Fanda metod va metodoligiya masalalari - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	11.1MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Fanda metod va metodoligiya masalalari

Купить

MAVZU: FANDA METOD VA
METODOLIGIYA
MASALALARI

REJA:
1 •
Metadologiya fani rivojlanishi haqida qisqacha
ma’lumot
2 •
Fanda metod tushunchasi va uning turlari
3 •
Fanlararo tadqiqot metodlari

Metadologiya fani rivojlanishi haqida qisqacha ma’lumot

Metod (yunonchadan olingan bo`lib
“metodos”– bilish yoki tadqiqot yo`li
nazariya ta`limot) – voqelikni amaliy va
nazariy egallash , o`zlashtirish , o`rganish ,
bilish uchun yo`l-yo`riqlar, usullar majmuasi ,
falsafiy bilimlarni yaratish va asoslash usuli.
Metodlarning kelib chiqish tarixi kishilarning
amaliy faoliyatiga borib taqaladi.Biror ishni
bajarish Metodini egallagan kishi shu ishni
boshqalarga nisbatan oson , tez va oson bajara
oladi. Metodni egallamagan inson esa bu ishni
bajarish uchun ko`p vaqt va kuch sariflaydi.
Metod o`z mazmuni juhatidan amaliy yoki
nazariy shaklda bo`lishi mumkin.

Metadologiya fani rivojlanishi haqida qisqacha ma’lumot

Insonning amaliy faoliyatiga oid Metodlar
ham voqelikka xos bo`lgan qonuniyatlarni
anglab yetish , bilib olishga borib taqaladi.
Metodlar haqidagi ta`limot fanda
metodologiya deb ataladi. Inson dastlab
atrofdagi narsa va hodisalarni kuzatish , ularni
bir – biriga taqqoslash , o`xshatish , farq
qilish asosida voqelik haqida bilimlarini
to`plab brogan. Voqelik haqidagi fanlar
rivojlanishi bilan fanlarda qo`llaniladigon yo`l
– yo`riqlar Metodlar ham takkomilashib
borgan.


Fan metodologiyasi doirasida asosiy e'tibor
turli ilmiy usullarni qo'llash mujassamlana-
digan faoliyat sifatida ilmiy tadqiqotga
qaratilgan. Ilmiy tadqiqot ob'ektiv voqelik
haqida haqiqiy bilim olishga qaratilgan
faoliyatdir. Ayrim ilmiy tadqiqotlarning
predmet darajasida qo'llaniladigan bilimlar
uning metodologiyasining asosini tashkil
qiladi. Empirik tadqiqotda metodologiya
eksperimental ma'lumotlarni yig'ish va
birlamchi qayta ishlashni ta'minlaydi,
tadqiqot ishlari amaliyotini - eksperimental
ishlab chiqarish faoliyatini tartibga soladi.
Nazariy ish ham o'ziga xos metodologiyani
talab qiladi. Bu erda uning retseptlari belgi
ko'rinishida ifodalangan ob'ektlar bilan
faoliyat ko'rsatadi.


O`rta Osiyo olimlaridan Forobiy ,
Xorazmiy ,Beruniy ,Ibn Sino va boshqa fan
Metodlarini rivojlantirganlar. Xorazmiy
olimlarni uchga bo`lib , ularning bir qismini
ilmiy kashfiyotlarini ochishda qo`llaniladigon
yo`l – yo`riq va usullarini ishlab chiqib boshqa
olimlarning ilmiy izlanishlarini
osonlashtiradi , deb yozganida , aynan shu
Metodlarni ishlab chiquvchi olimlarni nazarda
tutgan.Yaqin davir Yevropa faylasuf olimlari
ham Metod taraqqiyotiga salmoqli hissa
qo`shishdi.F.Bekon , G. Galiley , R. Dekart ,
G. Leybnits singari faylasuflar Metodlar
haqida maxsus asarlar ham yozishdi.


Umuman olganda , metodologiya bu qo'yilgan
ilmiy tadqiqiy vazifani echish rejasi,
sxemasidir. Ilmiy tadqiqot uzluksiz
rivojlanishda o'rganilishi lozim hamda
nazariyani amaliyot bilan o’zaro bog'liqligiga
tayanishi lozim. Ilmiy tadqiqotda idrok etish
vazifalari muhim rolga ega, ulardan eng katta
qiziqishga empirik va nazariy masalalar ega.
Empirik masalalar o'rganilayotgan hodisa va
jarayonlarni turli omillarini aniqlash, tasvirlash
va batafsil o'rganishga qaratilgan. Ilmiy
tadqiqotlarda ular idrok etishning turli uslublari
bilan kuzatuv va eksperiment yordamida hal
qilinadi.


Tadqiqot tuzilishi.
Ilmiy tadqiqot o'z tarkibida bir qator elementlarni
o'z ichiga oladi.O'rganish ob'ekti - bu sub'ektning
bilish faoliyati yo'naltirilgan va bilish sub'ekti
ongidan tashqarida va undan mustaqil ravishda
mavjud bo'lgan voqelik bo'lagi. O'rganish
ob'ektlari ham moddiy, ham nomoddiy
xarakterga ega bo'lishi mumkin. Ularning ongdan
mustaqilligi shundan iboratki, ular odamlar ular
haqida hech narsa bilish yoki bilmasligidan qat'i
nazar, mavjuddir.

Kimyo fanida qollaniladian metodlar.


O'rganish predmeti - ob'ektning o'rganishda
bevosita ishtirok etadigan qismi; bular muayyan
tadqiqot nuqtai nazaridan ob'ektning asosiy, eng
muhim belgilaridir. Ilmiy tadqiqot predmetining
o'ziga xosligi shundan iboratki, u dastlab
umumiy, noaniq muddatlarda belgilab qo'yilgan
bo'lib, u oz miqdorda oldindan ko'riladi va
bashorat qilinadi.

Nihoyat, u o'rganish oxirida "to'qiladi". Bunga
erishib, olim uni chizma va hisob-kitoblarda
taqdim eta olmaydi.

Ob'ektdan "tortib olish" va tadqiqot mahsulotida
sintez qilish kerak bo'lgan narsa - tadqiqotchi bu
haqda yuzaki, bir tomonlama, to'liq bo'lmagan
bilimga ega. Shuning uchun tadqiqot predmetini
belgilash shakli savol, muammodir.


Sekin-asta tadqiqot mahsuliga aylanib,
predmet o'zining mavjudligining dastlab
noma'lum belgilari va shartlari hisobiga
boyitiladi va rivojlanadi. Tashqi tomondan,
bu tadqiqotchi oldida qo'shimcha ravishda
paydo bo'ladigan, u tomonidan izchil hal
qilinadigan va tadqiqotning umumiy
maqsadiga bo'ysunadigan savollarning
o'zgarishida ifodalanadi. Aytishimiz
mumkinki, alohida ilmiy fanlar
o'rganilayotgan ob'ektlarning alohida
"bo'limlari" ni o'rganish bilan band.
Ob'ektlarni o'rganishning mumkin bo'lgan
"bo'limlari" ning xilma-xilligi ilmiy
bilimlarning ko'p predmetliligini keltirib
chiqaradi.

Shuningdek, ilmiy va kognitiv faoliyat
vositalari ilmiy tadqiqot strukturasining
elementi sifatida ishlaydi. Bularga
quyidagilar kiradi: - moddiy resurslar; -
nazariy ob'ektlar (ideal konstruktsiyalar); -
tadqiqot usullari va namunalar, ilmiy
faoliyat ideallari. Ilmiy izlanish
vositalari doimiy o'zgarish va
rivojlanishda. Ulardan ba'zilarining fan
rivojlanishining bir bosqichida
muvaffaqiyatli qo'llanilishi ularning yangi
voqelik sohalari bilan mos kelishining
etarli kafolati emas va shuning uchun
takomillashtirish yoki almashtirishni talab
qiladi.


Strukturaviylik kontseptsiyasi tizimning
xatti-harakati uning alohida elementlarining
xatti-harakati bilan emas, balki uning
tuzilishi xususiyatlari bilan belgilanadi va
tizimni uning tuzilishini o'rnatish orqali
tavsiflash mumkinligini tasdiqlaydi.
Tizim va atrof-muhitning o'zaro bog'liqligi
tizimning o'zaro ta'sirning etakchi faol
komponenti bo'lib qolgan holda, atrof-
muhit bilan doimiy o'zaro ta'sirida o'z
xususiyatlarini shakllantirishi va namoyon
etishini anglatadi. Ierarxiya kontseptsiyasi
asosiy e'tiborni tizimning har bir elementini
tizim sifatida ko'rib chiqish mumkinligiga
qaratadi va bu holda o'rganilayotgan tizim
kengroq tizim elementlaridan biridir


Tizimli yondashuvning o'ziga xosligi
shundaki, u tadqiqotni rivojlanayotgan
ob'ektning yaxlitligini va uni
ta'minlaydigan mexanizmlarni ochib
berishga, murakkab ob'ektning turli xil
ulanish turlarini aniqlashga va ularni
yagona nazariy tizimga kiritishga
qaratilgan. Zamonaviy tadqiqot
amaliyotida tizimli yondashuvning
keng qo'llanilishi bir qator holatlar va
birinchi navbatda, zamonaviy ilmiy
bilimlarda murakkab ob'ektlarning
jadal rivojlanishi bilan bog'liq bo'lib,
ularning tarkibi, konfiguratsiyasi va
ishlash tamoyillari aniq bo'lmagan va
maxsus bilimlarni talab qiladi


Ilmiy tadqiqotning umumiy mantiqiy
usullari.

Tahlil - yaxlit mavzuni har tomonlama
o'rganish maqsadida uning tarkibiy
qismlariga (xususiyatlari, xususiyatlari,
munosabatlari) bo'linishi. Sintez - bu
ob'ektning oldindan aniqlangan qismlari
(tomonlari, xususiyatlari, xususiyatlari,
munosabatlari) bir butunga birlashishi.
Abstraktsiya - bu o'rganilayotgan
ob'ektning bir qator xususiyatlari,
xususiyatlari va munosabatlaridan aqliy
abstraktsiya, shu bilan birga
tadqiqotchini qiziqtiradigan narsalarni
ko'rib chiqish uchun ajratib ko'rsatish.


Ikkita umumiy tur mavjud: - abstrakt-
umumiy (oddiy bir xillik, tashqi o'xshashlik,
bir qator yagona ob'ektlarning o'xshashligi);
- konkret-umumiy (o'xshash hodisalar
guruhi uchun ichki, chuqur, takrorlanuvchi
asos -mohiyat). Shunga ko'ra,
umumlashtirishning ikki turi mavjud: -
ob'ektlarning har qanday belgilari va
xususiyatlarini tanlash; - ob'ektlarning
muhim belgilari va xususiyatlarini tanlash.
Boshqa asosga ko'ra, umumlashtirishlar
quyidagilarga bo'linadi: - induktiv (alohida
fakt va hodisalardan ularning fikrda
ifodalanishigacha); - mantiqiy (bir fikrdan
ikkinchisiga, umumiyroq).
Umumlashtirishga qarama-qarshi usul -
cheklash (umumiyroq tushunchadan kamroq
umumiy tushunchaga o'tish).

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati.

1. O’zbekiston Respublikasining Konstitusiyasi. -T.:
“O’zbekiston”, 2019

2. Karimov I.A. Yuqori malakali mutaxassislar
taraqqiyot omili. T.: 1995.

Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va
olijanob xalqimiz bilan birga quramiz. - Toshkent:
―O’zbekiston, 2017.-491 b.

3. Alemasov V., Mamadaliyev Sh.O. «Ilmiy tadqiqot:
metodologiya, metodika, ijodiyot» kursidan katta
ilmiy xodimlar-izlanuvchilar va mustaqil izlanuvchilar
uchun o’quv qo’llanma. – T.: O’zbekiston
Respublikasi IIV Akademiyasi, 2015. – 102 b.

4. Davronov Z., M.Primov “Ilmiy tadqiqot
metodologiyasi” fanidan O’quv-uslubiy majmua. –
Toshkent: Moliya instituti. – 2014 y.

Fanda metod va metodoligiya masalalari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish