'li   bil а n   b о shq а rish   k е r а k   d е yish а di .
• shund а y   qilib ,  l е gizm  –  kuchli   d а vl а t   h о kimiyati
  f а ls а f а si .   L е gizmning  а s о siy   q о id а l а ri  
•  ins о n   h а r а k а tl а rining  а s о siy  о mili  –  sh ах siy   eg о istik
  qiziqishl а r ;
•  а l о hid а  sh ах sl а rning  ( ijtim о iy   guruhl а rning )
  qiziqishl а ri   o'z а r о  q а r а m а  q а rshi ;
•  b е b о shlikni   h а md а а d о v а tni  о ldini  о lish   uchun   d а vl а t  
ijtim о iy   mun о s а b а tl а rg а а r а l а shishi   k е r а k ;
•  d а vl а t  (а rmiya , а m а ld о rl а r   tims о lid а)  q о nunl а rg а  ri о ya  
et а dig а n   fuq а r о l а rni   r а g'b а tl а ntirishi   k е r а k   v а 
а ybd о rl а rni   sh а vq а tsiz   j а z о l а shi   k е r а k ;
•  b а rch а  ins о nl а rning   q о nuniy   h а r а k а tl а rining  а s о si  –
  j а z о l а nish  о ldid а gi   qo'rquv ;
•  q о nuniy   v а  n о q о nuniy   h а r а k а tl а rni ,  j а z о  qo'll а shning
  b е lgil о vchisi   bo'lib   q о nunl а r  х izm а t   qilishi   k е r а k ;
•  q о nunl а r   b а rch а  uchun   b а r о b а r   bo'lishi   v а  q о nun   buzilg а nd а
  о ddiy   ins о nl а r   uchun   h а m  а m а ld о rl а r   uchun   h а m   bir
  х il   qull а nishi   l о zim ;
•  d а vl а t  а pp а r а ti   mut аха ssisl а rd а n   t а shkil   t о pishi   l о zim  
( ya ' ni , а m а ll а r   f а q а t   z а rur   bilimg а  eg а  bo'lg а n   v а
  ishbil а rm о n   n о mz о dl а rg а  b е rilishi   l о zim ,  v о rislik  
bo'lib   o'tishi   mumkin   em а s ) ;
•  d а vl а t  –  j а miyatning  а s о siy   t а rtibg а  s о luvchi  
m еха nizmi ,  shung а  ko'r а  u   ijtim о iy   mun о s а b а tl а r , 
iqtis о d   v а  fuq а r о l а rning   sh ах siy   h а yotig а 
а r а l а shish   huquqig а  eg а.L е gizm   t а vsifi                     23Z а rdo'shtiylik
А s о schisi
Z а rdo'sht   S е pit о m а А s о siy   g' о yasi
Ezgu   fikr , 
Ezgu   so'z , 
Ezgu  а m а l E ' tiq о d
Yakk а х ud о lik
А s о siy   m а nb а si
“ А v е st о” Vasht
VIsn а
Bind е d о t
Bisp а r а t
Хо rd о А v е st о
( kichik  А v е st о)                     24O'rt а а srl а r   Sh а rq   f а ls а f а sining   o'zig а хо s  х ususiyatl а ri  
B а rch а о d а ml а rni   m а' rif а tli  
qilishg а  intilish ,
  bu   yo'ld а  o'tmish   m е r о sid а n ,  
v а   qo'shni   m а ml а k а tl а rning   f а n ,  
m а d а niyat   yutuql а rid а n   f о yd а l а nish ,
  t а biiy - f а ls а fiy   v а  ijtim о iy  
f а nl а rni   riv о jl а ntirish   T а bi а tni   o'rg а nish , 
t а biiy - ilmiy   biliml а rni , 
о qil о n а likk а  t а yanib   riv о jl а ntirish , 
а qlning   kuchig а  ish о nish , а s о siy  
e ' tib о rni   h а qiq а tni   bilishg а
  q а r а tish ,  h а qiq а tni   ins о n   bilimining
  n е gizi   d е b   bilish ;  
Ins о ng а хо s   t а biiy ,  b а diiy , 
m а' n а viy   f а zil а tl а rini   yuks а ltirish , 
ins о np а rv а rlikni   ulug'l а sh , 
b а rk а m о l  а vl о dni   t а rbiyal а shd а
  о liy   m а' n а viy   q о nunl а rg а  ri о ya   qilish .   Univ е rs а lizm  –  b о rliq   v а  ijtim о iy
  h а yotning   b а rch а  mu а mm о l а rig а
  qiziqish   bu   d а vr   m а d а niyatining  
muhim   jih а tl а ridir                       25Pr о gr е ssiv   sh а rq   f а ls а f а si
Riv о jl а n а yotg а n   sh а rq   f а ls а f а sining   yangi   b о sqichi  ( IX  а sr .)
А s о siy  х ususiyatl а ri Yangi   yo'n а lish   n а m о yond а l а ri
M а t е ri а listik   g о ya   t а' sirining   kuch а yishi
( t а bbiiy   f а n   v а  m е ditsin а  s оха sid а  i х tir о l а r  
p а yd о  bulishig а о lib   k е ldi );
Е vr о p а  f а ls а f а si   g о yal а rig а  v а а yniks а
  k а dimgi   yun о n   f а ls а f а sig а а s о sl а nish . 
sh а rq   f а ls а f а sini   sh а rq - yun о n   f а ls а f а sig а 
а yl а nishi . А l - Kindi  (800 – 879)
Ibn - Sin о  (980 – 1037) А l - F а r о bi  (870-950)
Ibn - Rushd   (1126-1198)А bu   R а y хо n   B е runiy  (973-1048 )                     26А BU   N А SR   F О R О BIY   (870-950)
А s о siy  а s а rl а ri :
“ Kit о b - ul  х uruf ”,
“ F о zil  о d а ml а r   sh а hri ”
“ F а n   v а  s а n 'а tning  
o'zig а хо s  х ususiyatl а ri »   T а' lim о ti : 
N а z а riy  ( m а ntiq ,  f а ls а f а, 
t а biiy   f а nl а r )  v а 
а m а liy  (ах l о q ,  siyos а t )
  f а nl а rni   f а rql а g а n  
F а ls а f а  ins о ng а  b о rliq ning  
m о hiyatini    tushunish   imk о nini   b е r а di . 
b о rliq  « yag о n а»  v а а yni    v а qtd а
  « ko'p » dir .  b о rliqning   m а zkur   h о l а ti
  em а n а tsiya ,  ya ' ni   « yag о n а»  muhitd а n  
b о rliqning    turli   muhitl а ri  
k е lib   chiqishi   m а hsulidir  F о r о biy   b о rliqning   birinchi   s а b а bi  
v а  h а r а k а t   m а nb а i   sif а tid а
  Х ud о  m а vjud   d е b   his о bl а g а n
  bo'ls а- d а,  uning   f а ls а f а si  
bilish   v а  b о rliqning   mur а kk а b
  m а s а l а l а rini  е chishg а 
intilish   bil а n   t а vsifl а n а di . 
F а yl а suf   b о rliqning   h о l а tl а rini ,  uning  
sh а kll а rini : о ddiy   el е m е ntl а r  –  h а v о,    о l о v , е r ,  suvni ;
shuningd е k   min е r а ll а r ,    o'simlikl а r ,  h а yv о nl а r ,  ins о n   v а о sm о n
  jisml а rini   sinchikl а b   o'rg а n а di .                      27А BU   R А YH О N   B Е RUNIY  
T а bi а t   v а  uning  о b 'е ktiv   q о nunl а ri
  m а vjudligig а  shubh а  qilm а g а n . 
t а bi а t   mutt а sil   o'zg а rish  
v а  riv о jl а nishd а  bo'l а di , 
m а t е riya   n а rs а l а r   sh а klini
  o'zi   yar а t а di   v а  o'zg а rtir а di , 
j о n  ( t а f а kkur ,  m а' n а viy  
h о dis а l а r )  t а n а ning
  muhim  хо ss а sidir ,  d е b   his о bl а ydi .   T а jrib а,  eksp е rim е nt   b о rliqni
  bilish   usull а rid а n   biri  
T а jrib а d а о ling а n   bilim  
а yrim   m е' yorl а rg а  muv о fiq  
ish о nchli   bilimdir  
kKz а tuvchi   kuz а til а yotg а n   h о dis а ni
  u   yuz   b е r а yotg а n   j о yd а  idr о k   et а di .
  bin о b а rin ,  kuz а tish   u   yoki   bu  
h о dis а ni   uning   mu а yyan   ko'rinishid а 
q а yd   et а di .  kuz а tishl а rning  
eski   m а' lum о tl а ri  о b 'е ktning  
h а qiqiy   ko'rs а tkichini  а nch а  buzib  
if о d а l а shi   mumkin .  B е runiy   sh а rqd а а str о n о miya  
kuz а tish  а sb о bl а rini   yar а tish  
t ех nik а sining   vujudg а  k е lishi  
v а  riv о jl а nishi   t а ri х id а  
е t а kchi   o'rinl а rd а n  
birini   eg а ll а ydi   А s а rl а ri :
“ Q а dimgi  ха lql а rd а n   q о lg а n   yodg о rlikl а r ”,
“ Hindist о n ”, “ Min е r а l о giya ”                     28IBN   SIN О  (980 – 1037) 
А s а rl а ri :
« Tib   q о nunl а ri » ,
   « Bilim   kit о bi » , 
“ D о nishn о m а”,
“ Ха y   ibn   Yakz о n ”  
t а bi а t  а z а liy   v а а b а diydir , 
uning   q о nunl а ri   o'z - o'zid а n   o'zg а rm а ydi  
v а  ins о n   ul а rni  а ngl а b  е tishg а
  q о dir ,  j о n   t а n а  f ао liyati  
bil а n   b е lgil а n а di   v а 
uning   individu а l     umrb о qiyligi
  mumkin   em а s  T а' lim о ti :  Ibn   Sin о  m о ddiy   dunyo  
pr е dm е tl а rini    s е zgil а r
  m а nb а i   d е b   his о bl а b , 
ul а rning  о b 'е ktiv   t а bi а tini  
t а shqi   m о ddiy   dunyo   in ' ik о si
  sif а tid а  yorit а di   S е zgi   m а t е riyaning  
х о ss а l а ri   v а   о liy
  sh а kll а rid а n   biri  
Ibn   Sin о  ko'rish   h а qid а gi   t а' lim о tni   ishl а b  
chiqdi .  ko'rish   j а r а yonini   tushuntir а r   ek а n ,  u  
а yni   v а qtd а  pl а t о nning   bu   b о r а d а gi   t а' lim о ti  
а s о ssiz   ek а nligini   ko'rs а t а di .  Ibn   Sin о 
yorug'likni   ko'rishning  а s о siy   v о sit а si  
sif а tid а а l о hid а  q а yd   et а di                       29SO'FIZM   F А LS А F А SI  
mo ' t а dil   so'fizm
А sh а ddiy   so'fizm
gn о stik  (о rif ) ning  а s о siy   v а zif а si  
о liy   m а qs а dg а  erishish  –  h а qiq а tni  
bilishd а n   ib о r а t .  bu   m а qs а dg а
  o'zini   o'zi   t а k о mill а shtirish   v а
  o'zini   o'zi   bilish   yo'li   bil а n  
erishil а di .  o'z   m о hiyatini   bilish  
j а r а yonid а  ins о n   o'zid а  il о hiy  
unsurl а r   m а vjudligini ,  А ll о hni
  bilishning   bird а n - bir   to'g'ri
  usuli   o'zini   o'zi   bilish , 
ya ' ni   o'zlikni  а ngl а sh  
ek а ninini   tushun а  b о shl а ydi .  h а qiq а t  ( А ll о h )  v а  t а bi а tni  
bir   d е b   q а r а ydil а r .  t а bi а t   il о hiy  
em а nsip а tsiya  о qib а tidir .
  ins о n   bu   em а nsip а tsiya   z а njirid а 
ох irgi   bo'g'inni   eg а ll а ydi . 
u   n а f а q а t   h а qiq а t  ( А ll о h ) ni  
bilish   d а r а j а sig а е t а di ,  b а lki  
o'zi   h а m   h а qiq а t  – « А ll о h » g а 
а yl а n а di .  so'fiylikning   bu   t а riq а ti  
v а kill а ri   yashirin ,  sirli  
n а rs а l а rni   bilishni  а fz а l  
ko'rib ,  sh а ri а t  а qid а l а ri   v а 
m е' yorl а rini   t а n  о lm а g а nl а r . so'fizm   А ll о hni   t а bi а t
  bil а n   uzviy   d е b   q а r а ydi . 
uni   ins о nni   qursh а g а n  
t а shqi   dunyod а,  m а vjud
  h а r   bir   n а rs а  bil а n  
t е ngl а shtir а di , 
ul а rd а А ll о hning  
siym о si ,  m о hiyatini
ko'rib ,  t а bi а t , а tr о f  
muhit   s а ri ,  uning  
sirl а rini  о chish   t о m о n ,
  bu   yashirin   h о dis а l а rning
  h а r   birid а  il о hiy  
h а qiq а t   b е lgisi , 
m о hiyatini   t о pish
  v а  bilish   m а qs а did а 
mu а yyan   q а d а m   t а shl а ydi                       30Q а dimgi   yun о n   f а ls а f а sining   riv о jl а nish   d а vrl а ri
Ellinizm   d а vri  ( m е l о dd а n  а vv а lgi   VI - II  а sr )  p о lis   inqir о zi   v а  yun о nl а r  
х ukumr о nligi   v а  isk а nd а r   zulq а yn а r   v а  uning  а vl о dl а ri  
b о shchiligid а gi  О siyo   v а А frik а d а  yirik   d а vl а tchilikning   t а shkil  
qilinishi   d а vri
kinikl а rning  а nti - ijtim о iy  
f а ls а f а sining   t а rq а lishi ;А s о siy   yo'n а lishl а r
Х ususiyatl а ri
А ntik  ах l о qning   v а  f а ls а fiy   q а driyatl а ri  
inqir о zi .
f а ls а f а d а  st о ikl а r   yo'n а lishining   p а yd о 
bo'lishi ; Х ud о l а r   v а  shung а  o' х sh а sh   g' а yrit а biiy  
kuchl а rg а  nisb а t а n   qo'rquvning   nisbiyligi ;
s о kr а t   m а kt а bl а ri - ning   f ао liyati   pl а t о n  
А k а d е miyasi , А rist о t е l,   Lik е ya  
Kir е kl а r   m а kt а bi   v а х. k .; o'z - o'zid а  jism о niy   v а  ruhiy   m а d а d   izl а sh ;
epikur   f а ls а f а si   v а х. k .; v о q е likd а n   v о z   k е chishg а  intilish ;
sh ах sni   b ах t   v а  l а zz а tning  о liy   n е' m а ti  
ek а nligini   t а n  о lish . ( jism о niy - kir е n а ikl а r , 
ах l о qiy - epikur ).                     31F а l е s   ( er а mizd а n  о ldingi  
624-547  yill а r ),
  u   mil е t   sh а hrid а  istiq о m а t   qilg a n .
Dunyoning  а s о sid а  suv   yot а di , 
h а mm а  n а rs а  suvd а n   k е lib   chiq а di   v а
  yan а  suvg а а yl а n а di .  
А n а ksim е n   ( er а mizd а n  
о ldingi  588-525  yill а r ) 
h а v о ni   h а mm а  n а rs а ning
  а s о si   d е b   tushung а n .
H а v о  quyuql а shs а  suv ,  yan а d а  quyuql а shs а е r ,  t о sh   v а
  b о shq а  m о ddiy   jisml а r   vujudg а  k е l а di , а g а r   h а v о 
siyr а kl а shs а о l о v   vujudg а  k е l а di ,
  d е b   ish о ntirishg а   h а r а k а t   qilg а n .                       32pr о t а g о r  ( mil о dd а n  а vv а lgi  5-а sr ) –  k а tt а а vl о d   s а fs а t а b о zl а rining  
t а niqli   v а kili
Х ususiyatl а ri
o'zining   f а ls а fiy   q а r а shini    pr о t а g о r   “ ins о n   b а rch а 
m а vjud   n а rs а l а rning   m а vjud   bo'lg а nligi   v а  m а vjud  
bo'lm а g а n    n а rs а l а rning   u   m а vjud   bo'lm а g а ni   uchun  
m е' yoridir ”.  bu   dunyoni ,  ya х shi   v а  yom о nni   b а h о l о vchi  
m е z о nsif а tid а  s а fs а t а b о zl а r   ins о nning   sub 'е ktiv   fikrini  
ilg а ri   surg а nl а rini  а ngl а t а di .
b о rliq   v а  bilishning   nisbiyligi   to'g'risid а gi   fikrg а о lib   k е luvchi  
v а  yosh   yigitni   b а hsd а  ist а lg а n   v а ziyatd а  g' а l а b а  q о z о nishg а 
o'rg а tuvchi  “ ikki   m а' n о li   nutql а r ” а s а rini   h а m   pr о t о g о rning  
z а m о nd о shl а rid а n   biri   t о m о nid а n   yar а tilg а n   d е b   his о bl а ydil а r  
( k а s а llik   b е m о r   uchun   yovuzlik ,  l е kin   h а k а m   uchun   n е' m а tdir ; 
o'lim   o'l а yotg а n   kishi   uchun   yovuzlik ,  l е kin   go'rk о v   v а 
t о buts о z   uchun   n е' m а tdir ). •
ins о n   о ngid а n   t а shq а rid а  h е ch   n а rs а 
m а vjud   em а s .
•
h е ch   n а rs а  mutl о qlikk а  d а' v о g а r  
bo'l а о lm а ydi .
•
bugun   ins о n   uchun   nim а  ya х shi  
bo'ls а,  u   chind а n   h а m   ya х shi   n а rs а 
bo'l а di .
•
А g а r   bugun   ya х shi   bo'lg а n   n а rs а 
ert а g а  yom о n   bo'ls а,  d е m а k   u  
chind а n   h а m   z а r а rli   v а  yom о ndir .
•
bizni   o'r а b   turg а n   butun   b о rliq  
ins о nning   hissiy   idr о kig а  b о g'liq  
(“ s о g'  о d а m   uchun   shirin   bo'lib  
tuyulg а n   n а rs а,  b е m о rg а а chchiq  
umr   tuyul а di ”).
•
bizni    o'r а b   turg а n  о l а m   nisbiydir .
•
О b 'е ktiv   ( h а qiqiy )  bilimg а  erishib  
bo'lm а ydi .
•
f а q а t   fikr    dunyosigin а  m а vjud .o'z   d а vrig а  nisb а t а n   pr о t о g о rning  х ud о l а rg а    mun о s а b а ti  
o'zg а ch а  v а  inqil о biydir . “Х ud о l а rning   b о rligi   yoki  
yo'qligini   bil а о lm а ym а n ,  chunki   jud а  ko'p   n а rs а  ul а rni  
bilishg а  to'sqinlik   qil а di  –  m а s а l а  nih о yatd а  mur а kk а b , 
ins о n   umri   es а  qisq а”.   pr о t а g о r   f а ls а f а sining  а s о siy  
g' о yal а ri                     33Pr о t а g о r  ( mil о dd а n  а vv а lgi  5-а sr ) –  k а tt а а vl о d   s а fs а t а b о zl а rining  
t а niqli   v а kili
Х ususiyatl а ri
o'zining   f а ls а fiy   q а r а shini    pr о t а g о r   “ ins о n   b а rch а 
m а vjud   n а rs а l а rning   m а vjud   bo'lg а nligi   v а  m а vjud  
bo'lm а g а n    n а rs а l а rning   u   m а vjud   bo'lm а g а ni   uchun  
m е' yoridir ”.  bu   dunyoni ,  ya х shi   v а  yom о nni   b а h о l о vchi  
m е z о nsif а tid а  s а fs а t а b о zl а r   ins о nning   sub 'е ktiv   fikrini  
ilg а ri   surg а nl а rini  а ngl а t а di .
b о rliq   v а  bilishning   nisbiyligi   to'g'risid а gi   fikrg а о lib   k е luvchi  
v а  yosh   yigitni   b а hsd а  ist а lg а n   v а ziyatd а  g' а l а b а  q о z о nishg а 
o'rg а tuvchi  “ ikki   m а' n о li   nutql а r ” а s а rini   h а m   pr о t о g о rning  
z а m о nd о shl а rid а n   biri   t о m о nid а n   yar а tilg а n   d е b   his о bl а ydil а r  
( k а s а llik   b е m о r   uchun   yovuzlik ,  l е kin   h а k а m   uchun   n е' m а tdir ; 
o'lim   o'l а yotg а n   kishi   uchun   yovuzlik ,  l е kin   go'rk о v   v а 
t о buts о z   uchun   n е' m а tdir ). •
ins о n   о ngid а n   t а shq а rid а  h е ch   n а rs а 
m а vjud   em а s .
•
h е ch   n а rs а  mutl о qlikk а  d а' v о g а r  
bo'l а о lm а ydi .
•
bugun   ins о n   uchun   nim а  ya х shi  
bo'ls а,  u   chind а n   h а m   ya х shi   n а rs а 
bo'l а di .
•
А g а r   bugun   ya х shi   bo'lg а n   n а rs а 
ert а g а  yom о n   bo'ls а,  d е m а k   u  
chind а n   h а m   z а r а rli   v а  yom о ndir .
•
bizni   o'r а b   turg а n   butun   b о rliq  
ins о nning   hissiy   idr о kig а  b о g'liq  
(“ s о g'  о d а m   uchun   shirin   bo'lib  
tuyulg а n   n а rs а,  b е m о rg а а chchiq  
umr   tuyul а di ”).
•
bizni    o'r а b   turg а n  о l а m   nisbiydir .
•
О b 'е ktiv   ( h а qiqiy )  bilimg а  erishib  
bo'lm а ydi .
•
f а q а t   fikr    dunyosigin а  m а vjud .o'z   d а vrig а  nisb а t а n   pr о t о g о rning  х ud о l а rg а    mun о s а b а ti  
o'zg а ch а  v а  inqil о biydir . “Х ud о l а rning   b о rligi   yoki  
yo'qligini   bil а о lm а ym а n ,  chunki   jud а  ko'p   n а rs а  ul а rni  
bilishg а  to'sqinlik   qil а di  –  m а s а l а  nih о yatd а  mur а kk а b , 
ins о n   umri   es а  qisq а”.   Pr о t а g о r   f а ls а f а sining  а s о siy  
g' о yal а ri                     34Pl а t о n   gn о s ео l о giyasi
Mod о miki   m о diy  о l а m  
« g' о ya » l а r  о l а mining   in ' ik о si  
bo'l а r   ek а n ,  und а  bilish  
pr е dm е ti   eng  а vv а l о  s о f   g' о ya  
bo'lishi   k е r а k ;
« S о f   g' о ya »  ni   hissiy  
q а bull а sh  о rq а li   bilish  
mumkin   em а s  ( bu   turd а gi  
bilish   bizg а  h а qiqiy   bilimni  
em а s ,  b а lki   f а q а t   fikrni  
b е rishi   mumkin );« S о f   g' о ya »  ni   f а q а t  а ql  
yord а mid а о lish   m а' n а viy  
f ао liyat   n а tij а sid а  bilish  
mumkin ;
О liy   m а' n а viy   f ао liyat   bil а n   f а q а t  
m а' lum о tli   int е l е ktu а ll а r ,  f а yl а-
sufl а r   shug'ull а nishi   mumkin , 
d е m а k   f а q а t   ul а rgin а « s о f   g' о ya »  ni  
ko'rishi   v а а ngl а shi   mumkin                     35А r а stu  - ( er а mizd а n  о ldingi
384-322)  buyuk   yun о n   f а yl а sufi .
А r а stu   ust о zi  
А fl о tunning   g' о yal а r   dunyosi
  to'g'pisid а gi   q а r а shl а rig а 
e ' tir о z   bildirg а n
Uningch а  g' о ya   а lb а tt а  b о r ,  m а vjuddir .
  g' о yal а r ,  h а tt о  n а rs а l а r   v а  
h о dis а l а rd а gi   j а r а yonl а r
  uchun   s а b а b   bo'l а di .
G' о ya ,  fikr ,  tushunch а  n а rs а 
yoki   h о dis а l а rning  
o'zid а  m а vjud   bo'lishi   k е r а k . 
g' о ya  ( tushunch а) l а r   n а rs а l а rg а 
хо s   bo'lg а n   jihatl а rning
  umumiyligini  а ks   ettir а di .
H а r   bir   n а rs а  yoki   h о dis а  k о nkr е t  " sh а kl "  v а " m а zmun " g а  eg а.  n а rs а l а rning  
sh а kli  а n а  shu   n а rs а  yoki   h о dis а ning   m о hiyatini   b е lgil а ydi .  m а s а l а n ,  misd а n  
yas a lg а n   sh а rni  о l а ylik ,   uning   sh а rsim о n  ( dum а l о q ,) ligi   sh а kl   bo'lib ,  m а zmuni  
uning   misd а n   yas а lg а nligidir .                     36O'RT А А SRL А R  Е VR О P А SID А  F А LS А FIY   T А F А KKURNING
  RIV О JL А NISH  Х USUSIYATL А RI  
N о min а listl а r  « univ е rs а liyal а r   n а rs а l а rd а n
  k е yin   vujudg а  k е lg а n   n о ml а r dir », 
d е g а n   fikrni   ilg а ri   surg а nl а r . А yrim   n а rs а l а r ,  m а s а l а n ,
  о d а ml а r ,  uyl а rgin а  r еа ldir , « umum а n   ins о n »  yoki  « umum а n   uy » 
es а  f а q а t   so'zl а r   yoki   n о ml а r   bo'lib ,  ul а rning   yord а mid а
  о d а ml а r  а yrim   pr е dm е tl а rni   umuml а shtir а dil а r . 
R еа lizm   umumiylikk а  n а rs а d а n  о ldin   p а yd о 
bo'luvchi   id еа llik   sif а tid а 
yond а shg а n ,  ya ' ni  а m а ld а  umumiy   v а  yakk а ning  а l о q а si
  to'g'risid а gi   id еа listik   k о nts е ptsiyani   ishl а b   chiqq а n   bo'ls а,
  n о min а lizm   bu   mu а mm о ni   m а t е ri а listik   yo'l   bil а n
  е chishning   o'zig а хо s   tims о li   bo'lg а n .                     37XVII- А SR  Е VR О P А  F А LS А F А CINING
M А' RIFIY  Х USUSIYATL А RI   
XVIII  а sr   f а ls а f а sid а
t а bi а t   h о dis а l а rini
tushuntirishg а  nisb а t а n
  q а r а shl а rd а  m а t е ri а lizm
  s е zil а rli   d а r а j а d а  riv о j -
l а n а di .  fr а ntsuz   m а t е ri а -
lizmi  о l а mshumul   t а ri х iy  
а h а miyat   k а sb   et а di :  u   o'rt а 
а srl а r   s хо l а stik а sig а  q а r -
shi   chiqibgin а  q о lm а sd а n , 
b а lki   o'z   dunyoq а r а shi   v а 
dunyoviy   m а nf аа tl а rini
  h а m  а s о sl а shg а  h а r а k а t
  qil а di .  А lb а tt а,  XVIII  а sr   f а l -
s а f а si   bir   jinsli   em а s :
  und а  m а t е ri а listik   dunyo -
q а r а sh   mo'lj а ll а ri   h а m , 
id еа listik   dunyoq а r а sh
  mo'lj а ll а ri   h а m , а t е -
istik   v а  d е istik   q а r а sh -
l а r   h а m   m а vjud . А ks а -
riyat   h о ll а rd а  id еа lizm  
v а  m а t е ri а lizm ,  din   v а 
f а n   yonm а- yon   tur а di .  38XVII-XIX  а srd а  n е mis   f а ls а f а si
XIX  а sr   n е mis
  f а ls а f а sining  
а s о siy   yo'n а lishl а ri  
N е mis   kl а ssik   f а ls а f а si
( XIX  а sr   birinchi   yarmi )
M а t е ri а lizm
( XIX  а sr   o'rt а l а ri   v а 
ikkinchi   yarmi )
Irr а tsi о n а lizm
( XIX  а sr   ikkinchi   yarmi  
v а ох iri ) “ H а yot   f а ls а f а si ” А h а miyati
Ul а r   ins о niyatni  а srl а r   d а v о mid а 
qiyn а b   k е lg а n   m а s а l а ni   chuqur
  t а dqiq   qilishg а  muv а ff а q   bo'ldi , 
ul а rning  х ul о s а l а ri   f а ls а f а ning  
k е yingi   riv о jini  а niql а b   b е rdi .  
N е mis   f а ls а f а si   o'zid а  o'sh а  d а vr
uchun   m а' lum   bo'lg а n   f а ls а f а
yo'n а lishl а rini   muj а ss а ml а shtir а di .
Lunyoning  о ltin   f о ndig а  kiruvchi   o'nl а b
f а yl а sufl а rning   n о mini   k а gf   etdi  
( k А nt ,  Fi х t е,  G е g е l ,  Sh о p е ng а uer ,
Nitssh е  v а  b о shq а l а r ) 39N е mis   kl а ssik   f а ls а f а si   XVIII  а sr  ох iri   v а  XIX  а srning   birinchi   yarmid а  k е ng  
yoyildi .
А s о siy   n а m о yond а l а r
Imm а nuil   K а nt  (1724-1804)  n е mis   kl а ssik  
f а ls а f а sining  а s о schisi
А s о siy   g' о yal а ri
·
Quyosh   tizimining   хо sil   bo'lishini   t а biiy   s а b а bl а rg а  t а yanib ,  Nyut о n   q о nunl а ri   а s о sid а 
tushuntirib   b е rdi  –  b о rliq   z а ryadl а ng а n   m о ddiy   z а rr а l а rning   h а r а k а tl а n а yotg а n   tum а nligid а n  
k е lib   chiqq а n     d е b   tushuntirdi ;
·
bilish   ch е kl а ng а n ;
·
ins о n   imk о niyatl а rini   v а  а tr о fimizd а gi   v о q еа  h а md а  jisml а rning   ichki   m о hiyatini   а ngl а b  
bo'lm а ydi  « n а rs а l а rning   o'zi »;
·
t о if а l а r   to'g'risid а gi   t а' lim о t   yar а tdi   –  f а ls а f а d а   а s о sl а n а dig а n   а s о siy     v а  umumiy  
tushunch а l а r ;
·
ах l о qiy   q о nunni   sh а kll а ntirdi  (« t о if а li   imp е r а tiv »);
·
urushning   iqtis о diy   s а m а r а sizligi   v а  uning   huquqiy   t а' qiql а nishig а  а s о sl а nib   k е lgusid а gi  
« nih о yasiz   dunyo »  g' о yasini   yar а tdi .     40P О ZITIVIZM
P о zitivizm   s ох t а  bilimd а n   h а qiqiy   bilimni  а jr а tishg а  h а r а k а t
qiluvchi   ij о biy   bilimning   f а ls а fiy   d о ktrin а sini  а ngl а t а di .
Bund а y   ij о biy   biliml а r  а yrim   f а nl а rni   bilish   bil а n
  t е ngl а shtiril а di :  p о zitivizmg а  dunyoq а r а sh   mu а mm о l а -
rini   o'z   ichig а о luvchi  а n 'а n а viy   f а ls а f а g а  nisb а t а n   o't а
  s а lbiy   mun о s а b а t  хо sdir .
P о zitivizmning   birinchi   t а ri х iy   sh а kli   XIX  а srning  30-40- yil -
l а rid а   vujudg а  k е lg а n .  ung а  fr а ntsuz   f а yl а sufi  О. K о nt  а s о s   s о lg а n . 41Eekzist е ntsi а lizm   f а ls а f а si  а s о schisi   Syur е n   K е rk е g о r  
(1813-1855)
Ekzist е ntsi а lizmning   p а yd о  bo'lish   s а b а bl а ri
K е rk е g о r   shund а y   s а v о lni   qo'ydi :  nim а  uchun   f а ls а f а  yash а sh ,  b о rliq ,  
m а t е riya , Х ud о,  ruh , о ngning   imk о niyatl а ri   v а  ch е kl а ng а nligi   k а bi  
ko'p   s а v о ll а rni   o'rg а n а diyu ,  l е kin   ins о ng а  uning   ichki  о l а mi ,  k а yfiyati  
k а bi   h а yotig а  t а а luqli   bo'lg а n   m а s а l а l а rg а  d е yarli   e ' tib о r   b е rm а ydi ?
K е rk е g о r   ins о ng а  e ' tib о r   q а r а tib ,  uning   kichik   mu а mm о l а ri ,  f а q а t   ung а  m а' lum   bo'lg а n   h а qiq а tni   
t о pish   h а qid а gi ,  ins о ng а  o'z   ichki   t а nl а shi ,  o'z  « m е n » ini   t о pishd а  yord а m   b е rishi   bil а n   b о g'liq   
m а s а l а l а rni   o'rg а n а di . 42Psi хоа n а liz   -   z а m о n а viy   f а ls а f а ning   yo'n а lishi .  u   kishi   v а  j а miyat   h а yotid а  b е i х tiyor  
ro'y   b е r а dig а n   psi х ik   j а r а yonl а rning   r о lini   o'rg а n а di
Psi хоа n а liz  а s о schisi  
а vstr а liyalik   psi х i а tr -о lim  
Z igmunt   Fr е yd
(1856-1939) Z . Fr е yd   t о m о nid а n   k а shf   qiling а n  а s о siy    k а shfiyot
B е i х tiyor  а l о hid а  psi х ik  
r еа llik   b о r ,  u   h а r   bir  
о d а mg а  t аа luqli ,  h а md а 
о ngni   m а' lum   d а r а j а d а о ng  
bil а n   bir   q а t о rd а  n а z о r а t  
qil а di Psi хо l о gik   him о ya   usuli   -   siqib  
chiq а rish   r еа ktsiyasi  (о ngd а n  
t а shq а rig а  suril а di )  yom о n   his -
tuyg'ul а r ,  yom о n   t а jrib а l а r , 
psi х ik а ning   s о g'ligi   v а 
muv о z а n а tini   buzuvchi   b а rch а 
n а rs а l а rni   siqib   chiq а r а di
h а yotning  а l о hid а  sh а kli   bu  
b е i х tiyor   tushl а r .  fr е yd  
t а' lim о ti   bo'yich а  tushl а r   -  
bu  о d а mning   r еа l   h а yotg а 
yuz а g а  chiqm а g а n  
yashiring а n   intilishl а ridir . Yom о n   em о tsiyal а r   t а dbiq 
etilm а g а n   h ох ishl а r -
о ngsizlikk а  siqib  
chiq а ruvchil а r - ert а mi - k е chmi  
t а s о difiy   o' yl а m а g а n   ishl а r , 
qiliql а r ,  g а pl а r   k а bi  
« G’ а l а ti » likl а rd а  n а m о yon  
b o' l а di .Psi хоа n а lizning   umumiy   tushunch а si   43G е rm е n е vtik а  –  f а ls а f а ning   bir   yo'n а lishi ,  sh а rhl а shl а rning   iz о hl а sh ,  tushunishning   n а z а riya   v а 
а m а liyotini   t а dqiq   qil а di .  g е rm е n е vtik а  o'z   n о mini   q а dimgi   yun о n  х ud о si   g е rm е s   n о mid а n  о lg а n  
bo'lib , х ud о l а r   v а о d а ml а r  о r а sid а  v о sit а chi   bo'lg а n   -   х ud о l а rning  хо hishl а rini  о d а ml а rg а, 
о d а ml а rning   ist а kl а rini  х ud о l а rg а е tk а zg а n . 
А s о siy   t а m о yill а r
G е rm е n е vtik а ning  
а s о siy   m а s а l а l а ri Fund а m е nt а l   tushunch а l а r
G е rm е n е vtik а ning  а s о siy  
g' о yasi ,  m а vjudlik   d е m а k -
tushun а rli   bo'lish ;                           
                      
О d а td а  t а dqiq   pr е dm е ti   m а tndir ;
g е rm е n е vtik а  g е rm е n е vtik а 
хо l а tl а ri   -   хо dis а l а rid а n   m а tnni  
to'g'ri   tushunish   v а  tushuntirish  
ehtiyojid а n    k е lib   chiqq а n Q а nd а y   qilib   tushunish  
mumkin
F а q а t   h а yold а 
n а rs а l а rning   yash а shi  
q а nd а y   qurilg а n G е rm е n е vtik   uchburch а k -
m а tn   mu а llifi ,  m а tn   v а 
o'quvchi   o'rt а sid а gi  
mun о s а b а t ;
g е rm е n е vtik  а yl а n а 
tushunish   j а r а yonining  
tsiklli  ха r а kt е riG е rm е n е vtik а  h а qid а  umumiy   m а' lum о t              
  44Х UL О S А
Ins о niyat   t а r а qqiyotid а  h а r   bir   d а vr  а n 'а n а viy   f а ls а fiy   mu а mm о l а rni   ilg а ri   surg а n   v а 
ul а rni   o'z   d а vri   dunyoq а r а shi   t а' sirid   h а l   qilishg а  h а r а k а t   qilg а n .  F а ls а f а  t а ri х ini  
yangi   sh ох ch а l а ri   p а yd о  bo'l а dig а n   d а r ах tg а  qiyosl а sh   mumkin ,  h а r   bir   sh ох  o'z  
sh а klig а  v а  yapr о ql а rining   r а ngig а  eg а  bo'lib ,  ul а r   b о shq а l а rini   t а kr о rl а m а ydi . 
bir о q   d а r ах t   sh ох l а ri   k а bi   f а ls а fiy   yo'n а lishl а r   q а nch а  ko'p   bo'lm а sin ,  ul а rd а 
umumiy   ildiz -  ins о n   v а о l а mning   o'z а r о а l о q а d о rligi ,  ins о n   v а  j а miyat   h а yotining  
uzviyligi   birl а shtir а di .  ushbu   umumiy   ildiz   ins о n   m а d а niyatining   dunyoq а r а shli  а s о si  
sif а tid а  f а ls а f а ning  а h а miyatini   chuqurr о q   tushunishg а  imk о n   b е r а di .
ХХ а sr   turli   d а vrl а rd а gi   f а ls а fiy   yo'n а lishl а rni   o'zid а  birl а shtirdi   v а  o'tmish   t а jrib а sig а 
t а yang а n   h о ld а, о l а m   v а о d а m   m а s а l а sig а  jud а  mur а k а b   ijtim о iy   siyosiy   v а ziyatd а 
ziddiyatli ,  yangi   f а ls а fiy   q а r а shl а r   sh а kll а ndi .
h о zirgi   z а m о n   g' а rb   f а ls а f а sining   o'zig а хо s  х ususiyati   uning   dunyoq а r а shli   v а 
m е t о d о l о gik   jih а td а n   turli   tum а nligidir .

Fаlsаfа fаnining prеdmеti, mаzmuni vа jаmiyatdаgi rоli

Купить
  • Похожие документы

  • 2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
  • 1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
  • 1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
  • Ahmad al-farg‘oniy
  • Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish

Подтвердить покупку

Да Нет

© Copyright 2019-2026.

  • Инструкция по снятию с баланса
  • Контакты
  • Инструкция использования сайта
  • Инструкция загрузки документов
  • O'zbekcha