Фаъолияти забоншиносии баҳриддин камолиддинов

ВАЗОРАТИ ТАЪЛИМИ ОЛ  ВА МИЁНА МАХСУСИ Ӣ
РЕСПУБЛИКАИ  ЗБЕКИСТОН
Ӯ
ДОНИШГОҲИ ДАВЛАТИИ САМАРҚАНД
ФАКУЛТЕТИ ФИЛОЛОГИЯ
КАФЕДРАИ ФИЛОЛОГИЯИ ТО ИК ВА ЗАБОНҲОИ ШАРҚИ ХОРИ А	
Ҷ Ҷ
КОРИ КУРС	
Ӣ
АЗ ФАННИ ТАЪРИХИ ЗАБОНШИНОСИИ ТО ИК 	
Ҷ
ДАР МАВЗ И 	
Ӯ “ФАЪОЛИЯТИ  ЗАБОНШИНОСИИ  БАҲРИДДИН
КАМОЛИДДИНОВ ”
1 Н АҚША : 
1. Илми забоншинос  ва шаклгири донишҳои забоншиносӣ ӣ
2. “Фаъолияти  забоншиносии  Баҳриддин Камолиддинов ”
3. Саҳми арзандаи устод Б. Камолиддинов дар илми 
забоншиносии то ик
ҷ
4. Назар ба китобҳое, ки аз тарафи устод Б. Камолиддинов 
таълиф шудаанд.
5. Хулоса
2 ИЛМИ ЗАБОНШИНОС  ВА Ӣ ШАКЛГИРИИ ДОНИШҲОИ
ЗАБОНШИНОС Ӣ
Таърихи  ташаккулу таҳаввули забони  адабии  ин ё  он халқу миллат ҳар
қадар пурбаракат ва адабиё ти    пурбор бошад, афкори забоншиносии он низ	
ӯ
ба   ҳамон   андоза   рангину   пур ило   хоҳад   буд.   Мутаассифона,   афкори	
ҷ
забоншиносии   халқамон,   таърихи   шаклгир ,   сарчашмаю   манбаъҳои   он,	
ӣ
арзишу   нақши   ин   манбаъҳо   дар   шаклгирию   рушди   забоншиносии   давраҳои
баъд   то   солҳои   бозсоз ,   ом хтаю   тадқиқ   нашудаанд.   Ин   сабаб   ҳам   дошт,	
ӣ ӣ ӯ
зеро дар байни аҳли илм ва таълим бо илатҳои айнию зеҳн  то солҳои 80-уми	
ӣ
асри   XX   ақидае   мав уд   буд,   ки   г ё   дар   гузашта   илми   забоншиносии   то ик	
ҷ ӯ ҷ
ву уд надошт ва забони то ик  ом хтаю тадқиқ ҳам намешуд. Ин даъво, аз	
ҷ ҷ ӣ ӯ
як с й, то  ое асос дорад, зеро илми забоншиносии то ик ба он мафҳуме, ки	
ӯ ҷ ҷ
имр з фаҳмида мешавад, дар низоми улуми гузашта набуд, аз  ониби дигар,
ӯ ҷ
равиши   тозаи   таҳқиқу   фаҳмиши   илми   забоншиносии   навин,   ки   баъди
Инқилоби   Октябр   дар   ибтидои   асри   XX   ба   ву уд   омад,   ба   муҳаққиқони   мо	
ҷ
имкон намедод, ки ба равишҳои таърихии илми забоншиносии гузашта амиқ
ошно бошанд.
Шарҳу   эзоҳи   истилоҳоту   таркибот   ва   мавз ъҳои   удогонаи   бахшҳои	
ӯ ҷ
забоншинос   дар   фарҳангҳою   луғатномаҳо   дар   таърихи   илми   мо   анъанаи	
ӣ
дерина   дорад.   Муҳаққиқони   таърихи   забонҳои   эрон   шаклгирии   донишҳои	
ӣ
забоншиносиро ба давраҳои тар умаю тафсири матнҳои «Авесто» ба паҳлав	
ҷ ӣ
нисбат   медиҳанд.   Шояд   аз   ин   давра   ҳам   пештар   бошад,   зеро   халқе,   ки
«Авесто» барин як осори муҳимро меофарад, табиист ки анъанаю та риба ва	
ҷ
дониши   зарурии   забон   дорад.   Агар   ақаллан   ба   ҳамин   давраи   тар умаю	
ӣ ҷ
шарҳи матнҳои «Авесто»  ҳам, қаноат кунем ва дар ҳамин давра таълифи ду
фарҳанги   хурд:   «Оim-ewak»   ва   «Фарҳанги   паҳлав »-ро   ба   назар   гирем,	
ӣ
таърихи   ташаккули   афкори   забоншиносии   то ик   ба   давраи   Сосониё	
ҷ н   рост
меояд.
3 Қадимтарин луғате, ки то ба р згори мо расидааст, «Луғати фурс»-иӯ
Асадии Тус  мебошад, аммо дар баъзе сарчашмаҳо ишорае меравад, ки	
ӣ
то ибтидои асри X шоир Аб ҳафси Суғд  луғате навиштааст. Масалан,	
ӯ ӣ
муаллифи луғати «Бурҳони қотеъ» (соли таълиф 1652) чунин гуфтааст:
«То   авоили   қарни   XI»   китобе   дар   луғати   форс   ба   дасти	
ӣ
фарҳангнависони Эрон ва Ҳиндустон будааст, ки пайдост китоби к чаке	
ӯ
буда   ва   фарҳангнависон   номи   онро   «Рисолаи   Аб ҳафси   Суғд »   ё	
ӯ ӣ
«Фарҳанги   Аб ҳафси   Суғд »   гуфтаанд.   «Лексикографияи   то ик,-	
ӯ ӣ ҷ
менависад   В.Капранов,   таърихи   қадима   дорад.   Он   баробари   дар
Мовароуннаҳру Хуросони шарқ  ташаккул ё	
ӣ фтани   забони форсии дар	ӣ
пайдо   шуда,   тадри ан   инкишоф   ё	
ҷ фта   ва   домани   худро   вусъат   дод»   [С.
61].   Воқеан,   сабаби   таълифи   луғатҳои   тафсирии   «Рисолаи   Аб ҳафси	
ӯ
Суғд »   (асри   IX)   ва   «Тафсир-ф -луғат-ил-фурс»-и   Қатрони   Табрез	
ӣ ӣ ӣ
(асри XI) ҳамин зарурати воқе  будааст. Мутаассифона, ин ду луғат то	
ӣ
р згори мо боқ  намондаанд ва қадимтарин луғати тафсирие, ки имр з	
ӯ ӣ ӯ
мо дар даст дорем, «Луғати фурс»-и Асадии Тус  мебошад. Аз тартибу	
ӣ
равиши   тавзеҳи   вожаҳо   дар   ин   луғат   бармеояд,   ки   пеш   аз   ин   луғат
анъанаи   фарҳангнигор   ву уд   доштааст   ва   мураттиби   ин   луғат   аз   ин	
ӣ ҷ
анъана   огоҳ   доштааст.   «Луғати   фурс»-и   Асадии   Тус   аз   тартиби	
ӣ ӣ
алифбои араб  ба тариқи а(
ӣ ا ), б ( ب ), п ( پ ), т ( ت ) … мураттаб гардида, ҳар
ҳарфи охири калима бобро ташкил додаст.
Дар   т ли   асрҳои   зиё	
ӯ де   аҳли   илму   адаб   ба   ин   фарҳанг   муро иат	ҷ
кардаанд   ва   «Луғати   фурс»   барои   шаклгир   ва   рушди   илми	
ӣ
забоншиносии то ик, махсусан, бахши лексикография таъсири беҳамто	
ҷ
гузоштааст. Дигар аз қадимтарин луғатҳои тафсир  «Сиҳоҳ-ул-фурс»-и	
ӣ
Муҳаммад ибни Ҳиндушоҳи Нах увон  мебошад, ки солҳои 1349-1350	
ҷ ӣ
таълиф шудааст. Луғати «Сиҳоҳ-ул-фурс» дар пайравии «Луғати фурс»
таълиф   шуда   бошад   ҳам,   онро   хеле   такмил   додаст   ва   тавзеҳоти
4 муаллифи   «Сиҳоҳ-ул-фурс»   аз   диди   илми   забоншинос   комилтаруӣ
саҳеҳтар   аст.   Маълум   мешавад,   ки   дар   замони   таълифи   ин   луғат   ба
сифати   як   бахши   илми   забоншинос   мавқеъ   пайдо   карда   будааст.   Дар	
ӣ
иртибот   ба   ин   масъала   мусаннифи   луғати   «Сиҳоҳ-ул-фурс»   гуфтааст:
«Аввалин   касе,   ки   ба   тартиби   луғати   фурс   машғул   шуд   ва   онро   ба
китобат   муфид   гардонид,   Ҳаким   Қатрон   буд,   аммо     беш   аз   300   луғат	
ӯ
зикр   накард   ва   баъд   аз     ҳакими   фозилу   комил   Аб мансур   Ал   бинни	
ӯ ӯ ӣ
Аҳмад   ал-Асад -ат-Табрез   ба   тартиб   ва   таркиби   он   ишғол   намуд   ва	
ӣ ӣ
онро мудавван гардонид. Ва бар он чи Ҳаким Қатрон  амъ оварда буд,	
ҷ
луғати   бисё р   афзуд,   чунон   ки   амъи     аз   амъи   Қатрон   ҳе   нисбат	
ҷ ӯ ҷ ҷ
надошт»   [Муҳаммад   бинни   Ҳиндушоҳи   Нах увон .   Сиҳоҳ-ул-	
ҷ ӣ
фурс.Теҳрон, 1341ҳ. – С. 14]. Луғати «Сиҳоҳ-ул-фурс» такмили «Луғати
фурс»-и Асадии Тус  буда, аз 25 боб, 431 фасл ва 2300 луғат иборат аст.	
ӣ
Ин   луғат   барои   инкишофи   минбаъдаи   луғатнигор   ва   шаклгирии	
ӣ
афкори забоншиносии то ик таъсири мусбат расонид. Луғати тафсирии	
ҷ
дигаре, ки аз асрҳои миё на   то р згори мо расидааст, «Меъё	
ӯ ри   амол »	Ҷ ӣ
ном   дошта,   он   ба   қалами   шоиру   донишманди   луғатшинос   Шамсуддин
Муҳаммад   ибни   Фахруддини   Исфаҳон   машҳур   ба   Шамси   Фахр	
ӣ ӣ
тааллуқ дорад. Ин асар аз чаҳор қисм иборат буда, се қисми аввали  он
дар   бораи   илми   ар з,   қофия   ва   бадеъ   баҳс   карда,   қисми   чаҳорум	
ӯ
луғатномаи   мухтасари   тафсирии   забони   форсии   то ик   аст.   Ҳамин	
ҷ ӣ
бахши чаҳорум минбаъд бо номҳои «Фарҳанги Шамси Фахр », «Луғати	
ӣ
фурс», «Луғати фурси қадим» шуҳрати хоса пайдо менамояд. Муаллиф
дар   ин   фарҳанг   1600   вожаи   камистеъмолу   ғайри   маъмули   то икиро	
ҷ
шарҳ   дода,   аксар   абё ти   худро   чун   намуна   овардааст.   Ин   луғат   низ   дар
инкишофи   лексикография   ва   ташаккули   афкори   забоншиносии   то ик	
ҷ
нақши   арзанда   гузоштааст.   Дар   ин   луғат   вожаҳо   мувофиқи   тартиби
алифбо   аз   р йи   ҳарфи   охири   калима   оварда   шудааст.   Мураттиб	
ӯ
5 феълҳоро дар ду шакл овардааст шахш, шахшидан – лағжидан; пайхуд,
пайхудан   –   с хта   доғдор   шудани   либос   аз   наздикии   оташ.   Баъзеӯ
калимаҳо   бо   чандин   шакли   шевагиашон   омадаанд:   карабш,   карабша,
карабса,   карабшу,   карабаса:   Дар   охири   луғат   феҳристи   алифбои
вожаҳоро   аз   р йи   маҳалли   истеъмолашон   ба   мисли   вожаҳои   г йиши
ӯ ӯ
исфаҳон ,   ироқ ,   кирмон ,   мовароуннаҳр   ва   мансубияташон   ба	
ӣ ӣ ӣ ӣ
забонҳо: форс  (то ик ), паҳлав , турк  ва араб  овардааст. Ҳамчунин	
ӣ ҷ ӣ ӣ ӣ ӣ
муаллиф   феҳристи   номҳои   хосро   низ   дар   хотимаи   луғат   мураттаб
сохтааст.   Аз   сохтор,   муҳтаво   ва   шарҳу   тавзеҳи   муаллиф   маълум
мешавад,   ки     аз   асосҳои   қавонини   забоншинос   маълумоти   васеъ
ӯ ӣ
доштааст.   Ба   сурати   намуна   шарҳи   як   вожаро   аз   ин   ду   луғати   дигар
меорем:   яке   луғати   «Ғиё с -ул-луғот»-и   Муҳаммад   Ғиё сиддини   Ромпур	
ӣ
(асри XIX) ва дигаре «Фарҳанги забони то ик » (асри XX) меорем.	
ҷ ӣ
Таърихи   забоншинос   яке   аз   равияҳои   нисбатан   авони	
ӣ ҷ
забоншинос   маҳсуб   мешавад.   Афкори   забоншинос   мисли   дигар	
ӣ ӣ
илмҳо   дар   имтидоди   таърихи   дуру   дароз   инкишоф   ёфтааст.   Поягузори
ин   бахши   забоншинос   дар   То икистон   доктори   илмҳои   филология,	
ӣ ҷ
профессор   Давлатбек   Хо аев   маҳсуб   меёбад,   ки   навиштаҳои   олибаш	
ҷ ҷ
далели   ин   гуфтаҳост.   Забоншинос   дар   низоми   улуми   адаб   мавқеи	
ӣ ӣ
муҳим   дошта,   таърихи   т лониро   аз   даврони   бостон   то   ба   имр з   тай	
ӯ ӯ
намудааст. Дар доираи улуми адаб  тава уҳ ба масоили забон ҳамеша	
ӣ ҷҷ
аз   масоили   марказ   маҳсуб   меёфт.   Бузургони   илму   адаби   форсу   то ик	
ӣ ҷ
масоили   савт ,   сарф ,   наҳв   ва   вожгонии   забонро   дар   доираи   каломи	
ӣ ӣ ӣ
бадеъ,   авзони   шеър,   фасоҳату   балоғат,   салосати   сухан   ва   ғановати
каломи   бадеъ   мавриди   баррас   қарор   додаанд.   Таҳхаввули   афкори	
ӣ
забоншиносии то ик аз назари рушди умумии улуми адаб  марҳилаҳои	
ҷ ӣ
муайянеро тай намудааст. Ом зиши масоили забон аз дидгоҳи назарияи	
ӯ
муосири   забоншинос   барои   р шан   андохтан   ба   таҳаввули   улуми	
ӣ ӯ ӣ
6 адаб   аҳамияти   калони   илм   дорад.   Вазни   шеъри   то ик -форс ,   киӣ ӣ ҷ ӣ ӣ
забоншинос   дар   заминаи   ар зи   араб   ташаккул   ёфтааст,   ба   назарияи	
ӣ ӯ ӣ
фонетик   ва   фонологии   муосир   такя   мекард.   Вазни   ар з   анбаи	
ӣ ӯ ҷ
просодик   ва   интонатсионон   дорад.   Тамдиди   овозҳо,   зарби   овоз,
ӣ ӣ
танфис   дар   вазни   шеъри   то ик -форс   дар   шаклҳои   гуногун   зуҳур	
ҷ ӣ ӣ
меёбад.   Мавз ъҳои   фавқуззикр   дар   асару   мақолҳои   доктори   илмҳои	
ӯ
филология,   профессор   Давлатбек   Хо аев   мавриди   таҳлили   илм   қарор	
ҷ ӣ
гирифтаанд.   Муҳаққиқи   таърихи   афкори   забоншиносии   то ик   афкори	
ҷ
мутафаккирони бар астаи форсу то икро таҳқиқ карда, саҳми а додони	
ҷ ҷ ҷ
моро дар рушди илмҳои филолог  таъкид мекунад.	
ӣ
Маълум   аст,   ки   фарҳангнигор   яке   аз   бахшҳои   инкишофёфта   дар	
ӣ
низоми   илмҳои   филологии   то ик   ба   ҳисоб   мерафт.   Дар   даҳҳо
ҷ
фарҳангномаҳои   гуногуннавъ   бахшҳои   гуногуни   забоншинос :	
ӣ
вожашинос ,   маъношинос   (семантика),   таърихи   калима   (этимология),	
ӣ ӣ
иштиқоқ   (калимасоз ),   сарф,   наҳв,   имло,   савтиёт,   қавоиди   талаффуз	
ӣ
(орфоэпия)   матраҳ   гардидааст.   Устод   Давлатбек   Хо аев   аҳамияти	
ҷ
фарҳангҳои   гуногунро   аз   дидгоҳи   илми   забоншиносии   муосир   таҳлил
намуда,   дар   муқоиса   бо   назарияҳои   илмии   имр заи   лингвист   саҳми	
ӯ ӣ
мураттибону   муаллифони   ҳар   як   фарҳангро   дар   рушди   бахшҳои
гуногуни  забоншинос  муайян  мекунад.  Анъанаи  фарҳангнавис  ҳан з	
ӣ ӣ ӯ
дар   давраи   қабл   аз   ислом   шур ъ   шуда   буд.   Фарҳанҳгое   мисли	
ӯ
«Фарҳанги оим-евак», Фарҳангҳои паҳлав -авесто , Фарҳангҳои суғд  -	
ӣ ӣ ӣ
паҳлав   мураттаб   гардида   буданд,   ки   оид   ба   сохти   вожаҳо,тарзи	
ӣ
талафузи   ҳарфҳо,   ҳузворишҳо   низ   маълумоти   пурарзишро   дар   бар
гирифтаанд.   Равшан   аст,   ки   дар   ташаккулу   таҳаввули   афкори
забоншиносии   форсу   то ик   таъсири   афкори   забоншиносии   Юнону	
ҷ
Ҳинд ва Араб хеле назаррас аст. Хусусан, забоншиносии Юнони қадим
7 ба   рушду   таҳаввули   афкори   забоншиносии   форсу   то ик   таъсириҷ
самарбахш   расондааст.   Масъалаи   мазкур   дар   осори   илмии   Д.   Хо аев	
ҷ
зимни   таҳлили   маъхазҳои   зиёди   хатт   баррас   шуда,   анбаҳои	
ӣ ӣ ҷ
лингвистии воҳидҳои гуногуни нутқ ва забонро дар доираи улуми адаб	
ӣ
муайян намудааст. Назарияи забоншиносии донишмандони то ику форс	
ҷ
ҳамчунин   дар   заминаи   таъсири   низоми   грамматикии   араб   инкишоф
ёфтааст.   Асарҳои   грамматикии   арабро   бештар   олимони   форсу   то ик	
ҷ
таълиф кардаанд.
Абул   Ибни   Сино,   Носири   Хусрав,   Насриддини   Тус   ҳар   кадоме	
ӣ ӣ
дар   бахшҳои   забоншиносии   муосир:   лексикология,   фонетика,
морфология,   орфография   хулосаю   нати агириҳои   пурарзишро	
ҷ
пешниҳод намудаанд, ки то ҳол арзиши илмии худро аз даст надодаанд. 
8 “ФАЪОЛИЯТИ  ЗАБОНШИНОСИИ  БАҲРИДДИН
КАМОЛИДДИНОВ ”
Баҳриддин   Камолиддинов   —   забоншиноси   аҳли   То икистон,ҷ
доктори   илмҳои   филология,   профессор,   Арбоби   шоистаи   илм   ва
техникаи   То икистон,   Аълочии   маорифи   То икистон,   Корманди	
ҷ ҷ
шоистаи То икистон.
ҷ
Устод   Баҳриддин   Камолиддинов   8-уми   октябри   соли   1935   дар
деҳаи Понғози ноҳияи Ашт ба дунё омадаанд.   Мардуми Понғоз аз
қадимулайём   бо   калонтарин   шаҳрҳои   Осиёи   Миёна,   ба   хусус   бо
шаҳрҳои водии Фарғона робитаи қав  доштанд.	
ӣ
Аз   ин   деҳа   шахсони   зиёди   номдор   ба   камол   расидаанд .
Забоншиносон   Рустам   раев   ва   Аҳмад он   Неъматов,   муҳаққиқ,	
Ҷӯ ҷ
журналист   ва   таърихшиноси   донишманд   Иброҳим   Усмонов,
муаррихи   нотакрор   Маъруф   Исоматов,   ҳунарманди   шинохта
Муҳаммад он   Шодиев   аз   ин   умла   мебошанд.  	
ҷ ҷ Байни   чунин
шахсони   номдори   деҳа   устод   Камолиддинов   низ   мақоми   махсус
доранд.
Падари   устод   Баҳриддин   Камолиддиинов   –   Камолиддин
Юсуф   ва   модарашон   Турсунбиб   ном   доштанд.   Камолиддин	
ӣ ӣ
Юсуф  аз аввалин  таҳсилкардагони  мактабҳои  навтаъсиси  ш рав
ӣ ӯ ӣ
ба   ҳисоб   рафта,   бо   хатҳои   арабию   лотин   саводи   хуб   доштанд   ва	
ӣ
солҳои   зиёд   дар   вазифаҳои   пурмасъулият   фаъолият   кардаанд.
Волидон   ба   тарбияи   фарзандон   ва   соҳиби   илму   дониш   гардидани
9 эшон   тава уҳи   махсус   зоҳир   менамуданд.   Давраи   тифлиюҷҷ
наврасии устод дар деҳаи Понғоз сипар  гардидааст.	
ӣ
Айёми   тифлии   устод   ба   замоне   рост   омад,   ки   дар   мамлакат
сохти нави  амъият  қомат меафрохту дар ҳаёти сиёсиву иқтисод	
ҷ ӣ ӣ
ва   и тимоиву   фарҳангии   он   дигаргуниҳои   азим   ба   ву уд	
ҷ ҷ
меомаданд.   Мактабҳои   типи   нав   бунёд   мегардиданд,   мақому
мартабаи   муаллим   дар   омеа   меафзуд.   Орзуи   ягонаи   авонони   он	
ҷ ҷ
замон хондан ва идеали эшон муаллим буд.  авонони худогоҳ дар	
Ҷ
курсҳои   муаллимтайёркун   ва   ом зишгоҳҳои   навтаъсиси   педагог	
ӣ ӯ ӣ
таҳсил   намуда,   соҳибмаълумот   мегардиданд   ва   барои   саводнок
кардани мардум ба деҳаҳо фиристода мешуданд…
Вақте устод  дар Университети давлатии То икистон ба номи В.	
ҷ
И. Ленин  таҳсл мегирифтанд, ин даргоҳ  олами дигар маънавиёт буд
ва ба р йи эшон дарҳои дунёи навро боз намуд. Он замон дар УДТ	
ӯ
донишмандони машҳур, аз  умла академикҳо Абдулған  Мирзоев,	
ҷ ӣ
Бобо он   Ниёзмуҳаммадов,   Аловиддин   Баҳоваддинов,   узви	
ҷ
вобастаи   Академияи   илмҳои   То икистон   Соҳиб   Табаров,	
ҷ
профессорон   Шариф он   Ҳусейнзода,   Додо он   То иев,   Воҳид	
ҷ ҷ ҷ
Асрор ,  Ҳилол  Каримов   кору  фаъолият  доштанд  ва ба  дониш ён	
ӣ ҷӯ
дарс   медоданд.   Илова   бар   ин   барои   хондани   курсу   семинарҳои
махсус   донишмандони   маъруф   аз   шаҳрҳои   Маскаву   Ленинград
даъват   мешуданд   ва   табиист,   ки   дониш   анд хтан   аз   эшон   барои	
ӯ
рушду   камолоти   шахсияти   инсон   мусоидат   менамуд.   Устод
Баҳриддин   Камолиддинов   низ   дар   донишгоҳ   аз   чунин   мардони
фозилу   донишманд   таълим   гирифта   буданд,   ки   барои   он   кас   ва
10 тамоми ҳамсабақҳои донишгоҳиашон ифтихори бузург буд ва эшон
ҳар   замон   устодони   худро   бо   нек   ёд   мекарданду   сифатҳои   хубиӣ
ҳар кадоми онҳоро ба забон меоварданд.
"Шахсан   ман   ба   имлои   к ҳна   шинос   будам.   Акнун   калимаи	
ӯ
с ҳбат ё м ҳтарамро ч  хел суҳбат ё муътабар, яъне бидуни   (у-и	
ӯ ӯ ӣ ӯ
дароз)   гуям?   Ман   тарафдори   онам,   ки   боз   ба   баъзе   қоидаҳое,   ки
устувор   шуда   буд,   баргардем",--гуфт   .   Ҳамзамон     ҳушдор   дода	
ӯ ӯ
буд,   ки   қоидаҳои   сарфу   наҳви   забон   набояд   зуд   зуд   дигар   карда
шаванд,   чун   мардум   фурсат   пайдо   намекунанд,   ин   тағйирҳоро   ба
хуб  аз худ намоянд.	
ӣ
оизаҳо
Ҷ   устод     “ Арбоби   шоистаи   илм   ва   техникаи
То икистон	
ҷ ”,   “ Корманди   шоистаи   То икистон	ҷ ” ,   “ Аълочии
маорифи То икистон	
ҷ ” ,
нишони   “Комёбиҳои   беназир   дар   таълими   мактаби   ол ”   бо   ду	
ӣ
Ифтихорномаи фахрии Президиуми Совети Олии  ШС То икистон	
Ҷ ҷ
мебошад.
Дар   яке   аз   суҳбатҳояш   устод   Камолиддинов   гуфта   буд:   "Боре
фурсат   даст   доду   ман   бо   донишманди   маъруф   Ричард   Фрай   барои
ду соат ҳамс ҳбат шудам. Аз   пурсидам, ки тақдири забонамон ч	
ӯ ӯ ӣ
мешавад,   дар   ку о   пойдор   мемонад   -   дар   Эрон,   дар   Афғонистон   ё	
ҷ
То икистон?  	
ҷ   беибо   гуфт,   ки   дар   То икистон   ва   барои   ин   чанд	Ӯ ҷ
далел   овард.   Далели   аввал,   ба   гуфтаи   ,   бисёр   унсурҳои   қадимаи	
ӯ
ҳам   луғав   ва   ҳар   сарфу   наҳв   дар   То икистон   боқ   мондааст.	
ӣ ҷ ӣ
Далели   дуввуми     ин   буд,   ки   забони   "Шоҳнома"   назар   ба   забони	
ӯ
форсии   Эрон   ва   дарии   Афғонистон   бо   забони   шумо   наздиктар
11 аст… Ва далели сеюмаш ин буд, ки то икҳо бум  ҳастанд ва  илоиҷ ӣ ҷ
ватан   намекунанд.   Аммо   дар   Афғонистону   Эрон   аллакай
парокандаг  сар шудааст.."	
ӣ
САҲМИ АРЗАНДАИ УСТОД Б. КАМОЛИДДИНОВ ДАР
ИЛМИ ЗАБОНШИНОСИИ ТО ИК	
Ҷ
Нахустин   рисолаҳои   илмиаш   бо   унвонҳои   “Ҳаким   Карим”,
“Забон ва услуби Ҳаким Карим” солҳои шастуми садаи гузашта ба
табъ   расидаанд.   Солҳои   минбаъда   рисолаҳои   илм ,   китобҳои	
ӣ
дарсию   дастурҳои   таълимии   “Услубшинос ”   (Д.,1973),   ки   ба	
ӣ
забони дар  дар Афғонистон ду маротиба чоп шудааст, ду ма м и	
ӣ ҷ ӯ
машқҳо доир ба наҳви забони то ик  (ҳаммуаллиф, 1978, 1982),	
ҷ ӣ
 “Муродифоти синтаксис  ва ҳусни баён” (1986),	
ӣ
 “Ҳусни баён” (1989),
 “Хусусиятҳои услубии сарфу наҳви забони то ик ” (1992),	
ҷ ӣ
 “Услубшинос ”   (ҳаммуаллиф,   китоби   дарс   барои	
ӣ ӣ
хонандагони макотиби миёна, 1995),
 “Сухан аз баҳри дигарон г янд” (2001),	
ӯ
 “Масъалаҳои баҳсноки наҳви забони то ик ” (2003),	
ҷ ӣ
 “Сухандонон сухан сан ида г янд” (2005),	
ҷ ӯ
 “Меъёрҳои забонҳои адаб  ва забони матбуот” (2007),	
ӣ
 “Сухан гуфтию дур суфт , ё р  ба р и микрофон” (2007),
ӣ ӯ ӯ
 "Забони то ик " (Китоби дарси барои хонандагони синфи 11	
ҷ ӣ
(2007),
12  “Наҳви   забони   то ик ”   (китоби   дарс   барои   дониш ёниҷ ӣ ӣ ҷӯ
факултаҳои   филология,   р зноманигорика   ва   забонҳои	
ӯ
Шарқ, 2010),
 "Синтаксическая   синонимия   в   современном   таджикском
литературном языка (2010),
 "Чанд мушкили гузоштан ё нагузоштани вергул" (2013)
 Инчунин   бо   ҳаммуаллиф   бо   олимони   дигар   дастури
ӣ
ёрирасони   таълимии   “Тар ума   ва   балоғати   сухан”   (иборат
ҷ
аз ду  илд, 2004 ва 2005) ба табъ расидаанд.	
ҷ
Бар   замми   ин,   дар   давоми   фаъолияи   илмию   ом згор   беш   аз	
ӯ ӣ
150   мақолаи   илмию   метод   интишор   намуда,   беш   аз   50   номг й	
ӣ ӯ
асарҳои   илм ,   китобҳои   дарс   ва   васоити   таълимиро   таҳрир	
ӣ ӣ
кардааст.   Баҳриддин   Камолиддинов   яке   аз   муаллифон   ва
муҳаррирони   “Грамматикаи   забони   ҳозираи   то ик”   (грамматикаи	
ҷ
илмии   академияв ,   1985-1992)   мебошад.   Профессор   Баҳриддин	
ӣ
Камолиддинов   дар   давоми   солҳои   1998-2011   ба   ҳайси   узви
ш роҳои   дифои   рисолаҳои   номзад   ва   доктории   Донишгоҳи	
ӯ ӣ
миллии То икистон, Институти забон ва адабиёти ба номи Р дакии	
ҷ ӯ
Академияи   илмҳои   То икистон,   Инситути   илмҳои   педагог   дар	
ҷ ӣ
тайёр   кардани   мутахассисони   авон   хидмати   шоиста   намудааст.	
ҷ
Номбурда  ба   ҳайси  узви   Комиссияи  татбиқи   Қонуни  забони  назди
Ҳукумати   умҳурии   То икистон,   ҳайати   кории   ислоҳоти   имлои	
Ҷ ҷ
забони   то ик   (солҳои   1994-1998   ва   2010)   хидмат   кардааст.
ҷ ӣ
Баҳриддин   Камолиддинов   ба   ҳайси   сардори   гур ҳи   ҳамоҳангсози	
ӯ
фанни забони то икии Ш рои миллии таҳсилоти Вазорати маорифи	
ҷ ӯ
То икистон   дар  таълифи   барномаҳои   таълим   ва  китобҳои   дарсии	
ҷ ӣ
13 забони   то ик   барои   хонандагон   (то ику   ғайрито икзабон)-иҷ ӣ ҷ ҷ
мактабҳои   таҳсилоти   умум   ва   ол   низ   ба   муаллифони   китобҳои	
ӣ ӣ
дарс   ба   сифати   мушовир,   муқарриз   ё   муҳаррир   ёрдам   кардааст.	
ӣ
Таҳти   роҳбарии   Баҳриддин   Камолиддинов   20   нафар   рисолаи
номзад  ва 4 нафар рисолаи доктор  дифоъ намудаанд.	
ӣ ӣ
Вақте устод  дар Университети давлатии То икистон ба номи В.	
ҷ
И. Ленин  таҳсл мегирифтанд, ин даргоҳ  олами дигар маънавиёт буд
ва ба р йи эшон дарҳои дунёи навро боз намуд. Он замон дар УДТ	
ӯ
донишмандони машҳур, аз  умла академикҳо Абдулған  Мирзоев,	
ҷ ӣ
Бобо он   Ниёзмуҳаммадов,   Аловиддин   Баҳоваддинов,   узви	
ҷ
вобастаи   Академияи   илмҳои   То икистон   Соҳиб   Табаров,	
ҷ
профессорон   Шариф он   Ҳусейнзода,   Додо он   То иев,   Воҳид	
ҷ ҷ ҷ
Асрор ,  Ҳилол  Каримов   кору  фаъолият  доштанд  ва ба  дониш ён	
ӣ ҷӯ
дарс   медоданд.   Илова   бар   ин   барои   хондани   курсу   семинарҳои
махсус   донишмандони   маъруф   аз   шаҳрҳои   Маскаву   Ленинград
даъват   мешуданд   ва   табиист,   ки   дониш   анд хтан   аз   эшон   барои	
ӯ
рушду   камолоти   шахсияти   инсон   мусоидат   менамуд.   Устод
Баҳриддин   Камолиддинов   низ   дар   донишгоҳ   аз   чунин   мардони
фозилу   донишманд   таълим   гирифта   буданд,   ки   барои   он   кас   ва
тамоми ҳамсабақҳои донишгоҳиашон ифтихори бузург буд ва эшон
ҳар   замон   устодони   худро   бо   нек   ёд   мекарданду   сифатҳои   хуби	
ӣ
ҳар кадоми онҳоро ба забон меоварданд.
"Шахсан   ман   ба   имлои   к ҳна   шинос   будам.   Акнун   калимаи	
ӯ
с ҳбат ё м ҳтарамро ч  хел суҳбат ё муътабар, яъне бидуни   (у-и	
ӯ ӯ ӣ ӯ
дароз)   гуям?   Ман   тарафдори   онам,   ки   боз   ба   баъзе   қоидаҳое,   ки
14 устувор   шуда   буд,   баргардем",--гуфт   .   Ҳамзамон     ҳушдор   додаӯ ӯ
буд,   ки   қоидаҳои   сарфу   наҳви   забон   набояд   зуд   зуд   дигар   карда
шаванд,   чун   мардум   фурсат   пайдо   намекунанд,   ин   тағйирҳоро   ба
хуб  аз худ намоянд.	
ӣ
Баҳриддин   Камолиддинов   13-уми   майи   2020   дар   синни   84
солаг   аз   бемории   COVID-19   дар   манзили   зисташ,   дар   шаҳри	
ӣ
Душанбе   пас   аз   як   р зи   марги   духтараш   Гулнора   Камолиддинова	
ӯ
даргузашт.     як   ҳафтаи   охир   аз   ин   бемор   ран   мекашид   ва   дар	
Ӯ ӣ ҷ
манзилаш табобат мегирифт.  асади  ро дар оромгоҳи "Сариосиё"-	
Ҷ ӯ
и Душанбе дар канори ҳамсараш ба хок супурданд.
Камолиддинов   аз   ангуштшумор   забоншиносоне   буд,   ки   аз
имлои   нави   забони   то ик   интиқод   мекард.  	
ҷ ӣ Ч анд   соли   охир   дар
атрофи имлои забон мушкилро бештар кард.
15 НАЗАР БА КИТОБҲОЕ, КИ АЗ ТАРАФИ УСТОД
БАҲРИДДИН КАМОЛИДДИНОВ ТАЪЛИФ ШУДААНД
Дар боло қайд кардем, ки устод Баҳрддин Камолидидинов дар илми
забоншиносии то ик саҳми арзандаи худро гузоштаанд. Китобҳое, ки азҷ
тарафи   устод   ба   табъ   расидаанд,   сари   мизи   ҳар   як   мутахассиси     илми
забоншиносии   имр за   мебошад.   Аз   умла,   асарҳое,   ки   бо   номи,	
ӯ ҷ
“Услубшинос ” ( Душанбе, 1995), “Хусусиятҳои услубии сарф ва наҳви	
ӣ
забони то ик ” (Душанбе, 1993), “Тар ума ва балоғати сухан” (воситаи	
ҷ ӣ ҷ
ёрирасони   таълим   барои   дониш ўён,   бо   ҳамкории   профессор   М.Б.	
ӣ ҷ
Нағзибекова - Душанбе, 2004),  “Сухан гуфтию дурр суфти ё рў ба рў бо
микрофон” (дастури таълим  барои журналистони радио ва телевизион	
ӣ
–   Душанбе,   2007),   “Тар умон   ва   тар умаи   баде ”,   “Чанд   мушкили	
ҷ ҷ ӣ
гузоштан   ё   нагузоштани   вергул”   (Душанбе:   Маориф,   2015),”Забони
адаб   ва   забони   матбуот”     “Дастури   таълим   барои   журналистони	
ӣ
авон”,   “Сухан   аз   баҳри   дигарон   гўянд   (   Душанбе,   2015)   ҳастанд   дар	
ҷ
мактабҳову, донишгоҳҳои ол  ва дар илми р зномангориву телевидения	
ӣ ӯ
дастуруламали хубе ҳастанд.
Масалан   дар   китоби   “Услубшинос ”-	
ӣ и   устод,   навишта   мешаваад
дар   бораи   услубхои   забон,   хусусиятхои   услубии   воситахои   лексик ,	
ӣ
обураиг   эмоционал   ва   хусусияти   нфоданокин   калима,   сермаъноии	
ӣ ӣ
каалимаҳо,   синонимхо,   пароним   ва   антонимҳо,   доир   ба   истеъмоли
калимаҳои   иктибос ,   доир   ба   истеъмоли   калимахои   гуфтуг   вааа	
ӣ ӯӣ
шеваг ,     доир   ба   истеъмоли   калимахои   к ҳнашуда   ва   неологизмхо,	
ӣ ӯ
Иборахои   фразеолог ,   морфология,   хусусиятхои   услубии   исм,   сифат,	
ӣ
16 онишин,   феъл,   пешояндҳо,   синтаксис,   хусусиятҳои   услубии   ибораҳо,ҷ
умлаҳои   содда,   тарттиби   калима   дар   умла   ва   умлаҳои   мураккаб
Ҷ ҷ ҷ
мааълумот дода мешавад.
  Устод Баҳриддин Камолиддинов яке аз муаллифони китоби илмии
академии   «Грамматикаи   забони адабии ҳозираи то ик» буда, зиёда аз	
ҷ
150   мақолаҳои   илмию   методиаш   дар   ма аллаю   ма мўаҳои   илмии	
ҷ ҷ
мухталиф ба чоп расидаанд.   Зери роҳбариаш 6 нафар рисолаи номзад	
ӣ
ҳимоя   кардааст.   Устод   узви   Комиссияи   татбиқи   Қонуни   забони   назди
Ҳукумати   То икистон   ва   узви   ҳайати   кории   истилоҳоти   имлои   забони	
ҷ
то икист.	
ҷ
  Дорандаи   нишони   сарисинагии   «Аълочии   маорифи   халқи
То икистон»   ва   «Комёбиҳои   беназир   дар   таълими   мактаби   ол »   буда,
ҷ ӣ
бо   2   Грамотаи   фахрии   Раёсати   Шўрои   Олии   СШ   То икистон	
Ҷ ҷ
мукофотонида  шудааст.
    Э одиёти     пурарзишашон   низ   дар   соҳаи   забоншинос   аз   он	
ҷ ӣ
далолат   мекунад,   ки   он   кас   дар   илми   то ик   ҳам   мақоми   хоса   доранд.	
ҷ
Ҳоло   агарчанде   ба   сини   мубораки   84   даромадаанд,   ч   бо	
ӣ
баромадҳояшон дар «Оинаи  нилгун» барои тоза нигоҳ доштани  забони
ноби   то ик   аҳду   талош   доранд.   Ҳамин     талошҳояшонро   Президенти	
ҷ ӣ ҷ
нуқтасан и   кишварамон,   Пешвои   миллат   Эмомал   Раҳмон   дар
ҷ ӣ
амъомаде, ки дар толори Театри давлатии академии опера ва балети ба	
ҷ
номи   Садриддин   Айн  бахшида  ба   Иди  забон  баргузор  гардид,  махсус	
ӣ
таъкид карда, иброз доштанд, ки «Нисбат ба забон дилсўз буданро аз он
кас ёд гиред!»
  Б.   Камолиддинов   муаллифи   чандин   монография   ва   китобҳои
дарсие мебошад, ки на танҳо дар  умҳурии То икистон, балки берун аз	
Ҷ ҷ
он   низ   маъруф   гардидаанд.   Устод   дар   илми   забоншиносии   то ик	
ҷ
17 асосгузори равияи услубшинос  шинохта шудааст. Ҳамчунин, устод якеӣ
аз   мутахассисони   шинохтаи   соҳаи   синтаксис   ба   шумор   меравад.
Тағйироти   ба   пунктуатсия   вориднамудаи   ў   дар   ин   самти   забоншинос	
ӣ
ба   сифати   асос   қабул   шуда,   то   ҳол   дар   забони   то ик   ба   таври   васеъ	
ҷ ӣ
истифода бурда мешавад.
Доир   ба   нақши   калимасоз   дар   забони   то ик   дар   китоби	
ӣ ҷ ӣ
“Услубшинос ”-и  	
ӣ   устод   чунин   қайд   кардааст:   «Таркиби   луғавии
забон, ки бойгарии ҳар як забон аст, бо ду роҳ такмил меёбад: якум, аз
ҳисоби имкониятҳои дохил , пеш аз ҳама, усули калимасоз ; дуюм, бо	
ӣ ӣ
роҳи иқтибоси вожаҳо аз забонҳои дигар. Барои забон, аз  умла забони	
ҷ
то ик   низ,   манфиатбахшу   муҳим   роҳи   аввал,   яъне   усули   калимасоз ,	
ҷ ӣ ӣ
маҳсуб   мешавад,   зеро   ин   усул   имконияти   фаъолияти   забонро   бештар
месозад.   Аз   ин   ост,   ки   дар   асосҳои   дастурии   забони   то ик   ба   ин	
ҷ ҷ ӣ
манбаи инкишофи забон аҳамияти хосса дода мешавад» 
Бояд   зикр   намуд,ки   масъалаи   калимасоз   дар   баробари   дигар	
ӣ
масъалаҳои   мубрами   илми   забоншинос ,   бамонанди   луғатшинос ,	
ӣ ӣ
сарфу   наҳв   ва   услубшинос   тава уҳи   шоирону   нависандагон,	
ӣ ҷҷ
луғатнигорону   олимонро   ч   дар   гузашта   ва   ч   имр з   алб   намудааст.	
ӣ ӣ ӯ ҷ
Махсусан,   муаллифони   фарҳангномаҳо   дар   баробари   шарҳу   тавзеҳи
калимаву ибораҳо дар мавриди усули созмонёбии калимаҳо маълумоти
муътамад додаад. 
Гузашта   аз   ин   дар   луғатномаҳо   доир   ба   таърихи   пайдоиш   ва
мафҳуму   ба   кадом   вазифаи   дастур   корбаст   шудани   пешванду	
ӣ
пасвандҳои калимасоз тавзеҳоти муфассалро дучор шудан мумкин аст.
  Ба   қалами   профессор   Б.   Камолиддинов   беш   аз   200   корҳои   илм	
ӣ
таааллуқ   дорад.   Муҳимтарини   онҳо   монографияҳои     «Ҳаким   Карим:
мухтасаре   оид   ба   ҳаёт,   э одиёт   ва   услуби   адаб »,   «Услубшинос »,	
ҷ ӣ ӣ
18 «Муродифоти   синтаксис   ва   ҳусни   баён»,   «   Хусусияти   услубии   сарфуӣ
наҳви забони то ик », «Сухан аз баҳри дигарон гўянд», «Сухан гуфтию	
ҷ ӣ
дурр суфт . Ё рў ба рў бо микрофон», «Меъёри забони адаб  ва забони	
ӣ ӣ
матбуот»   ва   «Чанд   мушкили   гузоштан   ё   нагузоштани   аломати   вергул»
мебошанд.
 Аҳмади Дониш хеле хуб фармуда: «Баъд аз ву уд хайри одам  дар	
ҷ ӣ
илму   маърифат   бошад».   Устод,   ки   аз   рўи   гуфтаи   Сарвари   кишварамон
ғамхору дилсўзи забон мебошанд, аз пешрафти он меболанд ва ба касе,
ки   ба   одаи   илми   забоншинос   қадам   мениҳад,   бо   хайрхоҳ   назар	
ҷ ӣ ӣ
меафкананд   ва   ба   кори   ў   воқеъбинона   баҳо   дода,   дили   ўро   нисбат   ба
азми пешгирифтааш гарм месозанд. 
« Сухан аз баҳри дигарон г янд »	
ӯ  яке аз тадқиқтҳои бунёд  ва 	ӣ
ниҳоят пурарзишу мондагори доктори илмҳои филология , профессор 
Баҳриддин Камолиддинов ба ҳисоб меравад . Асари мазкур дар бораи 
нуқсонҳои забони аҳли матбуоти то ик буда , ду маротиба ба табъ 	
ҷ
расидааст . Нашри аввали асар соли 2001 дастраси хонандагон гардида [
ниг .: 5 ] , нашри дуюми он бо таҳриру иловаҳо соли 2015 ба чоп 
расидааст [ ниг .: 6 ] . Таълифоти мазкур аз  иҳати мазмуну мундари а 	
ҷ ҷ
идомаи мантиқии асари « Ҳар сухан чоеву ҳар нукта макоме дорад » -и 
академик М. Шакур  мебошад [ ниг .: 10 ] . Дар ёд дорам , ки ин 	
ӣ
нуктаро худи академик М. Шакури низ зимни яке аз ҳамоишҳои илмии 
« Устод Садриддин Айн  ва асолати забони то ик  » , ки ҳар сол бо 	
ӣ ҷ ӣ
ташаббуси профессор Б. Камолиддинов дар арафаи зодр зи Қаҳрамони 	
ӯ
То икистон С. Айн  дар факултети журналистикаи ДМТ доир мегардид	
ҷ ӣ
, таъкид намуда буданд [ ниг .: 8 , с . 58 ] .Ба андешаи мо ҳам асари « 
Ҳар сухан цоеву ҳар нукта макоме дорад » -и академик М. Шакур  ва 	
ӣ
ҳам асари « Сухан аз баҳри дигарон гўянд » -и профессор Б. 
19 Камолиддинов арзиши Б. Камолиддинов баланди илмиву амали доранд ,
аҳли матбуот ҳамдигарро пурра мегардонанд ва барои бартараф 
намудани нуқсонҳое , КИ забони аҳли матбуот ва дигар ВАО маъмул 
гардидаанд , хизмати босазо карда метавонанд . Бо ву уди ин асари ба ҷ
нуқсонҳои забони бахшидаи профессор Б. Камолиддинов аз « Ҳар сухан
цоеву ҳар нукта мақоме дорад » -и академик М. Шакур  аз ду  иҳат 
ӣ ҷ
фарқ мекунад : аввалан , дар асари академик Шакур   анбаи назари 	
ӣ ҷ
бартар  дорад . Дар « Сухан аз баҳри дигарон гўянд » баръакси инро 	
ӣ
мушоҳида кардан мумкин аст . Ба ибораи дигар , профессор Б. 
Камолиддинов дар таълифи асари ба нуқсонҳои забони аҳли матбуот 
бахшидаи худ ба  анбаи амалии масъала тава уҳи бештар зоҳир 	
ҷ ҷҷ
намудаанд . Сониян , дар асари M. Шакури мисолҳои ба таври умум  ва 	
ӣ
бидуни нишон додани сарчашма оварда шудаанд , профессор Б. 
Камолиддинов бошанд бо ҳар мисол сарчашмаи мушаххаси он , яъне 
нашрияи давр  , шумора , р зу моҳ ва соли чопи онро низ овардаанд 	
ӣ ӯ
[ ниг .: 8 , с . 58-59 ] . Албатта , таълифоти пурарзиши « Сухан аз баҳри 
дигарон гўянд » дарСухан аз баҳри дигарон гўянд » дар заминаи хушку 
холи ба ву уд наомадааст , зеро дар бораи забони матбуоти то ик устод 	
ҷ ҷ
Айн  ҳан з дар солҳои 20 - уми асри ХХ баъзе андешаҳо баён дошта 	
ӣ ӯ
буд [ ниг .: 1 , с . 196-198 ; 2 , с . 94 98 ] . Ё мақолаҳои донишманди 
шинохта Т. Зехни доир ба забони р зномаи « Овози то ик » [ ниг .: 3 , с .	
ӯ ҷ
96-99 ; 4 , с . 179 184 ] дар нимаи дуюми солҳои 20 - ум ба табъ 
расидаанд , аз аввалин паж ҳишҳои илми доир ба забони матбуот ба 	
ӯ
ҳисоб мераванд . Дар онҳо дар баробари вазъи забони р зномаи « Овози	
ӯ
точик » дар давоми фаъолияти ду ва чорсолаи он , ба забони оммаи 
мехнаткашон наздик кардани забони матбуот , бо  умлаҳои содаву 	
ҷ
ҳамафаҳм баён кардани матлаб , равону ширин баён кардани матлаб , ба
вучуд овардани истилоҳоти илмии ба завки хонандаи замон созгор ва ба
20 қонуни қоидаҳои забон муносиб , рох надодан ба вайронии услуби 
баён , сусистеъмол накардан аз унсурҳои забонҳои маҳалли дар р зномаӯ
, истифодаи дурдонаҳои забони зиндаи мардум дар таълифотҳое , ки 
барои р знома пешбин  гардидаанд , баъзе нуқсонҳои забони рузномаи 	
ӯ ӣ
« Овози ТОЦИК » низ баррас  гардидаанд Муҳаққиқ Н. Маъсум  низ 	
ӣ ӣ
дар таълифоти худ зимни баррасии масоили меъёрҳои луғавию 
гарамматики ва услубии забон тава уҳи аҳли қаламро ба истеъмоли 	
ҷҷ
дурусти воҳидҳои лугави ва унсурҳои грамматики  алб намуда буд [ ниг	
ҷ
.: 8 , с . 57 ] . Бо ин ҳама то дастраси хонандагон гардидани нашри якуми
таълифоти ба нуксонҳои забони аҳли матбуот бахшидаи профессор Б. 
Камолиддинов асари « Ҳар сухан  оеву ҳар нукта мақоме дорад » ягона 	
ҷ
тадқиқоти мукаммали илми дар ин самт ба ҳисоб мерафт . Аз ин р  бо 	
ӯ
боварии комил метавон гуфт , ки барои таълифи « Сухан аз баҳри 
дигарон гўянд » асари зикршудаи академик М. Шакур  ҳамчун замина 	
ӣ
хизмати босазо кардааст . Ба ин нукта на танҳо худи устод Б. 
Камолиддинов қоил буданд , балки дар суҳбатҳои хосаи аҳли кафедраи 
услубшиноси ва таҳрири адабии факултети журналистикаи ДМТ ҳо 
изҳори ақида намуда , дар ин лани замина саҳми академик М. Шакуриро
дар бартараф кад и331 нуқсонҳои забони аҳли қалам , ба хусус 
р зноманигорон муассир арзёб  мекарданд . Қабл аз он ки дар бораи « 	
ӯ ӣ
Сухан аз баҳри дигарон гуянд » изҳори андеша намоем , зикри чанд 
нуктаро , КИ ба таълифи ин асар боис гардидаанд , муҳим меҳисобем : 
аз овони донишчуйй ошно будан бо пешаи р зноманигор .Чунон КИ 	
ӯ ӣ
устод медонем , замони дар дониш й  чанд муддат мутасаддии 	
ҷӯ ӣ
р зномаи девории факултети фиология ва корманди нашрияи « Ба 	
ӯ
куллаҳои дониш » буданд . Аз ин р  пешаи р зноманигор  ба эшон 	
ӯ ӯ ӣ
бегона набуд ; фаъолият дар факултети журналистикаи ДМТ . Аз соли 
1993 устод дар факултети журналистикаи ДМТ кору фаъолият 
21 доштанд . Ба дониш ён аз фанҳои забони адабии Илова бар ин , яке a3 ҷӯ
самтҳои фаъолияти ИЛМИЮ тадқиқотии кафедраи услубшинос  ва 	
ӣ
таҳрири адаб  , ки устод муассиси он ба ҳисоб мерафтанду беш a3 16 	
ӣ
сол сарвариашро ба зимма доштанд , таҳқиқи забон ва услуби воситаҳои
ахбори омма мебошанд ; • ба зуди , оммави 25 из гардидани нуқсонҳои 
забони ВАО .
22 ХУЛОСА
Дар   араёни   навиштани   кори   курс   хулосае   ба   маён   омад,   киҷ ӣ
фаъолияти   забоншиносии     Баҳриддин   Камолиддинов   дар   ҳамаи
соҳаҳо   бисёр   арзиши   баланд   ва   васеъ   дошта   ,   диққати   хонандаро
низ   ба   худ   алб   мекунад.   Инро   мо   дар   китоби   дарс   таълиф	
ҷ ӣ
кардани устод доир ба забон низ мушоҳида карда метавонем. Барои
омухтани кору фаъолияти устод аввало ман бо ҳаёту э одиёти онҳо	
ҷ
шинос   шуда,   маьлумотхо   низ   усту   кардам   ва   онро   р и   варақ	
ҷ ҷӯ ӯ
овардам. 
Профессор Баҳриддин Камолиддинов зиндагии пурбаракати хешро
вақфи ҳифзи эътибор ва сафову покизагии забони то ик  медонистанд.	
ҷ ӣ
Дарсҳои эшон, суҳбатҳо ва хитобаҳои мавсуф дар ин мавз ъ фаротар аз	
ӯ
ҳадди як суханронии од , балки як саҳнаи омехта аз илму ҳунар буд, ки	
ӣ
мухотабро ҳаргиз бетараф ва бетафовут намегузошт.
Нафаре,   ки   на   фақат   устод,   балки   ҳар   шогирд   падари   маънавияш
мехонд.
Нафаре,   ки   на   фақат   олим,   балки   барои   ҳар   корафтода   қомуси
зиндаеро мемонд.
Нафаре,   ки   на   фақат   ом згор,   балки   сарсупурда   ва   онфидои	
ӯ ҷ
миллат буд.
Профессор Баҳриддин Камолиддиновро соли дувуми дониш й  ба	
ҷӯ ӣ
мо ошно карданд: « - Мудири кафедраи услубшинос  ва таҳрири адаб	
ӣ ӣ
– профессор Баҳриддин Камолиддинов ба шумо усули навиштани кори
курсиро хоҳанд ом зонд…»	
ӯ
23 Ва   ом зонданд…   Ҳам   аз   илм   гуфтанду   ҳам   аз   ҳилм.   Балки   худӯ
намунаи бар астае дар ин ду  ода буда, ки дарсҳояшон барои шогирдон	
ҷ ҷ
вақту соати мушаххасе надошта. Ҳар вақту дар ҳар маврид  ба суроғаш
омадан   табассуми   ба   чеҳраи   нуронияшон   зебанда   нақши   хотир
мегардид.
Устоди   гиром   бо   ёду   иштиёқи   забони   модар   нафас   мекашиданд	
ӣ ӣ
ва   дилашон   ба   шеваи   он   метапид.   Равонашон   саршори   раҳмати
Парвардигор ва идомаи зиндагонияшон дар матну батни забони то ик	
ҷ ӣ
овидона бод.	
ҷ
24                              АДАБИЁТИ  ИСТИФОДАШУДА:
1.   Бахриддин   Камолиддинов     “ Морф ологияи   забони   тоҷ ик ӣ” .
Нашриёти   давлатии   Тоҷикистон   шӯъбаи   таълими   Педагогӣ.
Сталинобод -1941. - 66 саҳ.
1. Бахриддин   Камолиддинов,   Синтак сиси     м у х тасари   забони
тоҷ ик ӣ . – Сталинобод, 1942. – 56 с.
2. Бахриддин Камолиддинов:   Як е аз нах у стин забонш иносони    
тоҷ ик   // Номаҳо аз фронт. – Душанбе , 1985. – С. 37- 44.
3. Ҳусни баён, Душанбе, 1989;
4. Китоби   дарсӣ   барои   синфҳои   10   –   11   (бо   шарик   таълиф),
Душанбе, 1995;
5. Сухан аз баҳри дигарон гўянд, Душанбе, 2001;
6. Масъалаҳои баҳсноки наҳви забони тоҷикӣ, Душанбе 2003;
7. Сухандонон сухан санҷида гўянд, Душанбе, 2005;
8. Забони тоҷикӣ. Китоби дарсӣ барои синфи 11, Душанбе, 2007.
9. Умри шеваҳо кўтоҳ аст: Мусоҳибаи З. Нур бо доктори илмҳои
филология,   профессор   Баҳриддин   Камолиддинов   //   Фараж.   –
2017. – 11 октябр.
10. Забон   ҳукми   бузургонро   намепазирад:   Суҳбати
хабарнигор   Зоҳири   Сайфулло   бо   забоншинос   Баҳриддин
Камолиддинов // Фараж. – 2016. – 5 октябр.
25 11. Аҳли   матбуот   мардуми   тақлидкаранд:   Профессор
Бахриддин   Камолиддинов   роҷеъ   ба   ҳолати   забони   имрўзаи
тоҷикӣ // Рўзгор. – 2013. – 30 декабр.
12. Забон   масъулият   мехоҳад.   [Як   чанд   сухан   дар   бораи
забони   модарӣ]   мусоҳиб   Ниёзова   Шаҳло.]   //   Тоҷикистон.   –
2006. – 20 июл. 
13. Услуби   бадеии   забон:   [Истифодаи     вожаҳои   луғавию
грамматикӣ   дар   адабиёти   бадеи]   //   Адаб.   –   1994.   -     №   9   –   10.
Саҳ.17 – 21.
14. Имконияти   услубии   аъзоҳои   ҷумла:   [Таълими   забон]   //
Маърифат. – 1991. - № 2. – Саҳ. 19 - 26.
15. Пайвандаки,   ки   дар   охири   ҷумлаи   пайрави   замон   //
Маърифати омўзгор. – 2018. - № 7 . – С. 48 – 50.
16. Сухан   монда   аз   ў   ёдгор:   /   Ба   ёди   профессор   Додоҷон
Тоҷиев \ бо расмаш. // Омўзгор. – 1990. – 27 март. – саҳ 4.
17. Сухан   санҷида   гўянд:   [Дар   бобати     истифодаи   воҳидҳои
фразеологӣ ва таркибҳои феълӣ дар асарҳои бадеӣ ва забони
матбуот]. Садои Шарқ. – 1980, № 12. Саҳ. 113 – 118. 
18. www.wekopedia.tj     
19. http    ://    www    .   foxitsoftware    .   com   
20. www    .   persianacademy    .   ir    /   UserFiles    /   Image    /   naame    09.    pdf   
21. www    .   persianacademy    .   ir    /   UserFiles    /   Image    /   naame    05.    pdf   
26 ЛОИ Ҳ АИ К ОРИ  К УРС Ӣ  
Филология ва таълими забон: таълими забони то ҷ ик ӣ   донишҷӯи  
курси 2 _________________________________________________________  
1. Дар мавз ӯ и «Таърихи забоншиносии то ҷ ик».
СУПОРИШ
Номи мавзӯъ: _________________________________________________ 
_________________________________________________________________
27 2. Маълумоти асосӣ: ___________________________________________
_________________________________________________________________
_________________________________________________________________
3. Адабиёт:____________________________________________________
_________________________________________________________________
_________________________________________________________________
_________________________________________________________________
_________________________________________________________________
4. Сохтори парванда: _______________________________________________
_________________________________________________________________
_________________________________________________________________
5. Супориш ва дастурҳои иловагӣ: ___________________________________
_________________________________________________________________
_________________________________________________________________
6. Нақшаи кори курс ва нақшаи дифоъ: 
1 2 3 4 5 6
1. Аз фанни «Таърихи забоншиносии то ҷ ик»
аз _______________________________________________________
___________________________________________________________
28 Барраси ва баҳодиҳии кори курсие, ки аз рӯи мавзӯъ навишта 
шудааст, аз ҷониби роҳбар 
___________________________________________________________________________
___________________________________________________________________________
___________________________________________________________________________
___________________________________________________________________________
___________________________________________________________________________
___________________________________________________________________________
___________________________________________________________________________
___________________________________________________________________________
___________________________________________________________________________
___________________________________________________________________________
___________________________________________________________________________
___________________________________________________________________________
___________________________________________________________________________
_______________
Аз р ӯ и графики му қ арраршуда ва сифат мувофи қ и талаб и ҷ ро 
карда мешавад 
Хол барои бақайдгирӣ             _______             хол (максимал - 40 хол) 
Хол барои гузориши дифоъ       _______          хол (максимал - 30 хол) 
Хол барои ҷавобҳо ба саволҳо     ______          хол (максимал - 30 хол) 
Ҳамагӣ   _______             хол (максимал - 100 хол) 
Ин кори курсӣ баҳои   “_______”  дода шуд. 
               Роҳбари илмӣ:  _______      Г . А даш у ллоева
29