Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 65.7KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Дипломные работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Фарҳанги Ҷаҳонгирӣ ҳамчун манбаи эронӣ-форсӣ

Купить
Фарҳанги аҳонгир ҳамчун манбаи эрон -форсҶ ӣ ӣ ӣ Нақша: Муқаддима Қисми асос ӣ БОБИ 1 Шароити табии ва ахолии Эрони кадим 1.1 Сарчашмаҳо оид ба таърихи Эрони бостон. 1.2. Давлати Элам 1.3. Ҳолати ВАО ФАСЛИ II Фарҳанги аҳонгир ҳамчун манбаи эрон -форс Ҷ ӣ ӣ ӣ 2.1 Империяи Ҳахоманишиҳо 2.2 Давлати Ҳахоманишиҳо дар давраи подшоҳии Дориюши I (522-486 пеш аз милод). 2.3 Фарҳанги давлати Ҳахоманишиҳо. Хулоса Adabiyoti istifoda burda shuda 1 Қисми асосӣ Қисми зиёди Эрони марказ , қисми зиёди Эрони шарқ тадри ан биёбон ӣ ӣ ҷ шуда, баъзеи онҳо ба биёбонҳои хушк табдил ёфтанд. Чорводории кучманчй хукмрон буд, вале парвариши шутурхои дукахра (шутурхои бохтарй) роли махсус бозид. Ин шутурхо эр.ав. Он дар ҳазораи аввал дар Ашшур, гарчанде шумораи кам пайдо шудааст. Хочагихо дар канори Эрон вокеъ гардидаанд, ки заминро бо оби дарьё обьёрй кардан мумкин аст. Дар Осиёи Миёна бар хилофи Эрон пасткуххо пахн шудаанд Вале азхуд кардани Амударё назар ба тасарруфи Дачла, Фроту Нил душвортар буд ва обьёрй хеле дертар (танхо дар хазораи якуми пеш аз милод) огоз ёфт. Марказхои кадимтарини маданияти зироаткорй на дар сохили бахри Арал, балки хеле дуртар аз чануб, дар районхои бо Эрон хамсархад (дар территорияи Узбекистони хозира) пайдо шудаанд. Бостоншиносон дарёфтанд, ки эр.ав. аву гандум ва устухонҳои ҳайвоноти Ҷ хонаг ба ҳазораи 5 пеш аз милод тааллуқ доранд, аммо шикор ва моҳидор ӣ ӣ то ҳол дар ҳавзаи Амударё ҳукмфармост. Эрон як кишвари континентал буда, к ҳҳои васеъ ва биёбонҳои зиёд ӣ ӯ дорад. Дар ин чо водихо ва доманакуххои барои кишт мувофик бисьёранд. Дар шимол ба системаи кухи Элбурс куххои Туркман ва Хуросон хамрох мешаванд. Дар ғарб ва ануб бо к ҳҳои Загрос ва ануби Эрон ҳамсарҳад аст. ҷ ӯ ҷ Дар водихои Корун ва Керха дар чануби гарбии Эрон (Хузистон) заминхои серхосил мавчуданд. Ахолии. Муайян кардани таркиби кадимии Эрон ва Осиёи Миёна хеле мушкил аст. Факат як чизро бо боварии комил гуфтан мумкин аст, ки эр.ав. То ҳазораи дуюм ин забонҳо ба забонҳои семит ё ҳиндуаврупо шабоҳат ӣ ӣ надоштанд. Яке аз забонҳое, ки ба мо маълум аст, элом аст, ки дар анубу ӣ ҷ ғарби Эрон бартарият дошт, аммо дар замонҳои қадим элом метавонад ба ӣ шарқ ва шимолу шарқ дуру наздик паҳн шуда бошад. 2 Танҳо er.av. Дар хазораи дуюм, махсусан дар хазораи I манзараи этногенез равшантар гардид. Дар адабиёти илмии замони ш рав қабилаҳоиӯ ӣ ҳинду эрон дар Осиёи Миёна ва Эрон пайдо шудаанд. Тахмин меравад, ки ӣ онҳо аз шимол омадаанд. Аммо ақидаҳои тозае ву уд доранд, ки ақидае, ки ҷ забонҳои эрон аз шимол ба ануб омадаанд, беасос аст, яъне фарзияҳо ӣ ҷ ву уд доранд, ки забонҳои эрон дар Хали и Форс г иши дар доранд. ҷ ӣ ҷ ӯ ӣ 3 БОБИ I Шароити табий ва ахолии Эрони кадим 1.1 Сарчашмаҳо оид ба таърихи Эрони бостон Шароити табий. Дар шарки Байнаннахристон доманаи пахновари Эрон вокеъ аст, ки онро пуштахо ихота кардаанд. Эронро қаторк ҳҳои Загрос азӯ ҳавзаҳои Да ла ва Фрот удо мекунанд. Дар шимол қаторк ҳҳои Элбурс қад- ҷ ҷ ӯ қади соҳили анубии баҳри Хазар мегузарад, дар ҳоле ки к ҳҳои Копетдоғ ва ҷ ӯ Помир дар шимолу ғарб марзи байни Эрон ва Осиёи Марказиро ташкил медиҳанд. Қисми зиёди Эрони марказ , қисми зиёди Эрони шарқ тадри ан биёбон ӣ ӣ ҷ шуда, баъзеи онҳо ба биёбонҳои хушк табдил ёфтанд. Чорводории кучманчй хукмрон буд, вале парвариши шутурхои дукахра (шутурхои бохтарй) роли махсус бозид. Ин шутурхо эр.ав. Он дар ҳазораи аввал дар Ашшур, гарчанде шумораи кам пайдо шудааст. Хочагихо дар канори Эрон вокеъ гардидаанд, ки заминро бо оби дарьё обьёрй кардан мумкин аст. Дар Осиёи Миёна бар хилофи Эрон пасткуххо пахн шудаанд Вале азхуд кардани Амударё назар ба тасарруфи Дачла, Фроту Нил душвортар буд ва обьёрй хеле дертар (танхо дар хазораи якуми пеш аз милод) огоз ёфт. Марказхои кадимтарини маданияти зироаткорй на дар сохили бахри Арал, балки хеле дуртар аз чануб, дар районхои бо Эрон хамсархад (дар территорияи Узбекистони хозира) пайдо шудаанд. Бостоншиносон дарёфтанд, ки эр.ав. аву гандум ва устухонҳои ҳайвоноти Ҷ хонаг ба ҳазораи 5 пеш аз милод тааллуқ доранд, аммо шикор ва моҳидор ӣ ӣ то ҳол дар ҳавзаи Амударё ҳукмфармост. Эрон як кишвари континентал буда, к ҳҳои васеъ ва биёбонҳои зиёд ӣ ӯ дорад. Дар ин чо водихо ва доманакуххои барои кишт мувофик бисьёранд. Дар шимол ба системаи кухи Элбурс куххои Туркман ва Хуросон хамрох мешаванд. Дар ғарб ва ануб бо к ҳҳои Загрос ва ануби Эрон ҳамсарҳад аст. ҷ ӯ ҷ 4 Дар водихои Корун ва Керха дар чануби гарбии Эрон (Хузистон) заминхои серхосил мавчуданд. Ахолии. Муайян кардани таркиби кадимии Эрон ва Осиёи Миёна хеле мушкил аст. Факат як чизро бо боварии комил гуфтан мумкин аст, ки эр.ав. То ҳазораи дуюм ин забонҳо ба забонҳои семит ё ҳиндуаврупо шабоҳатӣ ӣ надоштанд. Яке аз забонҳое, ки ба мо маълум аст, элом аст, ки дар анубу ӣ ҷ ғарби Эрон бартарият дошт, аммо дар замонҳои қадим элом метавонад ба ӣ шарқ ва шимолу шарқ дуру наздик паҳн шуда бошад. Танҳо er.av. Дар хазораи дуюм, махсусан дар хазораи I манзараи этногенез равшантар гардид. Дар адабиёти илмии замони ш рав қабилаҳои ӯ ӣ ҳинду эрон дар Осиёи Миёна ва Эрон пайдо шудаанд. Тахмин меравад, ки ӣ онҳо аз шимол омадаанд. Аммо ақидаҳои тозае ву уд доранд, ки ақидае, ки ҷ забонҳои эрон аз шимол ба ануб омадаанд, беасос аст, яъне фарзияҳо ӣ ҷ ву уд доранд, ки забонҳои эрон дар Хали и Форс г иши дар доранд. ҷ ӣ ҷ ӯ ӣ Эр.ав. Дар ибтидои ҳазораи аввал дар ғарби Эрон қабилаҳои эронизабон зиндаг мекарданд. Инро ономастика ва топонимикаи чанд минтаха, ки аз ӣ солноманависони Ашур ба мо расидаанд, исбот мекунад. Мавқеъҳои давраи мезолит ва неолит дар Эрон, бозёфтҳои бостоншинос , сафол , ёдгориҳои ӣ ӣ қабатҳои аввали шаҳри Суза, му ассамаҳои пурҳашамате, ки аз харобаҳои ҷ пойтахти Эрон Суза, Экбатана, Пасаргад ёфт шудаанд, рельефҳои санг , ӣ авоҳирот аз металлҳои қиматбаҳо ва ринстонҳо, харби-хонда ва омухт. ҷ Донишмандони аврупо .де Марго ва Гришман бо ом зиши харобаҳои ин ӣ Ҷ ӯ шаҳрҳои бостон дар эроншинос саҳми муҳим гузоштаанд. ӣ ӣ Эр. ав. Дар хазораи 7—6 пеш аз милод кабилахои мукимй ва чорводор дар Эрони Гарби ба зироаткорй машгул буданд. Дар ҳазораи VI-V дар дигар манотиқи Эрон паҳн шудааст. Эр. ав. Дар ибтидои њазораи сеюм дар љануби ѓарби Эрон аввалин иттињоди давлатии Эламту («кишвар» дар Бобулї ва Ашшурї) ё Элам ташкил ёфт. Элам дар водиҳои дарёҳои Корун ва Керха 5 ойгир аст, ки Байнаннаҳра ва шимолу шарқи Эронро мепайвандад. Шаҳриҷ Суза пойтахт гардид. Сарчашмаҳо. Яке аз сарчашмахои таърихи Мидия ва Эрон асари муаллифони Юнон мебошад. Таърихи Геродот (асри V пеш аз милод), Фукидид (асри V пеш аз милод), «Таърихи Юнон»-и Ксенофонт, китоби ёддоштхои у «Анабасис», «Китобхонаи таърихии Диодори Сицилия» аз таърихи кадими форси бой буда, маълумоти сиёси, ичтимои, харби ва дипломати медихад. Мо аз иктисодиёт ва муносибатхои ичтимоии Эрон ва Осиёи Миёна асосан аз ёдгорихои археологи маълумот мегирем. Дар қабатҳои аввали «Авесто» асари маъруфи дин дар Эрон аксҳои замони гузаштаи дур маҳфуз ӣ аст. Факат аз замони Элам як архиви томи хуччатхои гуногун ба мо расидааст. Эр.ав. Аз асри 6 cap карда, катибахои Хахоманишихо пайдо шуданд. Асархои Геродот, Ктесий ва дигар нависандагони кадим ба халли бисьёр масъалахо ёрй мерасонанд. Фарҳангҳои то ик -форс ё Фарҳангнигор — як риштаи басо муҳими ҷ ӣ ӣ ӣ забоншиносии то ик буда, таҳлил ва баррасии он яке аз василаҳои асосии ҷ паж ҳиш ва таҳқиқи бахши вожагони забон маҳсуб мешавад. Ҳадафи асосии ӯ чунин таҳқиқот таҳияи феҳристи мукаммали фарҳангҳои то ик -форс , ҷ ӣ ӣ тартиб додани ма м и умумии баргаҳои хатт ва компютерии вожагон ва ҷ ӯ ӣ таркибҳои дар ин фарҳангҳо сабтшуда, баррасии илмии усулҳои фарҳангнавис , таҳия ва нашри матни интиқодии фарҳангҳои пешин, бунёди ӣ як маркази умумии таҳқиқи муқоисавии фарҳангҳо ва дар ниҳоят, дар асоси ин фарҳангҳо таҳия намудани як фарҳанги мукаммали вожагони тамоми минтақаҳои интишори забон мебошад. Таърихи фарҳангнигории то ик -форс ҷ ӣ ӣ 6 Муҳаққиқони забоншинос марҳилаҳои таърихи фарҳангнигории то ик -ҷ ӣ форсиро ба таври шарт ба марҳилаҳои тоислом ва баъдиислом удо ӣ ӣ ӣ ҷ менамоянд. Аз давраи тоисломии фарҳангнигории то ик ба ғайр аз чанд ҷ намуна, аз қабили «Фарҳанги оим-евак» (Frahang-i oim-evak), «Фарҳанги паҳлавик» (Frahang-i pahlavik) дигар осоре ба дасти мо нарасидааст, ки дар асоси онҳо оид ба сатҳи фарҳангнигор дар як давраи тақрибан ӣ якунимҳазорсолаи таърихи забон ба таври муфассал қазоват намоем. Дар «Фарҳанги оим-евак», ки бо ҳуруфоти авесто ва паҳлав таҳия шудааст, ӣ ӣ калимаву вожаҳои авесто ба забони паҳлав шарҳ ёфта ва дар «Фарҳанги ӣ ӣ паҳлавик» бошад, идеограммаҳои забони форсии миёна (паҳлав ) тафсир ӣ шудаанд. Бояд гуфт, ки фарҳангнавис барои матнҳои бостон , махсусан ӣ ӣ матнҳои динии зардушт баъдан ҳам идома ёфта, нусхаҳои ин гуна ӣ фарҳангҳо дар марказҳои эроншиносии дунё маҳфузанд. Замони ав у густариши фарҳангнигор ба давраи навини таърихи забон, ҷ ӣ ки бо номи форсии нав ё форсии дар машҳур аст, рост меояд. Тавре ки ӣ маълум аст, аз асри XI сар карда ба забони то икиву форсиву дар ҷ ӣ фарҳангҳои сершуморе, аз қабили «Луғати фурс»-и Асадии Т с , «Фарҳанги ӯ ӣ аҳонгир »-и Ҳусайни Ин у, «Баҳори А ам»-и Рой Текчанди Баҳор, Ҷ ӣ ҷ ҷ «Фарҳангнома»-и Ҳусайни Вафо , «Фарҳанги Рашид »-и Абдуррашиди ӣ ӣ Таттав , «Бурҳони қотеъ»-и Муҳамадҳусайни Халафи Табрез , ӣ ӣ «Ғиёсуллуғот»-и Муҳаммади Ғиёсуддин, «Чароғи ҳидоят»-и Алихони Орзу ва даҳҳо луғатномаҳои дигар таҳия ва тадвин шудааст. Устод Саид Нафис дар мақолаи «Фарҳангҳои форс » феҳристи ӣ ӣ фарҳангҳои форсиро овардааст, ки он 202 луғат (китоб)-ро дар бар мегирад ва қисме аз онҳо то замони мо нарасидааст. Дар «Луғатномаи Деҳхудо» шумораи ин фарҳангҳо 250 китоб нишон дода шудааст. Муҳаққиқон ин давраро ба таври кулл ба ду марҳила – марҳилаи ӣ фарҳангнигории минтақаи Хуросон (асрҳои X-XV) ва давраи луғатсоз дар ӣ сарзамини Ҳиндустон (асрҳои XVI-XIX) удо кардаанд.[3] Ба ин даврабанд ҷ ӣ 7 бояд як марҳилаи дигар - марҳилаи фарҳангнигории замони муосир (асрҳои XX-XXI) низ илова шавад, зеро ин марҳилаест, ки дар фарҳангнигории то ик -форс таҳаввулоти амиқе рух дод ва он имр з бояд аз онибиҷ ӣ ӣ ӯ ҷ муҳаққиқон ба таври алоҳида мавриди баррасии амиқи илм қарор гирад. ӣ Қадимтарин луғати тафсир , ки то замони мо маҳфуз мондааст, «Луғати ӣ фурс»-и Асадии Т с (асри XI) мебошад. «Луғати фурс» тафсири калимаҳои ӯ ӣ нодиреро, ки дар осори шоирони Осиёи Миёна ва қисми шарқии Хуросони асри X ва ибтидои асри XI вомех ранд, фаро мегирад. Ин калимаҳо бо ӯ намунаҳо аз ашъори Р дак , Дақиқ , Фирдавс , Унсур , Фаррух ва дигарон ӯ ӣ ӣ ӣ ӣ ӣ оварда шудаанд. Дар фарҳангҳои баъдина аз осори Хоқон , Низом , Саъд ӣ ӣ ӣ ва дигарон низ шоҳид оварда шудааст. Ба ин тариқ, фарҳангҳо тадри ан ҷ ташаккулу такомул ёфта, забони то ик - форсиро дар тамоми қаламрави ҷ ӣ интишори ин забон дар бар гирифтаанд. Метавон гуфт, ки фарҳангҳои то асри XV таълифшуда дар минтақаи Осиёи Миёна ва Хуросону Эрон идомаи мантиқии ҳамин «Луғати фурс»-и Асадии Т с мебошанд. ӯ ӣ Дар асри XV ва махсусан дар асри XVI баъд аз барқарории давлати темуриёни Ҳинд ва интишори забони то ик -форс дар ин сарзамин маркази ҷ ӣ ӣ илми фарҳангнигории то ику форс низ ба ин кишвари паҳновар интиқол ёфт. ҷ Дар асрҳои XV–XVII дар Ҳиндустон фарҳангҳои машҳуре мисли «Шарафномаи Муняр »-и Иброҳим Қавоми Форуқ (асри XV), ӣ ӣ «Туҳфатуссаодат»-и Зиёуддини Муҳаммад (асри XVI), «Муаййидулфузало»- и Муҳаммад ибни Лоди Деҳлав (1519), «Мадорулафозил»-и Файз ибни ӣ Асадулуламо (1593), «Фарҳанги аҳонгир »-и Ҳусайни Ин у (1608), Ҷ ӣ ҷ «Бурҳони қотеъ»-и Муҳаммадҳусайн ибни Халафи Табрез (1652), ӣ «Фарҳанги Рашид »-и Абдуррашиди Таттав (1654) ва дигарон таълиф ӣ ӣ ёфтаанд. Дар садаҳои XVIII-XIX дар минтақаҳои форсизабон фарҳангу луғатномаҳои зиёде таҳия шудаанд, ки намоёнтарину муҳимтарини онҳо «Баҳори А ам»-и Рой Текчанди Баҳор (1739), «Сиро уллуғот» ва «Чароғи ҷ ҷ ҳидоят»-и Сиро иддин Алихони Орзу (миёнаҳои асри XVIII), «Ҳафт ҷ 8 қулзум»-и Ғозиуддин Ҳайдар (1818), «Ғиёсуллуғот»-и Муҳаммад Ғиёсиддин (1827), «Фарҳанги Онандро »-и Муҳаммади Подшоҳ (1888) мебошанд.4 [4]ҷ Ошноии эрониён бо фарҳангу дастовардҳои илм ва фарҳангу ӣ тамаддуни аврупоиён ва нуфузи сиёсию и тимоии аҳони Ғарб дар ҷ ҷ фарҳангнигории анъанавии эрониёни садаи ХХ низ дигаргуниҳои идд ба ҷ ӣ ву уд овард. Вуруди ҳазорон мафҳум ва луғоту истилоҳоти нав аз забонҳои ҷ пешрафтаи дунё дар ҳаёти и тимоию сиёс ва зиндагии р змарраи мардуми ҷ ӣ ӯ Эрон аз соҳибони забони форсии муосир тақозо мекард, ки барои онҳо муодиле пайдо кунанд ва ё дар луғатномаҳое онҳоро амъ оварда ба мардум ҷ тақдим намоянд. Бинобар ин дар луғатсоз низ марҳилаи нав оғоз шуд ва ӣ чандин фарҳангномаҳои муътабар таҳия ва тадвин гардид. Аз луғатномаҳои тафсирии Эрони муосир, ки дар луғатнависии то ик ва хосатан дар фарҳанги ҷ ҳозир таъсири худро гузоштаанд, инҳо мебошанд: «Фарҳанги Нафис » ва ё «Фарнудсор», таълифи Алиакбари Нафис , ӣ ӣ фарҳанги тафсириест, ки солҳои 1899-1924 таълиф гардида, 158431 моддаи луғавиро дар бар мегирад, ки аз он 58879-тоаш форс ва 99552-тоаш арабист. ӣ бештар... «Луғатнома»-и Алиакбари Деҳхудо - фарҳанги бисёр илдаи ҷ энсиклопед ва аввалин фарҳанги омеест, ки калима ва истилоҳоти соҳаҳои ӣ ҷ гуногунро фаро мегирад. «Фарҳанги Амид», таълифи Ҳасани Амид, фарҳанги тафсириест, ки зиёда аз 25 ҳазор калимаро дар бар мегирад. «Фарҳанги форс », таълифи доктор Муҳаммади Муин луғати тафсир ӣ ӣ мебошад, ки солҳои 1963-1973 дар 6 илд ба табъ расидааст. ҷ Вале пешрафтҳои илм ва фарҳангии солҳои охир зарурати таҳия ва ӣ тадвини як фарҳанги омеи забони форс мутобиқ ба ниёзмандиҳои р зро ба ҷ ӣ ӯ миён овард. Аз ин р «Интишороти сухан» кори таълиф ва чопи як фарҳанги ӯ 9 муътабареро бо номи «Фарҳанги бузурги сухан» оғоз намуд ва тайи солҳои 1995-2003 он дар 8 илд аз чоп баромад.ҷ Фарҳангҳои тафсирии забони то ик дар замони ш рав нисбат ба ҷ ӣ ӯ ӣ луғатҳои дузабонаи рус -то ик ва то ик -рус таърих ва умри к тоҳтаре ӣ ҷ ӣ ҷ ӣ ӣ ӯ доранд. Тавре ки медонем, нахустин к шиш барои сохтани чунин фарҳанг ӯ ҳан з солҳои 30-юм аз ониби устод С. Айн оғоз гардида буд. соли 1938 ӯ ҷ ӣ Ӯ нусхаи дастнависи фарҳангро барои таҳрир ба академик Е. Э. Бертелс фиристода буд. Бо сабабҳои гуногун ва шояд ба сабаби оғози анги Бузурги Ҷ Ватан нусхаи он, ки барои чоп ба Нашриёти Давлатии То икистон ӣ ҷ фиристода шуда буд, аз байн рафтааст. Нусхаи дуюми ба ҳуруфоти лотин ӣ баргардоншудаи он соли 1944 аз ониби Абдусалом Деҳот ва Я. Калонтаров ҷ ӣ ошкор гардид. Ин фарҳанг бо такмилу иловаҳо аз осори устод аз тарафи Ҳ. Рауфзода ва Р. Ҳошим мутобиқи усулҳои вожашиносии нав таҳия гардида, соли 1976 ба сурати илди алоҳидаи Куллиёт, ба муносибати 100-солагии ҷ устод С. Айн ба чоп расид. Фарҳанги мазкур «Луғати нимтафсилии то ик ӣ ҷ ӣ барои забони адабии то ик» ном дошта, беш аз 11000 вожаро фаро мегирад. ҷ 1.2. Давлати Элам Элам. Эломиён, ки дар боло дар бораи халкхои Эрон борхо зикр шуда буданд, бори аввал ба сахнаи таърих баромаданд. Мамлакати Элам ду дарьёи ба халичи Форс чорйшаванда — хавзахои дарьёхои Керха ва Каруна ва дар шимол музофоти кухии Анчонро ишгол кард. Пойтахти Элам дар дашти Суза (наздикии Керхи) вокеъ буд. Бостоншиносон дар ин чо ёдгорихои давраи энеолит (асрхои IV—III пеш аз милод), махсусан кулолхои аз чихати баде баланд, ороиши зинат ёфтаанд. Бояд гуфт, ки Элам дар давоми тамоми таърихи худ дар байни Ду дарьё алокаи мустахкам дошт ва ин алока ба иктисодиёт ва маданияти он таъсир расонд. Инчунин ибратбахш аст, ки низоми навини беназире, ки дар Элам ба ву уд омадааст, аз ониби mixhat er.av қабул шудааст. Дар ҳазорсолаи сеюм ҷ ҷ фишурда шуд. Дар ибтидо матнҳои мехҳо ба забони аккад навишта шуда ӣ 10 буданд, эр.ав. Дар њазораи дуюм ба забони эломї навиштани он сар шуд. Муносибатхои сиёсии Элам бо мамлакатхои байни ду дарьё хеле тагьир ёфтанд. Элам гох-гох ба Аккад (асри XXIII пеш аз милод) ва Шумер (дар давраи сулолаи III Ур — дар асри XXI пеш аз милод) вобаста буд. Аммо акси ҳол буд ва подшоҳони Элом аз заъфи лашкарҳои ғарб истифода бурда, баӣ онҳо ҳамла карданд. Масалан, дар асрхои XX—XVIII пеш аз милод, дар давраи парокандагй ва чанги гражданй дар хавзахои Элам, Дачла ва Фрот тахти назорати худро мукаррар кард. Эр.ав. Дар њазораи дуюм Эламиён аз нав ба вуљуд омада, ба Бобул њуљум карданд. Муносибатҳои и тимоии Элам ба муносибатҳои ду дарёи ҳамсоя монанд ҷ буданд. Вале дар баробари ин, албатта, хусусиятхои махаллй низ мавчуданд. Дар шароити омеаи синф боқимондаҳои матриархҳои гуногун назар ба ҷ ӣ байни ду дарё дарозтар нигоҳ дошта мешаванд, ки ин вазъияти яксони Мисри қадимро ба хотир меорад. Масалан, замин комилан азони занон буд. Тартиби мушаххаси меросгирии тахт низ намунав буда, тахт на аз падар ба писар, ӣ балки аз бародар ба бародар мегузарад (фратиарх ). ӣ Эр.ав. Дар асрхои VIII—VII дар байни Элам ва Ашшур чанги шадид ва шадид ба амал омад, ки он бо торумор кардани лашкари Ашшурбониён Суз анчом ёфт. Элам дигар мустақил набуд, аммо забони элом бо форс ва ӣ ӣ бобул ҳамзист. Ба се забон дастрас будани хатти Бехистун гувохи ин аст. ӣ Суқути Элом боиси пайдоиши халқҳои нав гардид, ин дафъа мидияҳо ва форсҳои гур ҳи забонҳои эрон . ӯ ӣ 1.3. Ҳолати ВАО Мед. ВАО дар шимолу ғарби Эрон ойгир буд. Қисмати ғарбии кишвар ҷ қаламрави к ҳи Загрос мебошад, ки баъдтар Атропатенаи Мидия номида ӯ мешавад. Дар шарқи Атропатена қисми ҳамвории Мидия ойгир аст. Эр. ав. ҷ 11 Дар њазораи 3 ва 2 дар ин мавзеъњо муњољирон ва чорводорон, ки ба забонњои касситї, кутї ва њуррї гап мезаданд, сукунат доштанд. Мувофики анъанаи юнонй давлати Мидияро шахсе бо номи Дейок барпо карда, уро подшох интихоб намуда, подшохй барпо намуд. Гуфта мешавад, ки бунёдгузори Экбатана (ҳоло Ҳамадон), пойтахти Медиа будааст.ӯ Экбатана дехаи оддй буда, Дейок онро ба калъаи мустах-кам табдил додааст, ки гирду атрофи онро якчанд девор ихота кардааст. Машҳуртарини Мидияҳо Киаксар (625-585 пеш аз милод), асосгузори Мидия мебошад. Вай аз хучуми скифхо ба тамоми Осиёи Кадим пурра истифода бурд, зеро он дар натичаи муборизаи Ашур ба мукобили Бобул ва Элам суст шуда буд. Ҳарчанд ки қисман аз ин амали қабилаҳои ангандаи ҷ шимол , гарчанде ки қаламрави худашон дар Мидия осеб дида бошад ҳам, ӣ Киаксар тавонист скифҳоро ором кунад ва ҳатто онҳоро ба хидмати худ мутеъ созад. Ашуриён Эламро торумор карда бошанд хам, аммо барои забт кардани он кувва ва кобилият надоштанд ва баъд Элам зери таъсири модияхо афтод. Киаксар бо бобили барқароршуда д ст пайдо кард. Нависандагони қадим ӯ ӣ бузургтарин дастоварди Киаксарро ташкили артиши муқаррар ба ои ӣ ҷ лашкари қабилаҳои қабл медонанд. ӣ Муборизаи зидди Ашур бо муваффакияти калон анчом ёфт. Киаксар эр.ав. Дар соли 612 вай пойтахти Ашшур — Ниневияро забт намуда, мероси Ашшуриёнро бо шохи Бобул Набупаласар мубодила кард. Кападокия, қисми зиёди Урарту ва қисмати шарқии Осиёи Хурд низ ба ҳайати Мидия дохил мешуд. Ин ба охир расидани густариши Мидияҳо ба ғарб буд. анг бо Лидия Ҷ барои Қиёқсар хеле душвор буд ва (миёнарави Бобул) бо давлати тавоно ва ӯ сарватманд, ки ти орати байни Шарқ ва аҳони Юнонро зери назорат дошт, ҷ ҷ 12 афзалтар донистааст. Мувофики ахду паймони Киаксар ва шохи Лидия Алиатт дарёи Галис сархади байни ду кишвар гардид. Писари Киаксар, охирин подшохи Мидия Астиаг бо подшохии Бобули Нав робитаи дустонаашро канда буд. Баҳсро шаҳраки наздимарз Ҳарронӣ барангехт, ки ҳарду ониб иддао доранд. Дар ҳоле ки мидияҳо дар ғарб ба ҷ муқобили шоҳи Бобул Набонидус ангҳои шадид мебурданд, Эрони ануб ҷ ҷ ӣ бар зидди Астиаг, салтанати Форс таҳти фармони шоҳи Мидия ш риш кард. ӯ Эр. ав. Дар давраи хукмронии Астиаг, ки аз соли 585 то 550 хукмронй мекард, Мидия ба давлати калону тавоно табдил ёфт. Дар айни замон Элам низ илова карда мешавад. Ба шуриш Каёфои II, ки аз сулолаи Хахоманишиён буд, мисли дигар хокимони Мидия унвони подшохй дошт. Ба гуфтаи Геродот (ки эҳтимолан ананаси боэътимодтарро истифода мебурд), Қаёфо набераи Астиаг буд (модараш). Њамчунин бояд дар назар дошт, ки мидияњо ва форсњо халќњои ба њам наздиканд. Муаллифони юнон баъзан ҳатто форсҳоро мидияҳо ӣ меноманд ва тасодуф нест, ки онҳо чунин мег янд. Забонҳо ва фарҳангҳои ӣ ӯ форсу мидия, ки аҳолии асосии Эронро ташкил медоданд, муштаракоти зиёд доштанд. Шуриши Кайхусрав Он соли 553 оғоз шуда, 3 сол давом кард. Дар ин мубориза Астиаг хеле фаъол буд, вале кор аз он сабаб халалдор шуд, ки як кисми армия дар Гарб ишгол карда шуда буд ва аз дарун хоинон меомаданд. Дар соли 550 Астиагро сарнагун карда, баъдтар куштанд (тибки маъхазхо Каёфо аз ин хабар надошт) ва мидияхо ба дасти форсхо тобеъ шуданд. 13 БОБИ II Фарҳанги аҳонгир ҳамчун манбаи эрон -форсҶ ӣ ӣ ӣ 2.1 Империяи Ҳахоманишиҳо Ташкили давлати Ҳахоманишиҳо. Дар натиљаи пирўзии Кайхусрав бар Астиёг давлати ќадими форсї таъсис ёфт ва (ба номи хонадони подшоњї, ки Ањмон барпо карда буд) давлати Њахоманишињо номида шуд. Ин давлат (то соли 330 пеш аз милод) зиёда аз ду аср умр ба cap бурдааст. Форсҳо, насли анубии эрониён, дар ин кишвар нақши калид доштанд. Мидияҳо дар ои ҷ ӣ ҷ дуюм буданд, ки аксари онҳо бо Қаёфо тарафдор мекарданд ва аз имтиёзҳои ӣ зиёд бархурдор буданд. Давлати Ҳахоманишиёни Эрон, ки аввалин империяи бузург дар таърихи аҳон буд, тақрибан 200 сол давом кард. Ба он Форс, ануби Юнон, ҷ ҷ Осиёи Марказ , шимоли Ҳиндустон ва Миср дохил мешуданд. ӣ Подшоҳи Бобил Набонид аз шикасти мидияҳо шод шуд, зеро бехатарии онҳо бо шикасти Ҳаррон, шаҳри муқаддаси Сино, худои моҳвора, ки дар Мидиён ҳукмрон мекард, таъмин карда шуд. Аммо таъсиси давлати нав ӣ аскарони гарбии Кайхусравро ба ташвиш овард, ки аз хучуми минбаъда тарсиданд. Ба мукобили шохи Форс иттифоки калон ташкил карда шуд, ки ба он на танхо хамсояхои наздики Эрон (шохигарии Бобули Нав, Лидия), балки Мисри дурдаст низ хамрох шуда буд. Аз Юнон низ кумак интизор аст. Ташкил ёфтани чунин иттиходи калони давлатхои гуногун (иттифоки зидди Ашурро ба хотир меорад) дар бораи мустахкам шудан ва инкишоф ёфтани муносибатхои байналхалкй дар чахони кадим шаходат медихад. Ҳунарманд дар ин кишвар хеле инкишоф ёфта, устохонаҳои рангубор ӣ махсусан машҳур буданд, ки дар ранг кардани пашм ва арғувони фил бо устохонаҳои финик рақобат мекарданд. ӣ 14 Дар давраи хукмронии шохони охирини Лидия — Алиятт ва Крез тараккиёти иктисодиёти мамлакат бо афзудани хокимияти сиёсй ба амал омад. Қисми зиёди Осиёи Хурд, аз умла колонияҳои соҳилии Юнон (ғайр азҷ Милет), зери ҳукмронии Лидия қарор гирифтанд. Кайхусрав ба мукобили Лидия баромад ва аскарони баргузидаи онхоро торумор кард. Кайхусрав аскарони шутурро ба анги Лидия, ки онҳоро ҷ намешинохтанд, фиристод. Пас аз он подшоҳи Форс ба пойтахти Лидия, Сардис ҳамла кард. Аз паси Лидия Бобул омад. Мо дар боло зикр кардем, ки салтанати Бобул дар натичаи низоъхои дохилй заиф гардид. Вай дигар аз мудофиаи тавонои худ бар зидди лашкари Кайхусрав истифода бурда наметавонист. Худи Қаёфо (дар катибаҳое, ки то ба мо расидаанд) гуфта буд: «Ман ба Бобул оромона даромадам» ва тамоми имтиёзҳои шаҳри муқаддасро тасдиқ намуда, ба худоёни он эҳтиром мегузоранд. Аз с йи дигар, Кайхусрав ӯ яҳудиёнеро, ки бесаброна мунтазири омадани буданд, мутақоид кард. ӯ Умеди ин халқи яҳуд , ки замоне аз ониби бобилиён ронда шуда буд, бар ӣ ҷ абас набуд. Қаёфо онҳоро аз асорати Бобилиён озод кард ва ба онҳо и озат ҷ дод, ки ба Фаластин баргарданд ва Ерусалимро барқарор кунанд. Ана хамин тавр минбаре, ки барои хучуми Миср лозим буд, ба дасти Кайхусрав афтод. Барои ноил шудан ба њамин маќсад ва мустањкам намудани њокимияти худ дар соњили бањри Миёназамин Ќайус кўшиш мекард, ки бо шањрњои тиљоратии Финикия созиш кунад, зеро ният дошт аз флоти ин шањрњо истифода кунад. Маркази дуюми маданияти кишоварз (водии Мурғоби ҳозираи ӣ Туркманистон) дар Марғиён буд. Қабилаҳои сак-массагети чорводорон дар биёбонҳои васеъи атрофи он минтақаҳои кишоварз муҳо ират мекарданд. Кайхусрав бо максади ӣ ҷ тасарруфи заминхои шимолу шарк ва ба водии зархези Амударё рох ёфтан ба мукобили ин кабилахои чанговар марши фочиавие кард. Дар ин биёбони 15 беканор лашкари Форс дар муҳосираи душман, Дар яке аз ангҳо Кайхусравҷ кушта шуд. Ба гуфтаи Геродот, маликаи массагетхо сари аз танаш буридаи истилогарро ба торчаи пур аз хун гузошта, онро туйи хуни номидааст. Ривояте аз ананасҳои маҳалл дар бораи нуқтаи назари қабилаҳои сакҳои ӣ озод дар соҳили баҳри Сиёҳ ва скифҳои Олтой ба муқобили подшоҳи истилогари форс, ки ҳамеша дар пайи истилоҳо буд, нақл мекунад. Аммо шикасту нобудии Кайхусрав ба густариши давлати Ҳахоманишиён монеъ нашуд. Писари у Камбизс (529-523 пеш аз милод) кореро, ки Кайюс барои хучуми Миср ба накша гирифта буд, ичро кард. Мисли падараш к шиш мекард, ки дар баробари дипломатия аз воситаҳои ӯ низом истифода кунад. Камбиз кушунхои худро дар Фаластин чамъ карда, ӣ бо арабхо, ки роххоеро, ки ба воситаи биёбони Сино ба сархади Миср мерасанд, сохиби муросо кардан гирифт. Хамин тавр лашкарашро барои шутурхо об таъмин кард. Форсҳо дар баҳр флоти худро надоштанд, вале онҳо аз киштиҳои Финик ва қисман Юнон пурра истифода мебурданд. Гайр аз ӣ ин, дар давраи охирини фиръавнхои съеэди XXVI як мансабдоре, ки ба флот фармондехй мекард, хиёнат карда шуд. Гайр аз ин, фармондехи зархаридони юнонй дар Миср Фанат ошкоро ба тарафи Камбис гурехта, дар он чо хизмати калон кардааст. Вакте ки лашкари Форс ба сархади Миср наздик мешуд, фиръавни пургайрати Миср Амасиси ногахон вафот кард. Ба хамаи ин душворихо нигох накарда, армияи Миср дар мухорибахои сархаддии назди Пилусия ба истилогарон мукобил баромад. Пас аз хафтод сол Геродот ба майдони чанг омада, устухонхои бисьёр одамони кушташударо дид. Форсхо тавонистанд шучоати аскарони мисриро дар ин набард маглуб кунанд ва он гох хеч чиз ба онхо халал нарасонд. Мемфис асир карда шуд ва фиръавн Псамметикс III, писари Амасис, танҳо чанд моҳ ҳамчун подшоҳ асир шуд (баъдтар ба қатл расонида шуд). 16 Кушиши Камбиз барои забт кардани Эфиопия барбод рафт. Ба мукобилияти сахти ахоли, ки худ ва истиклолияти худро мухофи-зат кардааст, рафъ карда натавонист. Дар худи давлати форсизабонҳо мушкилот ву уд дорад. Урфу одатхоиҷ кухнаи патриархалии замони Кайхусрав эътирози ашрофони низомиро ба сабаби беэътино кардани Камбиз ба рафтори золимонаи ба ву уд овард. ӣ ӯ ҷ Камбиз ба таври пинхонй фармон дод, ки бародараш Бардия бо гумони хиёнат ба ватан кушта шавад ва дасисачиён ба у такья мекунанд. Аммо ин вазъиятро факат тезонд. Қариб ҳе кас намедонист, ки шоҳзода кушта ҷ шудааст ва як коҳини мид бо номи Гаумат, ки ба Бардия хеле монанд буд, аз ӣ ин истифода бурда, ш ришро сарвар мекард. Империяи Форс, Мидия ва ӯ ӣ дигар кишварҳо ба тарафи гузаштанд. ӯ Камбиз барои пахш кардани ш риш саросемавор Мисрро тарк карда, ба ӯ ватанаш рафт, аммо дар роҳи бозгашт дар як ҳолати хеле пурасрор ва шубҳанок он дод. ҷ Аммо Гаумата, ки бо номи Бардия машхур буд, муддати дароз дар мамлакат хукмронй карда натавонист. Вай ба ахолии территорияхои ишголшуда такья карда, чанд сол пеш онхоро аз андоз озод карда буд. Аммо худи дар Эрон ба муқовимат дучор шуд ва агар ба солноманигороне, ки бо ӯ душман доштанд (ки навишта оти Беҳистунро навиштаанд) бовар кунем, ӯ ӣ ҷ як зумра амалҳои хушунат содир намуда, маъбадҳои қабилаиро хароб кардааст. Дар байни ашрофони аскари форс овозахо пахн шуданд, ки гуё шохи навро фиреб додаанд. 7 нафар ходимони давлатй барои куштани Гаумат тайёрй диданд. Дасисачиён тахтро ба Дориюш писари Гистап, ки аз авлоди сулолаи Хахоманишиён буд, супурданд. Дар мавриди хакки Доро бахсу мунозирахо ба амал омада, барои аз байн бурдани ин бахсу ихтилофхо ва мустахкам намудани хукуки тахти худ духтари Кайхусравро ба занй гирифт. 17 2.2 Давлати Ҳахоманишиҳо дар давраи подшоҳии Дориюши I (522- 486 пеш аз милод). Баробари ба тахти тахт нишастан Дориюши I мачбур шуд, ки ба мукобили шуришхои мусаллахона, ки дар нохияхои гуногуни мамлакат (Бобил, Элам, Лидия ва гайра) сар шуда буд, муборизаи шадид барад. Тамоми соли 522 пеш аз милод барои пахш кардани ин ш ришҳо сарф шуд.ӯ Дар ваќти ба тахт нишастан Дориюши I ба таљдиди сохтори тамоми низоми њокимияти давлати серќабила шуруъ намуда, як ќатор ислоњоти маъмурї ва молиявї анљом дод. кишварро ба 20 сатрапия тақсим кард. Дар Ӯ болои ҳар як сатрап аст. Ба кушунхое, ки дар ин районхо вокеъ гардидаанд, фармондехони махсуси харбй буданд. Дар баробари ин сатрапхо ва сардорони харбиро ба тухмат кардан ба якдигар ташвик мекарданд. Хар ду игвогар буданд, ки ин нишонаи он буд, ки вазифаи худро софдилона ва софдилона ба чо меоваранд. Ба гайр аз ин, ба тамоми мамлакат посбонхо фиристода шуданд, ки онхоро ба таври ачибе «чашму гуши подшох» меноманд. Њар касро њамин ки шубња пайдо шуд, њабс карда, њатто њамчун сатрап њам ба ќатл расонидан мумкин буд. Барои осон кардани алокаи байни районхои гуногуни мамлакати пахновар роххои васеи сангфарш сохта шудаанд. Калонтарин роххои ин роххо (Персеполис, Экбатан ва Бобул, хамрохи ахолинишини Хахоманишихо) аз Суза (пойтахти собики Элам) ба Эфес, мустамликаи Юнон дар сохили Эгей мерафт. Ин роххо ба хам наздиканд. Саворон аз як истгоҳ ба истгоҳи дигар мактубу посылкаҳои подшоҳро (бо тартиби эстафета) савор мебурданд. Ба системаи андоз диккати махсус дода мешавад. Бесабаб нест, ки Дориюши 1-умро «то ир» номидаанд. Ба чои хакки тасодуфй ва бетартиби ҷ пештара («тухфахо») маблаги аники хакки бо пули накд ва натура додашуда 18 иваз карда шудааст. Қисмати асосии кишвар, ки қабилаҳои форс дар он оӣ ҷ ойгиранд, ба уз Персида дар тамоми қаламрави он андоз гирифта мешавад. ҷ ҷ Маблаги умумии ичора ба 1400 талант (400 тонна) нукра расид. Қисмати вазнинтарин ба сарватмандтарин сатрапҳо, Бобул ва Миср рост омад. Онҳо барои амъоварии андоз аз миёнаравҳо истифода мекарданд. Ин ҷ гаронвазнҳо андоз мехариданд ва пулро пешак гузоштанд баъд бокимондаи ӣ ахолиро канда гирифт. Дар бораи вахшигарии «хонаи савдогар»-и судхур- судхур дар Бобул хуччате мавчуд аст. Намояндагони ин ширкати то ирон ҷ ошкоро ба мансабдорони форс ришва медоданд, ки дар иваз мансабдорон ӣ шикояти мардуми ғоратгарро нодида гирифтанд. Дориюши I ба максади мустахкам намудани робитахои иктисодии байни минтакахои гуногуни кишвараш ва баркарор намудани савдо ва иктисодиёт, мисли Лидия ва Юнон тартиби сикказаниро таъсис дод. Дарики тилло (8 грамм тилло) тангаи асосї буда, онро танњо подшоњ сикка медод (тангањои нуќраро сатрапњо низ сикка карда метавонистанд). Дориюши I сиёсати самарабахши беруниро пеш гирифт. Ба у муяссар шуд, ки сак-массагетхоро, ки як вактхо Кайхусравро торумор карда буданд, торумор карда, ба Осиёи Миёна рох кушод. Баъдтар Геродот иддао кард, ки подшоњони Форс шлюзњои Амударёро ба дасти худ гирифта, ба онњо иљозат медињанд, ки аз дењќонон «туњфањо» гиранд ва тањдиди онњоро аз об мањрум карданї шуданд. Дориюши I дар шарк як кисми Хиндустон (кисми хавзаи Хиндустон) ва дар гарб Киренаика (дар Африка), баъзе чазирахои бахри Эгей (аз чумла чазираи Сомос), инчунин Фракия ва Македонияро забт намуд. Аммо кушишхои дар Бахри Сиёх ва юнонихоро мутеъ гардонидани скифхо дар Аврупо тамоман бебарор буданд ва вакти он расидааст, ки ба сустшавии давлати Хахоманишихо ру оварем. 19 Эр. ав. Кайхусрави II, подшоҳи Форс дар соли 559, дар давоми ду соли оянда Парфия ва Ҳирканияро забт кард. Эр. ав. Солхои 545 ва 539 Кайхусрав сарзамини хозираи Афгонистон ва Осиёи Миёнаро забт кард. Давлати Форс то сархадхои шимолу гарбии Хиндустон, то нишебихои чанубии Хиндукуш ва то хавзаи Сирдарьё тул кашидааст. Кайхусрав пас аз пурзур намудани нуфузаш дар шимолу шарк ба суи Бобул хучум кард. Соли 539 дар давоми ду мох, август—сентябрь заминхои Бобул забт карда шуданд. Подшоҳии Бобил расман нигоҳ дошта мешавад ва сохтори амъиятии он тағир намеёбад.ҷ Шаҳри Бобул ба яке аз манзилҳои подшоҳони Форс табдил ёфт. Бобулиён дар дастгоҳи давлатии Бобул дар мадди аввал меистад ва эътикоди динии кадимаи бобулиёнро подшохони форс сарпарасти мекунанд. Дар амал Вавилон аз иттиходи сиёсии мустакил ба сатрапии (вилояти) Хахоманишихо мубаддал гардид, кишвар аз сиёсати мустакил махрум шуд, дар сиёсати дохилй хокимияти олии харби ва маъмури дар дасти ноиби Форс буд. Пас аз забт шудани Бобул тамоми давлатхои гарби (Сурия, Фаластин, Финикия) то сархади Миср ба дасти форсхо гузаштанд. Савдо ва косибони Финикия, Бобул ва Осиёи Хурд ба давлати тавонои мутамарказ, ки амнияти роххои тичоратии транзитиро таъмин мекард, манфиатдор буданд. Барои ҳамин онҳо аз давлати Форс пуштибон мекунанд. ӣ Кайхусрав пас аз тасарруфи сархадхои Миср дар Ховари Миёна ба суи кабилахои бодиянишини Осиёи Миёна харакат кардан гирифт, ки ба амнияти сархадхои шимолу шаркии давлати Форс тахдиди чиддй меовард. Кайхусрав эр. ав. Соли 530 ба кисми шимолии Амударё кучид. Қабилаҳои Массагет дар сарзаминҳои худ истилогарони форсро торумор карданд. Дар ин набард Кайхусрав низ кушта мешавад. Эр. ав. Моҳи августи соли 530 Камбиз (Комбиз) ба тахти форс нишаст. ӣ Миср ба задухурдхои дохилй дучор гардид. Форсҳо ба Миср ҳу ум карданд ҷ ва лашкари онро зуд торумор карданд. Флот бе анг таслим мешавад ва ҷ 20 фиръавн Псамметикс асир мешавад. Ин ои ҳодиса аст. ав. Дар 525 р йҷ ӯ медиҳад. Пас аз забт кардани Миср, Камбис ба муқобили Эфиопия ангро оғоз ҷ мекунад. Сипоҳе, ки ризқу р з надошт, бе об мемонд. Инсонпарвар дар ӯ ӣ ӣ артиш оғоз мешавад ва Камбиз ма бур ба ақибнишин мешавад. Камбис ҷ ӣ барои пахш кардани ш риш дар Миср ба Мемфис бармегардад. Тибқи ӯ тахминҳои расмии вориси Камбизс Дориюши I, ки дар катибаҳои санги Беҳистун сабт шудааст, Камбизс пеш аз расидан ба Миср аз бародараш Бардия гумонбар шуда, ба қатли пинҳон фармон додааст. Маг Гаумата аз ӯ ӣ ин истифода бурда, худро Бардия эълон кард ва 2 марти соли 522 ба тахти Бардия нишаст. Бардия Гаумата барои алби давлатҳои тобеи худ андозҳо ва ҷ ҳдадориҳои ҳарбиро ба муддати се сол бекор мекунад. Вай сиёсати бархам ӯ додани имтиёзхои ашрофони форсиро пеш гирифта, ба хукмронии иктисодию сиёсии онхо хотима гузошт. Барои хамин хам вайро оммаи васеи халк дастгирй мекунад. Ба гуфтаи муҳаққиқони кунун , фарзия дар бораи Гаумат дур ғ аст, ӣ ӯ Бардияи ҳақиқ ба сари қудрат омад. Пас аз ҳафт моҳи ҳукмрон , 29 ӣ ӣ ӯ сентябри соли 522 аз ониби ш ришиён, ки аз ҳафт қабилаҳои форс иборат ҷ ӯ буданд, кушта шуд. Яке аз дасисачиён Дориюши I 28-сола (522—486 пеш аз милод) буд. Вай имтиёзхоеро, ки Бардия аз он сабаб бекор карда буд, баркарор мекунад, ки вай ба табакаи болоии дворянхо мансуб буд. Вакте ки Дориюши I ба тахти тахт нишаст ва шуриши зидди у дар Бобулро пахш кард, кабилахои саки Осиёи Миёна ва мисрихо бо Форс, Мидия, Элом, Маргиана, Парфия, Саттогидия (Афгонистони имруза) ба хам пайвастанд. Дар Форс шахсе бо номи Ваҳаяздота, ки худро Бардия муарриф кард, бар зидди ӣ Дориюш ш риш кард ва вилоятҳои шарқии Эрон ва то Афғонистонро забт ӯ кард. Эр. ав. 16 июли соли 521 Дориюш лашкари Ваҳаяздатаро мағлуб кард. Дар Мидия Фравартиш (Фраорти II), ки худро авлоди Киаксар, подшохи Мидия медонист, хокимиятро ба даст гирифт. Дороти низ ин ш ришро пахш ӯ 21 мекунад. Эр. ав. То тобистони соли 521 лашкари Доро пас аз пан ангҷ ҷ Афғонистонро ором карданд. Падарар си Дороти Дадариш ш ришҳоро дар ӯ ӯ Парфия ва Гиркания пахш кард. Дар ҳамин вақт ш риши охирин дар Бобул ӯ оғоз ёфт. ав. Он то 27 ноябри соли 521 давом мекунад. Пас аз як соли ба тахт нишастани Дориюши II, қудрати худро мустаҳкам кард. анг, ки давлати ӯ Ҷ Форсро дар Юнони Балкан ба пир з расонд, бо шикасти Ксеркс (486-465 ӯ ӣ пеш аз милод) ан ом ёфт. Эр. ав. Соли 449 мувофики муохидаи Калли ҷ форсхо моликияти аврупоии худ ва шахрхои юнонии Осиёи Хурдро таслим карданд. Он дар сарҳадҳои к ҳна дар замони ҳукмронии Кайхусрав, Камбизс ӯ барқарор карда шуд. Дар салтанатхои минбаъда низоъхои дохилй, худсарии сатрапхо ва аз хам чудо шудани сакхои Осиёи Миёна хос буд. Аммо сарҳади давлат ҳамоно боқ монд. Танҳо шавҳар. ав. Дар асри IV ѓайрат Артаксеркс III. ав. ӣ Сарзамини Миср, ки соли 404 аз хам чудо шуд. ав. Солҳои 343-342 дубора забт карда шуд. шаҳрҳои Юнонро дар Осиёи Хурд дубора зери назорат Ӯ гирифт Охирин подшоҳи Эрон Дориюши III тарсончак буд. ав. Дар солхои 334—330 юнону македонихо хучумро дафъ карда натавонистанд. дар анги Ӯ ҷ Иссо (333 пеш аз милод) ва дар ду анги ҳалкунанда дар назди Гавгамела аз ҷ ониби Искандар шикаст х рд. Пас аз шикасти Дориюши III ба Бохтар ҷ ӯ гурехта, аз дасти хешовандонаш кушта мешавад. Дар баробари ин давлати Ҳахоманишиёни Эрон пош х рд. ӯ Р йхати сатрапҳо дар сангҳои Беҳистун ва дигар катибаҳои форсии ӯ қадим дида мешавад. Онҳо 23 кишварро номбар кардаанд. Дар таърихи Геродот бист сатрапия мавчуд аст. Геродот дар 20 сатрапия, ки дар хайати давлати Хахоманишихо буданд, 70 шахрро номбар кардааст. Тафовут байни Геродот ва катибањои Њахоманишињо ба он вобаста буд, ки шумора ва њудуди сатрапияњо дар натиљаи љангњои нави истилогарон ё ислоњоти маъмурї таѓйир меёфт. Подшо[они Форс мунтазам сатрапия[оро таrсим карда, шумораи он[оро зиёд ва [удуд[оро кам мекарданд. Масалан, дар 22 замони Доройи II Осиёи Хурд ба чор сатрапия ва дар давраи Доройи III ба хафт сатрапия таксим шуда буд. Сатрап ва сардорони аскарон дар зери назорати доимии хукумати марказй, подшох ва махсусан хадамоти махфии у буданд. Зеро сатрапхои музофотй хамеша дар пайи истиклолият буданд ва тахдиди чудо шуданро доштанд. Назорати олї аз болои њукумат ва тамоми мансабдорон дар дасти як амалдоре буд, ки Хазарапат ном дошт. Вай як вактхо сардори гвардияи шахсии «Дах хазор намиранда» буд. Ин империя мутамарказ ва хеле мутамаддин буд. Форсҳо бар ин бовар буданд, ки халқҳои мутеъ баробаранд, ягона талаб ин буд, ки онҳо ба подшоҳ содиқ бошанд ва бо диҳанд. Бо ву уди истифода аз забонҳои маҳалл азҷ ҷ ӣ ониби мансабдорони маҳаллии форс , хати арам (як лаҳ аи семит дар ҷ ӣ ӣ ҷ ӣ Осиёи дури Ғарб с ҳбат мекард) дар он замон забони давлатии император ӣ ӯ буд. Зеро аксари донишмандони бомаърифат аз Байнаннаҳрайн будаанд. Онхо дар руи когаз ва папирус ба забони арамей навиштанд ва истифодаи он зуд пахн шуд. Қудрати империяи Форс бар пояи лашкари форсу миёна буд. Дар ташкили кобилияти чангии лашкар ба гайр аз форсу мидия чанговарони сакои Осиёи Миёна ва Бохтархо роли калон бозиданд. Сакҳо асосан дар ҳайати савораи имтиёзнок хизмат мекарданд. Дар қалъаҳо, гарнизонҳо ва пойгоҳҳои низом маъмулан рутбаи олии ҳарбиро форсҳо доштанд. Армия аз ӣ аскарони савора ва пиёда иборат буд. Кисмхои савора аз дворянхо, аскарони пиёда аз дехконон гирифта шуданд. Саъю кушиши якчояи ин ду кувва боиси галаба дар чангхо мегардид. Аслиҳаи асосии аскарони пиёда камон, силоҳи савора зиреҳи оҳанин, сипари мис ва ду найзаи оҳан буд. ӣ Миср ба Юнон галла ва газвор мефиристод, май ва равгани зайтун мехарид, музофотхои дигарро бо тилло ва устухони фил таъмин мекард. Аз Хиндустон тилло, устухони фил ва равгани хушбуй, аз Арабистон тилло, аз Сугдиён лазурит ва сердол, аз Хоразм фируза истихроч карда мешуд. 23 Шахрхои Юнон дар Балкан сафолак, галлаи Бобул, маъдани охани Осиёи Хурд ва маъданхои дигар истехсол мекарданд. Савдои байналхалкии бахрй дар дасти финикиён мемонад. Дар омеаи қадим истифодаи меҳнати ғулом зиёд буд. Ғуломон савдоҷ ӣ ва дар корҳои гуногун истифода мешуданд. Теъдоди ғуломони асир ба дара ае зиёд буд, ки коргарони хо агиҳои мутамаркази шоҳони форс ҷ ҷ (куртаҳо меноманд) аз дигар ойҳо ҳамчун ғулом оварда мешуданд. Баъзе аз ҷ куртаҳо шаҳрвандони давлат ҳисобида мешуданд. Ба давлати Ҳахоманишиҳо синкретизми фарҳангҳо ва ақидаҳои динии халқҳои гуногун хос буд. Алокахои доимии иктисодй, ичтимой ва сиёсии байни минтакахои гуногуни мамлакат ба хамдигарии маданиятхо такони мусбат мебахшанд. Дар як давлати ягона бо хам тинч зистани халкхои гуногун боиси ганй шудани байни халкхо, донишхои илмй, санъат ва адабиёт гардид. Форсҳо ва халқҳои дигар фарҳангҳои қадимии Бобул, Миср ва Эламро қабул карданд. Яке аз бузургтарин дастовардҳои фарҳангии форсизабонон э оди хатти нотакрор буд. Бар хилофи алифбои аккад хатти махфии форс ҷ ӣ ӣ ҳамаг аз 40 аломат иборат буд ва тақрибан аз р и алифбо навишта мешуд. ӣ ӯ Санъати кадими форси, анъанахои фарханги эронй синтези анъана ва техникаи бадеии Бобул, Миср, Ашур ва дигар халкхо буд. Намунаҳои санъати қадимии форс гулдонҳои сангини нозук, косаҳои филиз , айнакҳои ӣ ӣ ритонии фил, ороиш ва му ассамаҳои лазурит мебошанд. Дар асари ашёи ҷ ӣ бадеї мўњрњои силиндрї аз сангњои ќиматбањо, аз ќабили аќиќ, фолклор, нефрит тасвири шоњон, ќањрамонони афсонавї ва офаридањои афсонавї доранд. Онҳо бениҳоят хуб таҳия шудаанд ва асари ҳақиқии санъат мебошанд. Дар њунари форсї, ба хусус тасвирњои рўшани наботот ва њайвонот то њол мо дар њайрат мондаем. 24 Подшоҳро ашрофони тавонои форс иҳота карда буданд, ки дастгирииӣ онҳо муҳим буд. Ин одамон заминдорон буданд ва аксар вақт ба подшоҳ ҳамчун сатрап ё машваратч хизмат мекарданд. То ирон инчунин дар савдо ӣ ҷ дар саросари империя ба подшоҳ наздик буданд. 2.3Фарҳанги давлати Ҳахоманишиҳо. Давлати Ҳахоманишиён аз халқҳои зиёде иборат буд, ки дорои фарҳангҳои гуногунанд. Форсҳо миллати бартаридошта шуданд ва аз ин ган и фарҳанги фаровон истифода карданд. ҷ Дар баробари ин онхо ин маданиятхоро эчодкорона аз нав кор карда баромаданд. Мо дар бораи он с ҳбат кардем, ки порсиҳо ч гуна омехтаро ӯ ӣ азхуд ва такмил додаанд. Онхо дар мех-монхо бисьёр нишонахои зиёдатиро гум карда, хамагй 42 хол мондаанд. Алифбои арам барои мукотиба дар ӣ идораҳо (чарм, папирус, лавҳаҳои сафоли ) истифода мешуд. ӣ Мил. авв. Баробари ба Хиндустон омадани буддоия ва хиндухо дар асрхои 6—5 маданияти фалсафии зардуштй дар Форс ба давлатхои Миср ворид шуд. Ин фарҳанг дар давраи аз империя ба империя гузаштан қудрати худро гум накардааст. Подшоҳони Форс табибони миср , ки дар он замон шадидтарин ба ҳисоб ӣ мерафтанд, ба кор алб мекарданд. Аммо дар замони ҳукмронии Дориюши 1 ҷ табибони юнон ба ои табибони юнон омаданд. ӣ ҷ ӣ Гуфта мешавад, ки форсҳо бо тақвимҳои Бобул ва Юнон ошно ӣ ӣ буданд. «Авесто»-и дар боло зикршуда асари барљастаи њунари халќњои гурўњи забонњои эронист, ки дар Осиёи Миёна пайдо шуда, баъдан ба Миёиву Форс пањн шуда, бо иловањои зиёде ба нусхаи асл (Гатї) омадааст. Гуфта мешавад, ки таълимоти динии Авесто ба пайғамбари қадим Зардушт (ё юнониён зардушт мегуфтанд) тааллуқ дорад, аммо мо дар бораи ӣ 25 чизе намедонем. Моњияти ин таълимот муќоисаи ду сарчашмаи илоњист,ӯ ки Ањурамаздо худои хайр ва Ањриман худои шарир аст. Аҳурамазда як сарпарасти меҳнати осоишта аст, ки ба ҳайвоноти хонаг ӣ ва растаниҳои кишт нигоҳубин мекунад. Онхое, ки онро азиз медоранд, бояд заминро кишт кунанд, чорво парвариш кунанд, хайвоноти вахширо нобуд кунанд. Ахриман хамчун душмани эчодиёти башар, сарпарасти хайвонхои вахшй ва ёвари бодиянишинони чанговар дар горат кардани махалхои ахолинишин тасвир шудааст. Хусусияти хоси Зорастра дар он аст, ки дар он дафн ё с зондани асад ӯ ҷ манъ аст. Мегуянд, ки мурда замину алафро харом мекунад. Мурдагон бояд ба паррандагони дарранда дода шаванд. Дар Ҳинд як фирқаи к чаки форс ӯ ӣ дар як ноҳияи Бомбей то ҳол ин суннатро ҳифз мекунад. Матни «Авесто»-ро ҳамон форсизабонон ҳифз кардаанд. Шоёни таваљљўњ аст, ки Њахоманишињо њарчанд Ањурамаздоро аз њама наздик медонистанд, «Авесто»-ро намешинохтанд. Зардушт дар ҳе як ҷ аз навиштаҳои шоҳони форси бостон зикр нашудааст. Қабрҳои шоҳони форс (аз Кайхусрав) низ ҳастанд, ки ба манъи Авесто мувофиқат намекунад. Зардушт танҳо дар замони салтанати Парфия ва Сосониён дини давлат ӣ ӣ буд. Дар давраи хукмронии писари Дерро I ва вориси тахт Ксеркс ислохоти динй кушиш карда шуд. Парастиши бузург уссаҳо мамн ъ буд ва ҷ ӯ Аҳурамаздо ягона худои осмонии форсҳо эълон шуд. Аммо ин ақидаи тавҳид (тавҳид) устувор набуд ва дар замони ворисони Ксеркс парастиши худои офтоб Митра ва олиҳаи ҳосилхез Анаксит васеъ ӣ паҳн шуда буд. Ёдгориҳои санъати Ҳахоманишиҳо табиати синкрет доранд. Дар ӣ сохтмони қасри Дориюши I дар Персеполис устоҳои Бобул, Миср, Лидия ва дигар кишварҳо кор мекарданд. 26 Дар замонҳои қадимтарин дар хоки Эрон қабилаҳои Ориё зиндагӣ ӣ мекарданд. Баъдтар ба он о баъзе қабилаҳои дигар низ омада сокин шуданд. ҷ Дар оянда аз онҳо халқҳои форсизабон ба ву уд омадаанд, Ориё ба ҷ ӣ чорводор ва зироатпарвар машғул буданд. Қабилаҳои ориё аз се табақа — ӣ ӣ ӣ коҳинҳо, ашроф ва аҳли соҳибихтиёри омеа, чорводорону зироатпарварон ҷ ва косибон иборат буданд. Дар бораи ориёни Эрони Қадим дар китоби муқаддаси дини зардуштия «Авесто» маълумот дода шудааст. Роҳбарони қабилаҳои ориё пешвоён ва подшоҳон буданд. Ҳокимияти онҳо хеле ӣ мустаҳкам буд. Қабилаҳо одатан аз байни худ раҳбаронро интихоб мекарданд. Мартабаи пешвои қабила ва шоҳ мерос ҳам буд. Пешвоён ва ӣ шоҳони қабилаҳо бо ҳамроҳии ш рои қабила ҳамаи масъалаҳои қабиларо ӯ ҳаллу фасл мекарданд. Дар ҳазорсолаи II пеш аз милод бо мақсади ҳимоя аз ҳу умҳои сершумори қабилаҳои ҳамсоя қабилаҳои ориёии эрон иттифоқи ҷ ӣ қабилаҳоро ташкил намуданд. Дар баъзе минтақаҳои Эрон аз ин ҳам пештар иттифоқҳои қабилаҳои ориё таъсис ёфта буданд, ки онҳо давлатҳои ӣ аввалини қадимтарини мардуми форсизабонро ташкил намуданд. Ташкилёбии Шоҳаншоҳии Ҳахоманиш ӣ Шоҳаншоҳии Ҳахоманиш ) (форс : ӣ ӣ { اهیشنماخه یهاشنهاش ) Мақбараи Куруши Кабир Ба иттифоқи қабилаҳои эрон на ҳама вақт муяссар мешуд, ки худро аз ӣ ҳу умҳои душманон муҳофизат карда тавонанд. Барои ҳамин, ба онҳо лозим ҷ меомад, ки иттифоқҳои қабилаҳояшонро калонтару мустаҳкамтар кунанд. Қабилаҳои сершумори хурд омада, бо ихтиёри худ ба иттифоқи қабилаҳои пурз ртар як оя шуда, онҳоро боз ҳам пурқувваттар мегардонанд. Сохти ин ӯ ҷ иттифоқи қабилаҳо ба сохти давлат монанд мешуд. ӣ Дар миёнаҳои асри VI пеш аз милод дар Форс давлате бо номи Шоҳаншоҳии Ҳахоманиш таъсис меёбад. Асосгузори ин давлат писари ӣ Камбу и I Куруши II-ро (Куруши Кабир (форс : ҷ ӣ ریبک شروک ) мешуморанд, ки ӯ 27 солҳои 550—529 пеш аз милод ҳукумрон кардааст. Номи давлат аз номиӣ сарсулолаи ин хонадон, ки Куруши Кабир Ҳахоманиш ном дошт , гирифта шудааст. Куруш худро «шоҳи Ашан» ва «шоҳи Порсу», яъне шоҳи Форс меномид. Барои васеъ кардани давлати худ Куруши II бар зидди шоҳи Модҳо — Астиаг, ки аз руйи маълумотҳои зиёд бобояш маҳсуб мегашт, анг кард ва ҷ пойтахти он шаҳри Экбатан (Ҳамадон)-ро забт карда, тобеи давлати худ мегардонад. Ғалабаи Куруши II бар шоҳи Модҳо аз он сабаб осон гардид, ки халқи он бар зидди шоҳ Астиаг ш риш бардошта буд. Мувофиқи ривояте ӯ ш ришгардон шоҳи худ — Астиагро дастгир карда, ба Куруш месупоранд. ӯ Вале Куруши II ро қатл накарда, баръакс, ба мартабаи баланд мушарраф ӯ мегардонад. Баъди забти Модҳо Куруши II ангҳои истилогаронаи худро ҷ давом дода,соли 547 п.а.м давлати Лидия, ки яке аз давлатҳои пурзури он вақт ба шумор мерафт тасарруф мекунад ва баъдан, ба Арманистон ва Каппадокия лашкар кашида, он ойҳоро низ забт мекунад. Баъд аз ин Куруши ҷ Кабир нияти ҳу ум ба Бобулро кард. Шоҳи Бобули нав дар давраи ҷ ҳукмронии Навуходоносори II ба давлати пуриқтидор табдил ёфта буд. Барои ҳамин забти он кори осон набуд. Мушкилии забти Бобул дар он буд, ки шоҳи Лидиён Крез ва шоҳи Миср — фиръавн Яхмост II бо ҳамроҳии Бобул бар зидди давлати Форс иттифоқ баста буданд. Барои ҳамин Куруш аввал ҳокимияти худро дар Осиёи Ғарб ва махсусан дар Осиёи Хурд мустаҳкам ӣ карда, одамон ва дороии давлатҳои ишғолкардаро барои мустаҳкам намудани давлат ва қ шуни худ истифода бурд. Курши II аввал давлати заифтари ин ӯ иттифоқ — Лидиёнро торумор ва ба давлати худ ҳамроҳ мекунад. Баъд тамоми қувваро бар зидди Бобул равон кард. Миср ба Лидиён ва Бобул ёр ӣ нарасонд. Дар ин ҳолат Куруш бо мушкилии зиёд Бобулро ҳам ишғол кард. Куруш ба ин қаноат накарда мамлакатҳои зиёди дигарро ҳам забт карда, Шоҳаншоҳии Ҳахоманишиҳо — империияи бузурги Ҳахоманишиёнро ташкил намуд. Баъд аз кушта шудани Куруши II дар яке аз ангҳо ба тахти ҷ подшоҳии Ҳахоманишиён писари Камбиз менишинад. Дар давраи ӯ ҳукмронии дар мамлакат ош бҳои бисёре сар мезананд. Баъзе вилояту ӯ ӯ 28 давлатҳои забткардашуда аз ҳайати давлати Ҳахоманишиён мебароянд. Ба Камбиз лозим омад, ки барои пахш кардани ш ришҳои сершумор вақтиӯ тулон ва қувваи зиёд сарф кунад. ба мақсад ноил шуданаш қувва амъ ӣ ӯ ҷ карда, соли 526 пеш аз милод ба Миср лашкар мекашад. Ҳангоме, ки лашкари Ҳахоманишиён ба Миср наздик мешуд, шоҳи Яхмоси II ногаҳон вафот мекунад. Ба тахти фиръавнии Миср Псамтики III менишинад, вале ба ӯ муяссар намешавад, ки Мисрро аз истилои форсҳо на от бидиҳад. Лашкари ҷ мисриҳо дар наздикии Полузия ва Мемфис аз форсҳо сахт шикаст мех рад. ӯ Камбу ия сиёсати кишваркушоии падарашро идома дод. Дар бораи пан ҷ ҷ соли аввали ҳукмронии дар сарчашмаҳои хатт ягон хел маълумот нест. ӯ ӣ Муаррихони Юнони қадим аз вақти ҳу уми ба Миср сар карда, дар бораи ҷ ӯ ӯ ахбор медиҳанд. Куруш баъди Бобулро ишғол кардан бояд ба Миср ҳу ум ҷ мекард. Аммо тавре ки ишора кардем, бо сабабҳои номаълум ин корро ба ӯ таъхир андохт. Дар нати аи марги ногаҳон ва фо иавии ин нақша и ро ҷ ӣ ҷ ӯ ҷ нашуд. Камбу ия низ барои ба Миср ҳамла овардан шитоб накард. Эҳтимол ҷ ӯ мехост хубтар тайёр бинад ва дар фурсати муносиб ин корро ан ом диҳад. ӣ ҷ Соли 525-и то мелод Камбу ия лашкари худро дар Фаластин амъ карда, ба ҷ ҷ с йи Миср равон гардид. Ба ёрии киштиҳои ҳарбии финикиҳо ва юнониёни ӯ ӯ Осиёи Хурд омада буданд. Нахустин муҳориба бо лашкари мисриҳо дар назди шаҳри Пелусия ба вуқ ъ пайваст. Дар ин задух рди хунин форсҳо ӯ ӯ пурра ғалаба карданд. Боқимондаҳои лашкари Миср бетартибона қафо гаштанд. Баъди ин муҳориба форсҳо ба с йи пойтахти Миср — шаҳри ӯ Мемфис ҳаракат карда, ягон муқобилияти идд надиданд. Онҳо ба шаҳр ҷ ӣ расида, онро муҳосира намуданд. Мисриҳо муқобилияти зиёд нишон надода, ба зуд таслим шуданд. Фиръавн Псаметихи Ш асир гирифта шуд. Аммо ӣ Камбу ия сиёсати падарашро давом дода, ро афв кард. Августи соли 525-и ҷ ӯ то мелод Камбу ияро расман шоҳи Миср эълон карданд. Барои тава уҳи ҷ ҷҷ аҳолии маҳаллиро ба худ алб кардан либосҳои миср п шид ва маросими ҷ ӯ ӣ ӯ батахтинишиниаш мувофиқи қоидаҳои миср гузаронда шуд. Барои қонун ӣ ӣ гардонидани ҳукмрониаш худро вориси фиръавнҳо эълон карда,ба сулолаи ӯ 29 26 - Фиръавнҳо дар Миср асос мегузорад. Баъди Мемфисро ишғол кардани Камбу ия қабилаҳои Либиё ихтиёран ба тобеъ шуданд. Баъдтар қисматиҷ ӯ ӯ шимолии Куш (Эфиопия)-ро ишғол кард. Аз сарчашмаҳои хатт бармеояд, ӣ ки бо баъзе амалҳояш р ҳониёни Мисрро ба худ зид карда буд. Ба ӯ ӯ ӯ вайрону ғорат кардани якчанд ибодатхонаҳоро нисбат медиҳанд. Аммо ба ақидаи як қисми олимон, ин хабарҳо заминаи воқе надоранд ва онҳоро ӣ р ҳониён барои беобр кардани Камбу ия бофта баровардаанд. Дар ҳар ӯ ӯ ҷ сурат гумон кардан душвор аст, ки р ҳониён ро бесабаб туҳмат карда ӯ ӯ бошанд. Шояд харобкунии ибодатхонаҳо, ки ба нисбат медиҳанд, пурра ӯ набошад ҳам, қисман ой доштааст. Камбу ия чор сол дар Миср монд. ҷ ҷ Дар ин миён дар пойтахти империя вазъият ноором шуда буд. Аз набудани подшоҳ истифода бурда, мубад Гаумата, ки Камбу ия идораи ҷ корҳои давлатиро ба супорида буд ва ба бародари Камбу ия Бардия хеле ӯ ҷ монанд буд, худро шоҳаншоҳ эълон кард. Ҳол он ки мувофиқи ахбори Ҳеродот, Камбу ия бародараш Бардияро пеш аз ҳу умаш ба Миср пинҳон ҷ ҷ ӣ кушта буд. Хабари табаддулоти Бардияи дур ғин моҳи марти соли 522-и то ӯ мелод ба Миср расид. Баъди шунидани ин хабар Камбу ия лашкарро амъ ҷ ҷ карда, ба с йи Эрон равон гардид, аммо дар роҳ ногаҳон бемор шуда, вафот ӯ кард. Марги асроромез буд ва ривоятҳои зиёдро ба миён овард. Аз р йи яке ӯ ӯ аз онҳо, ро осусони мубад Гаумата заҳр дода куштанд. Марги Камбу ия ӯ ҷ ҷ муборизаҳои дохилисулолав ва дарбориро тезутунд кард; ӣ Баъди вафоти Камбиз ба тахти подшоҳии Шоҳаншоҳии Ҳахоманиш ӣ Дopиуши Бузург ё Дорои I соли 522 пеш аз милод менишинад. Дорои як ма бур мешавад, ки чор сол бар зидди ошубгарону саркашон мубориза барад ҷ ва мамлакатро пурра ба даст гирад. барои пуриқтидор шудани давлати Ӯ Ҳахоманишииҳо идду аҳди зиёд ба хар медиҳад. барои мустаҳкам ҷ ҷ ҷ Ӯ гардонидани давлат дар соҳаҳои маъмур , молия ва ҳарб як қатор ислоҳот ӣ ӣ мегузаронад. зимнан, барои вусъат бахшидан ба ти орати дохилию хори ҷ ҷӣ роҳҳои зиёдро тармим месозад. Аз умла, бо ташаббуси канали Суэтс аз ҷ ӯ 30 нав барқарор карда мешавад. Баъди ин ҳама ободониҳо, Дорои I (522—486 п.м.) ба як чанд о лашкар кашида, пурра сарзамини Осиёи Миёнаро ба зериҷ тасарруфи Ҳахоманишиён медарорад. Дар замони империяи Ӯ Ҳахоманишиҳо дар се қитъа доман густурда буд. Солҳои минбаъда сулолаи Ҳахоманишиён боз дусад сол ҳукмрон намуданд, вале зулму истидоди ӣ халқҳои тобеи форсҳо ва зиддиятҳои дохили дарбор ба заволи ҳукумат ӣ оварданд. Шоҳаншоҳии Ҳахоманиширо солҳои 334—327 п.м. Искандари Мақдун истило мекунад.[3] ӣ Сохтор Пойтахти Шоҳаншоҳии Ҳахоманиш шаҳри Пасаргада ва Тахти амшед ӣ Ҷ (юн.-қад. Περσέπολις (Персеполь) — маъно Шаҳри форсҳо) баданд. Тахти амшед (Персополис) солҳои 522-450 п.а.м. сохта шудааст. Тамоми Ҷ Шоҳаншоҳии Ҳахоманиш ба вилоятҳои молиётдиҳандаи ҳарб , яъне ӣ ӣ сатрапиҳо таксим гардида буд, ки онҳоро волиҳо (сатрапҳо) идора мекарданд. Чи навъе, ки Ҳеродот хабар медиҳад (lll,89-94), дар аҳди Дорои l (522—486 пеш аз милод) шумораи ин қабил вилоятҳо ба 20 мерасид. Аз руйи навишта оти "Нақши Рустам" бошад, шумораи он ба 30 адад мерасид. ҷ Волиҳо, ки бевосита ба подшоҳ итоат мекарданд аксаран аз байни форсҳо таъйин карда мешуданд. Вазифаи воли асосан аз амъоварии андоз ва ҷ нигаҳдории қ шун иборат буд. Вай инчунин ҳақ дошт бо ҳамсоягони итоат ӯ накарда, муносибат намояд ва бо ризоияти подшоҳ метавонист, ҳатто бар зидди онҳо лашкар кашад. Мансаби вол бештар мерос буд. Зимнан, бояд ӣ ӣ ёдовар шуд, ки Дорои 1 мамлакатро ба 7 округи ҳарби удо намуд, ки онҳо ҷ бевосита ба подшоҳ итоат мекарданд. Иқтисоди шоҳаншоҳ ӣ Мувофиқи ислоҳоти дар соҳаи молиёт ор намудаи Дорои I ҳар вилоят ҷ ӣ мебоист андози солонаро бо пул адо кунад. Мувофиқи ислоҳоти молиявии Дорои 1 аз соли 515 п.а.м дар мамлакат вазни якхелаи пул ори карда шуд, ки ҷ дар мамлакат дар гардиш буд. Тангаҳои дар муомилотбуда "Дорик" ном 31 дошт. Бо у хиро ғундор аз муҳимтарин амалҳои дастгоҳи давлат ҳисобҷ ҷ ӣ ӣ мешуд. Ғайр аз ин, ба тариқи молиёти инс , яъне маҳсулоти зироат ё ки ҷ ӣ ӣ ҳунарманд андоз мепардохтанд. Илова бар ҳамаи ин, бо ҳои дохил ва ӣ ҷ ӣ андозҳои роҳ низ ву уд доштанд. Махсусан бо сарбоз таъмин кардани ҷ кушуни ҳахоманиш барои аҳол бори гароне буд. Осиёи Миёна ба чор ӣ ӣ сатрап тақсим шуда буд. Қабилаҳои к чманчии сокини канораҳои баҳри ӣ ӯ Касп , ба қавли Ҳеродот, ба таркиби сатрапии ХI дохил шуда, солона ба ӣ маблағи 200 таланти нуқраи бобул хиро медоданд. Хоразм, Суғд ва Порт ӣ ҷ сатрапии XVI буда, 300 талант андоз мепардохтанд. Бохтар сатрапии XII ба шумор рафта, 360 талант андоз мепардохтанд. Ниҳоят сакоиҳои вилояти XV- ро ташкил намуда, ба маблағи 250 талант андоз медоданд. Яке аз воситаҳое, ки Ҳахоманишиҳо аз аҳолии Осиёи Миёна андозҳои иловаг мегирифтанд, бастани дарғот буд. Ахол аз беоби ба танг омада, ӣ ӣ ма бур мешуд, ки барои кушодани дарғот хиро и иловаг бидиҳад. Ҳеродот ҷ ҷ ӣ дар ин бора менависад: «…Вақте, ки онҳо беоб монданд, ба аёли худ ба Форс мераванд, дар назди дари қасри подшоҳ амъ шуда, доду фиғон мебардоштанд; подшоҳ ҷ аҳволи ин м ҳто онро дида, амр мекунад, ки дарғотҳоро кушода, обро ба с и ӯ ҷ ӯ дашт сар диҳанд. Ҳамин ки замин аз об сер шуд, боз дарғотҳоро мебанданд ва бо амри подшоҳ дарғотҳои дигарро барои дигар м ҳто они об боз ӯ ҷ мекунанд. Аз руи ин ривоятҳо ба ман маълум аст, ки подшоҳ ғайр аз андозҳои муқаррар ба ивази кушодани дарғотҳо пули бисёр меситонад». ӣ (То икон,Китоби якум. Б.Ғафуров). ҷ Муайян кардани ин ои дарғот, ки аз р и суханони Ҳеродот дар дарёи ҷ ӯ Акес вокеъ гардида будааст, кори хеле душвор аст. Ба тибқи ақидаи аксари муҳаққиқон, ин дарғот дар дарёи Те ен — Ҳарируд аст, ки аҳъёнан дарёи ҷ Мурғоб меноманд. К шишҳои боз ҳам аниқтар муайян кардан хам ба назар ӯ мерасад. 32 Зоҳиран, дар аҳди ҳукумронии ҳахоманишиҳо иншоотҳои калони объёр дар дасти (ва ё таҳти назорати) маъмурони ҳахоманиш қарорӣ ӣ гирифта буданд. Вазъияти аҳолии меҳнат дар давраи ҳукумронии ӣ ҳахоманишиҳо фавқулода вазнин буд. Қабилаву халқҳои озодихоҳи Осиёи Миёна муттасил ба муқобили авру зулми подшоҳони форс ш риш ҷ ӯ мебардоштанд. Ҳан з аз нимаи дуввуми асри IV пеш аз милод хоразмиҳо ӯ давлати мустақили худро таъсис менамоянд. Дар ин вақт сакоиҳо ҳам аз тобеяти ҳахоманишиҳо берун меоянд. Давлати Ҳахоманиш тазоҳури равшани давлати ҳарбии ашрофии ӣ ғуломдор ба шумор мерафт, ки табақаҳои ҳукумрон ва соҳибимтиёзи он аз ӣ форсҳо ва қисман мидиҳо иборат буданд. Дар маҳалҳо, алалхусус дар вилоятҳои аз марказ дури давлати ҳахоманиш ҳокимияти маъмурони ӣ «худ », яъне осиёмиёнаг хеле қав буд: ҳахоманишиҳо ва ашрофи маҳалл ӣ ӣ ӣ ӣ як оя ба аҳолии сатрапиҳои Осиёи Миёна зулму ситам мекарданд.[3] ҷ Осиёи Миёна ва Эрон дар аҳди салтанати Ҳахоманишиҳо Мақолаи асос : Осиёи Миёна дар ҳайати давлати Ҳахоманишиҳо ӣ Давлати бузурги Ҳахоманишиҳо, ки яке аз пуриқтидортарин империяи аҳони аҳди қадим ҳисоб меёфт, мав удияти худро беш аз 200 сол нигоҳ ҷ ҷ дошта, дар таърихи Шарқи бостон мавқеи ба назар намоёне ишғол намуд. ӣ Созмонҳои иқтисодию сиёс ва анъанаҳои мадание, ки дар давраи ӣ Ҳахоманишиҳо ба ву уд омада буданд, қарнҳо маҳфуз монда, дар давлати ҷ императории Искандари Макдун , давлатҳои Портҳо Сосониён ва халқҳои ӣ Осиёи Миёна низ давом карданд. Ҳахоманишиҳо бар хилофи дигар подшоҳони пешиназамони Шарқи қадим, нисбат ба оину мазҳабҳои соири халқхо хеле ботаҳаммул муносибат карда, ҳатто маъбаду калисоҳои кишварҳои мухталифро дубора барқарор намуданд. Хусусан асосгузори давлати Ҳахоманишиҳо Куруш дар ин кор шуҳрати зиёде пайдо карда буд. Дар замони Ҳахоманишиҳо барои тичорати 33 байналхалқ шароити мусоид фароҳам омада буд. Саёҳон ва донишмандонӣ метавонистанд ба кишварҳои тобеи давлати Ҳахоманишиҳо сафар кунанд. Бисёр намояндагони маъруфи маданияти Юнони Қадим (Гекатей, Ҳеродот, Демокрит) он вақтҳо ба кишварҳои машриқзамин саёҳат намуда, ҳамватанони худро бо комёбиҳои мадании халқҳои Шарқ шиносониданд. Дар давлати Ҳахоманишиҳо, махсусан бохтариҳо, хоразмиҳо, суғдиҳо, портҳо, марвониҳо, сакоиҳо ва дигар халқҳои Осиёи Миёна нақши бузурге бозидаанд. Достони халқии эрон , ки аз фикраҳои бокимондаи, ,Таърихи ӣ Форс" ном асари табиби дарбори Ардашери II — Ктесий ба мо маълум аст, аслан дар вилояти Осиёи Миёна, бештар дар маҳалҳои бохтариҳо ва сакоиҳо офарида шудааст. Баъдтар вай ба тарафҳои Ғарб интишор ёфта, пас аз тағироту иловаҳо асоси хамосаи миллии эрониро фароҳам овард. Бисёр сюжетҳои ин достон ба «Шоҳнома» — Фирдавс дохил гардидаанд. Оини ӣ Зардушти, ки дар Осиёи Миёна ба зуҳур омада буд, дар замони Ҳахоманишиён ба Эрон ва боз дуртар ба тарафҳои ғарб паҳн шуда, баъдҳо мазҳаби давлатии эрониҳо қарор гирифт. Ҳануз дар садаи V дар шаҳри Мемфиси Миср маъбади худои эрон Митра ву уд дошт. Дар давраи ӣ ҷ империяи Рим парастиши Митра дар бисёр мамлакатҳо расм гардида, то азираҳои Бритониё расида буд. ҷ Халқҳои Осиёи Миёна ва Эрон дар бобати либос хам умумият доштанд, хусусан либоси хоразмихо, бохтарихо ва дигар халқҳои Осиёи Миёна хеле монанд буд, зимнан сакоиҳои тиграхур бештар бо кулохи худ фарқ мекарданд. Либоси онҳо аз нимтанаи тасмакалон ва шалвори к тоҳ иборат ӯ буд. Намояндагони халқҳои Осиёи Миёна дар нақшҳои барчастаи Бесутун,Тахти Чамшед ва Накши Рустам татствир ёфтаанд, ки ин барои донистани хусусиятҳои антропологи ва этнографии ин халқхо ахамияти багоят калон дорад. Ин ёдгорихо нишон медиханд.ки либоси форсхо хам айнан мисли либоси мардумони Осиёи Миёна будааст. Нихоят, халқҳои Осиёи Миёна дар офариниши осори бошук ҳи санъати Ҳахоманишиён ӯ 34 ҳиссаи бузурги модд гузоштанд. Тибқи навишта оти Доро, барои сохтмониӣ ҷ қасри Шуш аз Бохтар тило, аз Суғд ло увард ва ақиқ, аз Хоразм фир за ҷ ӯ бурдааст.[3] Ин маълумот, инчунин ахбори муаллифони қадим ва ҳафриёти бостоншинос аз дара аи баланди тараққиёти кори маъдан дар Осиёи Миёна ӣ ҷ ва таъсири он ба пешрафти кори маъдан дар Эрон шаҳодат медиҳанд. Ногуфта намонад, ки ло уварди Осиёи Миёна ва Ҳиндустон, Бобул ва Миср ҷ хам мавриди истифода будааст. Мардуми Осиёи Миёна нахустин бор бо хат пас аз дохил шудан ба ҳайати давлати Ҳахоманиш ошно пайдо карданд. ӣ ӣ Ин системаи хат дар Осиёи Миёна ва Эрон муддати чандин аср, то давраи истилои арабҳо мав удияти худро нигоҳ дошт. ҷ Дар замони Ҳахоманишиён ба тавассути риво и касбу ҳунар ва ҷ муносибатҳои пулию мол тараққиёти босуръати шаҳрҳои Осиёи Миёна ӣ ҳамчун марказҳои маъмур ва ҳунарманд шур ъ гардид. Ҳаминро бояд ӣ ӣ ӯ хотирнишон кард, ки халқҳои Осиёи Миёна дар давраи Ҳахоманишиён аввалин бор ба пули танга (доро ) ошно шудаанд. Намунаҳои тангаи тило ва ӣ дигар сиккаҳои системаи пули Ҳахоманишиён аз қаламрав Осиёи Миёна ӣ пайдо карда шуд. Ба миён омадани иттиҳодияи чандин кишварҳо дар замони Ҳахоманишиён ба рушди тамаддуни Шарқ ва таҳкими робитаҳои мутақобили иктисодию фарҳангии бисёр халқҳо мусоидат намуд 35 ХУЛОСА Муайян кардани таркиби кадимии Эрон ва Осиёи Миёна хеле мушкил аст. Факат як чизро бо боварии комил гуфтан мумкин аст, ки эр.ав. То ҳазораи дуюм ин забонҳо ба забонҳои семит ё ҳиндуаврупо шабоҳатӣ ӣ надоштанд. Яке аз забонҳое, ки ба мо маълум аст, элом аст, ки дар анубу ӣ ҷ ғарби Эрон бартарият дошт, аммо дар замонҳои қадим элом метавонад ба ӣ шарқ ва шимолу шарқ дуру наздик паҳн шуда бошад. Танҳо er.av. Дар хазораи дуюм, махсусан дар хазораи I манзараи этногенез равшантар гардид. Дар адабиёти илмии замони ш рав қабилаҳои ӯ ӣ ҳинду эрон дар Осиёи Миёна ва Эрон пайдо шудаанд. Тахмин меравад, ки ӣ онҳо аз шимол омадаанд. Аммо ақидаҳои тозае ву уд доранд, ки ақидае, ки ҷ забонҳои эрон аз шимол ба ануб омадаанд, беасос аст, яъне фарзияҳо ӣ ҷ ву уд доранд, ки забонҳои эрон дар Хали и Форс г иши дар доранд. ҷ ӣ ҷ ӯ ӣ Эр.ав. Дар ибтидои ҳазораи аввал дар ғарби Эрон қабилаҳои эронизабон зиндаг мекарданд. Инро ономастика ва топонимикаи чанд минтаха, ки аз ӣ солноманависони Ашур ба мо расидаанд, исбот мекунад. Мавқеъҳои давраи мезолит ва неолит дар Эрон, бозёфтҳои бостоншинос , сафол , ёдгориҳои ӣ ӣ қабатҳои аввали шаҳри Суза, му ассамаҳои пурҳашамате, ки аз харобаҳои ҷ пойтахти Эрон Суза, Экбатана, Пасаргад ёфт шудаанд, рельефҳои санг , ӣ авоҳирот аз металлҳои қиматбаҳо ва ринстонҳо, харби-хонда ва омухт. ҷ Донишмандони аврупо .де Марго ва Гришман бо ом зиши харобаҳои ин ӣ Ҷ ӯ шаҳрҳои бостон дар илми эроншинос саҳми муҳим гузоштаанд. ӣ ӣ 36 Adabiyoti istifoda burda shuda 1. Мирзиёев Ш.М. Мо ояндаи бузурги худро якчоя бо халки далеру начиби худ месозем. Тошкент – ―Ў‗Ўзбекистон -2017.‖ 2. Мирзиёев Ш.М. Ризоияти халки мо бахои олиест, ки ба фаъолияти мо дода мешавад. илди 2, - Ҷ Тошкент – «Ўзбекистон» НМИУ, 2018. 3. Каримов I. Идеологияи миллї барои мо дар сохтмони давлат ва љомеаи мо маънавї дорад манбаи кувва. - Т. 8. – Т. : Узбекистон, 2000. Сах. 462-474. 4. Каримов I. Бигузор идеологияи чомеаи мо барои миллат, миллат миллат шудан хизмат кунад. Т. 7. - Т.: Узбекистон, 1998. Сах. 84-102 5. Каримов I. Маънавияти баланд кувваи маглубнопазир аст. – Т.: Маънавият, 2008. 6. Идеяи истиќлолияти миллї. – Т.: Академия, 2005. 7. Ѓояи истиќлолияти миллї: мафњум ва принсипњои асосї. – Т.: Янги аср авлоди», 2001. 8. Ѓояи миллї ва масъулияти роњбарї / К.Назаров, И.Эргашев ва диг. Узбекистон 37

Фарҳанги Ҷаҳонгирӣ ҳамчун манбаи эронӣ-форсӣ

Купить