Farg’ona iqtisodiy rayoni. Aholisi va mehnat resurslari - Экономика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	15000UZS
Размер	332.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	24 Февраль 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Экономика

Farg’ona iqtisodiy rayoni. Aholisi va mehnat resurslari

Купить

Farg’ona iqtisodiy rayoni. Aholisi va mehnat
resurslari
Mundarija
Kirish
I bob. Farg’ona iqtisodiy rayoni haqida ma’lumotlar va tabiiy boyliklari
1.1. Farg’ona iqtisodiy rayoni haqida ma’lumotlar
1.2. Iqtisodiy o'rni va tabiiy boyliklari
II. bob. Farg’ona aholisi va mehnat resurslari
2.1. Farg’ona aholisi va sanoati
2.2. Farg’ona mehnat resurslari
2.3. Farg’ona viloyati tabiyati va o’simlik florasi
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Kirish
Farg'ona iqtisodiy rayoni ma'muriy boshqaruv Andijon, Namangan va
Farg'ona viloyatlaridan tashkil topgan. Bu iqtisodiy rayon respublika hududining 4
qismidan sal ortiqroq bo'lib, O'zbekiston aholisining 1/3 qismi yashamoqda. Rayon
hududi hamma tomondan to'g'ridan-to'g'ri o'ralgan.
Foydali qazilmalarning foydasi tog'larda to'plangan. Tog' oralarida
Shohimardon, Nanay, G'ovasoy va Kosonsoy kabi xushmanzara vohalar bor. Bu
yerlarda dam olish uylari, sanatoriyalar va boshqa istirohat maskanlari barpo
qilingan. Iqtisodiy rayonning eng past joyidan Sirdaryo oqib o'tadi. Aholining
ming yillardan beri obikor dehqonchilik bilan shug'ullanishi orqasida tuproq va
o'simlik dunyosi madaniylashgan. Uning ustiga neft, gaz, oltingugurt, qalayi, oltin,
o'tga gil, turli xil binokorlik materiallari, shifobaxsh suvlar topilgan. Konlarni
ishga tushirish qulay. Buyuk Ipak yo'li o'tgan davrlarda qishloq xo'jaligi, savdo,
hunarmandchilik barq urib boshladi. XIX asrda dastlabki temiryo'l qurildi.
Mustaqillik yillari esa iqtisodiy rayonni davlatning boshqariladigan
bog'lovchisi bilan "Angren–Pop" temiryo'li qurildi. Bular iqtisodiy geografik o'rni
jiddiy yaxshiladi.
Mamlakatimiz hududini tabiiy sharoiti va xo'jalikdagi ahamiyatiga ko'ra
cho'l, adir, tog', yaylovlarga bo'lish mumkin.
Dengiz sathidan 400 metr balandlikkacha joylar cho'l bo'lib o'tadi.
Bu yerlardan yaylov chorvachiligida saqlanadi, ammo cho'ning diqqat
boyligi juda kam. Bitta qo'yni boqish uchun 2-3 gektar o'tloq talab qiladi. Shu
hisobdan Cho'l joyisida neft, gaz, oltingugurt, oltin kabi ma'danlaming
korxonalari aniqlangan. Jumladan, gaz quvvati 2 trillion kub metrdan
oshadi. Zarafshon etagidagi Dengizko'lda kaliy tuz yig'im qismlari mavjud. Sulton
Uvays tog'larida, Surxondaryo vohasida va Qizilqumda fosforit konlari
bor. Oltingugurt, natriy va magniy tuz konlari kimyo sanoatining muhim
xomashyosidir. Shag'al, qum kabi binokorlik xomashyosi ham juda ko'p bor.
Dengiz sathidan 400-1200 metrgacha baland bo'lgan qismi agregat qiladi.

Adir iqlimi cho`l iqlimidan mo`tadilroq bo`ladi. O'simlik turi ko'p va
zich. Tuprog'i chirindiga bola. Bu yerlardan, asosan, obikor, dengiz sathidan 1000
metrdan baland yerlarda lalmikor dehqonchilik yuritiladi. Adirlar deqonchilik
uchun eng qulay joy bo'lganidan odamlardimdan shu yerlarda xo'jalik bilan
shug'ullanadi, uning yer to'qimasini ham, o'simlik va hayvonot olamini ham
o'zgartirib yubordi.
Kurs ishi maqsadi: Farg’ona iqtisodiy rayoni.Aholisi va mehnat resurslari
haqida ilmiy-metodik tavsiyalar ishlab chiqish.
Kurs ishi ob’ekti: Farg’ona iqtisodiy rayoni.Aholisi va mehnat resurslari
bilan tanishtirish jarayoni
Kurs ishi predmeti: Farg’ona iqtisodiy rayoni.Aholisi va mehnat resurslari
bilan tanishtirish ko’nikmalari
Kurs ishining amaliy ahamiyati. Kurs ishi jarayonida ilgari surilgan
fikrlardan, yondashuvlardan hamda samaradorligini ta’minlovchi Kurs ishi
natijalaridan pedagogik fanlar bo‘yicha ma’ruzalar tayyorlash, qo‘llanmalar
yaratish, shuningdek metodik tavsiyanomalar yaratishda, ish tajribalarini
ommalashtirishda samarali foydalanishga xizmat qiladi.
Kurs ishi ishining tarkibiy tuzilishi va hajmi: ish kirish, 2 bob, 4 bo‘lim,
umumiy xulosalar va tavsiyalar, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhatidan iborat.

I bob. Farg’ona iqtisodiy rayoni haqida ma’lumotlar va tabiiy boyliklari
1.1. Farg’ona iqtisodiy rayoni haqida ma’lumotlar
Farg’ona iqtisodiy rayoni tarkibiga O’zbekiston Respublikasining Andijon ,
Namangan va Farg’ona viloyatlari kiradi. Maydoni 18,4 ming km2 yoki mamlakat
hududining 4,1 foizini tashkil qiladi. Aholisi, 1 yanvar 2002 yil ma’lumotlariga
ko’ra, 6965 ming kishi, bu esa O’zbekiston aholisining 27,7 foiziga teng.
Iqtisodiy rayon Farg’ona vodiysi (cho’kmasi)ning O’zbekiston qismida joylashgan
ma’muriy birliklarni o’z ichiga oladi. U Respublikamizning sharqiy qismida
o’rnashgan, shimol, sharq va janubda Qirg’iziston Respublikasining Jalolobod,
O’sh va Botkon viloyatlari bilan, janub va janubi-g’arbda Tojikiston
Respublikasining Surd (Leninobod) viloyati bilan chegaradosh, bevosita
O’zbekistonda esa u Toshkent viloyatiga tutash.
Rayon deyarli to’rt tomondan tog’lar bilan o’ralgan: shimol, shimoli-g’arb
va sharqda Tyan-Shan (Tangri tog’)ga qarashli Qurama , Chotqol va Farg’ona,
janubda Turkiston va Oloy tog’ tizmalari joylashgan. Iqtisodiy rayon hududidan
o’tuvchi Sirdaryo (u Namangan shaxri yaqinida Norin va Qashqadaryoning
quyilishidan hosil bo’lgan) vodiyni nisbatan kattaroq va tekisrok shimol va asosan
tog’oldi (adir) rayonlardan iborat janubiy qismlarga ajratadi. Farg’ona cho’kmasini
vodiy deb atalishi ham aynan ana shu Sirdaryoga bog’liq. Biroq, vodiyning «O’rta
Osiyo durdonasi» bo’lishiga ko’p jihatdan Sirdaryo emas, balki o’tgan ko’p sonli
irmoqlari sababchi bo’lgan. Ushbu irmoqlar soylarning quyi qismida qadimdan
voxa hamda voxachalar va ularga mos holda shaxarlar vujudga kelgan, ularning
keyinchalik sug’orish inshootlari bilan birlashtirilishi natijasida butun Farg’ona
voxasi tashkil topgan. Shunday qilib, mazkur ray on hududini bir vaqtning o’zida
tog’lararo cho’kma (kotlovina), vodiy va voxa sifatida qarash mumkin.
Vodiyning markaziy qismlarida balanddik dengiz satxidan 200-300 metrdan
oshmaydi va chekka tomon esa er usti ko’tarilib boradi. Bu ko’tarilish shimolda
keskinrok, binobarin , hududning eng baland qismlari uning shimol, shimoli-
g’arbiga to’g’ri keladi (taxminan 2200 m).

Maydoni ancha kichik lekin aholi soni ko’p va nixoyatda zich joylashgan
ushbu hududning iqtisodiy rayon shaklida ajratilishi, eng avvalo, uning geografik
o’rni va demografik salohiyati bilan tavsiflanadi. Bu erda rayon hosil qiluvchi
ishlab chiqarish tarmoqlari bo’lib esa asosan paxta va pilla etishtirish,
bog’dorchilik, engil va oziq-ovqat sanoatlari xizmat qiladi. Shu nuqtai nazardan
aytish mumkinki , mintaqa iqtisodiyotini rivojlangan agrosanoat majmuasi tashkil
qiladi. Unga qo’shimcha ravishda kimyo, neft va neft kimyosi hamda
mashinasozlik, ayniqsa avtomobilsozlik rivojlanib bormoqda.
Farg’ona iqtisodiy rayoni mamlakat yalpi ichki maxsulotini 23,7, sanoat
ishlab chiqarishini 1G’5 va qishloq xo’jaligi mahsulotini 30 foiziga yaqinini
beradi. Vodiyda qadimdan paxtachilik va pillachilik bilan shug’ullanib kelishgan,
bunga uning geografik o’rni, ya’ni Buyuk Ipak yo’lida joylashganligi ham o’z
ta’sirini ko’rsatgan. Xududning aynan ana shunday tranzitlik (o’tuvchanlik)
xususiyati o’tmishda bu erda xo’jalik va madaniyatning rivojlanish yo’nalishlarini
qisman belgilab bergan
Shu o’rinda ta’kidlash lozimki, Buyuk Ipak yo’lining tiklanishi,
Transkontinental Evropa-Osiyo magistralining ochilishi vodiy iqtisodiy geografik
o’rnini tubdan o’zgartirdi, uning berk holatini yo’qotadi va yana sharqqa tomon
«ochadi». Shubxasiz , mazkur omil mintaqa ijtimoiy- iqtisodiy rivojlanishini
yanada tezlashtiradi.
Vodiy qazilma resurslarga boy emas va, binobarin, bu omil rayon hosil
qiluvchi bo’la olmaydi. Bu erda yoqilg’i (neft) va rangdor metallarning kichik
konlari bor, holos. Asosiy mineral boyliklar vodiyning tog’ qismida — tutash
respublikalar hududida joylashgan.
Suv resurslari ham aynan ana shu hududlarda tashkil topadi, biroq ulardan
sug’orma dexqonchilikda foydalanish vodiyning ichki , ya’ni O’zbekiston qismida
vujudga kelgan. Bu erda biz tog’ va tekislik tabiiy-xo’jalik tizimlarining geojuftlik
holatini, ularning o’zaro aloqadorlikda rivojlanish zaruriyatini, hududiy iqtisodiy
integratsiya jarayonlarining zarurligini ko’rib turibmiz. Shu bois, mintaqada

qo’shni davlatlar bilan iqtisodiy aloqalarni yo’lga qo’yish, yagona mamlakatlararo
iqtisodiy makon yaratish muxim ahamiyatga ega.
Iqtisodiy rayonni shakllantiruvchi asosiy omil bu erda yashovchi ko’p sonli
aholi va mehnat resurslari hisoblanadi. Binobarin, vodiy, voxa tushunchalari aholi
zich joylashgan , mehnatni ko’p talab qiluvchi xo’jalik tarmoqlari, aholi
manzilgoxlarining yo’l va soylar, kanallar buylarida zanjirsimon hududiy tashkil
etilganlik va boshqa o’ziga xos, betakror xususiyatlari bilan uyg’unlashib ketadi.
Vodiyda aholi ko’p, er-suv manbalari esa cheklangan. Aynan ana shunday
nomuvofiqlik mintaqaning asosiy ijtimoiy-iqtisodiy muammolarini keltirib
chiqaradi. Eng muhimi—bu erda aholi bandligini yaxshilash, mintaqaviy mehnat
bozorini shakllantirish, qo’shimcha ish o’rinlarini yaratish , iqtisodiyotni
yuksaltirish negizida ijtimoiy rivojlanishni ta’minlash zarur.
Iqtisodiy rayonga kiruvchi viloyatlar maydoni, demografik va ishlab
chiqarish salohiyati o’zaro biroz farq qiladi. Hududi jihatdan nisbatan katta bo’lgan
Namangan viloyatida qo’shni hududlarga qaraganda aholi zichligi kamroq
iqtisodiyot ko’rsatkichlari ham pastroq. Ushbu viloyat iqtisodiy rayonning 22,2
foiz yalpi ichki, 15,0 foiz sanoat hamda 27,6 foiz qishloq xo’jaligi mahsulotini
beradi. Bu jihatdan Farg’ona viloyatining iqtisodiy qudrati katta, u iqtisodiy rayon
yalpi ichki mahsulotining 41,3 va sanoat ishlab chiqarishining yarmidan
ko’prog’ini ta’minlaydi.
Keyingi, xususan mustaqillik yillarida Andijon viloyati iqtisodiyoti tez
rivojlanib bormoqda. Bu erda ishlab chiqarish ko’rsatkichlari aholi sonining nisbiy
ulushlaridan ziyod. Viloyatda nafaqat sanoat (avtomobilsozlik), balki qishloq
xo’jaligi, paxtachilik («Andijon usuli») ham yaxshi taraqqiy etgan. Iqtisodiy
rayonning shunga o’xshash ichki xususiyatlari viloyatlar xo’jaligining alohida
ta’riflarida yanada yaqqolroq namoyon bo’ladi.

1.2. Iqtisodiy o'rni va tabiiy boyliklari
Farg'ona iqti sodiy rayoni ma'muriy boshqaruv Andijon, Namangan va
Farg'ona viloyatlaridan tashkil topgan. Bu iqtisodiy rayon respublika hududining 4
qismidan sal ortiqroq bo'lib, O'zbekiston aholisining 1/3 qismi yashamoqda. Rayon
hududi hamma tomondan to'g'ridan-to'g'ri o'ralgan.
Foydali qazilmalarning foydasi tog'larda to'plangan. Tog' oralarida
Shohimardon, Nanay, G'ovasoy va Kosonsoy kabi xushmanzara vohalar bor. Bu
yerlarda dam olish uylari, sanatoriyalar va boshqa istirohat maskanlari barpo
qilingan. Iqtisodiy rayonning eng past joyidan Sirdaryo oqib o'tadi. Aholining
ming yillardan beri obikor dehqonchilik bilan shug'ullanishi orqasida tuproq va
o'simlik dunyosi madaniylashgan. Uning ustiga neft, gaz, oltingugurt, qalayi, oltin,
o'tga gil, turli xil binokorlik materiallari, shifobaxsh suvlar topilgan. Konlarni
ishga tushirish qulay. Buyuk Ipak yo'li o'tgan davrlarda qishloq xo'jaligi, savdo,
hunarmandchilik barq urib boshladi. XIX asrda dastlabki temiryo'l qurildi.
Mustaqillik yillari esa iqtisodiy rayonni davlatning boshqariladigan
bog'lovchisi bilan "Angren–Pop" temiryo'li qurildi. Bular iqtisodiy geografik o'rni
jiddiy yaxshiladi.
Mamlakatimiz hududini tabiiy sharoiti va xo'jalikdagi ahamiyatiga ko'ra
cho'l, adir, tog', yaylovlarga bo'lish mumkin.
Dengiz sathidan 400 metr balandlikkacha joylar cho'l bo'lib o'tadi.
Bu yerlardan yaylov chorvachiligida saqlanadi, ammo cho'ning diqqat
boyligi juda kam. Bitta qo'yni boqish uchun 2-3 gektar o'tloq talab qiladi. Shu
hisobdan Cho'l joyisida neft, gaz, oltingugurt, oltin kabi ma'danlaming
korxonalari aniqlangan. Jumladan, gaz quvvati 2 trillion kub metrdan
oshadi. Zarafshon etagidagi Dengizko'lda kaliy tuz yig'im qismlari mavjud. Sulton
Uvays tog'larida, Surxondaryo vohasida va Qizilqumda fosforit konlari
bor. Oltingugurt, natriy va magniy tuz konlari kimyo sanoatining muhim
xomashyosidir. Shag'al, qum kabi binokorlik xomashyosi ham juda ko'p bor.
Dengiz sathidan 400-1200 metrgacha baland bo'lgan qismi agregat qiladi.

Adir iqlimi cho`l iqlimidan mo`tadilroq bo`ladi. O'simlik turi ko'p va
zich. Tuprog'i chirindiga bola. Bu yerlardan, asosan, obikor, dengiz sathidan 1000
metrdan baland yerlarda lalmikor dehqonchilik yuritiladi. Adirlar deqonchilik
uchun eng qulay joy bo'lganidan odamlardimdan shu yerlarda xo'jalik bilan
shug'ullanadi, uning yer to'qimasini ham, o'simlik va hayvonot olamini ham
o'zgartirib yubordi.
Tog' joyisi adirdan baland joylarga, ya'ni dengiz sathidan 1200 metrdan
baland bo'lgan joylarga to'g'ri keladi.
Tog'larda yoz nisbatan qisqa, yog'ingarchilik ko'p bo'ladi. Tuprog'i
nihoyatda chirindiga boy. Tog'larda betaga, ravoch, zira, tog' yalpizi, yuqoriroqda
na'matak, zirk, dukcho'p kabi butalar, undan ham yuqoriroqda bodom, pista,
do'lana, zarang, olma, yong'oq, nok, olcha kabi mevali. daraxtlaming yovvoyi
turlari o'sadi. Ravoch, tog' yalpizi, zirk kabilar ovqatga ovqat. Bodom va pista terib
mahsulot. Yovvoyi mevali ishlab chiqarishga madaniy mevalar payvand hosil
qilish tog'laming xo'jalikdagi ahamiyati yoki nazorat qilish jarayoni.
Tog' lashning shifobaxsh iqlimi hamda beqiyos go'zal tabiatidan dam olish
va hordiq chiqarishda olinadi.
Tog'lardan ko'plab foydali qazilmalar topilgan. Ohangaron vodiysi atrofidagi
tog'larda o'tga qayta loy, qo'ng'ir ko'mir, mis rudasi, oltin konlari
aniqlangan. Nurota tog'larida marmar (G'ozg'on marmari), volfram konlari bor.
Baland tog'larning yonbag'irlarida, o'tgan tog'laming tepasida
joylashgan.
Yaylov joyida ko'p havo sovuq, yer ustini qor qoplab yotadi. Yoz qisqa
bo'lib, yog'in ko'p yog'adi. Yaylovning qulayligidan chorvachilikda foydalaniladi.
Suv boyliklari. Farg’ona xo'jaligi, sanoat va aholisini suv bilan ta'minlashda
to'g'ridan-to'g'ri qorlar asosiy suv manbayi xizmatini o'tkazadi. O'lkamizdagi
daryolaming hammasi tog'lardan boshlanadi.
Daryolardagi suvning 70-95 foizi 3-4 oy yordam bahor oylariga va yoz
boshiga to'g'ri keladi. Daryo suvlari barpo qilingan suv omborlariga yig'ilib, yil
davomida tejab sarflanadi.

Oqar suvi ifloslantirmas uchun sanoatda hamda maishiy- kommunal xo'jalik
tozalab olinadi. Farg’onada suv tabiiy boylikgina emas, balki milliy qadriyat ham
bo'ladi.
Daryolarimiz sug'orishdan tashqari, elektr energiya manbayi sifatida ham
katta ahamiyat kasb etadi. Endilikda daryolarga nisbatan GESlardan yiliga 5 mlrd
kW-soat elektr energiyasi olinmoqda. O'zbekiston barpo sun'iy suv ombori ishlab
chiqarish daryoni to'g'on tufayli to'g'ridan-to'g'ri to'g'ridan-to'g'ri to'g'ridan-to'g'ri
to'g'ridan-to'g'ri to'g'ridan-to'g'ri GES qurish imkonidan bilan foydalanilmoqda.
Yer boyliklari. Farg’onaning umumiy yer maydoni 44,4 mln gektarni
tashkil etadi. Buning qariyb yarmi qishloq xo'jaligiga tegishli maydonlardir.
O'lkamiz katta yer boyligiga ega bo'lsa-da, undan ham omilkorlik bilan qidirish
kerak. Aks holda yerlar sho'rxokka, jarlikka va cho'lga olish mumkin. Zovur qazib,
yerosti suvlarini qochirish, vaqti-vaqti bilan tuproqni yuvib turish, almalab ekishga
rioya qilish kabi melioratsiya va agrotexnika quvvati yerdan to'g'ri etkazib berish
muhimi.

II. bob. Farg’ona aholisi va mehnat resurslari
2.1. Farg’ona aholisi va sanoati
Ekspertlar viloyatning so‘nggi yilda yuz bergan faol islohotlarning ijtimoiy-
iqtisodiy rivojlanishidagi asosiy o‘zgarishlarini taqdim etdi.
Farg‘ona viloyati Respublikaning sharqida, Farg‘ona vodiysining janubida
joylashgan. Shimoldan Namangan, Andijon viloyatlari, janub va sharqdan
Qirg‘iziston, g‘arbdan Tojikiston Respublikalari bilan chegaradosh.
Farg‘ona viloyati aholi soni eng zich joylashgan hudud hisoblanadi. Viloyat
sanoati tarkibi oziq-ovqat, to‘qimachilik mahsulotlari, kimyo mahsulotlari, neftni
qayta ishlash boshqa nometal mineral mahsulotlar ishlab chiqarish kabi faoliyat
turlaridan tashkil topgan hamda viloyat sanoati yengil sanoat, oziq-ovqat, qurilish
materiallari chiqarishga ixtisoslashgan.
Viloyat xizmatlar sohasi tarkibida transport, savdo, moliyaviy, aloqa va
axborotlashtirish, ta’lim sohasidagi xizmatlarining ahamiyati yuqori hamda
xizmatlar sohasi bo‘yicha savdo, moliyaviy va transport xizmatlari kabi xizmat
turlariga ixtisoslashgan.
2017-2020 yillar davomida viloyatning yalpi hududiy mahsuloti (YaHM) 14% ga
oshib, 37,6 trln. so‘mni tashkil etdi.
Sanoat mahsulotlari ishlab chiqarish 8,0 trln. so‘mdan 21,7 trln. so‘mga (8%
o‘sish) oshdi.
Qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini ishlab chiqarish 15% ga, 2016 yildagi 10,0 trln.
so‘mdan 2020 yilda 22,1 trln. so‘mgacha o‘sdi.
Viloyatda faoliyat ko‘rsatayotgan korxonalar soni 56% ga, 2016 yildagi 34,3
mingdan 2020 yilda 53,6 minggacha o‘sdi.
Infratuzilmani rivojlantirish sohasida 2016-2020 yillarda 187 km gaz quvurlari, 26
km avtomobil yo‘llari va 1 620 km suv ta’minoti tarmoqlari yotqizildi.
Besh yil davomida Farg‘ona viloyatida 179 mingga yaqin yangi ish
o‘rinlari yaratildi.

Shu davr mobaynida viloyatda 4 782 ming kvadrat metr uy-joy foydalanishga
topshirildi , maktabgacha ta’lim muassasalarida 12,3 ming, maktablarda 30,1 ming,
shifoxonada 2,7 ming o‘ringa mo‘ljallangan koyekalar tashkil etildi.
Viloyatning asosiy “drayver soha” lari sifatida sanoatda , yengil
sanoat , qurilish materiallari (qurilish klasteri) ishlab chiqarish, meva-sabzavotlarni
qayta ishlash, sanoat zonalarini (kichik sanoat) tashkil qilish, qishloq
xo‘jaligida yangi yerlarni o‘zlashtirish, chorvachilik, parrandachilik, bog‘dorchilik,
uzumchilik, issiqxona xo‘jaliklari (jumladan, aholi xonadonlarida) ni tashkil
qilish, xizmat ko‘rsatish sohasida turizm (ichki turizim, eko turizm,
hunarmandchilik) , xalqaro avtomagistral yo‘li yoqasida xizmat ko‘rsatish
shoxobchalari, mahallalarda 20 turdagi xizmat ko‘rsatish shoxobchalarini tashkil
qilish shuningdek, shahar va tumanlarda infratuzilma va ijtimoiy
sohani rivojlantirishning asosiy parametrlari belgilab olindi.
Viloyatni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish dasturi doirasida 2017-2020 yillar
mobaynida jami 1967 ta investitsiya loyihalari amalga oshirilib ularga 11,9
trln.so‘m mablag‘lar yo‘naltirildi.
Davlat statistika qo‘mitasi 2021 yilgi O‘zbekiston Respublikasining demografik
holati bo‘yicha dastlabki ma’lumotlarni e’lon qildi .
O‘zbekistonning doimiy aholisi soni 2022 yil 1 yanvar holatiga ko‘ra, 35 mln
271,3 ming kishini tashkil etib, o‘tgan yilga nisbatan 712,4 ming kishiga yoki 2,1
foizga ko‘paygan.
Jumladan, shahar aholisi soni 17 million 918,3 ming kishini, qishloq aholisi soni
esa 17 million 353 ming kishini tashkil etgan.
Ma’lumot uchun: BMTning aholishunoslik jamg‘armasi ma’lumotlariga ko‘ra,
2021 yil 1 yanvar holatiga yer yuzidagi jami aholi soni 7 mlrd 875 mln kishini
tashkil etgan. O‘zbekiston aholi soni bo‘yicha 43-o‘rinda qayd etilgan.
Respublikada 2021 yilda tug‘ilganlar soni oldingi yilga nisbatan 63,4 ming kishiga
yoki 7,5 foizga ko‘paygan, vafot etganlar soni esa 2020 yilga nisbatan 1,1 ming
kishiga yoki 0,6 foizga kamaygan.

Shuningdek, qayd etilgan nikohlar soni 2020 yilga nisbatan 8,3 ming kishiga yoki
2,8 foizga, nikohdan ajrashganlar soni 11 ming kishiga yoki 39 foizga oshgan.
Joriy yilning 1 yanvar holatiga ko‘ra, respublika doimiy aholisi sonining 31,2 foizi
mehnatga layoqatli yoshdan kichiklar, 57,6 foizi mehnatga layoqatli yoshdagilar va
11,2 foizi mehnatga layoqatli yoshdan kattalar hissasiga to‘g‘ri kelgan.
2022 yilning 1 yanvar holatiga 1 kvadrat kilometrga o‘rtacha 78,6 kishi to‘g‘ri
kelgan. Bu esa o‘tgan yilning mos davriga nisbatan solishtirilganda 1,6 kishiga
ko‘proq (2021 yilda 1 kv.km.ga 77,0 kishi).
Hududlar bo‘ yicha qaraydigan bo‘lsak, aholi zichligining eng yuqori ko‘rsatkichi
Toshkent shahri (8035,1 kishi), Farg‘ona (576,4 kishi) va Andijon (756,6 kishi)
viloyatlarida, eng past ko‘rsatkichlar Navoiy viloyati (9,3 kishi), Qoraqalpog‘iston
Respublikasi (11,7 kishi) va Buxoro viloyatida (49,1 kishi) qayd etilgan.
2021 yil davomida 905,2 mingta bola tug‘ilgan bo‘lsa, mos ravishda 1000 aholiga
nisbatan tug‘ilish koeffitsiyenti 25,9 promilleni tashkil etgan. Bu ko‘rsatkich 2020
yilga nisbatan (24,6 promille) 1,3 promillega balandroq.
2021 yilning yanvar-dekabr oylarida 174,5 mingta o‘lim holati kuzatilgan bo‘lib,
har 1000 aholiga o‘lim koeffitsiyenti 5 promilleni tashkil etgan hamda 2020 yilga
nisbatan (5,1 promille) - 0,1 promillega kamaygan.
O‘tgan yilning yanvar-dekabr oylarida qayd etilgan o‘lim holatining 61,7 foizi –
qon aylanish tizimi kasalliklaridan, 7,8 foizi – o‘simtalardan, 6,7 foizi – nafas olish
a’zolari kasalliklaridan, 5,2 foizi – baxsiz hodisa, zaharlanish va
jarohatlanishlardan, 4,1 foizi – ovqat hazm qilish a’zolari kasalliklaridan, 3,1 foizi
– yuqumli va parazitar kasalliklardan, 11,4 foizi esa boshqa kasalliklardan vafot
etgan.

Xalq deputatlari Farg‘ona viloyati kengashining sessiyasida aholini ish bilan
ta’minlash va turmush sharoitlarini yaxshilash vazifalari belgilandi.
Shahar va tumanlarni mahallabay tizimda rivojlantirish maqsadida viloyatdagi 76
ta sektorning har birida iqtisodiy kompleksning malakali xodimlaridan iborat
boshqaruv ofislari tashkil etilishi aytildi. Bu mutaxassislar mahallaga biriktirilgan
bank xodimlari bilan birga, joylardagi sharoitni o‘rganib, loyihalarni shakllantiradi

va amalga oshirishga ko‘maklashadi. Zarur bo‘lsa, ishsiz aholi, yoshlar va ayollar
kasb-hunarga o‘rgatiladi.
Farg‘ona viloyatida 2021-2022-yillarda umumiy qiymati 17 trillion so‘mlik 949 ta
investitsiya loyihasi amalga oshirilishi ta’kidlandi. Bunda kimyo, to‘qimachilik,
charm-poyabzal, qurilish materiallari, elektrotexnika sanoati “drayver” bo‘ladi.
Xususan, “Farg‘ona azot” aksiyadorlik jamiyatida jami 537 million dollarlik 3 ta
loyiha, to‘qimachilikda 154 million dollarlik 14 ta loyiha amalga oshiriladi.
Viloyatda yer resursi cheklangani sababli cho‘l joylar, yaylov va adirliklarda 33
ming gektar yer o‘zlashtiriladi. Bunga sarflanadigan 350 milliard so‘mlik
xarajatlarning 110 milliard so‘mi subsidiya hisobidan qoplab beriladi.
Ijtimoiy sohalarni, infratuzilmani rivojlantirish chora-tadbirlari belgilandi. Joriy
yilda viloyatning 11 ta joyida 105 ta ko‘p qavatli uylar barpo etilishi ta’kidlandi.
312 milliard so‘m markazlashgan mablag‘lar hisobidan 503 kilometr yo‘llarni
ta’mirlash bo‘yicha vazifa qo‘yildi.
Yangi tashkil etilgan Farg‘ona jamoat salomatligi tibbiyot instituti salohiyatidan
samarali foydalangan holda, maqsadli tibbiy ko‘rik va konsultatsiyalar o‘tkazish,
birlamchi tibbiyot bo‘g‘inini rivojlantirish uchun 16 ta oilaviy shifokorlik punkti
va oilaviy poliklinika tashkil etish bo‘yicha ko‘rsatmalar berildi.
Prezident yoshlar va ayollar bandligini ta’minlash masalalariga alohida e’tibor
qaratdi.
Joriy yilda Farg‘ona viloyatidagi 19 ta tuman va shaharlarda bittadan Yoshlar
sanoat va tadbirkorlik zonasi tashkil etilishi, “Yoshlar: 1+1” loyihasi doirasida 8
mingdan ziyod ishsizlar tadbirkorlik va kasb-hunarga o‘qitilishi belgilandi. Xotin-
qizlarning o‘z ishini ochishiga ko‘maklashish, muhtojlarning uy sotib olishi uchun
boshlang‘ich badal pullarini to‘lab berish, ajralishlarning oldini olish muhimligi
ta’kidlandi.

2.2. Farg’ona mehnat resurslari
Mehnat resurslaridan foydalanishning mavsumiyligi , ishlab chiqarishning
mujassamlashuv darajasini yuqori emasligi mazkur tarmoqning iqtisodiy
ko‘rsatkichlarini pasaytiradi. Bundan tashqari, qishloq xo‘jaligida yer ishlab
chiqarish vositasi bo‘lib, uning tabiiy hosildorligi hamma joyda ham bir xil emas.
Mehnat resurslari qishloq xo‘jalik ishlab chiqarish korxonalarining joylashuviga
katta ta’sir ko‘rsatadi. Nafaqat qishloq xo‘jalik ishlab chiqarishida , balki boshqa
ishlab chiqarish jarayonlarini ishchi kuchisiz tasavvur etib bo‘lmaydi. Aholi zich
joylashgan hududlarda mehnatni ko‘p talab qiluvchi qishloq xo‘jalik tarmoqlari
joylashtiriladi. Sholi, paxta, choy, kofe kabi sermehnat ekinlarni yetishtirish bunga
misol bo‘la oladi. Aholi siyrak tarqalgan hududlarda ekstensiv xo‘jaliklar tashkil
etiladi.
Dehqonchilik va chorvachilik ishlab chiqarish korxonalari, ekin maydonlari
tarkibi mavjud mehnat resurslarini hisobga olgan holda joylashtirilishi lozim.
Aholining tabiiy-tarixiy malaka va ko‘nikmalari ham mintaqalar bo‘yicha
qishloq xo‘jalik ishlab chiqarishi va ixtisoslashuviga jiddiy ta’sir ko‘rsatadi.
O‘zbekiston aholisining tabiiy o‘sishi nisbatan yuqori bo‘lgani uchun
mehnat resurslari bilan yuqori darajada ta’minlangan mamlakatlardan biridir.
Mehnat resurslari ayniqsa qishloq joylarida ko‘pdir. Shuning uchun ularni qishloq
xo‘jalik ishlab chiqarish ishchi o‘rinlari orqali ish bilan ta’minlash mumkin.
Ekologik omilningqishloq xo‘jalik ishlab chiqarish korxonalarining
joylashtirilishiga ta’siri ortib bormoqda. Polietilen plyonkalar , mineral o‘g‘itlar,
pestitsidlarning me’yoridan ortiq ishlatilishi, qishloq xo‘jalik transport
vositalarining atrof-muhitga salbiy ta’siri, qishloq xo‘jalik zararkunandalariga
qarshi biologik va kimyoviy kurash , almashlab ekish sistemasiga rioya qilmaslik,
chorva mollarining oziqlanish me’yorida boqilishi ekologik omilning kuchayishiga
olib keladi.
Mehnat resurslari soni 18 964 ming kishi bo‘lib, 2018-yilning yanvar-iyun
oylari ko‘rsatkichiga nisbatan 1 foizga ortgan. Iqtisodiy faol aholi soni 2018 yil
mos davri ko‘rsatkichlariga qaraganda 181,5 mingga yoki 1,2 foizga o‘sgan.

Iqtisodiy nofaol aholi soni 4 213,0 kishini tashkil etdi (0,1 foizga ortgan), bunday
ko‘rsatkich homiladorlik ta'tili, tug‘ish ta'tili yoki 2 yoshgacha bo‘lgan bolalar
parvarishidagi ayollar sonining 4,4 foizga oshishi bilan izohlanadi. Ta'kidlash
joizki, o‘z xohishiga ko‘ra band bo‘lmaganlar soni keskin kamayib , 805,6 mingdan
734 ming (8,9 foiz)ga tushgan, bu esa aholining mehnat va tadbirkorlik faolligi
ortganligini bildiradi.
Bandlik tizimida iqtisodiyotning rasmiy sektorida band bo‘lganlar soni
o‘sgani va norasmiy sektordagi bandlikning kamayganligi kuzatilmoqda. Xususan,
iqtisodiyot sohalarida band bo‘lganlarning umumiy soni 13 408,4 ming kishiga
yetdi, bu 2018-yilning yanvar-iyun oylaridagi ko‘rsatkichga qaraganda 1,4
foizga ko‘proqdir. Bunda iqtisodiyotning rasmiy sektorida band bo‘lganlar soni
Joriy yilning yanvar-iyun oylarida tuman va shahar aholi bandligiga ko‘maklashish
markazlariga ishga joylashtirishda yordam so‘rab 404 569 nafar shaxs murojaat
qilgan bo‘lib, ulardan 138 173 nafarini 16-30 yoshgacha bo‘lgan shaxslar tashkil
etdi. Murojaat qilganlardan 167 713 nafari ishga
joylashtirildi, 139 679 nafari jamoat ishlariga jalb qilindi , 10 085 nafari kasbga
qayta o‘qitishga yo‘naltirildi, 31 938 nafar shaxsga ishsizlik nafaqasi tayinlandi.
Bandlik va mehnat munosabatlari vazirligi tomonidan birinchi marotaba
ishsiz fuqarolar bandligini ta ' minlashga ko ‘ maklashish bo ‘ yicha yangi xizmat turi
– Bandlikka ko ‘ maklashish davlat jamg ‘ armasi hisobidan beg ‘ araz moliyaviy
yordam ko ‘ rinishidagi subsidiya va grantlar taqdim etish joriy qilindi .
O ‘ tgan vaqt davomida tuman va shahar aholi bandligiga ko ‘ maklashish
markazlari tomonidan ish beruvchi va ishsiz fuqarolar murojaati bo ‘ yicha 2 141,8
mln . so ‘ mlik subsidiyalar berildi , natijada 2 493 nafar ishsif fuqaroning bandligi
ta ' minlandi .
Mehnat resurslarining soni turli mamlakatlarda turlicha , chunki aholining
yuridik jihatdan belgilab qo ’ yilgan va mehnat resurslariga kiritiladigan yosh
chegarasi hamma mamlakatlarda bir xil emas . Halqaro statistikada , odatda , 15
yoshdan 64 yoshgacha bo ’ lganlar mehnatga yaroqli aholii hisoblanadi .
O ’ zbekistonda esa 16 yoshdan 59 yoshgacha bo ’ lgan erkaklar va 16 yoshdan 54

yoshgacha bo ’ lgan xotin - qizlar mehnat yoshidagi aholi sanaladi va mamlakatning
asosiy mehnat resurslari hisoblanadi . Bu yoshdagi aholining hammasi ham ishlaydi
deb bo ’ lmaydi , albatta . Masalan , ishlab chiqarishdan ajralgan holda o ’ qiyotganlar
va salomatligi tufayli ishlay olmaydigan nogironlar va hakazo shular
jumlasidandir . Aksincha , nafaqa yoshidan oshib ketgan keksalar shuningdek , hali
15 yoshga to ’ lmagan ba ’ zi o ’ smirlar ham ijtimoiy ishlab chiqarishda ishtirok etadi .
Bu mehnatga qobiliyatli aholi tushunchasini kiritishni taqazo qiladi . Mehnatga
qobiliyatli aholi deganda , har qanday mamlakatning yoshidan qat ’ i nazar real
mehnat resurslari tushuniladi .
Mehnatga yaroqli aholi , o ’ z navbatida , ikki guruhga bo ’ linadi : iqtisodiy
aktiv aholi va iqtisodiy aktiv bo ’ lmagan aholi .
Iqtisodiy aktiv aholi deganda mehnatga yaroqli aholining ijtimoiy ishlab
chiqarishda ishtirok etayotgan , o ’ z mehnati tufayli daromad oladigan qismi va
ishlashni hohlaydigan , ammo ish yo ’ qligidan vaqtincha ishlamayotgan qismi
tushuniladi .
Iqtisodiy aktiv bo ’ lmagan aholi tushunchasi hamma mamlakatda bir xil
ma ’ no bermaydi . Ba ’ zi bir davlatlarda ishsizlar va yarim ishsizlar ham iqtisodiy
aktiv aholi hisoblanadi . Bu esa , iqtisodiy aktiv aholi tushunchasining haqiqiy
ma ’ nosiga to ’ g ’ ri kelmaydi .
Mehnatga yaroqli aholining o ’ z yordamchi xo ’ jaligida band bo ’ lgan ,
vaqtincha mehnat qobiliyatini yo ’ qotgan va o ’ qishda va armiya xizmatida bo ’ lishi
tufayli ishlamayotgan hamda ish qidirmayotgan qismi iqtisodiy aktiv bo ’ lmagan
aholi hisoblanadi . Har bir mamlakatda yoki mamalakatlar guruhida mehnat
resurslarining soni , tarkibi va o ’ sish sur ’ atlari aholining takror barpo qilinish
jarayonining xususiyatlariga va aholining yosh tarkibiga ko ’ p jihatdan bog ’ liq
bo ’ ladi . Chunki, mehnat resurslari sonining o’sishi, asosan, aholining tabiiy o’sish
hisobiga bo’ladi. Dunyoning ayrim mamlakatlarida mehnat resurslarining soni
mexanik harakat (migrasiya) hisobiga ham o’zgaradi. Masalan, ayrim
mamlakatlardan (ko’proq rivojlanayotgan qoloq mamlakatlardan) mehnatga
yaroqli bo’lgan aholi ish qidirib, boshqa mamlakatlarga boradilar. Jumladan,

Ғ arbiy yevropa mamalkatlarida (G.F.R, Angliya va boshqalar) xorijiy
mamlakatlardan kelgan ishchi kuchidan foydalanish ayniqsa keng tarqalgan.
Chunki, boshqa mamlakatlardan kelgan ishchilar bu davlatlar uchun eng arzon
ishchi kuchi hisoblanadi. Shunday qilib, ayrim mamlakatlar mehnat resurslarining
soni migrasiya hisobiga ham ko’payishi yoki kamayishi mumkin.
Rivojlangan mamlakatlarda iqtisodiy aktiv aholining xalq xo’jaligi
tarmoqlarida taqsimlanishi bir xil emas, ayrim mamlakatlarda bir-biridan keskin
farq qiladi.
Yuksak tarqqiy etgan mamalkatlarda iqtisodiy aktiv aholining ko’pchilik
qismi moddiy bo’lmagan ishlab chiqarish sohalarida (savdo, moliya, maishiy
xizmat doirasida) ishlaydi. Masalan, Aqsh, Kanadada. Ko’pchilik rivojlangan
mamlakatlarda sanoatda ishlovchilarning salmog’i keyingi yillarda deyarli
stabillashib qoldi, ba’zi mamlakatlarda (Aqsh, Kanada, Buyuk-Britaniya, Belgiya,
Avstriya) xatto kamaya boshladi, aksincha ba’zi bir mamalkatlarda sanoat va
qurilishda band bo’lgan ishchilarning soni va salmog’i oshib bormoqda.
Mehnat resurslarining tarkibi aholining yosh tarkibiga bog’liq. Aholini
mehnat resurslari nuqtai nazardan quyidagi yosh guruhlarga ajratiladi:
0 – 14 yosh
15 – 64 yosh
65 yosh va undan kattalar.
Rivojlanayotgan mamlakatlardagi iqtisodiy aktiv aholining xalq xo’jaligi
tarmoqlarida taqsimlanishi boshqa rivojlanayotgan mamlakatlardan farq qiladi.
Avvalo shuni aytish kerakki osiyo, Afrika, Lotin Amerikasining
rivojlanayotgan mamlakatlarida tug’ilishning ham yuqoriligi, o’ratacha umr
muddatini pastligi tufayli aholi tarkibida mehnat resurslarining salmog’i kam.
Masalan butun dunyo bo’yicha 63%, yevropada 67%, Amerikada 63%,
Osiyoda 63%, Avstraliyada 68%, Okeaniyada 65% tashkil etadi.

Mehnat resurslari mehnat faoliyati xolatiga ko’ra quyidagi guruhlarga bo’linadi:
16-19 yoshlilar – bu davr majburiy xoldagi mehnat resurslari ishlab chiqarishlarini
hisoblaydi.
20-29 yoshlilar – bu davrda mehnat resurslari kuch va faqat mehnatga
tayyorlanishga sarflanadi.
30-39 yosh – bu davrda aholi aktiv mehnat resurslari hisoblanadi.
40-49 yosh – bu mehnat resurslarining o’rta davri bo’lib to’plangan bilim
ko’nikma va malakalar ishlab chiqarishga jalb etiladi.
50-59 yosh – mehnat resurslarining katta davri bo’lib, mehnat unumdorligi pasaya
boradi.
Mehnat resurslaridan foydalanishda aholining to’la ish bilan mavsumiy ish
bilan taminlash mumkin.
Ishsizlik sabablari – ish o’rinlarining yetishmasligi “texnologik ishsizlik”,
“agrar aholini ortiqchaligi”.
O’zbekiston respublikasida iqtisodiy tarmoqlari bo’yicha aholi bandligi.
Sanoatda – 12,7%;
Qishloq va o’rmon xo’jaligida 33,5%;
Transport va aloqada 4,3%;
Қ urilishda 7,7%;
Savdo umumiy ovqatlanish, moddiy texnika xizmati 8,5%;
Kommunal xo’jalik, maishiy xizmatda 2,9%;

Sog’liqni saqlash, jismoniy madaniyat, ijtimoiy ta’limotda 6,6%;
Xalq ta’limi, madaniyat va san’at, fan 12,8%;
Kredit, moliya va sug’urtada 0,6%;
Tashkilot boshqarmalarida 1,5%;
Boshqa sohalarda 8,9%.
O’zbekiston aholisining yosh tarkibi.
0-15 yoshlilar 38%;
16-59 yoshli erkaklar, 16-54 yoshli ayollar 54%;
60 yoshdan katta erkaklar, 55 yosh va undan katta ayollar 8% tashkil qiladi.
Respublikamiz mehnat resurslarini (yoki iqtisodiy faol aholini) soni ko’p
biroq ularning jami aholi tarkibidagi ulushi oz. Buning sababi tug’ilish va tabiiy
ko’payishning yuqoriligidadir. Natijada “demografik yuk” yoki mehnatga
layotqatsizlar nisbati o’ziga xos. Masalan, agar Baltika davlatlarida oilada 3
kishidan 2 kishi ishlasa, bizda aksincha 6 kishidan 2 yoki 3 kishi ishlashi mumkin.
Rasmiy ma’lumotlarga qaraganda 1.07.2001 yilda O’zbekistonda mehnatga
layoqatlilar 12,6 mln. yoki jami aholining 47,4% tashkil qiladi. Shundan 9,1 mln.
kishi (72,2 foiz) ish bilan band, rasman “ishsiz” sifatida mehnat birjalarida qayd
etilganlar esa 37,5 ming yoki atigi 0,4% ga teng. Albatta, bu raqam uncha aniq
emas, chunki, birinchidan hozirgi barcha ish qidiruvchilar ham ayniqsa qishloq
joylarda mehnat birjasiga murojat qilmaydilar, ikkinchidan mehnat statistikasi va
mehnat bozori uncha takomillashmagan.
Shu bois, mehnat resurslarining haqiqiy bandlik darajasi ancha past. Bundan
tashqari, bizning sharoitimizda «Yashirin ishsizlar” bilan birga mavjud mehnat

resurslaridan foydalanish holati iqtisodiy jihatdan yuqori emas, qishloq joylarda
mehnat resurslari yil davomida ish bilan ta’minlanmagan.
Iqtisodiy faol aholining umumiy soni 2001 yil ma’lumotlari bo’yicha 9,2 mln.
kishi yoki bu mamlakat aholisining 37,1% tashkil etadi.
Aholining bandlik (ayniqsa sog’liqni saqlash) tqroq ortib bormoqda. Moddiy
tarmoqlarda ichida bu jarayon qurilish va transportda ko’proq. Barcha band
aholining 3/5 qismidan ko’prog’i nodavlat sektoriga to’g’ri keladi.
2001 yilda mehnat tashkilotlariga 463 ming kishidan ziyodroq aholi ish
so’rab murojaat qilgan. Ularning yarmidan ko’prog’i 16-30 yoshdagilar, deyarli
2/3 qismini umumiy o’rta ma’lumotga ega bo’lganlar tashkil qiladi. Shu yilda
barcha ish so’rab murojaat qilganlarning 68,7% ni talabi qondiriladi.
O’zbekiston Respublikasi Makroiqtisodiyot va statistika vazirligi
ma’lumotlari bo’yicha respublika rasman “ishsiz” maqomida 7,5 ming kishi qayd
qilingan. Bu jami iqtisodiy faol aholining 0,4 foiziga teng yoki 2000 yil darajasida
qolgan.
Keyingi yillarda mamlakatda yangi ish o’rinlari yaratishga katta e’tibor
qaratilmoqda. Masalan, birgina 2001 yilda 465,3 ming kishilik ish o’rinlari tashkil
etilgan. Ularning asosiy qismi qishloq joylarga to’g’ri keladi. Bu borada ayniqsa
Farg’ona, Samarqand va Namangan viloyatlarida ibratli tadbirlar amalga
oshirilmoqda. Umuman olganda esa mehnat resurslaridan to’la va samarali
foydalanish muhim muammo hisoblanadi. Bu muammo eng avvalo davlatning
“bandlik” dasturi doirasida hal etilib boriladi.
Qadimdan yuksak madaniyati va ilm-fani, me'moriy obidalari bilan
ko'pchilikni hayratga solib kelgan yurtimiz istiqlol sharofati bilan zamonaviy
sayyohlik markaziga aylanmoqda. Mamlakatimiz hududida turli davr va
sivilizatsiyaga daxldor to'rt mingdan ortiq qadimiy me'morlik va san'at
yodgorliklari mavjud. Ulardan 140 tasi YuNESKO tomonidan muhofazaga olingan
tarixiy ob'yektlar ro'yxatiga kiritilgan. Aynan boy madaniy-tarixiy merosimiz,
mangulikka daxldor ko'hna shaharlarimizdagi noyob me'moriy obidalar

O'zbekistonning xalqaro sayyohlik bozoridagi yuksak salohiyatidan dalolat beradi.
Farg'ona viloyatida ham mazkur yo'nalishda muayyan ishlar amalga oshirilmoqda.
Farg'ona deganda, avvalambor, O'zbekistonimizning gavhari bo'lgan go'zal
diyor ko'z o'ngimizda namoyon bo'ladi. Istiqlol yillarida bu maskan yanada chiroy
ochdi. Ahmad Farg'oniy, Burhoniddin Marg'inoniy kabi allomalarimizning hamda
Marg'ilon shahrining yubileylari jahon miqyosida nishonlanishi xorijliklarning bu
zaminga bo'lgan qiziqishini yanada orttirib, sayyohlik salohiyati yuksalishiga
xizmat qilmoqda.
Ayni paytda Farg'onaga tashrif buyurayotgan mehmonlar uchun Marg'ilon,
Qo'qon va Farg'ona shaharlari hamda Quva tumani bo'ylab sayyohlik yo'nalishlari
tashkil qilinmoqda. Yangi sayyohlik yo'nalishlari – Marg'ilonda Burhoniddin
Marg'inoniy, Said Ahmad Eshon majmualari, Pirsiddiq Hazrat chillaxonasi va
maqbarasi, Uvaysiy uy-muzeyi, hunarmandlar ustaxonalari, Qo'qon shahridagi
O'rda saroyi va unda joylashgan O'lkani o'rganish muzeyi, Jom'e, Kamolqozi
masjidlari, Norbo'tabiy majmuasi, Dahmai Shohon va Madalixon tarixiy
yodgorliklari, Farg'ona shahri hamda Quvadagi Ahmad Farg'oniy majmualari
bo'ylab uyushtirilayotgan ekskursiyalar sayyohlarda katta taassurot qoldirmoqda.
Milliy hunarmandlik mahsulotlari ko'rgazmasining tashkil etilishi ham yangi
imkoniyatlarga yo'l ochmoqda.
Buyuk astronom, matematik va geograf Abul Abbos Ahmad ibn
Muhammad ibn Kasir al-Farg'oniy 797-865-yillarda yashab ijod qilgan. Yevropada
Al-Fraganus nomi bilan shuhrat qozongan. Olim astronomiya, matematika va
geografiya fanlariga oid ko'plab ilmiy asarlar yozib qoldirgan. U Damashqdagi
rasadxonada osmon jismlari harakati va o'rnini aniqlash, yangicha zij (astronomik
jadval) yaratish ishlariga rahbarlik qilgan hamda 832-833-yillarda Suriya
shimolidagi Sinjor dashtida Tadmur va ar-Raqqa oralig'ida er meridiani bir
darajasining uzunligini aniqlashda qatnashgan. Farg'oniy "Miqyosi Nil”, ya'ni suv
sathini o'lchaydigan asbob yaratgan.

Bizning davrimizgacha Ahmad Farg'oniyning sakkizta asari etib kelgan,
ular orasida "Samoviy harakatlar va umumiy ilmi nujum kitobi” dunyo olimlari
tomonidan hozir ham keng o'rganilmoqda. Olimning "Astronomiya asoslari” asari
o'n ikkinchi asrdayoq lotin va ivrit tillariga tarjima qilinib, keyinchalik Italiya,
Germaniya, Frantsiya, Gollandiya va AQSh kabi ko'plab mamlakatlarda qayta
qayta chop etilgani uning ahamiyatidan dalolat beradi. Allomaning Yerning
sharsimon ekani borasidagi qarashlarini oradan 800 yil o'tib isbotlagan mashhur
sayyoh Xristofor Kolumb "Yer meridianining bir darajasi miqdori haqidagi al-
Farg'oniy hisoblarining to'g'riligiga to'la ishonch hosil qildim”, deb yozgan. O'n
oltinchi asrda Oydagi kraterlardan biriga bobokalonimiz nomi berilgan. Misrda,
Nil daryosining Roda orolida 2007-yili Ahmad Farg'oniyga haykal o'rnatilgani
barchamizga g'urur-iftixor bag'ishladi. Bularning barchasi dunyo tamadduniga
ulkan hissa qo'shgan buyuk ajdodlarimizga bo'lgan yuksak ehtiromning amaliy
ifodasidir. YuNESKO qaroriga muvofiq 1998-yilda Ahmad Farg'oniy
tavalludining 1200 yilligi xalqaro miqyosda keng nishonlandi. Bu buyuk
ajdodimizning jahon sivilizatsiyasi rivojiga qo'shgan ulkan hissasi, xalqimiz ilmiy
salohiyatining yana bir e'tirofi bo'ldi. Birinchi Prezidentimiz Islom Karimov
tashabbusi bilan alloma tug'ilib o'sgan Quva shahri va viloyat markazida qomusiy
olimga haykal o'rnatildi.
Viloyatda bugungi kunda 15 sayyohlik firmasi faoliyat ko'rsatayotgan
bo'lib, yaqin kunlarda yana ikkita ana shunday yangi firma ish boshlash arafasida
turibdi. Rishton kulolchilik an'analariga sayyohlarning qiziqishi yildan-yilga
ortmoqda. Bu erda tadbirkor G'anisher Nazirov tashabbusi bilan sayyohlarni qabul
qilish va xizmat ko'rsatish maqsadida kulolchilik milliy an'analarini, tarixini o'zida
mujassamlashtirgan muzey, mehmonxona majmuasi bunyod etilmoqda.
etish, ularga zamonaviy xizmat ko'rsatish borasida salmoqli ishlar amalga
oshirilmoqda. 2015-yilga qadar turizm sohasini yanada rivojlantirish, xususan,
sayyohlik xizmatlari ko'lamini kengaytirishga oid ishlab chiqilgan maxsus dastur
asosida viloyatda turizm litsenziyasiga ega bo'lgan 12 mehmonxona faoliyat

ko'rsatmoqda. Joriy yilda ularning safiga "Ziyorat”, "Do'stlik”, "Ezgulik Orastasi”
va "Farg'ona” mehmonxonalari ham qo'shildi.
Yurtimizning nafaqat madaniyati, balki totli, sarxil mevalari, o'ziga xos
tabiat manzarasi ham ko'pchilikning e'tiborini tortadi. Dastur asosida Toshloq
tumanida "Akmal – 75” fermer xo'jaligi ko'li, Beshariq tumanidagi "Shodoqoziq”
va "Sarikalish” fermer xo'jaliklari ko'li qayta ta'mirlandi. Sayyohlar baliq ovi orqali
hordiq chiqarishi uchun barcha qulayliklar yaratildi. Qo'qon o'rmonchilik xo'jaligi
hududida esa tabiat bilan yaqindan tanishish, ona zaminning bebaho ne'matlaridan
bahramand bo'lish imkoniyati yaratilgan.
Ayni kunlarda viloyatning sayyohlik salohiyatini yanada rivojlantirish borasida
ko'plab ishlar olib borilmoqda. Jumladan, xorijiy turistik tashkilotlar va ommaviy
axborot vositalari vakillari uchun "Mega-info-tur” tanishtiruv tadbirlari tashkil
etilmoqda.
O'zbekiston o'zining betakror va xushmanzara tabiati, qadimiy va boy
madaniy merosi bilan xorijlik sayyohlarni o'ziga maftun etib kelmoqda. Bu
yurtimizda ekoturizmni yanada rivojlantirish imkoniyatini beradi. Farg'ona
viloyatida ham ekoturizmni rivojlantirish borasida keng ko'lamli ishlar amalga
oshirilmoqda. Sayyohlarning tabiat qo'ynida maroqli hordiq chiqarishi,
go'zallikdan bahra olishi, nabotot va hayvonot olamining nodir namunalari bilan
tanishishi uchun qulay sharoitlar yaratilgan.
– Go'zal va betakror tabiat, noyob o'simlik va hayvonot dunyosi, diqqatga sazovor
tarixiy-madaniy obidalar ekoturizmni jadal rivojlantirishda muhim omil bo'lmoqda.
Ekoturizmni rivojlantirishda muhofaza etiladigan tabiiy hududlar, tabiiy va tarixiy,
me'moriy va arxeologik yodgorliklarni hisobga olish, ularni muhofaza qilish
alohida ahamiyatga ega. Bu borada viloyatda ishlab chiqilgan maxsus rejaga ko'ra,
100 dan ortiq hudud va ob'ekt tanlab olinib, cho'l, adir va tog' mintaqalarining
o'ziga xos geohududlari o'rganildi. "Sirdaryo daryosi to'qayzorlari” sayyohlik

yo'nalishi shulardan biridir. Daryoning chap sohilidagi 58 kilometrga cho'zilgan
to'qayzorlarni o'z ichiga olgan mazkur yo'nalish rang-barang o'simlik va hayvonot
dunyosi bilan ajralib turadi. O'z navbatida, bu hududda muhofaza qilinadigan
o'rmonlar, Sariqamish ovchilik, Beshariq va Dang'ara baliqchilik xo'jaliklari,
Gumxona, Qayroqqum kabi tabiat yodgorliklari mavjud. Sirdaryo sohili va uning
orollaridagi o'rmonlar, tabiiy o'rmonlarni qayta tiklash, dorivor o'simliklarni
ko'paytirish jarayonlari bilan yaqindan tanishish xorijlik sayyohlarga o'zgacha zavq
bag'ishlaydi. Hududda asalarichilikni rivojlantirish, o'rmonlar va suv havzalaridagi
hayvonot dunyosini asrash, noyob baliq turlarini ko'paytirishga alohida e'tibor
qaratilmoqda. Jumladan, qirg'ovul, to'ng'iz, Buxoro bug'usi, qamish mushugi,
olaqo'zon, bo'rsiq, bahra baliq, kurak burun, mo'yli baliqlarni ko'paytirish uchun
tabiiy sharoitlar yaratildi. "Markaziy Farg'ona” tabiat yodgorligining umumiy
maydoni 142,5 gektar bo'lib, uning 122 gektarini o'rmonlar bilan qoplangan do'ng-
marza qumlar, 14 gektarini qamish, oqbosh, yulg'un o'sadigan pastqamliklar, 6,5
gektarini sho'rxok yerlar egallagan. Hududda "Qizil kitob”ga kiritilgan Farg'ona
chipor kaltakesagi, Shtraux qurbaqaboshi, echkiemar, tustovuq, to'ng'iz, o'qilon va
ko'rmailonlar muhofazaga olingan. Bu erdagi boy o'simlik va hayvonot olamidan
ilmiy, o'quv-ma'rifiy, estetik va turizm maqsadlarida unumli foydalanish mumkin.
Viloyatning tabiiy suv havzalari bilan bog'liq yodgorliklari, adir
geokomplekslaridagi ekoturistik ob'yekt va hududlar ham o'ziga xos. O'zbekiston
tumanida 21 buloq, Uchko'prik va Rishton tumanlarida 2 buloq, Oltiariq tumanida
asriy qayrag'och va sharq chinori, Quva tumanidagi Akbarobod qumlari singari
sayyohlik ob'yektlari davlat muhofazasiga olingan. Beshariq, O'zbekiston, Rishton,
Oltiariq, Quva va Farg'ona tumanlaridagi adir va tekisliklarda bog'lar barpo etildi.
Zilha qumlari, Sariqo'rg'on tepaligi, Kitkontepa, Saurbuloq, Yomonjar jarlari,
qadimiy pistazorlar, Oqbilol g'ori kabi tabiat yodgorliklari ekoturistik ob'ektlar
ro'yxatini yanada kengaytiradi. Ekoturizm nafaqat daromad manbai, balki aholi
bandligini ta'minlash va turmush darajasini yuksaltirish, asl tabiat ne'matlarini
asrash va muhofaza qilishda eng samarali vositadir. Viloyat hokimligi tomonidan
hududda turizm sohasini yanada rivojlantirish va turizm xizmatlari eksportini

oshirishni ta'minlashga qaratilgan 2016-2017-yillarga mo'ljallangan tadbirlar
dasturi ishlab chiqilgan. Mazkur hujjat ijrosi doirasida ekoturizm rivojini xalqaro
tajribalar asosida yangi bosqichga ko'tarish ishlari izchil olib borilayotir
Tarixiy shaharlarda «Duty Free» do‘konlari ochilishi mumkin
2025-yilgacha turizm sohasini rivojlantirish konsepsiyasi loyihasida biznes uchun
katta ishlar hajmi nazarda tutilgan. Mehmonxonalar, restoranlar qurish, transport
va logistika infratuzilmasini rivojlantirish – tashabbuslar ro‘yxati bu bilan
cheklanmaydi, ularni amalga oshirish uchun tadbirkorlar faol qatnashishi va
kreativ yondashishi talab etiladi, deb xabar bermoqda «Norma».
4,5 mingta nomerni o‘z ichiga oladigan va 9,5 mingta kishiga mo‘ljallangan
mehmonxonalar va xostellarni qurish ko‘zlanmoqda. Ushbu maqsadni ro‘yobga
chiqarish uchun quyidagilar rejalashtirilmoqda:
mehmonxonalar va boshqa turistik infratuzilma ob’yektlarini qurish bo‘yicha
loyihalarni amalga oshirish mexanizmini imkon qadar soddalashtirish;
xizmatlar sifatini oshirish maqsadida tadbirkorlar uchun mehmonxona biznesida
rag‘batlantiruvchi shart-sharoitlarni yaratish;
jahonga mashhur mehmonxona biznesi brendlarini O‘zbekistonga jalb etishni
rag‘batlantirish.
«Oltin halqa» prinsipi bo‘yicha Farg‘ona viloyati turistik salohiyati
konsepsiyasini ishlab chiqish nazarda tutilgan. Mintaqaning turistik salohiyati
infratuzilma ob’yektlari, shu jumladan mehmonxonalar, umumiy ovqatlanish
punktlari va yo‘llarni qurish orqali rivojlantiriladi.
Barcha turdagi yo‘lovchi transportining respublika ichidagi va xalqaro
yangi reyslarini ochgan holda turistlarga transport xizmati ko‘rsatishni yaxshilash
bo‘yicha kompleks chora-tadbirlarni amalga oshirish rejalashtirilmoqda.
Tanlash imkoni bo‘ladi

O‘zbekistonda eng ommabop turizm turi – arxeologik va arxitektura
yodgorliklari bo‘ylab sayohat. Turizmni rivojlantirish davlat qo‘mitasi boshqa
yo‘nalishlarni rivojlantirishda mamlakat salohiyatidan foydalanish bo‘yicha chora-
tadbirlarni ko‘rish niyatida. Ushbu vazifani hal qilishda ham tadbirkorlarning faol
ishtiroki talab etiladi.
Tibbiy, sport, agro- va qishloq turizmi rivojlantiriladi. Aydarko‘l (Jizzax va
Navoiy viloyatlari), To‘dako‘l (Navoiy viloyati) va Uchqizil (Surxondaryo
viloyati) ko‘llarida dam olish sharoitlari yaxshilanadi.
Qishloq joylarda «turistik mahallalar» paydo bo‘lishi mumkin. Ular
sayohatchilarni an’anaviy turmush tarzi, hunarlar, milliy taomlar bilan
tanishtirishga mo‘ljallangan qishloq va etnografik turlarga kiritiladi.
«Shoping-turizm»ni rivojlantirish ko‘zlanmoqda. Ushbu loyiha Bojxona
kodeksiga bojsiz savdo (Duty Free) do‘konlari faoliyatini tashkil etish bilan
bog‘liq o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritishni taqozo etadi. Tarixiy shaharlar
(Samarqand, Buxoro, Xiva, Shahrisabz) va mintaqalarning ma’muriy markazlarida
ana shunday savdo shoxobchalari paydo bo‘lishi kerak. Brend kiyimlar, kosmetika
va aksessuarlar sotiladigan savdo-ko‘ngilochar komplekslari va butiklar tashkil
etishni rag‘batlantirish rejalashtirilmoqda.
Texnologiyalarning joriy etilishi
Kirish chiptalarining onlayn sotuvini ta’minlagan holda madaniy meros
ob’yektlari va muzeylarga o‘tkazish yagona elektron tizimini joriy etish
rejalashtirilgan. Turistlar ko‘p tashrif buyuradigan joylarda turniketlar va
videokuzatuv o‘rnatishda ham tadbirkorlarning yordami kerak bo‘ladi.
Tadbirkorlar davlat-xususiy sheriklik loyihalarida ishtirok etib, bepul Wi-
Fi zonalari tarmog‘ini kengaytirishda yordam beradilar. Har bir mintaqada 50 ta
ana shunday nuqtani ochish rejalashtirilmoqda.

Tarixiy shaharlardagi diqqatga sazovor joylarning 3D-modellarini
yaratish, keyinchalik ularni Google Earth va shu kabi boshqa dasturlarda
joylashtirishga ham tadbirkorlarni jalb etmoqchilar. Tadbirkorlar turistlarga
namoyish etiladigan 3D-mepping formatidagi videofilmlarni yaratishda ham
yordam beradilar.
Farg'ona viloyati haqida Yaponiya ommaviy axborot vositalar
aprel kunlari Yaponiyaning «Sankei Shimbun», «Tokyo Shimbun», «The Sekai
Nippo» va «Sunday Sekai Nippo» gazetalari, «Hokkaido Broadcasting»
telekompaniyasi kabi yetakchi ommaviy axborot vositalari vakillari va sayyohlik
kompaniyalari Farg'ona viloyatiga tashrif buyurishdi. Tashrifning asosiy maqsadi –
hududning asosiy sayyohlik yo'nalishlarini o'rganish orqali viloyatning turizm
salohiyatini Yaponiyada targ’ib qilish bo`ldi.
Ijodiy guruh Qo’qondagi Xudoyorxon saroyi, Jome` masjidi, Norbutabiy
madrassasi kabi diqqatga sazovor joylarini tasvirga olishdi. Yaponlar qabristoni
ham e’tibordan chetda qolmadi. Mehmonlar ushbu joyni ziyorat qilishdi.
OAV vakillari Rishton tumanidagi mashhur kulol A. Nazirov faoliyati
bilan yaqindan tanishishdi. Rishton-Yaponiya Markazi talabalari yorqin chiqish
bilan yapon tilidagi ko'nikmalarini ko'rsatib o’tishdi. Marg’ilon shahrida
“Yodgorlik” ipakchilik fabrikasi hamda Said Ahmadxo’ja madrassasi –
hunarmandlar markazining ipakli matolarni ishlab chiqarish jarayonini tasvirga
olishdi. Quva shahridagi alloma Ahmad al-Farg’oniy nomli majmuaga ham tashrif
buyurishdi.
Tashkil etilgan infotur, albatta, kelajakda ijobiy natijalarini topib,
Farg'ona viloyatining kirish turizmi rivojlanishiga hissa qo’shadi. Yaponiya
ommaviy axborot vositalarida viloyat sayyohlik salohiyatini targ’ib qilish orqali
hududning turistik oqimini ko’payishi va Yaponiya tomonidan turizm
yonalishlariga qiziqishni oshirishi kutilmoqda.

ICHKI TURIZMNI JADAL RIVOJLANTIRISHNI TA’MINLASH CHORA-
TADBIRLARI TO‘G‘RISIDA
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbekiston Respublikasi
turizm salohiyatini rivojlantirish uchun qulay shart-sharoitlar yaratish bo‘yicha
qo‘shimcha tashkiliy chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi 2018-yil 3-fevraldagi PF-5326-
son Farmoni ijrosini ta’minlash, shuningdek, hududlarni barqaror ijtimoiy-
iqtisodiy rivojlantirishning eng muhim omillaridan biri sifatida ichki turizmni jadal
rivojlantirish, fuqarolarni mamlakatimizning madaniy-tarixiy merosi hamda tabiiy
boyliklari bilan tanishtirish maqsadida:
1. “O‘zbekiston bo‘ylab sayohat qil!” ichki turizmni rivojlantirish dasturini amalga
oshirish bo‘yicha amaliy chora-tadbirlar rejasi (keyingi o‘rinlarda — Amaliy
chora-tadbirlar rejasi) 1-ilovaga muvofiq tasdiqlansin.
2. O‘zbekiston Respublikasi Turizmni rivojlantirish davlat qo‘mitasi, O‘zbekiston
yoshlar ittifoqi, O‘zbekiston Kasaba uyushmalari Federatsiyasi kengashi,
O‘zbekiston Xotin-qizlar qo‘mitasi, “Mahalla” xayriya jamoat fondi va
O‘zbekiston faxriylarining ijtimoiy faoliyatini qo‘llab-quvvatlash “Nuroniy”
jamg‘armasi:
a) Qoraqalpog‘iston Respublikasi Vazirlar Kengashi, viloyatlar va Toshkent shahar
hokimliklari bilan birgalikda:
bir oy muddatda turizm infratuzilmasining bandligini hisobga olgan holda
hududlar hamda jalb etilgan tashkilotlar miqyosida turlar va ekskursiyalarni tashkil
qilish jadvallarini tasdiqlasin;
yoshlarni turizm sohasidagi tadbirkorlik faoliyatiga keng jalb etish bo‘yicha
axborot-targ‘ibot tadbirlarining muntazam o‘tkazilishini ta’minlasin;
turistlar oqimining mavsumiyligi hamda hududlarning turizm infratuzilmasi to‘liq
jalb etilishini inobatga olib, shu jumladan turizm faoliyati subyektlarini jalb etgan
holda Amaliy chora-tadbirlar rejasining samarali amalga oshirilishi uchun zarur
choralar ko‘rsin;

Oldingi tahrirga qarang.
b) Respublika Ma’naviyat va ma’rifat markazi, O‘zbekiston Milliy
teleradiokompaniyasi va O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Administratsiyasi
huzuridagi Axborot va ommaviy kommunikatsiyalar agentligi bilan birgalikda
“O‘zbekiston bo‘ylab sayohat qil!” ichki turizmni rivojlantirish dasturini (keyingi
o‘rinlarda — Dastur) amalga oshirish doirasida ommaviy axborot vositalarida
hamda Internet tarmog‘ida, shu jumladan respublikaning barcha shaharlarida
“O‘zbekiston bo‘ylab sayohat qil!” shiori ostida tashqi reklama vositalarini (shit-
bannyerlar hamda tashqi ekranlar uchun roliklar) tayyorlash va o‘rnatish yo‘li bilan
ichki turizmni keng targ‘ib qilish tadbirlari o‘tkazilishini ta’minlasin.
2-bandning “b” kichik bandi O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 10-
dekabrdagi PF-5892-sonli Farmoni tahririda — Qonun hujjatlari ma’lumotlari
milliy bazasi, 11.12.2019-y., 06/19/5892/4134-son)
3. O‘zbekiston Respublikasi Turizmni rivojlantirish davlat qo‘mitasi va mahalliy
ijro etuvchi hokimiyat organlari tomonidan joylashtiriladigan tashqi reklama
ijtimoiy reklamaga tenglashtiriladi.
4. Qoraqalpog‘iston Respublikasi Vazirlar Kengashi, viloyatlar va Toshkent shahar
hokimliklari O‘zbekiston Respublikasi Turizmni rivojlantirish davlat qo‘mitasi
bilan kelishilgan holda 2018 — 2020-yillarda respublikaning har bir hududida
kamida 100 ta joy hisobga olinib markaziy ko‘chalar, aholi gavjum joylar hamda
trassalarda joylashgan shitlar, ekranlarda ichki turizmga oid tashqi reklama
beg‘araz o‘rnatilishini ta’minlasin.
5. Belgilab qo‘yilsinki, Dastur doirasida O‘zbekiston Respublikasi fuqarolariga
turistik-ekskursiya turlari uchun to‘lovlar bilan bog‘liq xarajatlar:
ta’lim muassasalari o‘quvchilari uchun — o‘z mablag‘lari va O‘zbekiston yoshlar
ittifoqi mablag‘lari hisobidan;

tashkilotlar xodimlari uchun — o‘z mablag‘lari, ish beruvchi mablag‘lari (budjet
tashkilotlari uchun — tashkilotlarning budjetdan tashqari mablag‘lari) va jamoaviy
shartnomalarga muvofiq boshqa mablag‘lar hisobidan;
yetim bolalar, kam ta’minlangan oilalar farzandlari, nogironligi bo‘lgan shaxslar
uchun ularning umumiy sonidan kamida 20 foizi qamrab olinishi ta’minlangan
holda — xayriya mablag‘lari, shuningdek, har yili O‘zbekiston Respublikasi
Davlat budjeti ko‘rsatkichlarida nazarda tutilgan mablag‘lar hisobidan;
pensionyerlar hamda urush va mehnat faxriylari uchun — o‘z mablag‘lari,
O‘zbekiston faxriylarining ijtimoiy faoliyatini qo‘llab-quvvatlash “Nuroniy”
jamg‘armasining mablag‘lari va xayriya mablag‘lari hisobidan;
faol xotin-qizlar uchun — o‘z mablag‘lari, O‘zbekiston Xotin-qizlar qo‘mitasi
mablag‘lari, “Mahalla” xayriya jamoat fondi mablag‘lari va xayriya mablag‘lari
hisobidan;
mahalla faollari va yosh oilalar uchun — o‘z mablag‘lari, “Mahalla” xayriya
jamoat fondi mablag‘lari hisobidan tenglik asosida qoplanadi.
Mazkur Dasturda ishtirok etish ixtiyoriy ekanligi belgilab qo‘yilsin.
6. Davlat organlari va boshqa tashkilotlar rahbarlariga:
jamoaviy shartnomalarga rag‘batlantirish chorasi sifatida davlat organlari va
boshqa tashkilotlarning budjetdan tashqari mablag‘lari hisobiga o‘z xodimlarining
kamida 10 foizini oila a’zolari bilan birgalikda har yili dam olishga (ichki
turizmga) yuborishni nazarda tutadigan xodimlarning jamoaviy va oilaviy dam
olishini tashkil qilish normasini kiritish;
xodimlarga mehnat qonunchiligiga muvofiq ular uchun qulay bo‘lgan
vaqtda sayohat qilish va dam olish uchun ta’tilning foydalanilmay qolgan qismi
hisobidan dam olish kunlari (otgul) berish;

Dastur tadbirlarini amalga oshirish doirasida har yili 30-dekabrgacha davlat
organlari va boshqa tashkilotlar xodimlari uchun turistik-sayohat turlarini tashkil
qilish jadvallarini tasdiqlash tavsiya etilsin.
7. O‘zbekiston Respublikasi Turizmni rivojlantirish davlat qo‘mitasi davlat
organlari va boshqa tashkilotlarga guruhli sayohatlarni tashkil qilish uchun
mahalliy turoperatorlar bilan o‘zaro hamkorlik qilish, shuningdek, mehmonxona va
transport tashkilotlariga tashkil etilgan turlar, shu jumladan yashash va kelib-ketish
(uchib borish) uchun imtiyozlar taqdim etish bo‘yicha takliflar yuborishda yordam
ko‘rsatsin.
Oldingi tahrirga qarang.
8. 2018-yil 10-fevraldan boshlab 2023-yil 31-dekabrga qadar quyidagi tartib joriy
etilsin, unga ko‘ra:
(8-bandning birinchi xatboshisi O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil
19-iyundagi PQ-4755-sonli qarori tahririda — Qonun hujjatlari ma’lumotlari
milliy bazasi, 20.06.2020-y., 07/20/4755/0783-son)
ish beruvchining turizm sohasida faoliyat ko‘rsatish bo‘yicha litsenziyaga ega
bo‘lgan subyektlardan xodimlar va ularning oila a’zolari uchun respublika bo‘ylab
turistik yo‘llanmalarni sotib olish xarajatlari xodimning daromadi sifatida ko‘rib
chiqilmaydi hamda yuridik shaxsdan olinadigan foyda solig‘ini hisoblab chiqishda
chegirib qolinishi lozim;
jismoniy shaxslarning soliqqa tortiladigan daromadlari O‘zbekiston Respublikasi
bo‘ylab turistik yo‘llanmalarni turizm sohasida faoliyat ko‘rsatish bo‘yicha
litsenziyaga ega bo‘lgan subyektlardan sotib olishga yo‘naltirilgan xarajatlar
summasiga kamaytiriladi. Bunda turistik yo‘llanma (ayirboshlanadigan vaucher),
avia va temir yo‘l chiptalari, avtotransport tashkilotlarining hisob-fakturalari
(chiptalari) va joylashtirish vositalari cheklari tasdiqlovchi hujjatlar hisoblanadi;
turizm sohasida faoliyat ko‘rsatadigan subyektlarning soliq solinadigan bazasi
O‘zbekiston turizm brendi va “Uzbekistan.travel” sayti reklamasi bo‘lgan bosma

mahsulotlarni (xaritalar, risolalar, bukletlar, flayyerlar va boshqalar), suvenir va
qadoqlash mahsulotlarini (sumkalar, paketlar, maktab daftarlari, yorliqlar, g‘iloflar,
kiyim-kechaklardagi va oshxona anjomlaridagi yozuvlar) tayyorlash va chop
etishga yo‘naltiriladigan xarajatlar summasiga kamaytiriladi.
9. Tijorat banklariga O‘zbekiston Respublikasi fuqarolariga turizm sohasida
faoliyat ko‘rsatish bo‘yicha litsenziyaga ega bo‘lgan subyektlardan O‘zbekiston
Respublikasi bo‘ylab sayyohlik turlarini sotib olish uchun 10 million so‘mgacha
iste’mol kreditlarini ajratish va kreditni ish haqi hisobidan qoplash imkoniyatini
berish tavsiya etilsin.
10. Belgilansinki:
turizm obyektlari (me’moriy yodgorliklar va boshqalar) hamda infratuzilmasi
(mehmonxonalar va boshqa joylashtirish vositalari, turistik yo‘nalishlar va
boshqalar) joylashgan joylarning belgi-ishoralari va ko‘rsatkichlarini o‘z ichiga
olgan tematik turistik xaritalar adadini ko‘paytirish va ularni tarqatishga
kartografiya ishlarini amalga oshirish uchun litsenziya (ruxsatnoma) olinishi talab
etilmaydi;
turistlarga xizmat ko‘rsatuvchi tashkilotlar (davlat muzeylari, galereyalar, madaniy
meros obyektlari va qo‘riqlanadigan tabiiy hududlar ma’muriyatlari va boshqalar)
o‘z faoliyatidan tushadigan tushumlarning kamida 5 foizini o‘z faoliyati hamda
taqdim etayotgan turizm xizmatlari bayon etilgan reklama-tarqatish materiallarini
o‘zbek, rus va ingliz tillarida tayyorlash va adadini ko‘paytirish uchun majburiy
tartibda yo‘naltiradi. Bunda ushbu maqsadlarga yo‘naltirilgan xarajatlar summasi
bu tashkilotlarning soliqqa tortiladigan bazasidan chiqarib tashlanadi.
11. Qoraqalpog‘iston Respublikasi Vazirlar Kengashi va viloyatlar hokimliklari
O‘zbekiston Respublikasi Turizmni rivojlantirish davlat qo‘mitasi bilan kelishgan
holda turizmni rivojlantirish uchun yuqori salohiyatga ega tuman va shaharlarda
joylashgan hamda asosan muhandislik kommunikatsiyalar bilan ta’minlangan
foydalanilmayotgan yer uchastkalarini 2-ilovaga muvofiq ro‘yxat bo‘yicha uch oy

muddatda xatlovdan o‘tkazsin hamda keyinchalik O‘zbekiston Respublikasi
Turizmni rivojlantirish davlat qo‘mitasi xulosasiga asosan har bir hududda
umumiy maydoni kamida 20 gektar bo‘lgan 20 ta yer uchastkasi hisobidan kelib
chiqib, turizm sohasidagi loyihalarni (mehmonxonalar, mehmonxona uylari,
kempinglar, motellar va boshqa joylashtirish vositalari, tematik xiyobonlar,
muzeylar, galereyalar va boshqa inshootlar qurish) amalga oshirish maqsadida
tadbirkorlik subyektlari hamda potensial investorlarga taqdim etish uchun ajratsin.
12. O‘zbekiston Respublikasi Turizmni rivojlantirish davlat qo‘mitasi tomonidan
tanlab olingan foydalanilmayotgan yer uchastkalarida 2018 — 2022-yillarda
turizm infratuzilmasini tashkil etish doirasidagi xarajatlar:
yangi loyihalar (maketlar)ning dizayn-eskizlarini ishlab chiqish uchun —
budjetdan tashqari Turizm sohasini qo‘llab-quvvatlash jamg‘armasining
mablag‘lari;
muhandislik-kommunikatsiya tarmoqlariga ulanishga ruxsat beruvchi hujjatlarni
olish uchun — tegishli tumanlar (shaharlar) mahalliy budjetlari mablag‘lari
hisobidan qoplanishi belgilab qo‘yilsin.
13. O‘zbekiston Respublikasi Turizmni rivojlantirish davlat qo‘mitasi:
O‘zbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi hamda boshqa manfaatdor vazirlik
va idoralar bilan birgalikda uch oy muddatda turistik yig‘imlar, mehmonxona
xizmatlarini sertifikatlash hamda joylashtirish vositalarining javobgarlik
qoidalarini saqlab qolgan holda, tashrif buyuruvchilarni ro‘yxatga olish bo‘yicha
maxsus elektron avtomatlashtirilgan dasturda joylashtirish vositalari orqali xususiy
uylarga (xonadonlarga) mehmonlarni vaqtinchalik ro‘yxatdan o‘tkazish tartibini
joriy etsin;
turizm toifasiga oid mehmonxonalar va mehmonxona uylarining namunaviy
loyihalarini, shu jumladan xorijiy loyiha tashkilotlaridan budjetdan tashqari
Turizm sohasini qo‘llab-quvvatlash jamg‘armasi mablag‘lari hisobidan sotib olsin
va keyinchalik ushbu loyihalarni turizm infratuzilmasi obyektlarini qurish

tashabbusini ko‘rsatgan tadbirkorlik subyektlariga beg‘araz taqdim etsin. Bunda
namunaviy loyihalarni muayyan hududga biriktirish O‘zbekiston Respublikasi
Qurilish vazirligining hududiy bo‘linmalari tomonidan beg‘araz asosda
ta’minlanadi.
(13-bandining uchinchi xatboshisi O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-
yil 18-iyuldagi PF-5483-sonli Farmoni tahririda — Qonun hujjatlari ma’lumotlari
milliy bazasi, 31.07.2018-y., 06/18/5483/1594-son)
14. O‘zbekiston Respublikasi Turizmni rivojlantirish davlat qo‘mitasining ichki
turizmni yanada rivojlantirish hamda turizm infratuzilmalarini takomillashtirish
maqsadida hududlarda kichik turizm zonalarini tashkil etish to‘g‘risidagi taklifiga
rozilik berilsin.
Belgilansinki, kichik sanoat zonalari to‘g‘risidagi qonun hujjatlari qoidalari kichik
turizm zonalariga ham tatbiq etiladi.
O‘zbekiston Respublikasi Turizmni rivojlantirish davlat qo‘mitasi
Qoraqalpog‘iston Respublikasi Vazirlar Kengashi va viloyatlar hokimliklari bilan
birgalikda 2018-yilning 1-iyuliga qadar tadbirkorlik subyektlariga yer
uchastkalarini ajratishning soddalashtirilgan mexanizmini joriy etgan holda
hududlarda kichik turizm zonalarini yaratish bo‘yicha takliflarni O‘zbekiston
Respublikasi Vazirlar Mahkamasiga kiritsin

2.3. Farg’ona viloyati tabiati va o’simlik florasi
Bu ilmiy tadqiqotning assosiy maqsadi Farg’ona florasida mavjud Oxytropis DC
turkum turlarini hududlar bo'yicha tarqalish areallari, balandlik zonalari, rel`ef
tuzilishi va iqlimiy omillardan kelib chiqib geografik tomonlama taxlil qilishdan
iborat.
Bizga ma'lumki, o'simliklarning hududlar bo'yicha tarqalishiga joyning
orografik tuzilishi, mutloq va nisbiy balandligi, iqlim xususiyatlarining o'rni katta
ahamiyatga ega. Mamlakatimiz hududining katta qismi mo'tadil iqlim
mintaqasining kontenental tipiga kiradi. Janubiy qismlarida esa quruq subtropik
iqlim tipi hukmronlik qiladi.
Iqlimga xos omillar kenglik yoki uzoqlik bo'yicha o'zgarib qolmasdan,
balandliklar bo'yicha ham zonalarga bo'linadi. Buni biz yaylov zonasiga ko'tarilgan
sari yillik haroratlar yig'indisining pasayishi, yog'inlarning ortishi, vegetatsiya
davri kech boshlanib erta tugashi kabi faktorlarda ko'ramiz.

Farg’onada balandlik zonalari asosiy to'rtta: cho'l, adir, tog' va yaylov
qismlarga ajratiladi [4]. Bu turkum vakillari ko'pyillik o'simlik hisoblanib ekologik
sharoiti va rel`ef tuzilishiga ko'ra tog' va adirlarning har-xil qismlarida tarqalgan.
Tarqalishini 9 ta orografik joylar guruxiga bo'lishimiz mumkin (1-diagramma).
NATIJALAR
Yuqorida ko'rinib turibdiki O'zbekistonda tarqalgan Oxytropis DC turkum
turlarining katta qismi tog'larning o'rta qismidan yuqori qismigacha bo'lgan
joylarida, ya'ni tog' va yaylov mintaqasida uchraydi. Qolgan qismi adir mintaqasi:
tog' etaklari, tog' yaqinidagi adirlar, daryo va ko'llarning o'zanlari atroflarida
uchraydi.
Ma'lumotlarga asoslangan holda aytish mumkinki, 2020 yil amalga
oshirilgan ilmiy safarlar natijasida O. microsphaera Bunge. Turkiston tizmasida
2ta, Qurama tizmasida 1ta, Chotqol tizmasida 1ta populyatsiyasidan terilgan, O.
pilosissima Vved Qurama tizmasida 2ta, Chotqol tizmasida 2 ta, O. rosea Bunge
esa Qurama tizmasining bir-biridan ma'lum masofada joylashgan 3ta joyidan
namunalar yig'ilgan. O. capusii Franch. Turkiston tizmasida 2ta, qolgan turlar har
biri bittadan, quyidagicha: O. arassanica Gontsch Chotqol tizmasida 1ta, O.
albovillosa B.Fedtsch. Chotqol tizmasida 1ta, O. baissunensis Vassilcz. Hisor

tizmasida 1 ta, O. lehmannii Bunge Turkiston tizmasida 1ta, O. leucocyanea
Bunge Chotqol tizmasida 1 ta, O. macrocarpa Kar. et Kir. Turkiston tizmasida 1
ta, O. michelsonii B.Fedtsch. Turkiston tizmasida 1ta, O. savellanica Bunge ex
Boiss. Chotqol tizmasida 1 ta, O. trichocalycina Bunge Nurota tizmasida 1ta
joyidan gerbariy namunalari olingan
Tabiiy geografik tizimlar o'simliklar olamining biologik xilmaxilligi bilan o'ziga
xos xususiyat kasb etadi. Fabaceae L. oilasiga mansub polimorfik turkum
hisoblanuvchi Oxytropis DC. shu oilaning taksonomik jihatdan eng murakkab
guruxlaridan biridir [5]. Hozirda yer yuzi bo'yicha Oxytropis DC turkumiga
mansub 310 ta tur mavjudligi aniqlangan [5]. Ushbu turkum turlari bir-biriga
o'xshash morfologik belgilariga asoslangan holda 6ta ost turkum, 21ta sektsiyaga
ajratilgan.
O'zbekistonda uchrovchi Oxytropis DC turkum turlarini tog'li rayonlarda:
g'arbiy Tyan`-Shan` tog'lariga kiruvchi Ugom, Piskom, Qorjontov, Chotqol,
Qurama, Pomir-Oloy tog'larining bir qismi hisoblangan Nurota, Tukiston,
Zarafshon, Ko'hitang, Bobotog' va Hisor tizmalarining ma'lum qismlarida
uchraydi
Xulosa
Farg’ona iqtisodiy rayoni tarkibiga O’zbekiston Respublikasining Andijon ,
Namangan va Farg’ona viloyatlari kiradi. Maydoni 18,4 ming km2 yoki mamlakat
hududining 4,1 foizini tashkil qiladi. Aholisi, 1 yanvar 2002 yil ma’lumotlariga
ko’ra, 6965 ming kishi, bu esa O’zbekiston aholisining 27,7 foiziga teng.
Iqtisodiy rayon Farg’ona vodiysi (cho’kmasi)ning O’zbekiston qismida joylashgan
ma’muriy birliklarni o’z ichiga oladi. U Respublikamizning sharqiy qismida
o’rnashgan, shimol, sharq va janubda Qirg’iziston Respublikasining Jalolobod,
O’sh va Botkon viloyatlari bilan, janub va janubi-g’arbda Tojikiston
Respublikasining Surd (Leninobod) viloyati bilan chegaradosh, bevosita
O’zbekistonda esa u Toshkent viloyatiga tutash.

Rayon deyarli to’rt tomondan tog’lar bilan o’ralgan: shimol, shimoli-g’arb
va sharqda Tyan-Shan (Tangri tog’)ga qarashli Qurama , Chotqol va Farg’ona,
janubda Turkiston va Oloy tog’ tizmalari joylashgan. Iqtisodiy rayon hududidan
o’tuvchi Sirdaryo (u Namangan shaxri yaqinida Norin va Qashqadaryoning
quyilishidan hosil bo’lgan) vodiyni nisbatan kattaroq va tekisrok shimol va asosan
tog’oldi (adir) rayonlardan iborat janubiy qismlarga ajratadi. Farg’ona cho’kmasini
vodiy deb atalishi ham aynan ana shu Sirdaryoga bog’liq. Biroq, vodiyning «O’rta
Osiyo durdonasi» bo’lishiga ko’p jihatdan Sirdaryo emas, balki o’tgan ko’p sonli
irmoqlari sababchi bo’lgan. Ushbu irmoqlar soylarning quyi qismida qadimdan
voxa hamda voxachalar va ularga mos holda shaxarlar vujudga kelgan, ularning
keyinchalik sug’orish inshootlari bilan birlashtirilishi natijasida butun Farg’ona
voxasi tashkil topgan. Shunday qilib, mazkur ray on hududini bir vaqtning o’zida
tog’lararo cho’kma (kotlovina), vodiy va voxa sifatida qarash mumkin.
Vodiyning markaziy qismlarida balanddik dengiz satxidan 200-300 metrdan
oshmaydi va chekka tomon esa er usti ko’tarilib boradi. Bu ko’tarilish shimolda
keskinrok, binobarin , hududning eng baland qismlari uning shimol, shimoli-
g’arbiga to’g’ri keladi (taxminan 2200 m).
Maydoni ancha kichik lekin aholi soni ko’p va nixoyatda zich joylashgan
ushbu hududning iqtisodiy rayon shaklida ajratilishi, eng avvalo, uning geografik
o’rni va demografik salohiyati bilan tavsiflanadi. Bu erda rayon hosil qiluvchi
ishlab chiqarish tarmoqlari bo’lib esa asosan paxta va pilla etishtirish,
bog’dorchilik, engil va oziq-ovqat sanoatlari xizmat qiladi. Shu nuqtai nazardan
aytish mumkinki , mintaqa iqtisodiyotini rivojlangan agrosanoat majmuasi tashkil
qiladi. Unga qo’shimcha ravishda kimyo, neft va neft kimyosi hamda
mashinasozlik, ayniqsa avtomobilsozlik rivojlanib bormoqda.
Farg’ona iqtisodiy rayoni mamlakat yalpi ichki maxsulotini 23,7, sanoat
ishlab chiqarishini 1G’5 va qishloq xo’jaligi mahsulotini 30 foiziga yaqinini
beradi. Vodiyda qadimdan paxtachilik va pillachilik bilan shug’ullanib kelishgan,
bunga uning geografik o’rni, ya’ni Buyuk Ipak yo’lida joylashganligi ham o’z
ta’sirini ko’rsatgan. Xududning aynan ana shunday tranzitlik (o’tuvchanlik)

xususiyati o’tmishda bu erda xo’jalik va madaniyatning rivojlanish yo’nalishlarini
qisman belgilab bergan
Shu o’rinda ta’kidlash lozimki, Buyuk Ipak yo’lining tiklanishi,
Transkontinental Evropa-Osiyo magistralining ochilishi vodiy iqtisodiy geografik
o’rnini tubdan o’zgartirdi, uning berk holatini yo’qotadi va yana sharqqa tomon
«ochadi». Shubxasiz , mazkur omil mintaqa ijtimoiy- iqtisodiy rivojlanishini
yanada tezlashtiradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI:
1. O`zbekiston Respublikasining “Turizm to`g`risida”gi qonuni. 1999 yi l .
2. O`zbekiston Respublikasi Prezidentining 1992 yil 27 iyuldagi “O`zbekturizm
Milliy kompaniyasini tashkil etish to`g`risida”gi Farmoni. // «Xalq so`zi»
gazetasi, 1992 y. 28 iyul.
3. O`zbekiston Respublikasi Prezidentining “Buyuk ipak yo`lini qayta tiklashda
O`zbekiston Respublikasining ishtirokini avj oldirish va respublikada xalqaro
turizmni rivojlantirish borasidagi chora-tadbirlar to`g`risida”gi Farmoni. //
«Xalq so`zi» gazetasi, 1995 y. 3 iyun.

4. O`zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “O`zbekiston Respublikasida
xalqaro turizmning zamonaviy infrastrukturasini barpo qilish chora-tadbirlari
to`g`risida”gi Qarori. // «Xalq so`zi» gazetasi, 1995 y. 4 iyun.
5. O`zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Sayyohlik tashkilotlari
faoliyatini tashkil etishni takomillashtirish to`g`risida”gi Qarori. // «Xalq so`zi»
gazetasi, 1998 y. 9 avgust.
6. O`zbekiston Respublikasi Prezidentining «2005 yilgacha bo`lgan davrda
O`zbekistonda turizmni rivojlantirishga oid davlat dasturi to`g`risda»gi
Farmoni. // «Xalq so`zi» gazetasi, 1992 y. 16 aprel
7. O`zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “O`zbekiston Respublikasida
mehmonxona biznesi va xalqaro turizmni yanada rivojlantirish chora-tadbirlari
to`g`risida”gi Qarori. // «Xalq so`zi» gazetasi, 2002 y. 3 sentyabr.
8. I.A. Karimov. Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi, O`zbekiston sharoitida uni
bartaraf etishning yo`llari va choralari. –T.: O`zbekiston, 2009. -56 b.
9. I.A.Karimov. «Bizning bosh maqsadimiz – jamiyatni demokratlashtirish va
yangilash, mamlakatni modernizatsiya va isloh etishdir». -T.: O`zbekiston,
2005 y. - 92 b.
10. I.A Karimov. Mamlakatimizni modernizatsiya qilish va kuchli fuqarolik
jamiyati barpo etish – ustuvor maqsadimizdir. “Xalq so`zi”, 2010 yil 28 yanvar
11. I.A.Karimov. Asosiy vazifamiz – Vatanimiz taraqqiyoti va xalqimiz
farovonligini yanada yuksaltirishdir. ”Xalq so`zi”, 2010 yil 30 yanvar.
12. I.A Karimov. Barcha reja va dasturlarimiz vatanimiz taraqiyotini yuksaltirish,
xalqimiz farovonligini oshirishga xizmat qiladi . .”Xalq so`zi”, 2011 yil 22
yanvar.
13. Birjakov M.B. Vvedenie v TURIZM.- izdanie 9-e, pererabotannoe i
dopolnennoe. – SPb.: 2007. – 576 s.
14. Bogolyubov V.S., Orlovskaya V.P. Ekonomika turizma. M.:2005. – 151 b.

15. Bolshoy glossariy terminov mejdunarodnogo turizma. Pod. red. M.B.
Birjakova, V.I. Nikifirova. Vtoroe izdanie. V dvux tomax. M.: SPb. Izd. «Niveskiy
fond», 2003.
16. Bolshoy glossariy i tolkoviy slovar terminov, primenyaemix v gostenichnom
menejmente i turizme. M., Izd. vo ZAO Korporatsiya «Akadem servis», 2000 g.
17. Butko I.I., Sitnikov V.A., Transportnoe obslujivanie turizma: Ucheb. posob.–
M.: IKTS «Mart», 2006. – 336 s.
18. Bistrov S.A., Vorontsova M.G. Turizm: makroekonomika i mikroekonomika. –
SPb.: «Izdatelskiy dom Gerda», 2008. – 464 s.

Farg’ona iqtisodiy rayoni. Aholisi va mehnat resurslari

Купить