Fan bo‘yicha talabalarning bilimiga, o‘quviga va ko‘nikmasiga talablar - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	484.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Fan bo‘yicha talabalarning bilimiga, o‘quviga va ko‘nikmasiga talablar

Купить

MUNDARIJA:
I.bob. Fan bo’yicha talabalarning bilimiga, o’ quviga va ko’nikmasiga talablar
1.1.Axborot tizimining asosiy maqsadi
1.2.Axborot tizimi tushunchasi
1.3. A xbort tizimidagi jarayonlar va ularni joriy etish.
II.bob. Seminar va amaliy mashg’ulotlarga tayyorgarlik ko’rish va ularni
o’tkazish
2.1.Amaliy mashg’ulot va seminar darslari. Ularning umumiy jihatlari va farqlari.
2.2.Seminarning o‘quv jarayonida tutgan o‘rni, bilim zaxirasiga ta’siri, asosiy
funksiyalari va turlari
2.3. Syeminarga tayyorgarlik ko’rish va dars o’tish myetodlarini tanlash. Seminar
darsini texnologik yondashuv asosida tashkil etish
III.bob.Maxsus fanlardan tajriba - amaliy mashg’ulotlarini o’tkazish
metodikasi
3.1.Tajriba va amaliy mashg’ulotlarining maqsadi.
3.2.Tajriba-amaliy mashg’ulot turlari.
3.3.Miqdoriy va sifatiy tajriba-amaliy mashg’ulotlar.
3.4.Frontal va nofrontal tajriba-amaliy mashg’ulotlar
3.5.Tajriba-amaliy mashg’ulotlarini o’tkazish metodikasi.

I.bob.Fan bo’yicha talabalarning bilimiga, o’ quviga va ko’nikmasiga
talablar .
1.1.Axborot tizimining asosiy maqsadi
Ushbu fanni o’rganish natijasida talaba (magistr) lar axborot tizimlari,
ularning imkoniyatlari va ularni insoniyatning barcha faoliyatlariga, shu jumladan
o’quv jarayonida va ilmiy sohasidagi faoliyatiga ta’siri to’g’risida ma’lumotga ega
bo’lishlari kerak. Shuningdek, talaba (magistr)lar quyidagilarni bilishlari shart:
– turli soxalarda axborot tizimlari va ularni qo’llanilishi bilan bog’liq
bo’lgan asosiy tushunchalarni o’zlashtirish;
– ma’lumotlar tipi, ularni turli xisoblash mashinalari va tizimlari
xotiralarida tasvirlash bilan bog’liq bo’lgan asosiy tushunchalarni
o’zlashtirish;
– ma’lumotlarni qayta ishlash algoritmlarini o’rganish va o’zlashtirish,
xamda turli ma’lumotlar strukturalari bilan ishlash algoritmlarini
o’zlashtirish;
– telekommunikasiya tizimlarida ro’y beradigan asosiy axborot
jarayonlari bilan tanishish;
– www - texnologiyasi ;
– www- ni tashkil etuvchi resurslar ;
– web –saxifa yaratish ;
– web – saxifayaratishda qo’llaniladigan dasturlar;
– web – saxifayaratishda qo’llaniladigan HTML tili ;
– HTML tili- teglari va ularning vazifalari ;
– Internetda ishlash k o’ nikmasiga ega bo’lishi;
– Internetdan ma’lumotlarni olish;
– Internet strukturasi;
– Java Script dasturlash tili ;
– HTML tiliga JavaScript dasturlash tillarini qo’ llash va dinamik sayt
yaratish ko’nikmasiga ega bo’lish;

– masofaviy ta’lim texnologiyasi va uning dasturiy va texnik vositalari
bilan tanishish.
Axborot tizimining asosiy maqsadi – axborotni saqlash va uzatishni tashkil
etish. Axborot tizimi axborotga ishlov berishning “ inson – kompyuter ” tizimidan
iboratdir. Axborot tizimining funksiyalarini unga yo’naltirilgan ATni bilmasdan
turib amalga oshirib bo’lmaydi. AT axborot tizimi sohasidan tashqarida ham
mavjud bo’lishi mumkin.
Axborot tushunchasi
• Informatikaso h asining asosiy resursi bu – axborotdir .
• Axborot - olamdagi butun borli q , undagi ro’y beradigan xodisalar va
jara yo nlar xaqidagi xabar va ma’lumotlardir. Axborot inson nutqida,
kitobdagi matnlarda, musavvir tasvirida va boshqalarda mavjuddir.
Axborot tizimidan oldin "Tizim nima?" degan savolga javob beraylik. Tizim
(sistema) deb, yagona ma q sad y o’ lida bir va q tning o’ zida h am yaxlit h am o’ zaro
bo g’ langan tarzda faoliyat k o’ rsatadigan bir necha turdagi elementlar majmuasiga
aytiladi.
1.2.Axborot tizimi tushunchasi .
Tizim tushunchasi juda xam keng tarqalgan termin bo’lib, juda xam ko’p
ma’noni anglatadi. Ko’p xollarda texnika vositalari va dasturlari yigindisiga
" TIZIM " deb ataladi. Tizim tushunchasiga "axborot" so’zini ko’shsak u xolda
"tizimning" yaratilish ma q sadi va ishlash prinsipi tushuniladi. Axborot tizimi
foydalanuvchilarga istalgan mu h itdagi axborotlarni sa q lash, q ayta ishlash, q idirish
imkonini yaratadi .
Axborot tizimi deb oldinga qo’yilgan maqsadgi erishish axborotlarni
saqlash, qayta ishlash va uzatish metodlari va vositalari yig’indisiga aytiladi.
Axborot tizimi- axborotni to’plash, saqlash, izlash, unga ishlov berish hamda
undan foydalanish imkonini beradigan, tashkiliy jihatdan tartibga solingan jami
axborot resurslari, axborot texnologiyalari va aloqa vositalariga tushuniladi.

Tizimlar bir-biridan tarkibi va qanday maqsadda qo’llanilishi bilan ajratiladi.
Har xil elementlar va har xil maqsadlarda ko’llaniladigan tizimlarga misollar
keltiramiz:
Tizimlar Tizim elementlari Tizimning asosiy
vazifasi
Firma Ishchilar , vositalar,
tovarlar, bino va
boshkalar Tovar ishlab
chi q arish
Kompyuter Elektron va
elektromexanik
elementlar, alo q a
liniyalari va h .k. Ma’lumotlarni q ayta
ishlash
Telekommunikasiya
tizimi Kompyuterlar, modemlar,
kabellar, tarmo q
dasturlari va h .k. Axborot yuborish
Axborot tizimi Kompyuterlar, kompyuter
tarmo q lari, axborot va
dasturiy ta’minotlar Yu q ori darajadagi
axborot ishlab
chi q arish
Axborot tizimi va texnologiyalari
Kompyuter tizimi Telekommunikasiya
tizimi

Axborot tizimiKorxona tizimi
Axborot tizimining asosiy maqsadi – axborotni saqlash va uzatishni tashkil
etish. Axborot tizimi axborotga ishlov berishning “ inson – kompyuter ” tizimidan
iboratdir. Axborot tizimining funksiyalarini unga yo’naltirilgan ATni bilmasdan
turib amalga oshirib bo’lmaydi. AT axborot tizimi sohasidan tashqarida ham
mavjud bo’lishi mumkin.
Axborot tizimining rivojlanish bos q ichlari .
Vakt Axborotdan
foydalanish
konsepsiyasi Axborot tizimining
turi Foydalanishdan
ma q sad
1950 -
1960 yy. H isobotlarni
q o g’ oz
ko’rinishida
sa q lash Elektromexanik
mashinalar
yordamida h isob-
kitob q iluvchi
axborot tizimi Xujjatlarni q ayta
ishlashni tezlashtirish.
Maosh h isoblash
jarayonini q is q artirish
1960 -
1970 yy. H isobotlar
tayyorlash
uchun asosiy
yordam Ishlab chi q arishdagi
ma’lumotlarni
bosh q aruvchi
axborot tizimi H isobotlar tayyorlash
jarayonini tezlashtirish
1970 -
1980 yy. Savdo
yo’nalishini Bosh q arish
organlari uchun Q ulay va tez q aror
q abul q ilishga erishish

nazorat q ilishni
bosh q arish tizim
1980 -
2005 yy. Ra q obatbardosh
strategik
axborot
resurslari Strategik axborot
tizimlari
Avtomatlashtirilgan
tizimlar Firma va korxonalarni
bankrot xolatdan
sa q lash
Axborot tizimining vazifasi . A xborotlarga asoslangan, ma q sadi oldindan
belgilangan va shu ma q sadga erishish dasturi ishlab chi q ilgan bosh q ariluvchi
jarayonga ma q sadli ta’sir k o’ rsatish — q aror q abul q ilish deb ataladi. Q arorning
shakllanish jarayoni esa q aror q abul q ilish jarayoni deb yuritiladi. Tashkilotni
bosh q arish doirasida mexnat ta q simotiga muvofi qq abul q ilinadigan q arorlar
bosh q aruvning u yoki bu vazifasiga kiradi.
Q aror q abul q ilish jarayonini ta’minlash, ya’ n i aynan, kerakli axborotni
kerakli va q tda va kerakli joyga ta q dim etish — tashkilot axborot tizimining asosiy
vazifalaridan biridir. Shu bois xam q aror mo h iyati, uni q abul q ilish jarayoni, q aror
q abul q ilishning barbod b o’ lishi tashkilotning axborot tizimi faoliyatiga, u yerda
qo’ llaniladigan texnologiyaga sezilarli ta’sir q iladi va xatto axborot tizimining
butun boshli sinfi — q aror q abul q ilish tizimini shakllantirish zaruriyatini keltirib
chi q aradi.
1.3. A xbort tizimidagi jarayonlar va ularni joriy etish.
Axbort tizimlarini o’rganish uchun ularda yuz beradigan jarayonlarni
batafsil bayon etish zarur. Deyarli har qanday axborot tizimi uchun uning normal
ishlashini ta’minlaydigan jarayonlarni shartli ravishda quyidagi blok-sxema
shaklida tasavvur etish mumkin. Har bir tizim4 ta asosiy qimdan iborat:
1. Kiritish
2. Ishlov berish
3. Chiqarish
4. Teskari aloqa

• Tashqi va ichki manbalardan axborot kiritish ;
• Kiritilgan axborotga ishlov berish va uni qulay shaklda taqdim etish ;
• Istemolchilarga taqdim etish yoki boshqa tizimga uzatish uchun axborotni
chiqarish ;
• teskari aloqa – bukiritilgan axborotni tuzatish uchun ushbu tashkilot
odamlari tomonidan qayta ishlagan axborot .
I nformatikada "tizim" tushunchasi k o’ pro q texnik vositalar va dasturlar
t o’ plamiga nisbatan ishlatiladi. Kompyuterning texnik q ismini "tizim" deb
tasavvur etish mumkin. Xuddi shunday h isobotlarni tayyorlash va elektron
h ujjatlar o q imini bosh q arish kabi amaliy vazifalarni yechish uchun m o’ ljallangan
dasturlar t o’ plamini h am "tizim" deb h isoblash mumkin. X o’ sh, bunday vaziyatda
"Bu axborotlardan q anday foydalanish kerak.?" degan tabiiy savol k o’ ndalang
turadi. Bunday savolga javob berishda malum ketma-ketlikda ish yuritishimiz
lozim b o’ ladi. Shuning uchun ishni axborotlarni olish, ularni sa q lash va bir joydan
bosh q a joyga uzatish, xullas, axborot tizimlardan boshlaymiz.
Belgilangan maqsadga erishish uchun axborotlarning shakli va mazmuniga
ko’ra turlarga ajratish, ularni saqlash, izlash va qayta ishlash tamoyillariga, qayta Ташкилот
персонал
ёки бошқа
ахборот
тизимлари Ахборотни
киритиш
Ахборотга
ишлов
бериш

ishlash uchun qo’llaniladigan usullar, shaxslar hamda vositalarning o’zaro
bog’langan vositasiga - axborot tizimi (AT) deyiladi .
Axborot tizimini yaratish va undan foydalanish qo’yiladigan maqsadga
muvofiq bo’lishi lozim. Aks holda undan foydalanish manoga ega bo’lmaydi. Shu
manoda malumotlar omborini umumiy bir turda tasnif qilish mumkin. Bazi
tizimlar esa umuman tasnif qilinmaydi.
Bajariladigan vazifasiga ko’ra axborot tizimlarini ikki turga ajratish
mumkin:
1. Foydalanuvchilar uchun biror tashkilot (o’quv muassasasi, xususiy
shaxs va h.k) yoki firma tomonidan yaratilgan va umumiy bo’lgan
malumotlarni beruvchi tizimlar.
2. Malum dastur asosida malumotlar beruvchi malumotlar omborini
yaratish.
Birinchi turdagi malumotlar ombori qo’yilgan masalalarga aniq javob bera
oladi va ularga shartli ravishda axborotli-malumotnomali tizimlarni, axborotni
izlash tizimlarini va malumotlarni tezkor qayta ishlash tizimlarini kiritish mumkin.
Axborotlarni izlovchi tizimlar (malumotnomalar) to’plangan bilimlarni yig’ish,
ro’yxatlash, turlarga ajratish va undan foydalanish imkonini beradi. (masalan,
telefon ma’lumotnomalari, xodimlar haqida ma’lumotlar va h.k). bunday
ma’lumotlar ombori yangi bilimlar manbai vazifasini bajarishi mumkin.
Ma’lumotlrni tezkor qayta ishlash tizimlari Ko’pgina amaliy masalalarni
yechishga, ishlab chiqarishni boshqarishga, hisobxona hisoboti va hokazolarni hal
qilishga mo’ljallangan bo’ladi. H ajmiga va ma’lumotlardan foydalanishga k o’ ra
axborot tizimlari q uyidagilarga ajratiladi:
1. Avtonom yoki " shaxsiy "axborot tizimlari ;
2. "Fayl-server" texnikasi b o’ yicha q urilgan oddiy tarmo q li axborot tizimlari:
3. "Kliyent server" tuzilishiga ega q uvvatli axborot tizimlari.
Axborot tizimlari kuyidagi xossalar bilan xarakterlanadi:
• Har qanday axborot tizimi, tizimni tashkil etishning umumiy prinsipi asosida
tahlil qilinadi va boshqariladi

• Axborot tizimi dinamik va rivojlani bboradigan tizim h isoblanadi
• Axborot tizimining ma h suloti xam axborot bo’lib, uning asosida qarorlar
qabul qilinadi.
• A xborot tizimini axborotga ishlov berishning inson - kompyuter tizimi sifatida
qabul qilish zarur .
Axborot tizimi tarkibiy qismlari kompyuterlar, kompyuter tarmoqlari,
dasturiy mahsulotlar, ma’lumotlar bazasi, odamlar, aloqaning turli texnik va
dasturiy vositalar va h.k.lardan iborat bo’lgan muhit hisoblanadi. Axborot
tizimining asosiy maqsadi – axborotni saqlash va uzatishni tashkil etish. Axborot
tizimi axborotga ishlov berishning “ odam – kompyuter ” tizimidan iboratdir.
Axborot tizimining funksiyalarini unga yo’naltirilgan ATni bilmasdan turib
amalga oshirib bo’lmaydi. AT axborot tizimi sohasidan tashqarida ham mavjud
bo’lishi mumkin.
Bugungi kunda zamonaviy axborot tizimi tushunchasi axborotga ishlov
berishning asosiy texnik vositasi sifatida shaxsiy kompyuterlardan foydalanishni
nazarda tutadi.
Axborot tizimining xususiyatlari majmuini belgilovchi ko’plab omillar
orasidan uchta omilni ko’rsatish mumkin, bular : tizimning texnik darajasi , ishlov
berilayotgan axborot xarakteri , axborotning ishlatish maqsadlari , ya’ni ushbu tizim
xal qilishda yordam berishi mo’ljallangan vazifalar doirasi.
Informatikaso h asining asosiy resursi bu – axborotdir .
Axborot - olamdagi butun borli q , undagi ro’y beradigan xodisalar va jara yo nlar
xaqidagi xabar va ma’lumotlardir. Axborot inson nut q ida,kitobdagi matnlarda,
musavvir tasvirida va bosh q alarda mavjuddir.
Axborot va uning turlari .
Axborot manbalari va iste ’ molchilarninghar xilligiaxborot shaklining turli
ko’rinishda bo’lishiga olib kel a di:
– Belgili – turli ishoraviy belgilardan iborat axborotlar. Bular biror
voqyea-xodisalar haqidagi axborotlarni uzatishda foydalaniladi.

– Matnli – xarf, raqam va belgilar to’plamidan tarkib topgan ma’lum
ma’noni anglatuvchi so’zlardan iborat axborot.
– Grafik – tasvirlardan iborat bo’lgan tasavvur ko’rinishidagi
axborotlar.
– Video va audeo k o’ rinishdagi ma’lumotlar
Ma’lumotlarni o’lchov birliklari.
Axborot tizimining tarkibiy qismlari. Axborot tizimining tarkibiy qismlari-
bu kompyuterlar , kompyuter tarmoqlari , dasturiy mahsulotlar , ma’lumotlar bazasi ,
insonlar , aloqaning turli texnik va dasturiy vositalar va h.k.lardan iborta bo’lgan
muhit hisoblanadi. Axborot tizimining funksiyalarini unga yo’naltirilgan AT ni
bilmasdan turib amalga oshirib bo’lmaydi.
Har qanday boshqa texnologiya kabi axborot tizimlari ham bir necha tarkibiy
qismdan iborat:
1. Texnik ta’minot. Texnik ta’minot deganda jismonan zarur texnik asbob-
uskunalar, mantiqan esa zarur tizim, mashinalar va boshqa anjomlarning
tuzulmasini tashkil etish tushuniladi. Boshqacha qilib aytganda, biror maqsadga
erishish uchun zarur jismoniy qurilmalarning tayin tuzilishli majmuasidir, ya’ni

nafaqat jismoniy asbob-uskunalar, balki u ularning mantiqiy tuzulmasini ham o’z
ichiga oladi;
2. Dasturiy ta’minot. Jonsiz temirlarga «jon» kirituvchi qoidalar,
ko’rsatmalar, buyruq va tamoyillar yig’indisini o’zida mujassam etgan dasturlar
majmuasi. U bundan tashqari turli kelishuvlar, standartlar, ba’zi masalalarni
boshqarish uchun mo’ljallangan qoidalarni ham aks ettiradi. Boshqacha qilib
aytganda bu ta’minot axborot tizimlarining «nou-xau»si (know-how) bo’lib, u
«axborot tizimlari qanday amalga oshiriladi?» degan savolga javob beradi.
3. Tafakkur ta’minoti (algoritmik ta’minot). axborot tizimlarining
maqsadga muvofiqlik darajasini, texnik va dasturiy ta’minotlarning qachon,
qayerda va nima sababdan qo’llanishini aniqlaydi, har bir aniq sharoit uchun
barcha qadamlarni rejalashtiradi. Bu ta’minot «nima?» va «nega?» degan
savollarga javob beradi hamda «nimaligini bilaman», «negaligini bilaman»
texnologiyalari deb ataladi, boshqacha qilib aytsak bu ta’minot nimadan
foydalanish yoki nimani qachon, qayerda va nima uchun qo’llash kerak degan
savolga javob beradi.
4. Umuman olganda axborot tizimlarining eng muhim omili – bu uni
qo’llab–quvvatlash tarmog’idir. Chunki bu tarmoq o’z ichiga shu axborot
texnologiyasi bilan bog’liq bo’lgan barcha infrastrukturalar: jismoniy, tashkiliy,
ma’muriy ham madaniy tuzulmalarni, bulardan tashqari axborot
texnologiyalarning normal faoliyat ko’rsata olishi uchun yechilishi zarur bo’lgan
barcha muammolar, bino yoki kadrlar masalasidan tortib zarur standartlargacha
oladi.
Foydalanuvchilar birinchi ikki komponentni tanlashda ko’proq
mutaxassislarga murojaat etishsa, uchinchisi insonning har bir qadamida duch
keladi, chunki inson hamma vaqt reja bilan ish yuritish foyda keltirishini, aks xolda
ziyon ko’rish mumkinligini biladi.
Har qanday texnologiyaning yadrosi bo’lgan yuqorida qayd etilgan uch
komponent – texnik, dasturiy va algoritmik ta’minotlar –shu yadro jismoniy,

axboriy va ijtimoiy-iqtisodiy aloqalar tarmog’iga kirishi zarurligi hamda ularning
qo’llab-quvvatlashi natijasidagina faoliyat ko’rsata olishi o’z-o’zidan ma’lum.
Bulardan kelib chiqib shuni ayta olamiz-ki, texnologiya ta’rifini berish
uchun uning har to’rt komponentini ishlatishimiz zarur: texnologiya – bu uni
qo’llab-quvvatlash uchun zarur bo’lgan munosabatlar tarmog’iga uzviy ravishda
kirib ketuvchi algoritmik, texnik va dasturiy ta’minotlarning birligidir.Endi
yuqorida qayd etilgan yo’llar, ko’priklar va svetoforlar o’z navbatida alohida
texnologiyalar bo’lishi mumkinligi, har birining o’z QQTsi, o’z algoritmik, texnik
va dasturiy ta’minoti bo’lishi mumkinligini ayta olamiz.
Axborot tizimlarning tuzulmasi. Axborot tizimlarning tuzulmasini shartli
ravishda komponentlarga ajratishimiz mumkin:
- ma’lumotlar, axborot va bilimlar;
- texnik vositalar;
- dasturiy ta’minot;
- dasturlash tillari;
- kommunikasiyalar;
- loyihalash va taxlillash usullari;
sifat;
- tizimli ishlab chiqaruvchilar va xizmat ko’rsatish xodimlari;
- turli xizmat ko’rsatuvchi tashkilotlar;
- foydalanuvchi va iste’molchilar;
- samaradorlik va ishonchlilik;
- jamiyat va tashqi muhit.
A xborot ti zim lar i ni yaratish jarayonida ularning har bir komponenti o’ziga
xos talablarga javob berishini hisobga olish zarur. Xom-ash’yo axborotisiz axborot
t izim lar i ma’noga ega emas, lekin axborot turli ko’rinish va shakllarga ega(matn,
jadvallar, chizmalar, grafiklar, diagrammalar, signallar, tasvirlar va hokazo), bu o’z
navbatida axborotni kiritish yoki qabul qilish qurilmalariga alohida talablar
qo’yadi. Ya’ni axborot t izim lar i ni loyihalash jarayonida yoki qabul qismida
axborotni standart ko’rinishga universal moslovchi qo’yish kerak, yoki ularni

oldindan standartga keltirib olish kerak, ma’lumot turlarini tanlash va taxlil etish
dan oldin kompyuterlarning imkon resurslari hisobga olinishi zarur.
Axborot tizimlarining algoritmik va texnik ta’minoti . Axborot
tizimlarining algoritmik ta’minoti deganda yuqorida aytib o’tilganiday eng avvalo
uni to’liq rejalashtirish tushuniladi. Rejalashtirish boshlanishidagi birinchi qadam
ayni shu o’rinda axborot texnologiyasi zarurmi yoki yo’qmi degan savolga asosli
javob topish bo’ladi. Buning uchun ishlab chiqarishning yoki boshqarishning bizni
qiziqtirgan sohasi mufassal o’rganib chiqiladi, ayni shu sohaning xom-ashyosi,
mahsuloti va samarasi, unga bo’lgan talab, keltiradigan foydasi hamda
muammolari, ish unumini oshirishning beradigan daromadi, qilingan sarf-xarajatlar
o’zini qay darajada oqlashi tahlil etiladi.
Bugungi kunga keli bhayotiy muammolarni xal qilish uchun kerak
bo’ladigan turli xildagi texnik vositalar mavjuddir.
Birinchi navbatda bu narsa shaxsiy elektron hiso b lash mashinalaridir
(ShEHM).
ShEHMlar imkoniyatlari va vazifalariga ko’ra birnecha sinflarga
bo’linadilar:
- cho’ntak kompyuterlari – HP 360 LX, NINO 300, PSION, APPLE
COMPUTER, 3COM va hokazo;
- bloknotlar(noutbuklar) – Ampere WS-1, IBM ThinkPad 701C, Toshiba
Satellite Pro 400 CDT va hokazo;
- kundalik hayotimizda keng uchraydigan oddiy ShEHM lar;
- superkompyuterlar – NEC Earth Simulator, GRAY T3E – 900,
Fujitsu RIMEROWER 2000, TeraGrid, SKIFvahokazo.
Modemgabo’ladiganasosiytalablar q uyidagilardaniborat:
M odem -
mavjudbo’lgantelefonliniyalarisimigaulanishimkoniyatigaegabo’lishikerakvahamm
aturdagiavtomatiktelefonstansiyalari (ATS) or q aliishlayolishikerak;
- modem - bittayokibirnechtafaylnishahap
vashahaplararotelefonliniyalarior q aliturg’unxolda q abul q ilaolishikerak;

- ShEHMning klaviaturasi orqali telefon raqamlarini terish imkoniyatini yoki
bu raqamlarni yon daftarchadan avtomatik xolda olish imkoniyatini bera olishi
kerak;
Axborot turlari va birliklari . ATlar oldiga qo’yilgan masalalarni amalga
oshirish uchun kompyuterlar quyidagi turdagi dastur ta’minotlariga ega bo’lishi
kerak:
- u mumtizimli dastur ta’minoti;
- amaliy masalalarni xal qilish uchun zarur dastur ta’minoti;
- maxsus dasturiy ta’minot.
Umumtizimli dastur ta’minoti o’z navbatida quyidagilarni o’z ichiga oladi:
- kompyuterni ishlashini va u bilan muloqot qilishni yengillashtiruvchi
dasturiy ta’minot (MS DOS, OS -2, UNIX, XENIX, WINDOWS,…);
- ma’lumotlarni kompyuter xotirasiga kiritish va tahrirlash uchun kerak
bo’ladigan dastur ta’minoti (masalan tizim tarkibiga kiritilgan edit, ncedit, write,
notepad kabi sodda matn muharrirlari);
kompyuterning barcha qurilmalarini boshqarish va boshqa kompyuterlar
bilan aloqa qilish imkonini beruvchi dasturlar majmuasi (masalan drayverlar,
tarmoq bilan ishlash dasturlari va h.k.).
Har bir foydalanuvchi o’z ish faoliyatida biror amaliy masalani yechishni
kompyuter orqali bajarishga urinadi, ana shu xolatda unga zarur bo’ladigan
dasturiy ta’minot amaliy dasturiy ta’minot deb ataladi va bu ta’minot hap bir xol
uchun alohida tuzilishi mumkin (masalan ofis dasturlari – WORD,
EXCEL,ACCESS, POWER POINT, OUTLOOK; DBASE, FoxBASE, CLIPPER,
FoxRgo, PARADOX va hokazo).

II.bob.Seminar va amaliy mashg’ulotlarga tayyorgarlik ko’rish va ularni
o’tkazish
2.1.Amaliy mashg’ulot va seminar darslari. Ularning umumiy jihatlari va
farqlari.
Ma’ruza bilan birgalikda amaliy mashg‘ulot ham o‘quv jarayonining asosiy
shakllariga kiradi. Amaliy mashg‘ulot termini pedagogikaga oid adabiyotlarda tor
va keng ma’noda talqin etiladi. Amaliy mashg‘ulot keng ma’noda turli amaliy
mashg’lotlar, seminar (uning barcha turlari), amaliy mashq, laboratoriya ishi
kabilarning umumiy holda ifodalanishidir.
Amaliy mashg’ulotlar – bu o’quv mashg’ulotining asosiy turi bo’lib, o’quv va
amaliy ko’nikma, amalda qo’llash, tajribani shakllantirishga qaratilgan. Amaliy
mashg’ulotlarning ayrimlari ko’rgazmali tarzda ifodalanib, nazariy matyeriallarni
qayta shakllantiradi va uni amalda qo’llashni o’rgatadi. Ma’lum bir toifa amaliy
mashg’ulotlar nazariy matyeriallarni qo’llash va mashqlar bajarishning asosiy
uslublarini egallash uchun qo’llaniladi. Amaliy mashg’ulotlarda mustaqil ishlarni
bajarish, darsga tayyorgarlik ko’rish muhim aћamiyatga ega bo’lib, katta ulushni
tashkil etadi.
Amaliy mashg’ulotlarga tayyorgarlik: a) o’quv va ilmiy adabiyotlar dars-
liklar, ma’ruza konspyektidan tyegishli nazariy matyeriallarni o’zlashtirish;
2) amaliyotda bajarishni namoyon qilishni o’z ichiga oladi.
Amaliy mashg’ulotning eng muhim jihati shundaki, bu darslarda oquvchi-
talabalar topshiriqlarni o’zlari bajarishi orqali mavzuni o’rganishlari, bilim olishlari
tufayli ularning xotiralarida avval ko’rsatib o’tganimizdek axborotning 50 - 75%i
qoladi.
Amaliy va laborotoriya mashg’ulotlari o’quv ryejasi va muvofiq ravishda
o’quv dasturlari asosida olib boriladi. O’qituvchining vazifasi maqsadni aniq
qo’yish, unga erishish uchun o’quvchi-talabalar tomonidan qo’yilgan vazifalarni
amalga oshirilishini myetodik jihatdan to’g’ri tashkil qilish hamda ularnining
faoliyatini mahorat bilan to’g’ri yo’naltirishdir. Odatda bunday amaliy

mashg’ulotlar va laborotoriya ishlari iqtisodiy fanlarni o’rganishda ularning
xususiyatlaridan kyelib chiqib, maxsus uskuna, jihozlar bilan olib borilmaydi.
Iqtisodiy fanlarni o’rganishda albatta amaliy mashqlar bajarish alohida o’rin
tutadi. Fanni o’rganishda, xususan, ma’ruza mashg’ulotlarida olingan nazariy
bilimlarni chuqur o’zlashtirish va mustahkamlashda muhim ahamiyatga ega.
Shuning uchun amaliy mashg’ulotda mustaqil ravishda o’quv, ilmiy adabiyotlar,
ma’ruzada olgan bilimlarini mustahkamlash, mashqlarni yechish va hisob-kitob
topshiriqlarini bajarishni o’z ichiga oladi.
Iqtisodiyotga oid fanlardan amaliy mashg’ulotlar tarkibida namunaviy
standart topshiriqlar bilan bir qatorda ijodiy fikrlash va yondashuvlarni
rivojlantiradigan topshiriq hamda mashqlar alohida ahamiyatga ega. Ular o’quvchi-
talabalarda fikrlarni umumlashtirish, qayta shakllantirish va ryekonstruksiyalash
ko’nikmalarini shakllantiradi. Ularni yechish uchun oldin olingan bilimlar va
ko’nikmalarni eslash, jalb etish zarur.
O‘quv jarayonini tashkil etishda seminar darslari alohida o‘rin tutadi. Amaliy
mashg’ulotlar qatorida, ta’lim oluvchilar o’quv matyeriallarini chuqur
o’zlashtirishi, birlamchi manbalar va hujjatlar ustida ijodiy ishlash ko’nikmalarini
egallashida syeminarlar alohida ahamiyatga ega.
Syeminar darslarining boshqa amaliy mashg’ulotlardan muhim farqi
shundaki, amaliy mashg’ulotda ustun darajada mavjud, bor bilimlarni
o’qituvchi rahbarligi ostida o’quvchi-talabalar tomonidan puxta o’zlashti rish,
mustahkamlashga diqqat qaratilsa, syeminar darslarida bugina emas, balki
ustun darajada ilmiy-tadqiqot, ijodiy izlanishga yo’naltirish nazarda tutiladi.
Syeminar mashg’ulotlari o’qituvchining ta’lim oluvchilarni mustaqil intyensiv
ishlashga yo’naltiruvchi rolini nazarda tutadi va ta’limning moslashuvchan shakli
hisoblanadi.
Seminar - bu ta’lim beruvchi bilan ta’lim oluvchilarning qo’yilgan maq-sadni
birgalikda amalga oshirishga qaratilgan faoliyatini ta’minlashning tashkiliy
shaklidir.

2.2.Seminarning o‘quv jarayonida tutgan o‘rni, bilim zaxirasiga ta’siri,
asosiy funksiyalari va turlari
Ta’limning seminar shakli qadimgi Yunon va Rim maktablarida paydo
bo‘lgan. Keyinchalik G‘arbiy Yevropa universitetlarida rivojlantirilgan. Bu uni-
versitetlarda seminar talabaning adabiyotlar, manba ustida ishlashi vazifasini
o‘tagan. XX asr boshlaridan seminar darslari talabalarning umumiy ilmiy dun-
yoqarashini kengaytirishda, ularni muayyan fan tarixidagi muhim muammo va
tadqiqotlar bilan tanishtirishda katta rol o‘ynay boshlagan. Hozirgi kunda
seminarlarni quyidagi turlarini ko’rsatish mumkin:
SEMINAR TURLARI
O‘rganilayotgan fan
yoki kursni chuqur
o‘rganishga yordam
beradigan seminar Ayrim muammo,
muhim mavzuni
o‘rganish uchun
o‘tkaziladigan il- Tadqiqot
xarakteridagi
seminarlar. Seminar -
treninglar
Hozirgi paytda
ularn
Seminar mashg’uloti quyidagi funksiyalarni bajaradi:
1. Talabalarga professional ta’lim berish va tarbiyalash;
2. Mustaqil ishlash malakasini o‘stirish;
3. Bilimlarini mustahkamlash ijodiy qobiliyatlarini namoyon qilish;
4. Mantiqiy fikrlashga o‘rgatish;
5. Nutqini o‘stirish, ilmiy munozaralar olib borishga o‘rgatish;
6. Mustaqil fikr yuritish va o‘z fikrini o‘rtoqlashishga o‘rgatish;
7. O‘rtoqlari fikrini tanqidiy baholashga o‘rgatish;
8. Nazariy olgan bilimlarini amaliyot bilan bog‘lash.
9. Talabalar bilimini nazorat qilish va baholash;
Bu funktsiyalar bir-biri bilan bogliq. Ular birgalikda mutaxassis kadrlar
tayyorlashga qo’yilgan talablarni amalga oshirishga xizmat qiladi.

Amaliy mashg’ulotning bjshqa turlari bilan seminar mashg’ulotining maqsadi
bir, vazifalari o’xshash, shu bilan birga u bajaradigan funksiyalar ham ko’rsatib
turibdi, ular o’rtasda muhim farqlar bor: 1) amaliy mashg’ulotda asosiy diqqat
mavjud bilimlarni o’rganishga, o’zlashtirishga qaratilsa, seminar ko’proq ijodiy
fikrlashga yo’naltiradi; 2) amaliy mashg’ulot uchun tayyorlangan topshiriqlar
B.Blum taksonomiyasining bilish, tushunish, qo’llash bosqichlari darajasida bo’lsa,
seminar darslarida ko’proq tahlil, sintez, baholash darajalarini qamrab oladi.
Inson xotirasi – bu bizning biokompyuterdir. Odatda, yangi axborotni qabul
qilar ekanmiz, avvalgi axborot qisman xotiradan ko‘tariladi. Axborotlar nihoyatda
xilma-xil bo‘lib, inson har kuni o‘z hayotida qabul qiladigan axborotlar miqdori,
ularni turlicha qabul qilinishi, xotirada saqlanib qolishi jihatidan bir-biridan farq
qiladi. Psixologlarning fikricha, olingan axborot, go‘yoki filtrdan o‘tib, saralanib,
ma’lum bir jihatlari bilan ajralib turadiganlari xotirada saqlanar ekan.
Uzoq muddat xotirada qoladigan axborotlarga qo‘yidagilarni kiritish
mumkin:
1) qiziqarliligi, jo‘shqinligi kabi xususiyatlari bilan ajralib turuvchi
axborotlar;
2) tasavvur, his-tuyg‘u va shu kabi bir-birini eslatadigan, o‘zaro
bog‘lanishdagi axborotlar;
3) inson tomonidan tushunib, mohiyatiga yetilgan axborotlar;
4) faollik bilan qabul qilingan, o‘rganilgan, takrorlanib turiladigan
axborotlar.
Aytib o‘tganimizdek, olimlarning ilmiy tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki, oddiy
inson odatda axborotlarni olgan manbasi, shakliga ko‘ra turli darajada o‘zlashtiradi.
Olingan axborot go‘yo birinchi filtrdan o‘tib, axborot qisqa muddat yodda
saqlanadi. Qisqa muddat yodda qolgan bilim ikkinchi filtrdan o‘tgach, sust bilim
zahirasga aylanadi. Shu bilimni yodda saqlash, foydalanish, takrorlash tufayli faol
bilim zaxirasiga aylanadi.
Bu bilimdan foydalanib, takrorlab turilmasa, sust bilim zaxirasiga aylanadi va
bora-bora xotiradan ko‘tariladi.

Bulardan shunday xulosa chiqarish mumkin: talabalarning eng avvalo, o‘quv
materialini o‘zlashtirishi, yodda qolishi uchun olinadigan axborotni iloji boricha
eshitish va ko‘rish orqaligina emas, balki gapirish, o‘z faoliyatida sinab ko‘rish
orqali yetkazish katta ahamiyatga ega. Bunga erishishning yo‘li seminar darslarini
turli-tuman metodlar orqali olib borishdir. Aynan seminar darsida talabalar
ma’ruza, kitob, jurnal va hokazolar orqali olgan axborotlari, bilimlarini tushungan
holda gapirib berish, uni modellashtirish asosida sinab ko‘rish imkoniyatiga ega
bo‘ladilar.
Hozirgi paytda iqtisodiy fanlarni o‘rganishda nisbatan keng qo‘llaniladigan
uslublardan: ekspress savol–javob, savollar tizimiga asoslangan muhokama,
seminar mashg‘uloti rejasi bo‘yicha atroflicha suhbat, modellashtiruvchi o‘yin,
doklad va referatlarni muhokama qilish, masala, mashq, test yechish va ularning
natijasini muhokama qilish, munozara, cays study va boshqalarni ko‘rsatish
mumkin.
2.3.Syeminarga tayyorgarlik ko’rish va dars o’tish myetodlarini tanlash.
Seminar darsini texnologik yondashuv asosida tashkil etish.
Seminar mavzui ma’ruza mavzusi bilan bir xil bo‘lishi shart emas. Ba’zan
mavzudagi ayrim savollar ma’ruzada ko‘rib chiqilsa, ayrimlarini seminarda
muhokama qilish mumkin. Hozirgi paytda ma’ruzada ko‘rilgan mavzu albatta,
seminarda ham muhokama qilinadi. Lekin ma’lum sharoitda seminar darsi va
uning mavzusiga boshqacha yondashish mumkin. Aytaylik, adabiyotlar, axborot
manbalari mavjud bo‘lsa, seminarda mustaqil o‘rganilgan mavzuni muhokama
qilish mumkin.
Syeminar o’tkazish ham 3 bosqichga bo’linadi: tashkiliy, asosiy, yakuniy.
1.Tashkiliy bosqich.
Talabalar bilan salom-alik qilinadi. O‘qituvchi auditoriyada zarur jihozlar
bor-yo‘qligini ko‘zdan kechirib chiqadi. Davomat tekshiriladi. So‘ngra o’qituvchi
kirish so’zini aytadi . Unda o’qituvchi o‘tgan seminar darsida o‘tilgan mavzuini
o’quvchi-talabalar bilan birgalikda qisqacha takrorlab, yangi mavzu bilan
bog’laydi. Darsning qisqacha maqsadi, syeminarni o’tkazish tartibi, o’quvchi-

talabalar nimalarga diqqat qaratishlari lozimligi ko’rsatiladi. O‘tgan seminar
darsida biz iqtisodiyot nazariyasi fanining predmeti va uslubi mavzusini
yakunladik. Shu mavzuda biz iqtisodiy g‘oyalarning vujudga kelishi, iktisodiy
nazariyaning fan sifatida shakllanish jarayoni, asosiy iqtisodiy maktablarni ko‘rib
o‘tdik. Iqtisodiyot nazariyasi fanining predmeti, iqtisodiy qonunlar, kategoriyalar,
hodisalar va ularni o‘rganishning uslublarini birgalashib muhokama qildik.
Iqtisodiyot nazariyasi barcha iqtisodiy fanlarning poydevori ekanligi,
davlatning iqtisodiy siyosatining ilmiy asoslarini ishlab chiqishdagi tutgan o‘rni,
normativ va pozitiv iktisodiy nazariyaning farqini o‘rgandik. Ijtimoiy – iktisodiy
rivojlanish va uning muammolarini aniqlashda iqtisodiyot nazariyasi fanining
ahamiyatini bilib oldik.
Bugun biz yangi mavzu: «Iqtisodiy resurslar va jamiyat ehtiyojlari» mavzusini
muhokama qilamiz.
«Iqtisodiyot nazariyasi» fanini o‘rganishni aynan mana shu mavzudan
boshlashimiz bejiz emas, chunki insonning butun hayoti turli-tuman ehtiyojlarini
qondirishga qaratilgandir.
Bugungi mavzuda biz ana shu ehtiyojlarning tarkibi, ularning cheksizligi,
ehtiyojlarni qondirish uchun zarur ne’matlarni ishlab chiqarish uchun resurslarni
cheklanganligi, bundan kelib chiqadigan iqtisodiyotning bosh muammosi, tanlov va
qaror qabul qilishni zarurati va boshqa masalalarni o‘rganamiz.
Darsga seminar mashg‘uloti rejasi bo‘yicha tayyorlanib kelish kerak edi.
Darsga hamma tayyormi? - deya so‘rab, tayyorlanmay kelganlarni sababini
aniqlaydi. Bugungi mavzu muhokamasini boshlaymiz deb, o‘qituvchi kirish so‘zini
tugatadi .
2. Darsning asosiy bosqichi: uzviy savollar muhokamasi boshlanadi.
Savollar muhokamasi.
Bugungi mavzu muhokamasini «Ehtiyojlarning mazmuni. Ehtiyojlarning
tarkibi. Individual, guruhiy va umumjamiyat ehtiyojlari» uzviy savolini muhokama
qilishdan boshlaymiz, deya o‘qituvchi nimalarga alohida ahamiyat berish
kerakligini tushuntiradi.

Bu savolni an'anaviy uslub suhbat va savol-javob bilan muhokama qilish
mumkin. Bunda, avvalo, ehtiyojlar deganda nimani tushunamiz? degan savol
qo‘yamiz.
Savolni muhokama qilish jarayonida talabalar diqqatini kelajakdagi taraqqiyot
ana shu tanlov va qabul qilingan qarorlarga bog‘liq bo‘lishiga, u iqtisodiyotning
regressiv, doiraviy, progressiv tarzda rivojlanishga olib kelishiga diqqatni tortish
zarur.
O`qituvchi iloji boricha har bir uzviy savol muhokamasini uning
xususiyatiga mos tushadigan metodlarni qo’llab o’tkazgani ma’qul . Muho kama
jarayonida biz odatda vaqt byudjetini qo’yilgan uzviy savollar miqdoriga qarab
proportsional sarflashga harakat qilamiz. Lekin o’qituvchi savol muho- kamasi
jarayonida uning murakkabligi, muammolik darajasiga, o’quvchi-talaba- larning
o’zlashtirisi va boshqalarga ko’ra bir muncha o’zgartirishi mumkin.
3. Yakuniy bosqich. Darsga yakun yasaladi. O‘qituvchi darsni yakunlar
ekan, talabalarga «Kimda qanday savol bor?» - deya murojaat qiladi. Talabalarning
savoli bo‘lsa, o‘qituvchi javob beradi. So‘ngra guruhning seminar darsiga
tayyorgarligini baho-laydi hamda eng faol qatnashganlarni alohida qo‘rsatib, ular
to‘plagan ballni e’lon qiladi. Uzviy saollar muhokamasi bo’yicha o’z fikrini
bildiradi, kamchiliklarni, to’g’ri javoblarni bayon qiladi. Talabalar qaysi masalalar,
savollar bo’yicha qo’shimcha ishlashlari zarurligini ko’rsatadi. Kelgusi seminar
darsi mavzusini, unda qanday metodlar asosida olib borilisini e’lon qiladi,
tayyorlanib kelish uchun topshiriqlar byeradi.
Seminar darsi mavzuning xususiyatdan kelib chiqib, turli metodlarni qo‘llab
tashkil etiladi. Darsni samarali o’tishi uchun avval to’xtab o’tganimizdek, uning
loyihasi, ya’ni texnologik xaritasini ishlab chiqishimiz zarur. Unda seminar darsi-da
muhokama qilinishi zarur bo’lgan barcha savollar qanday tartibda olib borilishi
rejalashtiriladi. O‘qituvchi va talabalarning qanaday vazifalarni bajarishi ko‘rsa-
tiladi. Darsning maqsadi, o‘quv faoliyatining natijasi belgilanadi. O‘qitishning
metodlari va o‘rganish texnikasi, o‘qitish vositalari aniqlanadi. Mazkur darsni
o‘tgungacha talabalar bilishi lozim bo‘lgan bilim va malakalar ko‘rsatiladi. Har bir

savolning muhokamasi qanday tartibda o‘tilishi, qanday topshiriqlar berilishi
ko‘rsatiladi.
Seminar (amaliyot) darsi texnologik xaritasi qo’llash ko’zda tutilgan metod va
tayyorlangan topshiqlarga ko’ra farqlanadi. Ma’ruza darsining texnologik
xaritasida uzviy savol muhokamasidagi da’vat. tushunish, tafakkur fazalarini
ajratilmaydi. Bunga hojat yo’q. Chunki, darsning bu shaklida o’quvchi-talabalar
unga qanday tayyorgarlik ko’rganlari, egallagan bilimlarini yfmjyish etishadi va
muvofiq ravishda baholanishadi. O’qituvchi esa darsni tashkil etuvchi va unda
qatnashganlarni reytibg mezjonlariga ko’ra baholashni amalga oshiruvchi, qarjr
qabul qiluvchi hakam sifatida qatnashadi.
Ko’rinib turibdi, bu yerda dars o’tish uchun metod tanlash, topshiriqlar
tayyorlash, ularni bajarilganini baholashning mezonlarini ishlab chiqish nihoyatda
katta ahamiyatga ega.
Tanlangan metod va topshiriqlarga ko’ra texnologik xarita ham farqlanadi.
Savollar muhokamasi individual, kichik guruhlarda ishlash, ilmiy doklad, referat
muhokamasi va bochqalardagi farqlar aks etishini quyidagi texnologik xarnalar
yfvunasi orqali ko’rish mumkin:

III.bob.Maxsus fanlardan tajriba - amaliy mashg’ulotlarini o’tkazish
metodikasi
3.1.Tajriba va amaliy mashg’ulotlarining maqsadi.
Tajriba va amaliy mashg`ulotlar - oliy ta’limda talabalar mustaqil suratda
bajaradigan amaliy ish turlaridan hisoblanadi. Ular nazariy bilimlarni kengaytirish
va mustahkamlash, mustaqil tajribalar bajarish malakasini rivojlantirish maqsadida
o`tkaziladi.
O’quv jarayonining asosiy bosqichlaridan biri bilimlarni amalda tadbiq
etishdan iborat, buning natijasida talabalarda ko’nikma va malakalar hosil bo’ladi.
Umumkasbiy va maxsus fanlarni o’rganishda olingan bilimlarni amalda tadbiq
etish shakllaridan biri tajriba va amaliy mashg’ulotlaridir.
Tаjribа mаshg’ulotlаridаn ko’zdа tutilаdigаn mаqsаd - muаyyan
texnologikN jаrаyonlаrni, qonuniyatlаrni , sаbаb-nаtijаli bog’lаnishlаrni vа shu
kаbilаrni tekshirish mаqsаdidа turli xil eksperimentlаr o’tkаzish orqаli ushbu
hodisаlаrni kuzаtish hаmdа tаhlil qilishni o’rgаnishdir.
Masalan: tuproqning qattiqligini tortish kuchiga ta’sirini tekshirish; moyning
qovushqoqligini aniqlash; mashinaning ish unumdorligini aniqlash va hokazo.
Аmаliy mаshg’ulotlаridаn ko’zdа tutilgаn mаqsаd - tаlаbаlаrdа texnikаviy
ob’ektlarni yanаdа chuqurroq o’rgаnish mаqsаdidа ulаrdаn foydаlаnish bilаn
4 bog’liq bo’lgаn аmаliy ko’nikmа hаmdа mаlаkаlаr hosil qilishdir.
Masalan: dastgohlar va ularning mexanizmlarni qismlarga ajratish, yig’ish,
sozlash, rostlash; tokarlik, parmalash, jilvirlash dastgohlarida, tikuv va to`quv
mashinalarida ishlash; biror kattalik yoki parametrlarni o’lchash, hisoblash va
hokazo.
Maxsus fanlar bo’yicha tajriba va amaliy mashg’ulotlar bevosita ishlab
chiqarish xarakteriga ega emas. Ulardan ko’zlangan yagona maqsad - talabalarga
mazmuni jihatidan umumkasbiy va maxsus fanlar bilan bog’liq bo’lgan texnologik
jarayonlar, texnikaviy hodisalar, umumiy qonuniyatlar, amaliy qoidalar, texnikaviy
talablar va shu kabilarni amalda o’rgatishdir. Tajriba-amaliy mashg’ulotlar

davomida talabalar o’zlaridagi mavjud bilimlarni chuqurlashtiradilar,
mustahkamlaydilar, kengaytiradilar va bu bilimlarni amalda tadbiq etishga
o’rganadilar, bu esa ularda kasbiy malakalarni oshirish uchun zarurdir.
O’quv jarayoniida tajriba va amaliy mashg’ulotlar “sof holda” qo’llanilmaydi.
Ular o’quv dasturlariga tajriba-amaliy mashg’ulotlar tarzida kiritilgan.
O`z vazifasi, o`quv jarayonida tutgan o`rni jihatidan umumkasbiy va ixtisoslik
fanlar bo`yicha bajariladigan tajriba-amaliy ishlar nazariy ta’lim bilan ishlab
chiqarish orasida oraliq vaziyatni egallaydi, hamda malakali mutaxassislar
tayyorlashning bu ikki tomonini o`zaro bog`lashning eng muhim vositalaridan biri
hisoblanadi. Bu bog`lanish tajriba-amaliy ishlar rukni va mazmunini aniqlashda,
tajriba-amaliy ishlar jarayonida talabalar olgan uquvlarni ishlab chiqish jarayonida
tatbiq etish va kengaytirishda, ularni o`tkazish metodlari hamda metodik usullarini
uyg`unlashtirishda namoyon bo`ladi.
3.2.Tajriba-amaliy mashg’ulot turlari.
Tajriba-amaliy mashg’ulotlarni mazmuni va tashkil etish xarakteriga ko’ra
qo’yidagi turlarga ajratiladi.
Tajriba-amaliy mashg’ulotlarni ularning xarakteri jihatidan miqdoriy
(miqdorga bog’liq bo’lgan) va sifatiy (sifatga bog’liq bo’lgan) ishlarga bo’lish
mumkin.
Miqdoriy va sifatiy tajriba-amaliy mashg’ulotlar.
Miqdoriy tajriba-amaliy mashg’ulotlar aniq o’lchashlar, hisoblab chiqarishlar,
hisoblar bilan bog’liq. Ularning natijalari tekshirilayotgan ob’ekt yoki
hodisalardagi miqdoriy bog’lanishlarni ochib beruvchi muayyan kattalik bilan
ifodalanadi. Miqdoriy tajriba-amaliy mashg’ulotlarga quyidagilar misol bo’la oladi:
maydalangan tuproqning sifat ko’rsatkichlarin aniqlash; ekish mashinalarida urug’
sarfini aniqlash; kultivator ishchi organlarini sozlash va hokazo.
Sifatiy tajriba-amaliy mashg’ulotlar davomida talabalar xulosalar qiladilar,
qonuniyatlarni aniqlaydilar, bilimlarini chuqurlashtiradilar; ularda zarur
ko’nikmalar hosil bo’ladi. Sifatiy tajriba-amaliy mashg’ulotlarga quyidagilar misol

bo’la oladi: metallarni cho’zilashga sinash; bajariladigan ishniig turiga qarab
keskichlar tanlash; har xil dastgohlar va mashinalarning tuzilishini o’rganish va
xokazo.
3.3.Frontal va nofrontal tajriba-amaliy mashg’ulotlar
Tajriba-amaliy mashg’ulotlar frontal va nofrontal o’tkazilishi mumkin.
Frontаl tаjribа-аmаliy mаshg’ulotlаr dа guruhdаgi bаrchа tаlаbаlаr bir
tipdаgi jih ozlаrdа yakkа-yakkа bo’lib yoki kichik guruhlаrgа bo’linib ishlаb, bir
xil
4 topshiriqni bаjаrаdilаr.
Tajriba-amaliy mashg’ulotlarni frontal tashkil etish quyidagi afzalliklarga
ega: o’qituvchini guruhdagi talabalarga rahbarlik qilishi va mashg’ulotning
bajarilishini kuzatib turishi osonlashadi; butun guruhga bitta mavzu bo’yicha
yo’riqnoma berish mumkin bo’ladi. Bu usulning kamchiliklari jumlasiga o’quv
xonasida juda ko’p bir xil asbob-uskunalar yoki tarqatma materiallar bo’lishini
talab etilishi kiradi.
O’quv materialini darslarda o’rganishdan oldin yoki o’rganish bilan bir
vaqtda bajariladigan tajriba-amaliy ishlar frontal o’tkazilishi maqsadga muvofiqdir.
Tegishli o’quv materialini o’rganishni tugallovchi tajriba-amaliy mashg’ulotlar
ham frontal o’tkazilishi mumkin.
Nofrontаl tаjribа-аmаliy mаshg’ulotlаr dа tаlаbаlаr kichik guruhlаrgа
bo’linib hаr xil mаshqlаrni bаjаrаdilаr yoki hаr xil jihoz vа moslаmаlаrdа
ishlаydilаr. Bunda tajriba-amaliy mashg’ulotlarning mazmuni ayrim guruhlar
uchun har xil bo’ladi. Nofrontal shaklda tashkil etilgan tajriba-amaliy
mashg’ulotlar qo’yidagi kamchilikga ega: ishlarni tashkil qilish va unga rahbarlik
qilish ma’lum darajada qiyin bo’ladi, chunki o’qituvchi barcha talabalarga umumiy
ko’rsatma berish va natijalarni jamoa bo’lib muhokama qilish imkoniyatiga ega
bo’lmaydi. Shunga qaramay umumkasbiy va maxsus fanlarni o’rganishda nofrontal
tajriba-amaliy mashg’ulotlar ko’p hollarda o’tkaziladi,chunki bunda hamma
talabalar uchun bir turdagi jihoz va moslamalarni bo’lishi shart emas.

Tajriba-amaliy mashg’ulotlar davomida talabalar ma’lum bir jarayonni
kuzatadilar, tavsiflaydilar, kattaliklarni o’lchaydilar, hisoblaydilar, biror hodisa
bo’yicha eksperimentlar o’tkazadilar, natijalarni umumlashtiradilar, tahlil qiladilar,
mexanizm va yig’ma birikmalarni qismlarga ajratadilar-yig’adilar, rostlaydilar,
sozlaydilar, nazorat qiladilar.
Umumkasbiy va maxsus fanlarni o’rganishda o’tkaziladigan tajriba-amaliy
mashg’ulotlarini quyidagi 1-jadvaldagi ko’rinishda guruhlash mumkin.
1-jadval Maxsus fanlardan tajriba-amaliy mashg’ulotlarining mazmuniga
ko’ra guruhlari
T
/ r
1
2 Tajriba-amaliy mashg’ulot
turi Tajriba-amaliy
mashg’ulotlarda
bajariladigan ishlar O’quv fani
nomi
Har xil texnikaviy hodisa va
jarayonlarni, xom-ashyo,
material hamda
mahsulotlarning xossalarini
kuzatish va tahlil qilish Po’latning xossalariga termik
ishlov berishning turlari va
rejimlari ta’sirini aniqlash Konstruktsion
materiallar
texnologiyasi
Urug ’ larning ekilish
xossalari ( urug ’
unuvchanligini , tozaligini ,
ekishga yaroqliligini Dehqonchilik
asoslari
Mashina, mexanizm, apparat,
asbob, moslama va shu
kabilarning tuzilishi hamda
ishlashini kuzatish va tahlil
qilish Don yig’ish kombaynining
sozlanishlarini amalga
oshirish Qishloq
xo’jalik
mashinalari
Erga ishlov berish
texnologiyasini tuzish Qishloq
xo’jaligini
mexanizatsiya
lashg

3
4
5 Texnikaviy kattaliklar ,
parametrlar , xarakteristikalar
orasidagi miqdoriy va sifatiy
bog ’ lanishlarni tekshirish . Bu
bog’lanishlarning optimal Traktorning tortish kuchini
aniqlash Traktor va
avtomobillar
Har xil texnikaviy va
texnolgik kattaliklarni
aniqlash va nazorat qilish
uchun nazorat qiliash
asboblaridan foydalanish Tuproq namligini quritish
pechi va tarozilar yordamida
aniqlash Dehqonchilik
asoslari
Moyning qovushqoqligini
viskozimetr bilan aniqlash Yonilg’i-
moylash
Buzuqliklarni diagnostik
qilish, sozlash, rostlash,
moslash va h.k. Mashinalar
agregatlari,mexanizm va
tarkibiy qismlarini sozlash va Mashina va
jihozlarga TXK
va ta’mirlash
3.4.Tajriba-amaliy mashg’ulotlarini o’tkazish metodikasi.
Maxsus fan o’qituvchilari maxsus fanlardan tajriba-amaliy mashg’ulotlarini
o’tkazar ekanlar, talabalarni nazariy mashg’ulotlar davomida olgan bilim va
ko’nikmalaridan foydalanadilar, ularni chuqurlashtiradilar.
Tajriba-amaliy mashg’ulotlardan ko’zda tutilgan maqsad ko’p jihatdan uni
o’tkazish metodikasini talabalar ishiga maxsus fan o’qituvchisining rahbarlik qilish
usullarini, ayrim tajriba yoki amaliy ishlarni bajarish tartibi va shu kabilarni
belgilab beradi. Talabalar nazariy materialni o’zlashtirib olganlaridan,
o’rganilayotgan hodisalar, jarayonlar bilan tanishganlaridan so’ng ular bilan
tajriba-amaliy mashg’ulotni o’tkazish ancha oson ko’chadi. Bu holda
o’qituvchining yangi mavzu bo’yicha mashg’ulot o’tkazishga oid o’quv axboroti
nihoyatda qisqa va aniq bo’ladi. Natijasiga asoslanib talabalar ma’lum xulosalar
chiqarishi kerak bo’lgan tajriba-amaliy mashg’ulotlarni bajarish ancha murakkab
hisoblanib, ta’lim oluvchilarni bunga oldindan tayyorlash va o’qituvchining o’quv
axboroti ancha batafsil bo’lishi zarur. Bunday ish davomida o’qituvchi talabalar
ishini kuzatibgina qolmay, balki ularning faoliyatini yo’lga soladi, ularni zarur
xulosalarga olib keladi.

O’qituvchi talabalarga tajriba-amaliy mashg’ulotlarining bajarilish jarayoniga
yo’riqnoma berish yo’li bilan rahbarlik qiladi. Yo’riqnoma berishdan ko’zlangap
asosiy maqsad talabalar ongida topshiriqni eng samarali bajarish uchun faoliyatning
yo’nalish asoslarini yaratishdan iborat.
Psixologlarning tadqiqotlari shuni ko’rsatadiki, insonning mehnat faoliyati
ikki tomonga: yo’nalish va ijro tomonlariga ega. Yo’nalish tomoni faoliyatning
ob’ektiv sharoitlarining (masalalar, usullar, mezonlar, bajarilish shartlari, texnika
vositalari va shu kabilar)ning inson ruhiyatidagi in’ikosi, ijro tomoni esa
harakatning bevosita bajarilishi. I. P. Pavlov ta’limotiga ko’ra, yo’nalish refleksi
markaziy asab tizimida shartli bog’lanishlar hosil bo’lishiga asos hisoblanadi. Bu
bog’lanishlar bilim, ko’nikma va malakalar hosil qilishniig fiziologik asosidir.
Tajriba-amaliy mashg’ulotlarini o’quv jarayonida amalga oshirishda
yo’riqnomalar tizimidan foydalaniladi. Yo’riqnomalar mashg’ulotda o’tkazilish
vaqtiga ko’ra kirish, joriy va yakunlovchi yo’riqnomalarga; ma’lumot berish
usuliga ko’ra og’zaki va yozma yo’riqnomaga bo’linadi.
Kirish yo’riqnomasi talabalarni tajriba-amaliy mashg’ulotlarni bajarishga
tayyorlashda juda muhim ahamiyatga ega. Har bir tajriba-amaliy mashg’ulot
bajariladigan ishdan ko’zlangan maqsad, maqsad sari olib boradigan yo’llar
talabalarga tushunarli bo’lgan taqdirdagina ijobiy va qimmatli natijalar beradi.
Talabalar o’zlariga taklif etilayotgan ish o’rganilgan material bilan qanday
bog’langanligini yoki yanada oldinga siljish uchun u qanday ahamiyatga ega
ekanligini anglab olishlari kerak.
Kirish yo’riqnomаsini o’tkаzishdаn mаqsаd mashg’ulot mavzusi ochibN
berilа di, uni o’tkаzish rejаsi belgilаnаdi, ishni tаshkil etish, аsbob vа jihozlаr bilаn
ishlаsh, yozuvlаr, hisoblаr yuritish, hisobot uchun mаteriаllаr tаyyorlаsh to’g’risidа
zаrur ko’rsаtmаlаr berilаdi.
Kirish yo’riqnomasining metodikasi ko’p jihatdan tajriba-amaliy
mashg’ulotni o’tkazishdan ko’zda tutilgan asosiy didaktik maqsadga va uning
qanday o’tkazilishiga bog’liq. Tadqiqot xarakteridagi tajriba-amaliy mashg’ulot
o’tkaziladigan bo’lsa, o’qituvchi talabalarga bu mashg’ulotning tartibini batafsil

gapirib beradi, kattaliklar qanday tartibda o’lchanishini, ularning qanday yozib
borilishini tushuntirdi, ishni bajarish usullarini namoyish qiladi. Kirish
yo’riqnomasi vaqtida ham, ishning borishi davomida ham o’qituvchi talabalar
e’tiborini olinanigan natijalarni bir-biriga solishtirib ko’rish zarurligiga, ular
orasidagi bog’lanishlarni aniqlashga, xulosalarni asoslashga jalb etadi. Bu vaqtda
ta’lim oluvchilarga sekin-asta asosiy xulosaga olib keladigan savollar berish
foydali. Masalan, “Sharbat tayyorlash” mavzusidan tajriba-amaliy ish o’tkazishda
o’qituvchi talabalar e’tiborini uzum mevasida ozuqa moddalarni saqlab qolish
quritish vaqti va haroratiga bog’liqligini aniqlash zarurligiga qaratadi.
Kirish yo’riqnomasi o’tkazish metodikasiga tajriba-amaliy mashg’ulotlarning
tashkiliy shakllari katta ta’sir etadi. Tajriba-amaliy mashg’ulot frontal shaklda olib
borilganda o’qituvchi butun guruhga, asosan, og’zaki tarzda batafsil yo’riqnoma
beradi. Og’zaki yo’riqnomaning asosini tajriba-amaliy mashg’ulotni bajarish
usullarini tushuntirish va ko’rsatishning qo’shib olib borilishi tashkil etadi. Gap
shundaki, talabalar uchun harakatni to’g’ri bajarishning yo’nalish asosi bo’lib bu
harakatning konkret namunasi hisoblanadi. Talabalar ishni bajarish davomida ana
shu namunaga taqlid qiladilar va o’z harakatlarini unga solishtirib ko’radilar.
Talabalarda faoliyatning bunday yo’nalish tomonini o’qituvchi usullarni ko’rsatib
hosil qiladi.
Joriy yo’riqnoma. Tajriba-amaliy mashg’ulotining bajarilishiga rahbarlikni
o’qituvchi ish o’rinlarini aylanib chiqish davomida joriy yo’riqnoma berish yo’li
bilan amalga oshiradi.
Joriy yo’riqnomаni o’tkаzidаn mаqsаd o’qituvchi ishning borishini nаzorаt
qilаdi, ishni bаjаrishdа pаydo bo’lgаn tushunmovchilik vа qiyinchiliklаrni
engishdа tаlаbаlаrgа yordаm berаdi, ishni to’g’ri bаjаrish bo’yichа tаlаbаlаrning
sаvollаrigа jаvob berаdi.
Ba’zan o’qituvchining o’zi savollar berib, talabalarning ishni qanchalik ongli
ravishda bajarayotganliklarini tekshirib ko’radi. O’qituvchi talabalarning ishi
ochiq-oydin noto’g’ri yo’ldan ketayotganligini yoki talabalar xavfizlik texnikasi
qoidalarini buzayotganligini ko’rgan taqdirdagina ularning ishiga aralashadi.

Joriy yo’riqnoma jarayonida o’qituvchi bir zveno yoki bir talabaga yordam
ko’rsatar ekan, zinhor boshqa zveno yoki talabalarni nazardan chetda qoldirmasligi
kerak. Talabalarga beriladigan yordam aytib berishdan yoki boshqasiga
almashtirishdan iborat bo’lmasligi lozim. O’qituvchi talabalarning ishini kuzatar
ekan, ularning mustaqil ishlashiga yo’l qo’yib berishi, arzimagan xatolar uchun
ularni koyiyvermasligi zarur. Agar talaba qiynalib qolsa, qo’shimcha savollar
berish yo’li bilan uni shunday yo’lga solib yuborish kerakki, oqibatda talabaning
o’zi nuqsonlarning sababini tushunadigan va ularni tuzatish yo’llarini aniqlaydigan
bo’lsin. Agar talaba asboblardan to’g’ri foydalanishga qiynalsa, unga tegishli
usullarni qaytarib ko’rsatish va ularni takrorlashni taklif etish lozim. Murakkab
tajriba-amaliy ishlarni bajarishning ma’lum bosqichida ishniig talabalar bajargan
qismini nazorat qilish foydalidir. Masalan, elektrotexnikadan tajriba-amaliy
mashg’ulotlar o’tkazishda o’qituvchi bunday nazoratni topshiriqqa tegishli elektr
sxemalar yig’ilgandan keyin, ish o’rinlariga tok berishdan oldin o’tkazadi. Agar
tajriba-amaliy mashg’ulot zvenolarga bo’linib bajariladigan bo’lsa, ishda butun
zveno a’zolari ishtirok etishiga erishmoq kerak. Zvenoda ish shunday taqsim
qilinishi kerakki, har bir talaba ma’lum vazifani bajaradigan bo’lsin. Talabaning
yoki zvenoning ishi topshiriqni tahlil qilishdan va uni bajarish tartibini
o’rganishdan boshlanadi. So’ngra talabalar barcha zarur narsalarni taxt qilib va ish
o’rnini puxta tayyorlab, topshiriqning ayrim bosqichlarini bajarishga kirishadilar,
zarur hisoblashlarni, yozuvlarni bajaradilar, xulosalarni ta’riflaydilar.
Tajriba-amaliy mashg’ulotlar bajarilgandan keyin barchf talabalar bilan birga
yakunlovchi yo ’riqnoma o’tkaziladi.
Yakunlovchi yo’riqnomа o’tkаzish dаvomidа mаshg’ulotgа yakun yasаlаdi,
ish nаtijаlаrni tаhlil qilinаdi, solishtirilаdi, tаqqoslаnаdi vа xulosаlаr keltirilаdi.
Bu yo’riqnoma davomida mashg’ulotlarga yakun yasaladi. Yakunlovchi
yo’riqnoma tadqiqot xarakteridagi tajriba-amaliy mashg’ulotlar o’tazilgandan
keyin ayniqsa muhim ahamiyatga ega bo’ladi. Bunda suhbat davomida o’qituvchi
talabalar bilan birga tajriba natijalarini tahlil qiladi, solishtiradi, taqqoslaydi,
talabalarni muayyan xulosalarga olib keladi. Ta’riflangan xulosalarni,

qonuniyatlarni talabalar ish to’g’risidagi hisobotga yozib oladilar. Talabalar
tajriba-amaliy mashg’ulot natijalari yuzasidan, odatda, yozma hisobot
topshiradilar. Hisobotda, foydalanilgan materiallar xarakteri ko’rsatiladi;
ishlatilgan asbob va jihozlarning tavsifnomasi beriladi; qurilma, zanjir, jarayonning
sxemasi keltiriladi; qismlarga ajratib, yig’ish, rostlash, sozlash tartibi, mashina va
mexanizmlarning buzuqliklariga diagnoz qo’yish natijalari bayon etiladi; o’lchash,
kuzatish, hisoblashlarning natijalari; xulosalar keltiriladi.

Xulosa
Amaliy mashg‘ulot, jumladan uning asosiy shakli bo‘lgan seminar darsi
talabalarga professional ta’lim berish va tarbiyalash, mustaqil ishlash malakasini
o‘stirish, mantiqiy fikrlashga o‘rgatish, nutqni o‘stirish, taxliliy va tanqidiy
fikrlashga o‘rgatish, nazariy bilimni amaliyot bilan bog‘lash va bilimni nazorat
qilish va baholash imkoniyatlari kengligi--bilan ta’limning boshqa shakllaridan
ajralib turadi.
Seminar darslarida fan dasturi bo‘yicha belgilangan uzviy savollarni
muxokama qilinar ekan, iloji boricha har biri uchun alohida metod qo‘llagan
ma’qul. U barcha talabalar faolligini ta’minlaydi.
Buning uchun har bir darsga o‘qituvchi har tomonlama puxta tayyorlanishi
dars jarayonida foydalanadigan topshiriqlar, dars o‘tishning texnologik xaritasini
ishlab chiqishi zarur.

Foydalanilgan adabiyotlar:
1. S . S . Qosimov . Axborot texnologiyalari . O’quv qo’llanma . -
Toshkent ."A loqachi ", 2006 y .
2. S.S. G’ ulomov, A.T.Shermuxamedov, B.A.Begalov I q tisodiy informatika.
“ O’ zbekiston” nashriyoti, “Hilolnuri” sho’ ba korxonasi. 1999 y.
3. S.S.Gulomovning umumiy taxriri ostida. A xborotlartizimlari va
texnologiyalari. T.”Shark”. 2000 y.
4. R.A.Abdullayev, V.I.Abdukarimov, N.A.Ibrogimov Iktisodiy axborotni
ishlashning avtomatlashgan tizimlari. Toshkent. ”Ukituvchi”, 1993 y
5 . L.A.Zalmanzon “Besed ы ob avtomatike i kibernetike”. Moskva.
Nauka. 1981 g.
6 . B.Ya.Sovetov. “ Informasion texnologiya”. Moskva. Nauka.
7. “O’zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo’yicha harakatlar
strategiyasi to’g’risida”gi O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7
fevraldagi PF-4947-sonli Farmoni.
8. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining «Oliy ta’lim tizimini yanada
rivojlantirish chora-tadbirlari to’g’risida»gi qarori. 2017 yil 20 aprelh, PQ-2909-
son
9. 2017 — 2021 yillarda Oliy ta’lim tizimini kompleks rivojlantirish dasturi.
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2011 yil 21 maydagi PQ-1533-sonli
qarori
10. Karimov I. A. Yuksak ma’naviyat - yengilmas kuch. Toshkyent,
«Ma’naviyat», 2009.
11. Karimov I. A. Yuksak bilimli va intyellyektual rivojlangan avlodni
tarbiyalash -mamlakatni barqaror taraqqiy ettirish va modyernizatsiya qilishning
eng muhim sharti. //O’zbyekiston ovozi, 18 fevral 2012 y.
12. Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan
birga quramiz. - Toshkent: “O’zbekiston” NMIU, 2017. - 488 b.

13. Mirziyoyev Sh.M.Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy
javobgarlik har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo’lishi kerak. - Toshkent:
“O’zbekiston” NMIU, 2017. - 104 b.
14. Mirziyoyev Sh.M. Erkin va farovon, demokratik O’zbekiston davlatini
birgalikda barpo etamiz. - Toshkent: “O’zbekiston” NMIU, 2017. - 56 b.
15. Mirziyoyev Sh.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash -
yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. - Toshkent: “O’zbekiston” NMIU,
2017. -48 b.
16. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – engilmas kuch. - Toshkent, 2008.
17. O`zbekiston Respublikasi Prezidentining “O`zbekiston Respublikasini yanada
rivojlantirish bo`yicha Harakatlar strategiyasi to`g`risida”gi Farmoni. -Toshkent,
2017 y, 16-fevral
18. O`zbekiston Respublikasi Prezidentining “Oliy ta’lim tizimini yanada
takomillashtirishga oid chora–tadbirlar to`g`risida”gi PQ-2909 qarori.- Toshkent,
2017 y, 20-aprel.
19. Oliy ta’lim. Me’yoriy – huquqiy va uslubiy xujjatlar to’plami. Toshkent, “Istiqlol”,
2013.
20. Mavlonova R., To’raeva O., Holiqberdiev K. Pedagogika.- Toshkent:
“O’qituvchi”, 2001.
21. Azizxo’jaeva N.N. Pedagogik texnologiya va pedagogik mahorat.- Toshkent:
TDPU, 2003.
22. Xodjabaev A.R., Xusanov I. Kasb ta’limi metodologiyasi. O’quv qo’llanma. –
Toshkent, “Aloqachi”, 2007.
23. Tojiboeva D., Yo’ldoshev A. Mutaxassislik fanlarini o’qitish metodikasi. Darslik.
– Toshkent, “Aloqachi”, 2009.
24. Sharipov SH.S., Vorobev N.A., Muslimov N.A., Ismoilova M. Kasbiy ta’lim
pedagogikasi. - Toshkent, TDPU, 2005.

Fan bo‘yicha talabalarning bilimiga, o‘quviga va ko‘nikmasiga talablar

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish