Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 248.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Дипломные работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

“фарҳанги ҷаҳонгири”ҳамчун сарчашмаи лексикографияи тоҷику форс

Купить
ВАЗОРАТИ ТАЪЛИМИ ОЛӢ ВА МИЁНА МАХСУСИ РЕСПУБЛИКАИ ӮЗБЕКИСТОН ДОНИШГОҲИ ДАВЛАТИИ САМАРҚАНД БА НОМИ ШАРОФ РАШИДОВ ФАКУЛТЕТИ ФИЛОЛОГИЯ КАФЕДРАИ ФИЛОЛОГИЯИ ТОҶИК ВА ЗАБОНҲОИ ШАРҚИ ХОРИҶА КОРИ КУРСӢ АЗ ФАННИ ТАЪРИХИ ЗАБОНШИНОСИИ ТОҶИК ДАР МАВЗӮИ “ Фар ҳанги Ҷаҳонгири ”ҲАМЧУН САРЧАШМАИ ЛЕКСИКОГРАФИЯИ ТОҶИКУ ФОРС САМАРҚАНД-2022 ВАЗОРАТИ ТАЪЛИМИ ОЛӢ ВА МИЁНАИ МАХСУСИ РЕСПУБЛИКАИ ЎЗБЕКИСТОН ДОНИШГОҲИ ДАВЛАТИИ САМАРҚАНД БА НОМИ ШАРОФ РАШИДОВ ФАКУЛТЕТИ ФИЛОЛОГИЯ КАФЕДРАИ ФИЛОЛОГИЯИ ТОҶИК ВА ЗАБОНҲОИ ШАРҚИ ХОРИҶА КОРИ КУРСӢ Иҷрокунанда: донишҷӯи курси 2 гурӯҳи 208 Эсанмуродова Шоҳсанам Мавзуъ: “ Фар ҳанги Ҷаҳонгири ”ҲАМЧУН САРЧАШМАИ ЛЕКСИКОГРАФИЯИ ТОҶИКУ ФОРС ТА Ф ТИШК УНА НДА : ________________________________________ На қшаи кор: I. Муқаддима II. Қисми асоси: 2. 1 “Фар ҳанги аҳонгирҶ ӣ ” ҳамчун сарчашмаи лексикограф ӣ . 2. 2 ШАРҲИ КАЛИМАСОЗ ДАР Ӣ "ФАРҲАНГИ АҲОНГИР " Ҷ Ӣ . III. Хулоса IV. Китобнома Му қ аддима Яке аз муҳимтарин соҳаҳои маънавият ва маданияти имр заи моӯ ом хтану тадқиқ намудани мероси адабии гузаштагон аст, ки диққату эътибори ӯ хонандагон, дониш ён, муаллимон, нависанда ва олимони сершуморро торафт ҷӯ бештар алб менамояд. Аз умла, фарҳангу луғатномаҳои пешина, ки барои ҳар ҷ ҷ як аҳли савод хазинаи бебаҳо ҳисоб меёбад, қимати бузургеро соҳиб аст. Алъон “Луғати фурс”-и Асадии Т с , “Ғиёс-ул-луғот”-и Муҳаммад Ғиёсиддин, “Чароғи ӯ ӣ Хидоят”-и Сиро иддини Алихони Орз , “Т ҳфатул-аҳбоб”-и Ҳофизи баҳ , ҷ ӯ ӯ Ӯ ӣ “Бурҳони қотеъ”-и Муҳаммадҳусайн ( илди I-II) ва монанди ин даҳҳо луғатҳо ба ҷ хати кирилл чоп шуда, дастраси умум гардидааст. Дар хазинаи маънавияти ӣ халқҳои Осиёи Миёна асарҳои лексикограф (луғғатнависй) чун ӣ инъикоскунандаи маданияти милл , ки имр з барои риво у равнақи соҳаҳои ӣ ӯ ҷ гуногуни илму фан истифода мешаванд, саҳифаҳои дурахшон доранд. Луғатнависии то ику форс соҳиби таърихи қадима ва анъанаи хоси луғатофар ҷ ӣ аст. Дар манбаъҳои таърих ишора меравад, ки дар ибтидои асри X аз тарафи ӣ шоир Аб ҳафзи Суғд луғате таълиф шудааст, аммо ин луғат то замони мо ӯ ӣ омада нарасидааст. Яке аз машҳуртарин фарҳангҳои ин давр “Луғати фурс”-и Асади Т с аст, ки дар асри XI танзим ёфта, хушбахтона то замони мо омада ӯ ӣ расидааст. Фарҳангҳои қадима аз иҳати тартибу оба огузории калимаҳо ҷ ҷ ҷ (воҳиди луғавй) аз ҳамдигар фарқ мекунанд ва ҳар як муаллиф онро вобаста ба маводи луғав ва ҳа ми фарҳанг, инчунин мувофиқи завқу салоҳдиди худ таҳия ӣ ҷ кардааст. Дар соҳаи забоншиносии то ик ва збек ро еъ ба хусусиятҳои луғав , ҷ ӯ ҷ ӣ грамматик , тарзи ой додани калимаҳо дар фарҳангҳои пешина, инчунин оид ба ӣ ҷ ҳар яке аз он луғатҳо аз тарафи олимони то ик, эрон, збек ва рус тадқиқотҳои ҷ ӯ махсуси илм ба ан ом расонида шудаанд, ки имр з онҳо як ҳиссаи бузурги ӣ ҷ ӯ илми забоншиносии то ик ва дигар ҳалқҳои Осиёи Миёна ба шумор мераванд. ҷ Хусусан, дар ин соҳа тадқиқотҳои илмии В.А.Капранов , Ҳ.Рауфов , А.Нуров, А.Воҳидов , А.Аҳадов , А.Сангинов, А.М.Отахонова, Дарвеш Баҳриддин, Собирчон Ҳошимов, Қутбиддин Муҳиддинов ва амсоли онҳо олиби диққатҷ буда, ба илми фарҳангнигории то ику форс ҳиссаи арзандаи худро ҳамроҳ ҷ кардаанд. Муносибатҳои сиёс , и тимо , иқтисод ва фарҳангии Осиёи Миёна, ӣ ҷ ӣ ӣ Афғонистону Эрон бо мардуми Ҳинду Покистон таърихи дуру дарози қариб ҳазорсола дорад. Паҳншавии забони то ик (форс ) дар минтақаи Ҳинду ҷ ӣ ӣ Покистон бо воқеаҳои таърих алоқаманд аст. Интишори адабиёти форсизабон ӣ дар ин сарзамин ҳан з дар асрҳои XI-XII шур ъ шуда бошад хам, лекин ӯ ӯ махсусан дар давраи ҳукмронии сулолаи Темуриёни ҳинд ниҳоят дара а ҷ инкишофу тавсиа меёбад. Гетифаллоҳи Растагор дар хусуси забону адабиёти форсизабони давраи Темуриёни ҳинд сухан ронда, дуруст қайд менамояд, ки «Забони форс дар асари р и кор омадани хонадони Бобур , ки худ парвардаи ӣ ӯ ӣ дарбори пурравнақи Ҳирот буданд, шигифтагии хосе ёфт. Густариши забони форс ва та аллии он ба пояе расида буд, ки р згоре Деҳл аз лиҳози марказият ӣ ҷ ӯ ӣ ва аҳамияти илму фарҳанг бо Самарқанд баробар мекард ва шаҳри Чунпур ба ӣ Шерози Ҳинд маъруф шуда буд ва сипас Кашмир «Эрони cағир» номида шуд6 . Доираи паҳншав ва инкишофу пешрафти забону адабиёти форс дар Ҳинд дар ӣ ӣ давраҳои гуногун араён ёфтааст. Назар ба ақидаи Алиасғари Ҳикмат Ҳаким ҷ Абулфатҳи Гелон (ваф. с. 1588) ва Абдураҳими Хон Хонон (тав.с. 1538) ӣ ӣ «Хони карами худро барои он меҳмонони донишманд паҳн густурданд ва худ низ ба он г яндагон ҳамовоз шуда ва дар ташкили адаб ва такмили давовини ӯ шеър мусобиқаҳо доштаанд». Хусусан, дар давраи ҳукумронии Темуриёни ҳинд бо мақсади дар таърих боқ гузоштани корнамоиҳо ва шук ҳу давлаташон удабо ӣ ӯ ва аҳли илму ҳунарро аз Осиёи Миёна, Афғонистону Эрон даъват намуда, барои онҳо шароити мувофиқ ба ву уд оварда, маошу инъомҳои муносиб таъин ҷ мекунанд. Акбар нахустин подшоҳи Ҳиндустон мебошад, ки барои шуарои соҳибистеъдоду бар аста мансаби Маликушшуаро таъин кард ва Ғизолии ҷ ӣ Машҳад (ваф. с. 1573) дар дарбор ба ин мансаб соҳиб шуд. Дар асри ХVI як ӣ гур ҳ шоирони Мовароуннаҳр бо тақозои давр ва бо сабабҳои гуногун дар ӯ Ҳиндустон мусофират намуда, дар он о соҳиби обр ю эътибори бузурге ҷ ӯ мегарданд. Аз байни онҳо Мулло Содиқ Ҳалвоии Самарқанд , Фаҳмии ӣ Самарқанд , Қадрии Насаф , Зоҳидии Даҳбед , Таркошии Тошканд , Фориғииӣ ӣ ӣ ӣ Самарқанд ва ғайраро номбар кардан мумкин аст . Забону адабиёти форс ба он ӣ ӣ дара ае арзиш пайдо карда буд, ки “Шоҳнома”-и Фирдавс , “Гулистон”-и Саъд ҷ ӣ ӣ таснифоти Ҳофизу ом комилан обр и нав гирифт ва сабаби ба ву уд омадани Ҷ ӣ ӯ ҷ гур ҳи зиёди уламо, шоирон ва муаррихону нависандагони ҳинд гардид. Назар ӯ ӣ ба гуфтаи Хо а Абдулҳамиди Ирфон сабаби дар Ҳинд нуфузи калон пайдо ҷ ӣ кардани забони форс дар он аст, ки «дар муддати н ҳсад соли гузашта тахти ӣ ӯ нуфузи адаб ва лисонию фарҳангии Эрон (на танҳо Эрон, Осиёи Миёнаю ӣ Афғонистон-А.В.) дар Ҳинд завқу кареҳаи мардум тавре тарбият ёфта, ки забони форс нисбат ба ҳамаи забонҳои маҳалл маҳбубияти бештаре дошта ва доираи ӣ ӣ ин забон дар Ал Асғари Ҳикмат маҳфили адабию илм нисбат ба ҳар забони ӣ ӣ дигар васеътар буд ва мусулмонони ҳинд ба ширинию латофати форс одат ӣ карда буданд1». Забони форс дар асрҳои миёна дар Ҳиндустон забони давлат ӣ ӣ ҳисобида мешуд ва моҳиятан вазифаи забони байналхалқиро и ро менамуд. ҷ Беҳуда нест, ки Шоҳчаҳон (1528-1657) барои таълими и бории забони форс ҷ ӣ дастур дод ва дар саросари Ҳинд барои таълими ин забон маҳфилу мадрасаҳо кушод. Барои азхудкунии забони форс луғатнома (фарҳанг)-ҳо роли муҳим ӣ бозида, як мактаби фарҳангнависй, ки на танҳо бо шарҳу тафсири калимаҳои кадимаи форс -то ик машғул буданд, балки яке аз сарчашмаҳои муҳими ӣ ҷ ӣ адабиётшинос низ ба шумор мерафтанд, ба ву уд оварда мешавад. Илми ӣ ҷ луғатнавис ба дара ае пеш меравад, ки муаллифон байни худ мусобиқа намуда, ӣ ҷ дар ин соҳа луғатномаҳои гуногунҳа м ва гуногунмазмунро, ки лексикаи забони ҷ то ик -форсиро аз р и сохту тартиби мухталиф дар худ акс кардаанд, ҷ ӣ ӯ меофаранд. Муҳаққиқони лекскографияи форсу то ик дар муайян намудани ҷ теъдоди фарҳангҳо мутаффик нестанд, лекин ҳамин чиз баҳснопазир аст, ки миқдори фарҳангномаҳои қадима зиёда аз 200 ададро ташкил мекунанд . Шаҳриёри Нақав дар асари тадқиқотии худ феҳрасти луғатномаҳоеро меорад, ӣ ки дар Ҳинду Покистон таълиф ёфтаанд ва миқдори онҳо 142 адад мебошад. Ба ғайр аз ин як миқдор шарҳу ҳошияҳо, ки қисми удонашвандаи илми ҷ луғатнавис ва матншиносиро ташкил мекунанд, низ таълиф ёфтаанд, ки барои ӣ хубтару беҳтар фаҳмидани адабиёти баде , таърихномаҳо хизмат мекунанд. ӣ Шаҳриёри Накав фарҳангшиносии форсиро дар Ҳинду Покистон ба се давра ӣ тақсим кардааст: давраи аввал, қарни ҳафтум то н ҳуми ҳи р -қамар (асрҳоиӯ ҷ ӣ ӣ ХIII-XV); давраи дуввум, қарни даҳум то сенздаҳуми ҳи р (асрҳои XVIXVIII); ҷ ӣ давраи сеюм, давраи адид, аввали асри XIX ва ХХ. Олимони машҳури ҷ луғатнавис, ки дар айни замон сарфу наҳви забонҳои то ик (форс ), арабиро ба ҷ ӣ ӣ хуб медонистанд, барои паҳншав ва мав удияту мавқеи забону адабиёти ӣ ӣ ҷ форс ҳиссаи аразанда мегузоранд. Дар ин гуна луғатномаҳо баробари лексикаи ӣ худ калимаҳову ибораҳои иқтибосии араб , ҳинд (урду), турк ( збек ) ва ӣ ӣ ӣ ӣ ӯ ӣ дигар забонҳои қадимаи матрук низ о дода мешуданд, ки ин имконияти ҷ азбаркунии забони араб , ҳинд , туркиро низ осон менамуд. Аз аҳли илму адаби ӣ ӣ Осиёи Миёна, ки дар Ҳиндустон омада буданд, баъзе баробари ба забони модариашон эчод намудан, забон ва урфу одатҳои халқи маҳаллиро ом хта, ӯ анъанаҳои беҳтарини халқи ин сарзаминро дар асарҳои худ низ истифода мебурданд ва баръакс як идда уламои Ҳиндустон забону адабиёти форсиро ба дара ае аз худ намуданд, ки онро ҳамчун забони модарии худ медонистанд ва ба ҷ ин забон осори пурқимате боқ гузоштаанд. Дар адабиёти Ҳинду Покистон ӣ шоироне фаъолияту э од намудаанд, ки гарчи худ аслан урдузабон бошанд ҳам, ҷ ба забони форс низ шеърҳои баландмазмун навиштаанд ва э одиёти ӣ ҷ урдузабонии онҳо аксаран дар заминаи шеъру адабиёти форс ба майдон ӣ омадааст. Шоирони машҳур Мирзо Асадулло Ғолиб (1797-1869), Ҳаргупол ӣ Тофта (1799-1879), Муҳаммад Иқбол (1877-1938) ва ғайраро номбар кардан мумкин аст. Ин зуллисонайниро дар адабиёти Ҳинду Покистон имр з ҳам ӯ мушоҳида карда метавонем. Ганчинаи пурқимати мадан , ки дар сарзамини ӣ Ҳиндустон ба ву уд оварда шудааст, имр з боигарии тамоми халқҳои ҷ ӯ Машриқзамин, аз умла боигарии мадании халқҳои Осиёи Миёна низ ба шумор ҷ меравад. Дар асрҳои XVI-XIX илми луғатнавис ниҳоят дара а пеш меравад.. ӣ ҷ Луғатномаҳое, ки дар ин давра офарида шудаанд, дар илми луғатнависии форсизабонон мавқеи муҳимро ишғол мекунанд. Фарҳангномаҳои машҳури “Муайид-ул-фузало” (1519), “Мадор-ул-афозил” (1598), “Фарҳанги Чаҳонгир ” ӣ (1608); “Бурҳони қотеъ” (1652), “Фаранги Рашид ” (1654), “Баҳори А ам” (1739) ӣ ҷ ва ғайра аз умлаи фарҳангҳои м ътабар мебошанд. Давраи сеюми луғатнигор ҷ ӯ ӣ дар Ҳинду Покистон давраи адид номида мешавад, ки аввали асри Х1Х ва асри ҷ ХХ-ро дар бар мегирад. Дар ин давра дар сарзамини Ҳиндустон воқеа-ҳодисаҳои сиёс -и тимо ба вуқ ъ пайваст. Тағйири ҳолати сисёсии Ҳиндустон баӣ ҷ ӣ ӯ тамаддуни мусулмонон ва адабиёту забони форс низ тағйир расонид. Дар ӣ нати аи сиёсати мустамликавии англисҳо забони англис ба ои забони форс ҷ ӣ ҷ ӣ ор шудан гирифт ва дар нати а дар идораҳо, маҳфилҳои сиёс , мактабҳо ҷ ӣ ҷ ӣ забони англис забони форсиро танг кард. Дар мамлакат бисёр забон пайдо ӣ ӣ шуд. Олимон дар ин давра мав удияти 850 забон ва лаҳ аҳои гуногунро нишон ҷ ҷ додаанд. Ба ҳамин нигоҳ накарда, мардуми Ҳиндустон к шиш мекарданд, ки ӯ тамаддун ва забони худро муҳофизат кунанд. Имр з ёдгориҳое, ки аз давраи ӯ пурифтихори тараққии маданияту забони форсизабонон дар ин сарзамин боқ ӣ мондааст, забони урду мебошад, ки дар таркиби луғавии худ бисёр калимаю ибораҳои санскрит ва форсиро дорад. Бо ву уди он қисми муайяни аҳли илму ҷ адаб ҳамоно шефтаи забону адабиёти форс буданд ва ба ин забон осори ӣ пурқимати гузаштаро мутолиа мекарданд. Матбааҳои машҳури Навилкишур, Ромпур, Лакҳнав, Аҳмадобод, Алигарх бо таҳияи осори форсизабонон машғул шуданд ва барои паҳншавии осори илмию адаб мавқеи муҳим бозидаанд. ӣ Дар ин замон низ ба забони форс чандин луғатномаҳо тартиб дода шуданд. Дар ӣ кори луғатсоз баробари истифода аз анъанаҳо, таъсири фарҳангнависии ӣ Европо , огоҳ шудани муаллифон аст, ки ба сохти фарҳангҳо бетаъсир ӣ намондааст . Дар фарҳангномаҳои ин давра пеш аз ҳама, дар феҳрасти калимаҳои эзоҳшаванда тағйирот ба ву уд меояд. Дар луғат ба ғайр аз калимаҳои форс , ҷ ӣ араб , калимаю ибораҳои ҳинд (урду), санскрит , англис , турк дохил карда ӣ ӣ ӣ ӣ ӣ шуда, онҳо қисми муайяни лексикаи луғатро ташкил мекунанд. Дар масъалаи шарҳи калимаҳо таҳлили илм ва узъҳои луғатҳои энсиклопед бараъло ӣ ҷ ӣ мушоҳида карда мешавад: “Ҳафт Қулзум”и Ғозиуддини Подшоҳи Ғоз ӣ (таълифаш соли 1815) яке аз луғатҳои ҳа ман калон мебошад, ки дар ҳафт илд ҷ ҷ таҳия шудааст, “Фарҳанги Онандро ” (таълифаш соли 1888) 3107 саҳифаро ҷ ташкил медиҳад, “Осаф-ул-луғот” (то ҳарфи им дар 17 чилд таълиф ёфтааст), ҷ “Армуғони Осафй” (дар 8 чилд), “Хизонат-ул-луғот”-и Навот Шоҳ аҳон Бегим ҷ (соли таълифаш 1886) дар ду илд ва ғайра аз зумраи фарҳангҳое мебошанд, ки ҷ дар луғатнависии форс -то ик як равияи наверо пеш гирифта, истилоҳот ва ӣ ҷ ӣ таркиби луғавии забонро бештар амъ намудаанд. Дар таърихи фарҳангнигории ҷ форс-то ик асрҳои ХV-ХVII яке аз давраҳое маҳсуб мешавад, ки адабиёти ҷ форсизабон дар Ҳинду Покистон ба қуллаи баланди худ расидааст. Дар ин давра фарҳангномаҳое таълиф ёфтаанд, ки имр з фахри форсизбонони тамоми дунё баӯ шумор меравад. Яке аз фарҳангномаҳое, ки машҳури давр гаштааст ва имр з ҳам ӯ аҳамияти худро нигоҳ доштааст, “Бурҳони қотеъ”-и Муҳаммадҳусайни Бурҳон ба шумор меравад. Ин фарҳанг то имр з чандин маротиба нашри интиқод ӯ ӣ гардидааст. Нашри охирини он аз тарафи луғатшинос Амон Нуров таҳия шудааст, ки ҳоло ду илди он дастраси мо гардидааст. Яке аз луғатҳое, ки нисбат ҷ ба дигар фарҳангҳо дар Осиёи Миёна, Афғонистону Эрон бештар паҳн гардида,.. сазовори тава ҳи умум гардидааст, “Ғиёс-ул-луғот” мебошад. Мо инкишофи ҷҷӯ фарҳангнигории форсу то икро ба ду боб тақсим намудем. Боби I, давраи ҷ ибтидо ва пайдоиши фарҳангҳо; боби II, давраи тараққиёт ва такомули ӣ луғатнависист, ки асосан дар сарзамини Ҳиндустон инкишоф ёфтааст. Пеш аз ин доир ба таърихи ом зиши фарҳангнигории форсу то ик (дар Европа, Россия...) ӯ ҷ маълумоти умум ҳамчун замимаи муқаддима дода шуд, ки дар бораи ӣ тадқиқотҳои дар ин соҳа ба амал омада маълумот медиҳад. Дар тадқиқу тахлили асарҳои лексикографии пешина ва таҳияи луғатҳои имр заи то ик хизмати ӯ ҷ олимони то ик Н.Маъсум , А.Маниёзов, Р.Ҳошим, М.Фозилов, В.А.Капранов, ҷ ӣ Т.Зеҳн , Ҳ.Рауфов, А.Сангинов, Қ.Муҳиддинов, Ҳ.Аҳадов, А.Отахонова, ӣ А.Нуров ва дигарон ниҳоят бузург аст. Фарҳангҳои пешина, ки сарвати маънавии халқамон шуморида мешавад, қисман дастраси хонандагон шуда истодааст ва корҳои тадқиқотии бисёре низ дар ин соҳа камтар нестанд. Дар хусуси фарҳангҳои пешина, гарч чандин асару мақола таълиф шуда бошад ҳам, ӣ лекин онҳо дар истифодаи хонандагони васеъ, хусусан, дониш ён—филологҳо ҷӯ қарор нагирифтаанд. Инак, барои қисман қонеъ намудани ин талаботи дониш ён ҳамин васоити хониш ба майдон омад. Ҳангоми навиштани ин ҷӯ монография мо асосан аз асару мақолаҳои В.А.Капранов. С.И.Баевский, Ҳ.Рауфов, Раҳим Ҳошим, А.Сангинов, инчунин қисман аз асари олими Эрон— Шаҳриёри Нақав истифода бурдем, ки ин иҳати масъаларо бо камоли ӣ ҷ қаноатманд ва сипосгузор бояд гуфта гузарем. Инчунин маводи амънамудаи ӣ ӣ ҷ банда аз ш ъбаи дастхатҳоии Институти шарқшиносии Россия (Петербург) ӯ мавриди истифода қарор гирифтааст. Муаллифи асар Наввоб Азудуддлавла Мир амолиддин Ҳусайн ибниҶ Фахриддин Ҳасани Ин уи Шероз дар давраи ҳукмронии ду намояндаи ҷ ӣ Темурнёни Ҳинд — Акбар (1556— 1605) ва писари — аҳонгир (1605 —1627) ӯ Ҷ умр ба сар бурдааст. Чи навъе ки дар мукаддимаи фарҳанг навишта шудааст, дар соли 1605 Акбаршоҳ вафот мекунад ва ба ои вай писараш Абдулмузаффар ҷ Нуриддин Муҳаммади аҳонгир бар тахт менишинад. Дар давраи низ адабиёти Ҷ ӯ дарбор инкишоф меёбад ва олиму шоирони бисёр барои пешрафти илму маданият фаъолият мснамоянд. Худи аҳонгир «Тузуки аҳонгир »-ро Ҷ Ҷ ӣ менависад. амолиддини Ҳусайни Ин у ҳамчун олими намоёни даврааш аз Ҷ ҷ тарафи аҳонгиршоҳ низ мададу дастгир мебинад. Ниҳоят, дар соли 1608 Ҷ ӣ ӯ муваффақ мешавад, ки заҳмати чандинсолаи худро дар иёлоти Пан об ба ан ом ҷ ҷ расонад ва асари худро ба шакли як луғати мукаммал бахшида ба аҳонгиршоҳ Ҷ «Фарҳанги аҳонгир » номад; Мураттаб гашт нн фарҳанги ном , Ба исми шоҳи Ҷ ӣ ӣ ам оҳи аҳонгир. Чу устам соли таърихаш фалак гуфт: «Зиҳ Фарҳангн ҷ ҷ Ҷ ҷ ӣ Нуриддин аҳонгир». Ба ҳисоби аб ад умлаи «Зиҳ фарҳанги Нурриддин Ҷ ҷ ҷ ӣ аҳонгир» рақами 1017 (1608 мелод )-ро ифода мекнад, ки соли таълифи Ҷ ӣ «Фарҳанги аҳонгир » аст1 . Ҳусайни Ин у аз авон ба ом хтани илму адаб Ҷ ӣ ҷ ҷ ӣ ӯ завқи зиёде доштааст. Муаллиф барои офаридани ин асари худ заҳмати бисёре кашида ва барои тартибдиҳии ин фарҳанг 30 сол кор кардааст, ки дар ин бора дар муқаддима чунин менигорад: «Мухтасари калом он ки қариб як қарн, ки муддати с сол 1 Ҳ. Рауфов, Ҳамон асар, саҳ 9 — 59 https://bikhon.tj/ 98 беш ӣ баъзе аз авқот ва бархе аз умрро сарфи таҳқиқи луғати порс ва паҳлав ва дар ӣ ӣ ӣ ва истилоҳҳо ва ғайри он кард: Басе ран бурдам дар ин соли с , А ам зинда ҷ ӣ ҷ кардам бад-ин порс . Зи ман гашт дасти фасоҳат қав , Бипардохтам дафтари ӣ ӣ паҳлав . Нусхаҳои дастнависи «Фарҳанги аҳонгир » дар фонди дастнависҳои ӣ Ҷ ӣ шаҳрҳои Душанбе, Тошканду Петербург маҳфуз аст1 . Чопи литографии он соли 1876 (дар ду илд) дар Лакҳнав (Ҳиндустон) ан ом ёфтааст. «Фарҳанги ҷ ҷ аҳонгир » сарчашмаи бой ва сершумор дорад. Чи навъе Ҳ. Рауфов дар Ҷ ӣ тадқиқоти муфассали худ нишон медиҳад, муаллифи фарҳанг аз 44 асари лексикограф , адабиёти соҳавии гуногун ва сарчашмаҳои адабии зиёдеро ӣ мавриди истифода қарор додааст2 . Фарҳанг муқаддимаи лексик -грамматикии ӣ нисбатан пурра низ дорад, ки он аз 12 оин иборат аст. Дар ин оинҳо қоидаву қонунҳои лексик -грамматикии забони то ик форс . унсурҳои калимасоз ва дарӣ ҷ ӣ ӣ хусуси ҳиссаҳои нутқ бештар оид ба феъл маълумоти олиби диққат оварда ҷ мешавад, Масалан, дар хусуси суффикси «о»: а) барои пайвастани ду калимаи ҳам инс хизмат мекунад: зудозуд, печопеч, д шод ш. То расиданд ҳар ду ҷ ӯ ӯ д шод ш, Ба биёбони зи бухор ба ш. Низом . Шоҳ зи гарм сиёсатам фармуд, ӯ ӯ ҷӯ ӣ ӣ Дар ҳалокам мак ш зудозуд. Низом . Зи печопечи он бут гар диҳам шарҳ, Ду ӯ ӣ зулфашро ду рух додан тавои тарҳ. Хусрави Деҳлав . 1 Ҳ. Рауфов, Ҳамон асар, ӣ саҳ 9 — 59 2 Ҳ. Рауфов, Ҳамон асар, саҳ 9 — 59 https://bikhon.tj/ 99 Тарзи сохти «Фарҳанги аҳонгир » дар таърихи лексикографияи то ик махсус аст. Соҳиби Ҷ ӣ ҷ фарҳанг усули хеле мураккабро пеш гирифта, бобҳоро аз р и ҳарфи дуюм ва ӯ фаслҳоро аз р и ҳарфи аввали калимаҳои эзоҳшаванда таъин намудааст. ӯ Масалан, барои аз фарҳанг пайдо кардани калимаи «сар», ки дар хатти араб аз ӣ ду ҳарф (с. р.) иборат аст, аввал боби «ро» ва баъд фасли «син»- ро кофта ёфтан лозим аст. Агар дар дигар луғатҳо калимаҳои «бед», «бел», «паём» дар аввал оварда шаванд, дар ин луғат аз охиртари китоб о гирифтаанд. Соҳиби фарҳанг ҷ дар хусуси сохти китоби худ чунин абёт низ дорад. Тартиби китоби ман чунин аст: Абёти луғатро ту дон . Аз фасл бигир ҳарфи аввал, В-аз боб бигир ҳарфи ӣ сон 1 . Муаллиф дар о додани калимаҳои эзоҳшаванда баъзан асоси (решаи) ӣ ҷ калимаҳоро (хусусан дар феълҳо) ба эътибор мегирад ва ба шаклҳои сохта ва мураккаби он, ки бо иштироки асос (реша) шакл гирифтаанд ё таркиб ёфтаанд, аҳамият намедиҳад, масалан; мак—макидан ва амр аз макидан бувад. Ҳаким С зан назм карда: Гашт зи ран урии тан аз гуноҳ, Поктар аз ширу лаби ӯ ӣ ҷ ширмак. Ширмаку пиру авон аз ғамаш, Нола бияфроштаанд аз фалак2 . Дар ҷ баъзе мавридҳо дар мақолаҳои луғав шаклҳои муштақи калимаҳои асос ӣ ӣ (решаг ) низ қайд ва тафсир мешаванд ва мисолҳои додашуда ҳамаи шаклҳои ӣ муштакро низ дарбар мегиранд: Хатлон—номи шаҳрест аз вилояти Бадахшон, ки ба К лоб иштиҳор дорад. Г янд мардумони он о нек сурат бошанд ва дар он о ӯ ӯ ҷ ӯ ҷ аспи хуб пайдо шавад ва мансуб ба 1 Ҳ. Рауфов, Ҳамон асар, саҳ 9 — 59 2 Ҳ. Рауфов, Ҳамон асар, саҳ 9 — 59 https://bikhon.tj/ 100 хатлонро «Хатлон » ва ӣ «Хатл » г янд. Ҳазрати Шайх Низом фармояд: Сикандар бар он хинги хатл ӣ ӯ ӣ ӣ нишаст. Ки чун гард бархосту чун барқ аст1 . Захираи луғавии «Фарҳанги ҷ аҳонгир » 7000 вокабуларо ташкил мекунад, ки қисми бештари маънои Ҷ ӣ калимаҳои эзоҳшаванда бо мисолҳо таъкид карда шудаанд. Ҳамаи калимаҳои дар решаашон ҳуруфи араб доштаро ба гур ҳи алоҳидае удо карда, ҳамчунӣ ӯ ҷ боб (дар)-и махсус дар «мулҳакот» ой дода мешавад. Дар мулҳакот (илова) ҷ истиорот, калимаҳои мураккаб ва луғати «Занд» ва «Позанд» низ оварда мешаванд. Моддаҳои луғавии фарҳангро асосан лексикаи то ик форс ва ҷ ӣ ӣ калимаҳои қадимае, ки аз забонҳои матрук (мурда) боқ мондаанд о дода шуда, ӣ ҷ шарҳу тафсир карда мешаванд. «Фарҳанги аҳонгир » барои як қатор Ҷ ӣ фарҳангҳои м ътабари минбаъда ҳамчун сарчашмаи асосии лексикограф ӯ ӣ (асосан барои луғати то ик ) хизмат кардааст. Аз ин луғат муаллифони ҷ ӣ фарҳангҳои «Ма маъ-ул-фурс», «Латоиф-уллуғот», «Бурҳони қотеъ», «Фарҳанги ҷ Рашид », «Баҳори А ам», «Мусталаҳот-уш-шуаро», «Ғиёс-ул-луғот», ӣ ҷ «Анчуманорои Носир », «Фарҳанги Онандро », «Сиро -уллуғот», «Чароғи ӣ ҷ ҷ Ҳидоят» ва ғайра истифода бурдаанд. Соҳиби «Фарҳанги аҳонгир » та рибаи Ҷ ӣ ҷ луғатнависони гузаштаро амъбаст намуда, дар таърихи лексикографияи то ику ҷ ҷ форс як луғати оригиналиро офаридааст, ки барои таҳлилу тадқиқ намудани таърихи забони то ик ва осори адабиёти классикии то ик сарчашмаи муҳимме ҷ ӣ ҷ ба шумор меравад. “ Ф ар ҳ анги Ҷ аҳ онгирӣ ” ҳ ам чу н сарчаш м аи лек сик ограф ӣ . Муаллифи асар Наввоб Азудуддлавла Мир амолиддин Ҳусайн ибни Ҷ Фахриддин Ҳасани Ин уи Шероз дар давраи ҳукмронии ду намояндаи ҷ ӣ Темурнёни Ҳинд — Акбар (1556— 1605) ва писари — аҳонгир (1605 —1627) ӯ Ҷ умр ба сар бурдааст. Чи навъе ки дар мукаддимаи фарҳанг навишта шудааст, дар соли 1605 Акбаршоҳ вафот мекунад ва ба ои вай писараш Абдулмузаффар ҷ Нуриддин Муҳаммади аҳонгир бар тахт менишинад. Дар давраи низ Ҷ ӯ адабиёти дарбор инкишоф меёбад ва олиму шоирони бисёр барои пешрафти илму маданият фаъолият мснамоянд. Худи аҳонгир «Тузуки аҳонгир »-ро Ҷ Ҷ ӣ менависад. амолиддини Ҳусайни Ин у ҳамчун олими намоёни даврааш аз Ҷ ҷ тарафи аҳонгиршоҳ низ мададу дастгир мебинад. Ниҳоят, дар соли 1608 Ҷ ӣ ӯ муваффақ мешавад, ки заҳмати чандинсолаи худро дар иёлоти Пан об ба ан омҷ ҷ расонад ва асари худро ба шакли як луғати мукаммал бахшида ба аҳонгиршоҳ Ҷ «Фарҳанги аҳонгир » номад; Мураттаб гашт нн фарҳанги ном , Ба исми шоҳи Ҷ ӣ ӣ ам оҳи аҳонгир. Чу устам соли таърихаш фалак гуфт: «Зиҳ Фарҳангн ҷ ҷ Ҷ ҷ ӣ Нуриддин аҳонгир». Ба ҳисоби аб ад умлаи «Зиҳ фарҳанги Нурриддин Ҷ ҷ ҷ ӣ аҳонгир» рақами 1017 (1608 мелод )-ро ифода мекнад, ки соли таълифи Ҷ ӣ «Фарҳанги аҳонгир » аст . Ҳусайни Ин у аз авон ба ом хтани илму адаб Ҷ ӣ ҷ ҷ ӣ ӯ завқи зиёде доштааст. Муаллиф барои офаридани ин асари худ заҳмати бисёре кашида ва барои тартибдиҳии ин фарҳанг 30 сол кор кардааст, ки дар ин бора дар муқаддима чунин менигорад: «Мухтасари калом он ки қариб як қарн, ки муддати с сол беш баъзе аз авқот ва бархе аз умрро сарфи таҳқиқи луғати ӣ порс ва паҳлав ва дар ва истилоҳҳо ва ғайри он кард: Басе ран бурдам дар ӣ ӣ ӣ ҷ ин соли с , А ам зинда кардам бад-ин порс . Зи ман гашт дасти фасоҳат қав , ӣ ҷ ӣ ӣ Бипардохтам дафтари паҳлав . Нусхаҳои дастнависи «Фарҳанги аҳонгир » ӣ Ҷ ӣ дар фонди дастнависҳои шаҳрҳои Душанбе, Тошканду Петербург маҳфуз аст . Чопи литографии он соли 1876 (дар ду илд) дар Лакҳнав (Ҳиндустон) ан ом ҷ ҷ ёфтааст. «Фарҳанги аҳонгир » сарчашмаи бой ва сершумор дорад. Чи навъе Ҳ. Ҷ ӣ Рауфов дар тадқиқоти муфассали худ нишон медиҳад, муаллифи фарҳанг аз 44 асари лексикограф , адабиёти соҳавии гуногун ва сарчашмаҳои адабии зиёдеро ӣ мавриди истифода қарор додааст . Фарҳанг муқаддимаи лексик -грамматикии ӣ нисбатан пурра низ дорад, ки он аз 12 оин иборат аст. Дар ин оинҳо қоидаву қонунҳои лексик -грамматикии забони то ик форс . унсурҳои калимасоз ва ӣ ҷ ӣ ӣ дар хусуси ҳиссаҳои нутқ бештар оид ба феъл маълумоти олиби диққат оварда ҷ мешавад, Масалан, дар хусуси суффикси «о»: а) барои пайвастани ду калимаи ҳам инс хизмат мекунад: зудозуд, печопеч, д шод ш. ҷ ӯ ӯ То расиданд ҳар ду д шод ш, ӯ ӯ Ба биёбони зи бухор ба ш. ҷӯ Низом . ӣ Шоҳ зи гарм сиёсатам фармуд, ӣ Дар ҳалокам мак ш зудозуд. ӯ Низом . ӣ Зи печопечи он бут гар диҳам шарҳ, Ду зулфашро ду рух додан тавои тарҳ. Хусрави Деҳлав . ӣ Тарзи сохти «Фарҳанги аҳонгир » дар таърихи лексикографияи то ик Ҷ ӣ ҷ махсус аст. Соҳиби фарҳанг усули хеле мураккабро пеш гирифта, бобҳоро аз р и ҳарфи дуюм ва фаслҳоро аз р и ҳарфи аввали калимаҳои эзоҳшаванда таъин ӯ ӯ намудааст. Масалан, барои аз фарҳанг пайдо кардани калимаи «сар», ки дар хатти араб аз ду ҳарф (с. р.) иборат аст, аввал боби «ро» ва баъд фасли «син»- ӣ ро кофта ёфтан лозим аст. Агар дар дигар луғатҳо калимаҳои «бед», «бел», «паём» дар аввал оварда шаванд, дар ин луғат аз охиртари китоб о гирифтаанд. ҷ Соҳиби фарҳанг дар хусуси сохти китоби худ чунин абёт низ дорад. Тартиби китоби ман чунин аст: Абёти луғатро ту дон . Аз фасл бигир ҳарфи аввал, В-аз ӣ боб бигир ҳарфи сон 1 . Муаллиф дар о додани калимаҳои эзоҳшаванда баъзан ӣ ҷ асоси (решаи) калимаҳоро (хусусан дар феълҳо) ба эътибор мегирад ва ба шаклҳои сохта ва мураккаби он, ки бо иштироки асос (реша) шакл гирифтаанд ё таркиб ёфтаанд, аҳамият намедиҳад, масалан; мак—макидан ва амр аз макидан бувад. Ҳаким С зан назм карда: ӯ ӣ Гашт зи ран урии тан аз гуноҳ, ҷ Поктар аз ширу лаби ширмак. Ширмаку пиру авон аз ғамаш, ҷ Нола бияфроштаанд аз фалак . Дар баъзе мавридҳо дар мақолаҳои луғав шаклҳои муштақи калимаҳои ӣ асос (решаг ) низ қайд ва тафсир мешаванд ва мисолҳои додашуда ҳамаи ӣ ӣ шаклҳои муштакро низ дарбар мегиранд: Хатлон—номи шаҳрест аз вилояти Бадахшон, ки ба К лоб иштиҳор дорад. Г янд мардумони он о нек сурат ӯ ӯ ҷ ӯ бошанд ва дар он о аспи хуб пайдо шавад ва мансуб ба хатлонро «Хатлон » ва ҷ ӣ «Хатл » г янд. ӣ ӯ Ҳазрати Шайх Низом фармояд: Сикандар бар он хинги хатл ӣ ӣ нишаст. Ки чун гард бархосту чун барқ аст1 . Захираи луғавии «Фарҳанги ҷ аҳонгир » 7000 вокабуларо ташкил мекунад, ки қисми бештари маънои Ҷ ӣ калимаҳои эзоҳшаванда бо мисолҳо таъкид карда шудаанд. Ҳамаи калимаҳои дар решаашон ҳуруфи араб доштаро ба гур ҳи алоҳидае удо карда, ҳамчун ӣ ӯ ҷ боб (дар)-и махсус дар «мулҳакот» ой дода мешавад. Дар мулҳакот (илова) ҷ истиорот, калимаҳои мураккаб ва луғати «Занд» ва «Позанд» низ оварда мешаванд. Моддаҳои луғавии фарҳангро асосан лексикаи то ик форс ваҷ ӣ ӣ калимаҳои қадимае, ки аз забонҳои матрук (мурда) боқ мондаанд о дода ӣ ҷ шуда, шарҳу тафсир карда мешаванд. «Фарҳанги аҳонгир » барои як қатор Ҷ ӣ фарҳангҳои м ътабари минбаъда ҳамчун сарчашмаи асосии лексикограф ӯ ӣ (асосан барои луғати то ик ) хизмат кардааст. Аз ин луғат муаллифони ҷ ӣ фарҳангҳои «Ма маъ-ул-фурс», «Латоиф-уллуғот», «Бурҳони қотеъ», ҷ «Фарҳанги Рашид », «Баҳори А ам», «Мусталаҳот-уш-шуаро», «Ғиёс-ул- ӣ ҷ луғот», «Ан ҷ уманорои Носир », «Фарҳанги Онандро », «Сиро -уллуғот», ӣ ҷ ҷ «Чароғи Ҳидоят» ва ғайра истифода бурдаанд. Соҳиби «Фарҳанги аҳонгир » Ҷ ӣ та рибаи луғатнависони гузаштаро амъбаст намуда, дар таърихи ҷ ҷ лексикографияи то ику форс як луғати оригиналиро офаридааст, ки барои ҷ таҳлилу тадқиқ намудани таърихи забони то ик ва осори адабиёти классикии ҷ ӣ то ик сарчашмаи муҳимме ба шумор меравад. ҷ ШАРҲИ КАЛИМАСОЗ ДАР "ФАРҲАНГИ АҲОНГИР " Ӣ Ҷ Ӣ . Калимасоз яке аз роҳҳои муҳимми такмили таркиби луғавии забони адаб ӣ ӣ маҳсуб меёбад. Маҳз бо ҳамин роҳ таркиби луғав инкишоф меёбад. Мардум дар ӣ т ли асрҳо барои қонеъ гардонидани эҳтиё оти худ бо истифода аз қолабҳои ӯ ҷ гуногун калимаҳои зиёде сохтаанд, зеро дар нати аи дигаргуниҳои и тимо , сиёс , ҷ ҷ ӣ ӣ иқтисод , фарҳанг , илм , 267 мадан ва умуман, дар пешрафти омеа забон низ ӣ ӣ ӣ ӣ ҷ ҳамзамон рушду такомул меёбад. Доир ба нақши калимасоз дар забони то ик ӣ ҷ ӣ профессор Д. Хо аев чунин қайд кардааст: «Таркиби луғавии забон, ки бойгарии ҷ ҳар як забон аст, бо ду роҳ такмил меёбад: якум, аз ҳисоби имкониятҳои дохил , ӣ пеш аз ҳама, усули калимасоз ; дуюм, бо роҳи иқтибоси вожаҳо аз забонҳои дигар. ӣ Барои забон, аз умла забони то ик низ, манфиатбахшу муҳим роҳи аввал, яъне ҷ ҷ ӣ усули калимасоз , маҳсуб мешавад, зеро ин усул имконияти фаъолияти забонро ӣ бештар месозад. Аз ин ост, ки дар асосҳои дастурии забони то ик ба ин манбаи ҷ ҷ ӣ инкишофи забон аҳамияти хосса дода мешавад».Бояд зикр намуд,ки масъалаи калимасоз дар баробари дигар масъалаҳои мубрами илми забоншинос , ӣ ӣ бамонанди луғатшинос , сарфу наҳв ва услубшинос тава уҳи шоирону ӣ ӣ ҷҷ нависандагон, луғатнигорону олимонро ч дар гузашта ва ч имр з албӣ ӣ ӯ ҷ намудааст. Махсусан, муаллифони фарҳангномаҳо дар баробари шарҳу тавзеҳи калимаву ибораҳо дар мавриди усули созмон еbбии калимаҳо маълумоти муътамад додаад. Гузашта аз ин дар луғатномаҳо доир ба таърихи пайдоиш ва мафҳуму ба кадом вазифаи дастур корбаст шудани пешванду пасвандҳои калимасоз тавзеҳоти ӣ муфассалро дучор шудан мумкин аст. Яке аз чунин фарҳангҳое, ки дар он ба масъалаҳои калимасозии забони то ик диққати махсус дода шудааст, "Фарҳанги ҷ ӣ аҳонгир "-и алолиддин Ҳусайни Ин у мебошад. амолиддин Ҳусайн бинни Ҷ ӣ Ҷ ҷ Ҷ Фахриддин Ҳасани Ин йи Шероз аз донишмандони маъруфи садаи XVII ҷӯ ӣ Ҳиндустон буда, дар замони ду шоҳ – Акбар ва аҳонгир зиндаг кардааст. Ҷ ӣ амолиддин Ҳусайни Ин дар замони Акбаршоҳ ба таълифи луғате шуруъ Ҷ ҷӯ мекунад ва онро дар замони ҳукмронии аҳонгир ба итмом расонида, бо исми Ҷ «Фарҳанги аҳонгир » номгузор мекунад. Аз диди забоншинос арзиши Ҷ ӣ ӣ ӣ «Фарҳанги аҳонгир », пеш аз ҳама, дар он аст, ки муаллиф дар муқаддима бо Ҷ ӣ исми «ойин» шарҳу тавзеҳи муфассали дастур меорад, ки имр з ҳам қимати ӣ ӯ баланди назар ва амал доранд. Дар ин фарҳанг дар шарҳи тобишҳои маъно , ӣ ӣ ӣ муштақоту муродифоти вожаҳо, муайян кардани этимологияи баъзе калимаҳо муаллиф ба сифати як муҳаққиқи лексиколог ва донандаи илми сарфу наҳв муносибат кардааст, ки дар нати а бис еbр муносибатҳои грамматикии калимаҳоро ҷ ошкор ва саҳми воситаҳои калимасозро равшан намудааст. Муаллифи "Фарҳанги аҳогир " дар муқаддимаи китоб якчанд фаслеро бо номи "ойин" ой кардааст, ки Ҷ ӣ ҷ қоида ва қонунҳои асосҳои дастури забони форсии то икиро дарбар мегирад. Қайд ҷ кардан ба маврид аст, ки доир ба вазъи қоида ва қонунҳои асосҳои дастури забони форсии то ик дар асри XIII дар китоби муътабари Шамси Қайси Роз "ал- ҷ ӣ ӣ Муъ ам" ва дар китоби "Чаҳор гулзор"-и Хо а Ҳасани Нисор (асри XVI) ҷ ҷ ӣ маълумоти саҳеҳу арзишманд дода шудааст. Аз ин хотир гуфтан мумкин аст, ки "Фарҳанги аҳонгир " пас аз китобҳои дар фавқ зикршуда дар муайян сохтани Ҷ ӣ муҳимтарин қоида ва қонунҳои асосҳои дастурии забони форсии дар заминаи ӣ мусоидро фароҳам овардааст. Ро еъ ба ин масъала профессор Д. Хо аев дар яке аз ҷ ҷ мақолаҳояш таҳти унвони "Афкори забоншиносии то ик дар асрҳои XVII - XVIII " ҷ чунин зикр менамоянд: "Фарҳанги аҳонгир " як навъ дастур аз асосҳои забони Ҷ ӣ форсии то ик буда, вазъи афкори забоншиносии форсу то икро дар асри XVII ҷ ӣ ҷ нишон медиҳад". Муқаддимаи "Фарҳанги аҳогир " аз 12 ойин, яъне фасл иборатҶ ӣ буда, дар хусуси масъалаҳои луғатшинос ва сарфу наҳв баҳс мекунад. Азбаски мо ӣ дар мақолаамон дар бораи калимасозии сарфии исм дар мисоли "Фарҳанги аҳогир " тава уҳ хоҳем кард, танҳо дар хусуси ойини нуҳуми фарҳанг, ки Ҷ ӣ ҷҷ муаллифи асар дар он ба масъалаи калимасозии зибони то ик диққати махсус ҷ ӣ додааст, маълумот хоҳем дод. Дар “Фарҳанги аҳонгир ” доир ба пешванду Ҷ ӣ пасванд ва миёнвандҳои забони то ик маълумоти дақиқи дастур дода шудааст. ҷ ӣ ӣ Дар "Фарҳанги аҳонгир " доир ба вазифаҳои дастурии пасвандҳои исмсоз, Ҷ ӣ сифатсоз ва зарфсоз сухан меравад. Зимни таҳлилу баррасии фарҳанг чунин пасвандҳои исмсозро мушоҳида кардем: -бон, -бор, -вар, -гар, -гор, -дон, -зор, - истон, - лох, -ор, -сор. Гуфтан ба маврид аст, ки муаллифи ин фарҳанг бо ҳар як пасванд мисолҳои мухталиф оварда, бо ин роҳ маъноҳои дастур ва вазифаҳои калимасозии онҳоро ӣ шарҳу эзоҳ додааст, ки дар забоншиносии имр за низ ойгоҳи хосаеро дороанд ва ӯ ҷ зикри онҳо аз манфиат хол нест. Барои исботи фикрамон пасвандҳои дар боло ӣ зикршударо дар асоси маълумоту мисолҳои дар фарҳанг овардашуда дар муқоиса бо дигар сарчашмаҳои илм барррас менамоем. Пеш аз он ки доир ба вазифаҳои ӣ ӣ дастурии пасвандҳо дар "Фарҳанги аҳонгир " ишора намоем, қаблан мехоҳем, Ҷ ӣ ки доир ба мавқеи истеъмол ва ба кадом маънои дастур корбаст шудани ӣ унсурҳои калимасоз дар осору луғатномаҳои ни еbгонамон сайри таърих намоем. ӣ Масалан, пасванди -бон дар забони форсии ми еbна дар шакли -pān ифода еbфта, аз р йи этимология, яъне таърихи баромад, ба қисмати дуюми калимаҳои мураккаби ӯ форсии ми еbна -pāna рафта мерасад. Пасванди - бон ба маънои томи калимасозиаш ифодагари маънои «нигаҳбон» аст, ки аз феъли эронии қадим bay- «муҳофизат кардан» маншаъ мегирад. Дар «Алмуъ ам» Шамси Қайси Роз дар бораи ҷ ӣ хусусият ва вазифаҳои морфемаи -бон чунин менависад: «Ва он «бо»-ю «алиф»-у «нун»-е аст, ки дар авохири асмоъ (номҳо) маънии нигоҳ доштани он чиз диҳад, чунон ки «галабон»-у «боғбон»-у «дарбон» . Хо а Ҳасани Нисор низ ҳангоми ҷ ӣ гур ҳбандии исми фоили таркиб , ки онро ба ҳашт қисм гур ҳбанд кардааст, ӯ ӣ ӯ ӣ ро еъ ба калимасозии пасванди ҷ -бон чунин мефармояд: «… Ҳаштум, «бон» ва он сивои маънии фоъилият, маънии муҳофизат низ пайдо намояд, чун «филбон» ва «шутурбон» ва «меҳрубон» ва ғайра. Ба маънии нигаҳдорандаи фил, нигаҳдорандаи шутур ва нигаҳдорандаи меҳр». Дар «Бурҳони қотеъ» ро еъ ба вожаи -бон чунин нигошта шудааст: «Бон -баҷ маънии бом аст, ки тарафи берунии сақфи хона бошад ва муҳофизаткунанда ва нигаҳдорандаро низ г янд, вақте ки ба калимае таркиб шавад, ҳамчу: боғбон ва ӯ дарбон ва нигаҳбон ва амсоли онт. Пасванди -бон дар «Ғиёсуллуғот» ба маънои номи дарахт, ранг ва лавн, тир ва ҳамзамон ҳамчун морфемаи маъносоз, ба маънии доранда ояд, чун филбон .Тавре ки аз маълумотҳои асарҳои илм ӣ бармеояд, морфемаи -бон дар давраҳои гузашта дар баробари пасванди калимасоз буданаш, ҳамзамон ҳамчун калимаи дорои маънои мустақили луғав истеъмол ӣ мешудааст. Аммо бо мурури замон ва гузашти айём пасванди мазкур маънои луғавии худро аз даст дода, имр з ҳамчун унсури калимасоз мустаъмал аст. Дар ӯ "Фарҳанги аҳонгир " низ пасванди Ҷ ӣ -бон ба ҳамон вазифаи дастурие, ки дар луғатномаҳову асарҳои ниёгонамон зикр гардидааст, корбаст шудааст. Муаллифи фарҳанг барои мисол вожаи филбон ва дарбонро ба маънои нигаҳдорандаи фил ва нигоҳдорандаи дар овардааст. Дар баробари ин дар фарҳанг дар радифи морфемаи -бон бо маънои нигаҳдоранда ва муҳофиз калимаи мураккаби пардадор ва роҳдорро дучор шудем, ки узъи дуюми калима вожаи дор, ки аз иҳати ҷ ҷ грамматик асоси замони ҳозираи феъл аст, вазифаи дастурии пасванди «бон»-ро ӣ ифода кардааст. Масалан, дар вақти баён кардани калимаи пардадору пардабон ва роҳдору роҳбон дар ҳар ду маврид ҳам як маъно, нигаҳдорандаи парда ва роҳ фаҳмида мешавад. Муаллиф асоси замони ҳозираи феъл калимаи «дор»-ро ба маънои аслиаш - доранда дар таркиби калимаҳои зардор ва молдор истеъмол кардааст. олиби диқкат аст, ки муаллиф дар баробари пасванди - бон вожаи - Ҷ вонро ба маънои нигоҳдоранда овардааст. Мисол: уштурвон ва устурвон. Дар забони адабии имр за бошад, калимаи вон ҳамчун шакли лаҳ авии пасванди -бон ӯ ҷ дар шакли хонавон, к даквон, ки дар асл хонабон ва к дакбон аст, истифода ӯ ӯ мешавад. Дар сарчашмаҳои илм ҳам дар қатори пасвандҳои калимасози исм ӣ вожаи "вон"-ро вонах рдем. Дар сарчашмаҳои илм унсури калимасози - ӯ ӣ бор ҳамчун пасванди бемаҳсул ба қалам дода шудааст. Ин пасванд таърихан аз калимаи паҳлавии -bare, ки маънои дар еb, канорро доро мебошад, сарчашма мегирад. Калимаи борбо мурури замон ҳамчун пасванди калимасоз мавриди истифода қарор гирифтааст. Пасванди мазкур исмҳое месозад, ки маконро мефаҳмонад. Шамси Қайси Роз ҳангоми таҳлилу баррасии пасванди мавзеъсози -ӣ зор ба ҳамин вазифаи дастур (ҳамчун пасванди мавзеъсоз) корбаст шудани ӣ унсури калимасози «-бор»-ро қайд карда, калимаҳои «ҳиндубор», «дарёбор»-ро мисол овардааст. Дар «Бурҳони қотеъ» доир ба ин пасванд чунин нигошта шудааст: «Ва калимаоте, ки фоидаи бис еbр ва анб ҳ диҳад, яке -бор аст, ҳамчуӣ ӯ ӣ дарёбор ва р дбор…» ӯ . Муҳаммад Ғи ё суддин дар «Ғи ё суллуғот» 19 маънои луғавии пасванди «бор»-ро возеҳу равшан нишон дода, аз умла, чунин таъкид ҷ кардааст: «…бис ё рии ҳар чиз ва ойи анб ҳи ҳар чиз чун зангбор ва дар ҷ ӯ ё бор». Дар «Грамматикаи забони адабии ҳозираи то ик» бо ин пасванд ду мисол оварда ҷ шудааст. Чунончи: йбор (р дбор, калимаи к ҳнашуда). Дар фарҳанги мавриди ҷӯ ӯ ӯ тахқиқ низ муаллиф ин морфемаро ба ҳамон маънои дастуриаш, яъне маънии бис еbр ва анбуҳ кор фармуда, вожаи ҳиндбор ва р дборро ҳамчун намуна мисолӣ ӣ ӯ овардааст. Пасванди -вар дар асарҳои илм ҳамчун пасванди сифатсоз дар ӣ ҷ шудааст. В.С. Растаргуева ҳамчун пасванди муштарак дар калимасозии исм ва сифат истифода шудани ин пасвандро зикр кардааст: «Дар забони форсии ми ё на ин пасванд дар шакли -var//ovar мав уд буда, барои калимасозии исму сифат ҷ хизмат мекунад». Пейсиков Л. С. қайд мекунад, ки ин пасванд ҳамчун морфемаи калимасоз хусусияти калимасоз дошта, маънии соҳибият ва соҳиб будан ба ӣ чизеро ифода мекунад. Дар «Алмуъ ам» доир ба хусусият ва вазифаҳои ҷ калимасозии пасванди -вар чунин маълумот оварда шудааст: «Ва он «вов»-у «ро» аст, ки дар авохири баъзе асом (номҳо) маънии худованди чизе диҳад, чунон ки ӣ «пешавар»-у «ҳунарвар»-у «то вар» ва ба ҳамин маън «ран ур»-у «муздар»- у ҷ ӣ ҷ «дастур» яъне худованди ран мустаҳиққи (муҳто и) музду худованди дасту ҷ ҷ мансаб ва он чи и озатро дастуре хонанд, аз ин аст, яъне ро соҳиби як (даст) ҷ ӯ гардонидааст ба он кор».Хо а Ҳасани Нисор ро еъ ба вазифаи дастурии ин ҷ ӣ ҷ унсури калимасоз чунин нигоштааст: ««вар», чун «то вар» ва «ҳунарвар» ба ҷ маънои дорандаи то ва дорандаи ҳунар. Ва гоҳе барои фасоҳат ва касрат ҷ истеъмоли «вов»-ро сокин кунанд ва моқаблаш мазмум хонанд, чун «муздвар» ва «ран вар», ки дар асл «муздур» ва «ран ур» бувад. Чунон ки аз маълумоти ҷ ҷ муътамади ин сарчашмаҳо маълум мешавад, морфемаи -вар дорои муродифи -ур ҳам будааст. Дар «Ғи ё с-ул-луғот» пасванди-вар дар таркиби калимаи кадевар (деҳқон) шарҳу эзоҳ дода шуда, чунин маънидод шудааст: «…кидевар имолаи кадовар, ки мураккаб аст аз кад, ки ба маънии хона ва деҳ бошад ва калимаи вар ба маънии соҳиб ва алифи миеbни ҳар ду калима зоид аст; чи ҳар гоҳ, ки калимаи дуҳарфиро бо калимаи вар таркиб диҳанд, алиф дар ми еbн зоид кунанд, чунончи дар тановар ва кадовар». Дар «Грамматикаи забони адабии ҳозираи то ик» дар ҷ қолаби исмҳои муздур, муздвар, суханвар, шиновар оварда шудааст. Доир ба ин пасанд муаллифи фарҳанг чунин маълумотро пешкаш кардааст: «Калимоте, ки ифодаи маънии худованд менамоянд: … -вар боби "вов"-и мафтуҳ мисли то вар ҷ ва ҳунарвар ва гоҳ ин "вов"-ро ба иҳати тахфиф сокин созанд ва г янд ган ур ва ҷ ӯ ҷ ран ур ва муздур ва дастур". Чунон ки аз шарҳи муаллиф бармеояд, маълумоти ҷ дар фарҳанг додашуда доир ба вазифаи дастурии унсури калимасози -вар бо дигар сарчашмаҳои илм баробар аст. Пасванди -гар яке аз пасвандҳои серистеъмол ӣ буда, дар адаби еbти классик ба воситаи он калимаҳои зи еbд сохта шудааст. ӣ Заминаи асосии калимасозии ин унсури калимасоз исм ба шумор меравад. Тазаккур бояд дод, ки морфемаи -гар аз исмҳои мод ва маънии ғайришахс исми ӣ шахс месозад. Ин исмҳои сохташуда касбу ҳунар ва хулқу атвори шахсро ифода мекунанд. Хо а Ҳасани Нисор дар «Чаҳор гулзор» ҳангоми муайян намудани ҷ ӣ қисматҳои исми фоили таркиб доир ба боби калимасозии пасванди ӣ -гар ду мисол овардааст. Чунончи: ситамгар, оҳангар. Муаллиф калимаҳои мазкурро ба маънои ситамкунанда ва оҳансозанда шарҳу эзоҳ додааст. Дар «Бурҳони қотеъ» ва «Ғи ё суллуғот» пасванди -гар бо ҳамин вазифаи дастуриаш омадааст. Аз баррасии сарчашмаҳои илм маълум шуд, ки пасванди ӣ -гар ифодакунандаи хулқу атвор ва фаъолияти инсон мебошад. Аммо дар "Фарҳанги аҳонгир " танҳо ба маънои Ҷ ӣ ифодакунандаи касбу кори инсон зикр шудааст. Ба ин маън муаллиф чунин ӣ фармуда: "Калимоте, ки фоидаи маънии фаъолият диҳад: -гар монанди косагар ва шишгар". Морфемаи -гор дар форсии ми еbна шакли kār ва дар форсии қадим намуди kāra доштааст. Ин пасванд дар асарҳои илм ҳамчун пасванди исмсоз ӣ таъкид шудааст. Аз р йи доираи фарогирии истеъмол ба гур ҳи пасвандҳои ӯ ӯ бемаҳсул дохил мешавад. Рустамов Ш., ба ин маън чунин ишора кардааст: ӣ «Пасванди -гор дар забони адабии ҳозираи то ик бемаҳсул аст». Дар ҷ «Грамматикаи забони адабии ҳозираи то ик» бо ин пасванд калимаҳои р згор, ҷ ӯ ё дгор, рафтагор мисол оварда шудааст. Унсури калимасоз ӣ -гор аз исмҳои маън ӣ ва асосҳои феъл (замони ҳозира ва гузашта) исми фоил месозад. Дар «ал-ӣ М ӯ ъ ам» дар хусуси вазифаҳои дастурии пасванди -гор чунин омадааст: «Ва он ҷ «коф»-у «алиф»-у «ро» аст, ки он дар авохири афъол (феълҳо) маънии фоилият диҳад, чунон ки «кирдгор»-у «офаридгор» -у «ом згор» ва дар авохири асмову ӯ (исмҳо) сифот (сифатҳо) маънии наът (ситоиш) диҳад, чунон ки «созгор»-у «комгор»-у «ом згор» ва наздик ба ин маън « ӯ ӣ ё дгор»-у «р згор».Хо а Ҳасани ӯ ҷ Нисор дар «Чаҳор гулзор» бо ин пасванд ду калима «хидматгор» ва «парҳезгор»- ӣ ро оварда, ба маънии хизматкунанда ва парҳезкунанда шарҳу эзоҳ додааст. Дар «Бурҳони қотеъ» чунин омадааст: «Калимоте, ки ифодаи маънии худованд ва ӣ соҳиб намоянд, яке манд аст, ҳамчу: хирадманд ва донишманд ва дигаре «гор» ӣ ҳамчу ом згор ва ситамгор ва созгор ва ба маънии фоил ҳам ҳаст, ҳамчу: ӯ хидматгор». Муҳаммад Ғи ё сиддин бошад, ро еъ ба ин унсури калимасоз ҷ менависад: ««Гор» лафзест, ки ба маънии кунанда меояд, чун ситамгор ва гунаҳгор ва хидматгор ва ба маънии лоиқ ояд, чун растагор, лоиқи растан; ва ба маънии сабаб, чун: р згор ба маънии сабаби р зу шаб ва ӯ ӯ ё дгор, ба маънии сабаби ба еbд омадани касе». Бо ин морфема дар фарҳанг ду калима зикр шудааст, ки ба фаъолияти инсон далолат мекунанд. Ба мисли ом згор ва созгор, ки яке маънои ӯ ом занда ва дигаре маънои созишкунандаро доро мебошад. Морфемаи ӯ -дон яке аз пасвандҳои сермаҳсул маҳсуб шуда, аз исмҳои мушаххас исми зарфият месозад. Пасванди -дон низ аз назари олимону донишмандони гузаштаи мо дур намондааст. Шамси Қайси Роз ва Хо а Ҳасани Нисор дар китобҳои ӣ ҷ ӣ пурарзишаш он доир ба хусусияти калимасоз ва вазифаи дастурии ин пасванд ӣ фикрҳои олибро ба ҷ ё н кардааанд. Инчунин дар фарҳанги мавриди таҳқиқ морфемаи -дон низ ба ҳамон вазифаи дастурие, ки дар сарчашмаҳои илм зикр ӣ шуда, калимаҳои қаламдон ва сурмадон оварда шудааст. Унсури калимасози -зор таърихан аз забони форсии ми еbна, ки шакли - čār дошт, сарчашма мегирад. Дар адаби еbти классик ва забони адабии ҳозираи то ик пасванди -зор яке аз ӣ ҷ пасвандҳои сермаҳсул ба ҳисоб меравад. Шамси Қайси Роз оид ба вазифаи ӣ дастур ва хусусиятҳои калимасозии пасванди -зор чунин ишора кардааст: «Ва он ӣ «зо» ва «алиф»-у «ро» аст, ки дар авохири наботот (рустаниҳо) маънии ихтисоси мавзеъ диҳад бад-он, чунон ки «киштзор»-у «лолазор» ва ба ҳамин маън ӣ «ҳиндбор»- у «дар ё бор». Хо а Ҳасани Нисор ро еъ ба корбурди морфемаи -зор ҷ ӣ ҷ дар вақти ба қисматҳо удо кардани исми зарф дар қисмати чорум (шаш қисм аст)ҷ чунин нигоштааст: «Зор», чун «намакзор» ва «корзор» ва «лолазор» ва ғайри он». Муҳаммад Ҳусейн Бурҳон дар фарҳанги машҳури худ «Бурҳони қотеъ» дар хусуси пасванди -зор чунин менависад: « «зор» ба маънии р йидан бошад, ҳамчу ӯ «гулзор» ва «лолазор» ва «ғаллазор» ва «алафзор» ва ба маънии анб ҳ ва бис еbр ӯ ӣ ӣ ҳам омадааст…». Дар «Ғи ё суллуғот» ин унсури калимасоз чунин шарҳу эзоҳ дода шудааст: ««зор» макони р йидан ва ба маънии анб ҳ ва бис еbрии ҳар чиз ва ӯ ӯ ӣ маънии заифу хор ва нолон (аз «Бурҳон») ва дар «Латоиф» ба маънии а з ва анд ҳ ҷ ӯ ва дар «Сиро » навишта, ки «зор» ба маънии макон ва касрат ва анб ҳии чизе, ҷ ӯ чунон ки лолазор, гулзор ва бозор, ки ба маънии ойи касрати «бо»-ст, ки ҷ мухаффафи або, ба маънии таом бошад. Ва ҳамчунин корзор ба маънии анг, ки ҷ маҳалли касрати кор аст…». Дар "Фарҳанги аҳогир " пасванди -зор дар радифи Ҷ ӣ пасвандҳои ифодакунандаи маънии бис еbр ва анб ҳ омада, бо ин пасванд дарӣ ӯ ӣ фарҳанги мазкур се калима, ба монанди гулзор, лолазор ва сабзазор, ки макони фаровонии ги еbҳҳоро ифода мекунад. Пасванди калимасози - истон яке аз морфемаҳои сермаҳсули забони то ик маҳсуб ме еbбад. Ин пасванд бо исмҳои ҷ ӣ гуногуни мод омада, макон ва фаровонии шайъро (предметро) ифода мекунад. ӣ Дар форсии ми ё на ин пасванд шакли - stan ва istan доштааст. Шамси Қайси Роз ӣ дар охири исмҳо омадану маънии махсуси мавзеъ додани пасванди «-истон»-ро қайд кардааст. Аз умла мефармояд: «Ва он «син»-у «то» ва «алиф»-у «нун» аст, ҷ ки дар авохири асмо (номҳо) маънии тахсиси (махсуси) мавзеъ диҳад, бад-он чиз, чунон ки «Туркистон»-у «к ҳистон»-у «бемористон». Хо а Ҳасани Нисор низ ӯ ҷ ӣ дар хусуси вазифаи дастур ва калимасозии ин пасванд ишора карда, чунин ӣ мисолҳоро ҳамчун намуна овардааст: гулистон, б стон, найистон, шабистон, ӯ дабистон. Муҳаммадҳусейни Бурҳон дар баробари морфемаҳои - бор, -зор,- сор ва - лох пасванди «-истон»-ро низ ба гур ҳи калимаҳое, ки бис еbр ва ба қавли ӯ ӣ худи муаллиф анб ҳиро ифода мекунад, дохил кардааст. Муҳаммад Ғи ӯ ё сиддин пасванди «-истон»-ро ба маънии остон ва ойи анб ҳии чизҳо шарҳ додааст. Ин ҷ ӯ унсури калимасоз дар фарҳнги мавриди таҳқиқ низ ба маънои макони фаровон ӣ зикр шуда, муаллифи фарҳанг вожаҳои гулистон, б стон ва сангистонро мисол ӯ овардааст. Пасванди -лох яке аз морфемаҳои каммаҳсул буда, танҳо дар таркиби якчанд калима дида мешавад. Ин пасванд аз р йи таърихи баромад турк ӯ ӣ мебошад. Ин пасванд бо исмҳо омада, макон ва фаровонии онҳоро нишон медиҳад. Шамси Қайси Роз дар бораи вазифаҳои дастур ва хусусиятҳоиӣ ӣ калимасозии ин пасванд чунин маълумот додааст: «Аз ин ҳарф илло ҳарфи мавзеъ ( ой) на ҷ ё фтам, чунон ки «санглох» ба маънии сангистон ва «девлох», яъне ойи ҷ хонаҳои харобу ойи назеҳи (тозаю босафои) би ҷ сё робу ги ё ҳро г янд, ки дар ӯ шаоби дараҳою тангноҳои) к ҳҳо ва мавзеи ( ойҳои) ғайри моҳул бошад». Дар ӯ ҷ луғати «Бурҳони қотеъ» дар вақти таҳлили калимаҳое, ки бис ё р ва анб ҳиро ӣ ӯ ифода мекунанд, бо пасванди -лох ду мисол оварда шудааст. Чунончи: девлох ва санглох. Муҳаммад Ғи еbсуддин бошад, дар хусуси калимасозии ин пасванд чунин маълумот додааст: « «Лох» ба маънии ой ва мақом, магар бидуни таркиб гуфта ҷ нашавад, ҳамчун санглох ба маънии ое, ки дар он сангҳо бошад ва девлох ба ҷ маънии ойи девон ва «лох» ба маънии бис еbр ва анб ҳ низ меояд». Муаллифи ҷ ӣ ӯ ӣ «Фарҳанги аҳонгир » ин пасавандро, чунонки дар сарчашмаҳои илм зикр Ҷ ӣ ӣ гардид, ҳамчун пасванди ифодакунандаи макони фаровон зикр намуда, ишора ӣ кардааст, ки истеъмоли ин унсури калимасоз ба ғайр аз се маҳал дар ойи дигар ҷ дида нашуд. Ҳамчун намуна бо ин пасванд калимаҳои санглох, девлох ва ва рудлохро овардааст. Муаллиф қайд мекунад, ки калимаи санглох ва девлох дар шеър ва ғайри шеър низ бис еbр ба назар расида, вожаи р длохбошад, ба ғайри ӯ « омосбнома» ойи дигаре дида нашуд. Пасванди - Ҷ ҷ ор бо асоси замони гузаштаи феъл омада, исми маън месозад, ки амалу ҳолат, нати аи амал ва еb ба амале ӣ ҷ дучор шуданро ифода менамояд. Шамси Қайси Роз ро еъ ба вазифаҳои дастур ӣ ҷ ӣ ва хусусиятҳои калимасозии ин морфема чунин маълумот додааст: «Ва он «коф»- у «ро» аст, ки дар авохири баъзе афъол (феълҳо) маънои масдар диҳад, чунон ки ӣ «рафтор»-у «гуфтор»-у «кирдор» ва дар баъзе калимот маънии сифат диҳад, чунон ки «куштор»-у «мурдор»-у «харидор»-у «гирифтор»-у «хостор»-у «фур шор». Хо а Ҳасани Нисор ҳангоми тавзеҳи исми масдар, ки онро ба ду ӯ ҷ ӣ гур ҳ тақсим намудааст, чунин қайд кардааст: «Аввал баъди сиғаи мозии мутлақ ӯ лафзи -ор дароранд, чун «гуфтор» ва «рафтор…». Дар «Бурҳони қотеъ» дар радифи пасвандҳое, ки исми шахс месозанд, морфемаи «ор» низ зикр еbфтааст. Муҳаммад Ғи ё суддин ҳангоми тафсири вожаи кирдор ҳамзамон дар бораи вазифаҳои дастурии унсури -ор маълумоти муфассал додааст. Пасванди -ор дар ин фарханги муътамад ҳамчун ифодакунандаи маънии масдар зикр шуда, мисолҳои зерин ҳамчун намуна оварда шудааст: рафтор, гуфтор ва кирдор. Унсури калимасози -сор дар сарчашмаҳои илм ҳамчун пасванди бемаҳсул ваӣ камистеъмол дар шудааст. Пейсиков Л.С. мав уд будани ду пасванди «сор»-ро ҷ ҷ таъкид кардааст, ки аз р йи таърихи баромад ба сарчашмаҳои гуногун тааллуқ ӯ доранд. Якум – ба маънии макон ва фаровон (к ҳсор, сангсор), ки бо пасванди - ӣ ӯ зор муродиф мебошад. Дуюм – аз калимаи мустақилмаънои форсии ми еbна - sār , ки ифодагари маънои «сар» аст, (девсор, шерсор, гургсор) маншаъ мегирад . Дар «Бурҳони қотеъ» ва «Ғи ё суллуғот» пасванди -сор бо чунин маън шарҳу эзоҳ ӣ е bфтааст . Дар "Фарҳанги аҳонгир " пасванди - сор ҳамчун морфемаи Ҷ ӣ ифодакунандаи маънои шабеҳу монанд зикр шуда, вожаҳои хоксор ва сангсор ӣ зикр шудааст. Бояд қайд намоем, ки дар раванди таҳқиқ муайян гардид, ки ҳама он маълумотҳо ва қайду тавзеҳоти дастурие, ки Шамси Қайси Роз дар «ал- ӣ М ӯ ъ ам» овардааст, дар таълифи фарҳангҳои минбаъдаи форсу то ик таъсири ҷ ҷ пурбаракате гузоштааст, ки дар фарҳанги мавриди таҳқиқ бараъло равшану возеҳ аст ва бештари маълумотҳоро муаллифони дигари давраҳои алоҳидаи таърихи афкори забоншинос аз ‚ал-Муъ ами‛-и Шамси Қайси Роз истифода намудаанд. ӣ ҷ ӣ Хулоса, дар "Фарҳанги аҳонгир " вазифаҳои дустурии пасвандҳои исмсоз Ҷ ӣ возеҳу равшан ва бо далелҳои муътамад зикр шуда, муаллиф к шидааст, ки дар ӯ бораи хусусияти маъно ва грамматикии ҳар як пасванд маълумоти дақиқи илм ӣ ӣ диҳад. Хулоса Муаллифи “Фарҳанги аҳонгир ” амолиддин Ҳусайни Ин у дар Ҷ ӣ Ҷ ҷ муқаддимаи ин фарҳанг бо исми “Ойин” дар 12 банд шарҳу тавзеҳот овардааст, ки муҳимтарин масоили илми забоншиносиро дарбар мегирад. Барои он ки ин матлаб равшан гардад, мо феҳристи ин ойинҳоро меорем, ки ба ин тартиб аст: Ойини аввал – Дар теъдоди забони порс ва зикри фазилати он бар дигар ӣ забонҳо ва ба еbни фазилати он. Ойини дуюм – Дар баёни чигунагии забони порс . ӣ Ойини сеюм – Дар теъдоди ҳуруфи таҳа , ки назди порсизабононҷҷӣ мутадовил аст ва баёни тафриқи миёни ‚дол‛ ‚зол‛-и манқута ва таъини сиғаи он ки чанд аст. Ойини чаҳорум – Дар зикри тартиби ин китоб, ки бар чи сон ва чанд боб аст. Ойини пан ум ҷ – Дар зикри тафриқа миёни ҳуруф ва аломати ҳар ҳарфе. Ойини шашум – Дар ба еbни та визи табдили ҳар як аз ҳуруфи ҷ бистучаҳоргона ба ҳарфи дигар дар баъзе аз луғот, дар баъзе аз мавоқеъ ба иҳати ҷ суҳулат ва осонии муншиён ва шуаро. Ойини ҳафтум – Дар баёни замоир. Ойини ҳаштум – Дар зикри ҳуруфи калимоте, ки ба иҳати ҳусн ва зинати ҷ калом биоваранд ва онро дар маън мадхале набошад. ӣ Ойини нуҳум – Дар баёни ҳуруф ва калимот, ки ба авохири асмо ва афъол ба иҳати ҳусули маъонии гуногун дароваранд ва бидуни таркиб ифодаи маън ҷ ӣ накунад. Ойини даҳум – Дар баёни ҳуруфи муфрада, ки дар авоил ва авохири калимот биоваранд ба иҳати дар еbфтани маънии мухталифа. ҷ Ойини ё здаҳум – Дар имло. Ойини дувоздаҳум – Дар ба ё ни ақди аномил (гиреҳи ангуштон Д. Х.). Аз ойини пан ум як қайди муаллифи ‚Фарҳанги аҳонгир ‛-ро мехоҳем биорем, ҷ Ҷ ӣ ки чунин аст: ‚Ва ‚вов‛- е , ки дар ‚худ‛ ва ‚суд‛ ва ‚ еb‛-е, ки дар ‚нил‛ ва ‚зан абил‛ ҷ ва амсоли он бошад, ‚вов‛ ва ‚ еb‛-и маъруф навиштам ва ‚вов‛-е, ки дар ‚р з‛ ва ӯ ‚с з‛ва ‚ю з‛ ва ‚ еb‛-е, ки дар сир ва ‚дер‛ ва ‚парер‛ ба монанди он буд, ‚вов‛ва ‚ еb‛- ӯ ӯ и ма ҳул марқум намудам ва ‚вов‛-е, ки мактуб мешаваду ба талаффуз маъдула и ҷ ‚ ّ‛ - با ْذ ва مظضا ْذ ва َ جا ْذ монанди, дарнамеояд навиштам‛ Барои боз ҳам равшантар гардидани арзиши забоншиносии ин шарҳу тавзеҳоти ‚ойинҳо‛-и “Фарҳанги аҳонгир ” як тавзеҳи дигарро аз ойини нуҳум меорем, ки чунин аст: Калимоте, Ҷ ӣ ки ифодаи маънии Худованд менамоянд – манд: чунон ки: хирадманд ва донишманд; -гор: монанди созгор ва ом згорва хидматгор ва ситамгор; -вар: ӯ то вар, ҳунарвар; -ур: ган ур, ран ур, муздур, дастур. Калимоте, ки фоидаи ҷ ҷ ҷ маънии бис еbр ва анбуҳ диҳад: -лох: санглох, девлох, рудлох... -сор: намаксор,ӣ ӣ шохсор, к ҳсор; -зор: гулзор, лолазор, сабзазор; -бор: дар еbбор, Ҳиндбор, рудбор; - ӯ истон: гулистон, б стон, сангистон. Ҳамин равиши шарҳи дастуриро айнан дарӯ “Бурҳони қотеъ”-и Муҳаммад Ҳусайни Бурҳон, ки ҳамасри муаллифи “Фарҳанги аҳонгир ” мебошад, дида метавонем. Фарқ дар ин аст, ки муаллифи “Бурҳони Ҷ ӣ қотеъ” ба ойи истилоҳи “ойин” истилоҳи “фойда”-ро истифода кардааст. Дар ҷ шарҳи аксар масоили дастур андешаҳои муаллифи “Бурҳони қотеъ” бо ӣ андешаҳои муаллифи “Фарҳанги аҳонгир ” комилан як аст. “Фарҳанги Ҷ ӣ аҳонгир ” тақрибан 50 сол пеш аз “Бурҳони қотеъ” таълиф шудааст. Пас Ҷ ӣ табиист, ки муаллифи “Бурҳони қотеъ” дар шарҳи масаъалаҳои дастури забони порсии дар аз андешаҳои муаллифи “Фарҳанги аҳонгир ” истифода кардааст. ӣ Ҷ ӣ Минбаъд ин равиши муаллифи “Фарҳанги аҳонгир ” ба анъана даромада, Ҷ ӣ мураттибони як даста фарҳангҳои дигар ба мисли Абурашиди Татав дар ӣ “Фарҳанги Рашид ”, Ғизоуддин Бодшоҳи Ғоз дар “Ҳафт қулзум” (1815), ӣ ӣ Ризоқулихони Ҳидоят дар “Ан уманорои Носир ” (1870) низ дар қисмати ҷ ӣ муқаддимаи фарҳангашон оид ба масоили асосҳои дастури забони порсии дар ӣ маълумот додаанд. Адабиёти истифодашуда: 1. “Фарҳанги аҳонгир ” Таълифи Мир амолиллин ҲусайнҶ ӣ Ҷ бинни Фахриддин Ҳасан Ин и Шероз . илди аввал, чопи ҷӯ ӣ Ҷ дуввум. Веростаи дуктур Раҳими Афиф , устоди донишгоҳи ӣ Машҳад, чопхонаи Донишгоҳи Машҳад, 1351-и ҳи р . -С.13- ҷ ӣ 65. 2. “ЗАБОН–РУКНИ ТОАТ” (Ма аллаи илм ). КИТОБИ ҷ ӣ НУҲУМ. – 2017. – 260 с. 3. Рауфов Ҳ . Фарҳанги аҳонгир ҳамчун сарчашмаи Ҷ ӣ лексикографияи то ику форс. –Душанбе, 1972. ҷ 4. Воҳидов А. Аз таърихи луғатнависии то ику форс. ҷ Самарқанд, 1980. 57 саҳ 5. Воҳидов А. Фарҳангнигории то ику форс. Самарқанд, 2006. ҷ 6. Саид Нафис . Фарҳангномаи форс . илди I, Теҳрон, 1319. ӣ ӣ Ҷ 7. Шаҳриёри Нақав . Фарҳангнависии форс дар Ҳинду ӣ ӣ Покистон. –Теҳрон, 1341. Шабакаҳои интернет: www . ZiyoNet . uz 1. www . wekopedia.tj 2. http :// www . foxitsoftware . com 3. www . persianacademy . ir / UserFiles / Image / naame 09. pdf 4. www . persianacademy . ir / UserFiles / Image / naame 05. pdf 5. www.ziyouz.com kutubxonasi ЛОИ Ҳ АИ К ОРИ К УРС Ӣ Филология ва таълими забон: таълими забони точик ӣ донишҷӯи курси 2 Эсанмуродова Шоҳсанам _______________________________________________________ 1. Дар мавзуи «Таърихи забоншиносии точик». СУПОРИШ Номи мавзӯъ: _________________________________________________ _________________________________________________________________ 2. Маълумоти асосӣ:___________________________________________ _________________________________________________________________ _________________________________________________________________ 3. Адабиёт:____________________________________________________ _________________________________________________________________ _________________________________________________________________ _________________________________________________________________ _________________________________________________________________ 4. Сохтори парванда: _______________________________________________ _________________________________________________________________ _________________________________________________________________ 5. Супориш ва дастурҳои иловагӣ: ___________________________________ _________________________________________________________________ _________________________________________________________________ 6. Нақшаи кори курс ва нақшаи дифоъ: 1 2 3 4 5 6 1. Аз фанни «Таърихи забоншиносии точик» аз _______________________________________________________ ___________________________________________________________ Барраси ва баҳодиҳии кори курсие, ки аз рӯи мавзӯъ навишта шудааст, аз ҷониби роҳбар_________________________________________________________________________ ________________________________________________________________________________ ________________________________________________________________________________ ________________________________________________________________________________ ________________________________________________________________________________ ________________________________________________________________________________ ________________________________________________________________________________ ________________________________________________________________________________ ________________________________________________________________________________ ________________________________________________________________________________ ________________________________________________________________________________ ________________________________________________________________________________ _____________________________________ Аз руи графики му қ арраршуда ва сифат мувофи қ и талаб и ҷ ро карда мешавад Хол барои бақайдгирӣ _______ хол (максимал - 40 хол) Хол барои гузориши дифоъ _______ хол (максимал - 30 хол) Хол барои ҷавобҳо ба саволҳо ______ хол (максимал - 30 хол) Ҳамагӣ _______ хол (максимал - 100 хол) Ин кори курсӣ баҳои “_______” дода шуд. Роҳбари илмӣ: _______ ____________________________

“фарҳанги ҷаҳонгири”ҳамчун сарчашмаи лексикографияи тоҷику форс

Купить