Войти Регистрация

Docx

  • Рефераты
  • Дипломные работы
  • Прочее
    • Презентации
    • Рефераты
    • Курсовые работы
    • Дипломные работы
    • Диссертациии
    • Образовательные программы
    • Инфографика
    • Книги
    • Тесты

Информация о документе

Цена 15000UZS
Размер 2.1MB
Покупки 0
Дата загрузки 24 Февраль 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Экономика

Продавец

Bohodir Jalolov

Farg’ona iqtisodiy rayonining chorvachiligi

Купить
1O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O’RTA MAXSUS
TA’LIM VAZIRLIGI 
URGANCH DAVLAT UNIVERSITETI
Tabiiy fanlar fakulteti Geografiya ta’lim yo’nalishi 2-bosqich 202-guruh
talabasi Razzoqova Ruhsoraning O’zbekiston geografiyasi fanidan
tayyorlagan
K URS ISHI
Farg’ona iqtisodiy rayonining chorvachiligi 2Kurs ishini komissiya tomonidan baholash mezonlari
№ Baholanadigan bo’limlar Eng yuqori
ko’rsatkich
ball hisobida
1 Kurs   ishining   “Kirish”   qismida   mavzuning   dolzarbligi,
maqsad va vazifalarning yoritilishi 0,5
2 Kurs   ishining   asosiy   (tushuntirish)   qismining   Nizom
talablariga mos xolda bajarilishi 1, 5
3 “Xulosa”   qismida   ilmiy-nazariy   va   amaliy
tavsiyalarning mavjudligi 0,5
4 Kurs   ishini   bajarishda   mavzuga   oid   manbaalarning
tahlili.   Ch e t   el   adabiyotlaridan   va   int e rn e t
mat e riallaridan f o ydalanish 0,5
5 Kurs ishidagi ilovalarning mavzu mazmuniga mosligi 0.5
6 Kurs   ishini   bajarishda   grammatika   qoidalariga   amal
qilinganligi 0,5
7 Himoyaga   kurs   ishi   mazmunini   bayon   qila   bilganligi.
Savollarga berilgan javoblar darajasi 0,5
8 Kurs   ishi   mavzusi   bo’yicha   rasm,   xarita   va   turli
illyustrativ materiallar bilan jihozlanganligi. 0,5
JAMI 5 3Komissiyasi majlisining  b ayonnoma si
Urganch   davlat   universiteti     Tabiiy   fanlar   fakulteti   Geografiya   ta’lim   yo‘nalishi
_____ guruh
talabasi_______________________________________________ning   mavzusida
bajargan   kurs   ishini   2022   yil   «____»   «____________»   da   komissiya   majlisida
himoya qildi.
Komissiyasi kurs ishiga quyidagi o`zlashtirish ko`rsatkichlarini belgilaydi.
№ Baholanadigan bo’limlar Eng yuqori
ko’rsatkich 
ball hisobida Komissiya
belgilagan 
F oiz
1 Kurs   ishining   “Kirish”   qismida   mavzuning
dolzarbligi, maqsad va vazifalarning yoritilishi 0,5
2 Kurs   ishining   asosiy   (tushuntirish)   qismining
Nizom talablariga mos xolda bajarilishi 1, 5
3 “Xulosa”   qismida   ilmiy-nazariy   va   amaliy
tavsiyalarning mavjudligi 0,5
4 Kurs   ishini   bajarishda   mavzuga   oid   manbalarning
tahlili.   Ch e t   el   adabiyotlaridan   va   int e rn e t
mat e riallaridan f o ydalanish 0,5
5 Kurs   ishidagi   ilovalarning   mavzu   mazmuniga
mosligi 0.5
6 Kurs ishini bajarishda grammatika qoidalariga amal
qilinganligi 0,5
7 Himoyaga   loyiha   mazmunini   bayon  qila   bilganligi.
Savollarga berilgan javoblar darajasi 0,5
8 Kurs   ishi   mavzusi   bo’yicha   rasm,   xarita   va   turli
illyustrativ materiallar bilan jihozlanganligi. 0,5
Jami: 5
Komissiyasi majlisining qarori _________________________________________
_________________________________________________________ mavzusida 
bajargan   kurs   ishisi   uchun   ____________________   lik   o`zlashtirish   ko`rsatkichi
belgilansin va «_____________________» deb baxolansin.
    Komissiya  raisi: ______________   Abdullaev A. – kafedra mudiri
          A’zo:        _____________       Raximov A . – kafedra o`qituvchisi
          A’zo:         _____________        Atabayeva M . – kafedra o`qituvchisi
         A’zo:        _____________       Xudayberganova R . – kafedra o`qituvchisi
          A’zo:         _____________        Hayitbayev A.  – kafedra o`qituvchisi
         A’zo:         _____________        Ganjayeva M.  – kafedra o`qituvchisi 4REJA:
KIRISH.
I.BOB. FARG’ONA IQTISODIY RAYONI TASNIFI.
1.1. Farg’ona viloyati va uning iqtisodiy hayoti.
1.2. Farg’ona viloyati iqlimining qishloq xo’jaligiga ta’siri.
II. BOB .F ARG ’ ONA   VILOYATI   CHORVACHILIK   TARMOQLARINING
RIVOJLANISHI .
2.1. Farg’ona viloyati chorvachilik xo’jaligi.
2.2. Farg’ona viloyati qishloq xo’jaligida chorvachilikning ahamiyati.
X ULOSA .
F OYDALANILGAN    ADABIYOTLAR . 5KIRISH
Mavzuning   dolzarbligi:   Farg’ona   viloyati   -   maydoni   6,7   ming   km.kv.
Aholisi 3 million 683 ming 300 kishidan ortiq (2019-yil 1-yanvar holati).  Farg`ona
viloyatida 15 ta tuman, 9 ta shahar va 197 ta shaharcha mavjud. 
Viloyatga   vodiyning   tekislik   qismi,   Oloy   va   Turkiston   tizmalarining
tog‘oldilari   kiradi.   Isfayram,   Shohimardon,   So‘x,   Isfara   daryolarining
dehqonchilikda   ahamiyati   katta.   Norin   bilan   Qoradaryodan   bir   necha   sug‘oruv
kanallari   chiqarilgan   (ularni   o‘quv   atlasidan   qarab   chiqing).   Viloyat   yalpi   sanoat
mahsulotiga ko‘ra faqat Toshkent viloyatidan keyinda turadi.
Qishloq   xo‘jaligining   asosiy   tarmoqlari:   donchilik,   paxtachilik,
bog‘dorchilik, uzumchilik, go‘sht-sut chorvachiligi, parrandachilik, ipakchilik. 
Sanoatning   asosiy   tarmoqlari:   elektroenergetika,   kimyo,   neftni   qayta   ishlash,
qurilish materiallari, yengil sanoat va oziq-ovqat sanoati
Farg‘ona   viloyati   qishloq   xo‘jaligi   paxta   va   g‘alla   yetishtirish   hamda
pillachilikka   ixtisoslashgan.   Ekin   maydonining   asosiy   qismiga   paxta   va   g‘alla
ekiladi.   Bug‘doy   va   arpa   bahorikor   yerlarda,   sholi   esa   zaxkash   yerlarda
yetishtiriladi.   Makkajo‘xori,   oq   jo‘xori   va   beda   hamma   tumanlarda   paxta   bilan
almashlab ekiladi.
Bog‘dorchilik,   uzumchilik   uchun   viloyatda   sharoit   qulay.   Viloyat   anori   va
anjiri bilan dong chiqargan. Farg‘ona viloyatida yaylovlar Andijon viloyatidagiga
qaraganda ancha ko‘p. Chorva mollari, asosan, qo‘y va echkilardan iborat. Viloyat
mamlakatda yetishtiriladigan pillaning 20 foizga yaqinini beradi.
Sanoati   ko‘p   tarmoqli   bo‘lib,   unda   og‘ir   sanoatning   salmog‘i   ancha   katta.
Neftni   qayta   ishlash,   kimyo   va   energetika   sanoati   iqtisodiy   rayondagina   emas,
balki  respublikada ham  ajralib turadi.  Neftni  qayta ishlaydigan  2 ta zavod bo‘lib,
biri   Farg‘onada,   ikkinchisi   Oltiariqda   joylashgan.   Mashinasozlik,   metallsozlik   va
binokorlik  materiallari  ishlab  chiqaruvchi   tarmoqlar   ham  muhim  ahamiyatga  ega.
Yengil va oziq-ovqat sanoati qishloq xo‘jalik tarmoqlari negizida vujudga kelgan.
Sanoat korxonalari Farg‘ona-Marg‘ilon sanoat rayoni va Qo‘qon, Quvasoy sanoat
tugunlarida to‘plangan.  6Viloyat   temiryo‘l   va   avtomobil   yo‘llari   bilan   yaxshi   ta’minlangan.
Viloyatdan   paxta   tolasi   va   paxta   moyi,   shoyi,   ip-gazlama,   trikotaj   mollar,
quritilgan   meva,   meva   konservalari,   mineral   o‘g‘it   va   sement   jo‘natiladi.
Taxtayog‘och,   har   xil   uskunalar,   traktorlar,   paxtachilik   uchun   zarur   mashinalar,
g‘alla, un, qand, keng iste’mol buyumlari keltiriladi.
Viloyatda  9   ta   shahar   bor.   Farg‘ona  muhim   sanoat,   transport   va   madaniyat
markazidir.   Shahar   suv   bilan   yaxshi   ta’minlangan,   yozi   birmuncha   salqin.
Shaharda   ikkita   IEM   ishlab   turibdi.   Iqtisodiy   rayonning   birlashgan   energetika
tizimi   shu   IEMlar   asosida   shakllangan.   Shaharda   Farg‘ona   davlat   universiteti,
politexnika   instituti,   Toshkent   axborot   texnologiyalari   universiteti,   Toshkent
tibbiyot   akademiyasi   hamda   O‘zbekiston   davlat   san’at   va   madaniyat
institutlarining   filiallari   faoliyat   ko‘rsatadi.   Ipakchilik   ilmiy   tadqiqot   instituti   bor.
Madaniyat   va   istirohat   bog‘lari,   favvoralar,   xiyobonlar,   soya-salqin   maydonlar
shaharga o‘zgacha tarovat beradi. Buyuk astronom, matematik va geograf Ahmad
al-Farg‘oniy shu makonda tavallud topgan.
Marg‘ilon shoyi (atlas) ishlab chiqarishning markazi sifatida qadimdan dong
chiqargan shahar. Shaharda paxta, ko‘n zavodi, ipak ishlab chiqaruvchi korxonalar
bor. Marg‘ilonliklarning to‘qimachilik malakasi  yuksak darajada takomillashdi va
keng   quloch   yoydi.   Marg‘ilon   shoyi   kombinati   mamlakatdagi   eng   yirik
to‘qimachilik   korxonalaridan   biridir.   Kombinat   ayni   vaqtda   yirik   o‘quv   markazi
hamdir.   Unda   Ipakchilik   ilmiy   tadqiqot   instituti   ham   faoliyat   ko‘rsatmoqda.
Mashhur fiqh olimi Burhoniddin Marg‘inoniy shu yerda tug‘ilgan.
`Qo‘qon   Farg‘ona   viloyatining   g‘arbida,   transport   yo‘llari   ustida   joylashgan.
Undan   Toshkent,   Namangan   va   Farg‘ona   tomonlarga   temiryo‘l   va   avtomobil
yo‘llari o‘tadi. Mustaqillik yillarida Qo‘qonning sanoati  rivojlanib, shahar  muhim
sanoat   tuguniga   aylandi.   Shahardagi   superfosfat   zavodi   hamda   elektr
mashinasozligi,   to‘qimachilik   mashinasozligi   zavodlari   respublikadagi   yirik
korxonalardandir.   Shahar   uzoq   vaqt   Qo‘qon   xonligi   poytaxti   bo‘lgan.   U
viloyatdagi asosiy madaniyat markazlaridan biridir. 7Quvasoy   1954-yilda   ishchi   shaharchasi   o‘rnida   barpo   etilgan.   Shahar
yaqinidagi   ohak,   mergel,   gips   va   gil   boyliklari   negizida   u   qurilish   materiallari
ishlab   chiqaradigan   sanoat   markaziga   aylandi.   Endilikda   sement,   shifer,   ohak
hamda   g‘isht   zavodlaridan   iborat   kombinat   ishlab   turibdi.   Mazkur   kombinat
respublikada   ishlab   chiqariladigan   sementning   salmoqli   qismini   bermoqda.
Quvasoy   chinni   zavodida   kosa,   piyola,   choynak,   lagan   va   boshqa   idishlar   ishlab
chiqarish yildan yilga ortmoqda.
Rishton   –   kulolchilik   buyumlari   ishlab   chiqaradigan   markaz.   Bundagi
kulolchilik   artellari   birlashtirilib,   kombinatga   aylantirilgan.   Hozir   kombinatda   20
xildan ortiq buyum ishlab chiqarilmoqda.
Farg'ona   viloyati   biri   O'zbekiston   mintaqalarining   janubiy   qismida
joylashgan Farg'ona vodiysi mamlakatning sharqida. U chegaradosh Namangan va
Andijon viloyatlari O'zbekistonning, shuningdek Qirg'iziston va Tojikiston. Uning
maydoni   6800   km2.   Aholisi   2020   yil   1-iyul   holatiga   ko'ra   taxminan   3   782   200
kishini tashkil etadi. aholining 71 foizdan ortig'i qishloq joylarda yashaydi.
Chorvachilik - qishloq xo'jaligining go'sht, tola, sut yoki boshqa mahsulotlar
uchun   boqiladigan   hayvonlarga   tegishli   bo'limi.   Bu   kundalik   parvarish,   tanlab
naslchilik   va   chorva   mollarini   ko'paytirishni   o'z   ichiga   oladi.   Chorvachilik   uzoq
tarixga   ega   bo'lib,   neolit   inqilobidan   boshlab   hayvonlar   birinchi   marta
xonakilashtirilganda, miloddan avvalgi 13 000-yillardan boshlab, birinchi ekinlarni
dehqonchilik   qilishdan   avvalroq.   Qadimgi   Misr   kabi   ilk   sivilizatsiyalar   davrida
fermalarda   qoramol,   qo'y,   echki   va   cho'chqalar   boqilgan.   Eski   dunyo   chorva
mollari   Yangi   Dunyoga   keltirilgach,   Kolumbiya   birjasida   katta   o zgarishlar   ro yʻ ʻ
berdi,   so ngra   18-asrdagi   Britaniya   qishloq   xo jaligi   inqilobida,   chorvachilik	
ʻ ʻ
zotlari   Dishley   Longhorn   va   Linkoln   Longwool   qo ylari   kabi   qishloq   xo jaligi	
ʻ ʻ
mutaxassislari   tomonidan   tez   sur atda   takomillashtirildi.   Robert   Beyvell   ko'proq	
ʼ
go'sht, sut va jun berish uchun. Ot, suv bufalo, lama, quyon va gvineya cho'chqasi
kabi   boshqa   turlarning   keng   doirasi   dunyoning   ba'zi   qismlarida   chorvachilik
sifatida   ishlatiladi.   Hasharotlar   yetishtirish,   shuningdek,   baliq,   mollyuskalar   va
qisqichbaqasimonlar   akvakulturasi   keng   tarqalgan.   Zamonaviy   chorvachilik 8mavjud er turiga moslashtirilgan ishlab chiqarish tizimlariga tayanadi. Dunyoning
rivojlangan   qismlarida   o'zboshimchalik   bilan   chorvachilik   intensiv   chorvachilik
bilan   almashtirilmoqda,   masalan,   go'shtli   qoramollar   yuqori   zichlikdagi   boqish
maydonchalarida   saqlanadi   va   minglab   tovuqlar   broylerxonalarda   yoki
akkumulyatorlarda   boqilishi   mumkin.   Kambag'al   tuproqlarda,   masalan,   baland
tog'larda   hayvonlar   ko'pincha   kengroq   saqlanadi   va   ular   o'zlari   uchun   oziq-ovqat
izlab keng kezishlariga ruxsat  berilishi  mumkin. Ko'pchilik chorva mollari  o'txo'r
hayvonlardir,   faqat   cho'chqalar   va   tovuqlar   bundan   mustasno.   Qoramol   va   qo yʻ
kabi   kavsh   qaytaruvchi   hayvonlar   o t   bilan   oziqlanishga   moslashgan;   ular   ochiq	
ʻ
havoda   ozuqa   olishlari   mumkin   yoki   to'liq   yoki   qisman   energiya   va   oqsilga   boy
ratsionlar,   masalan,   granulalangan   donlar   bilan   oziqlanishi   mumkin.   Cho'chqalar
va   parrandalar   em-xashak   tarkibidagi   tsellyulozani   hazm   qila   olmaydi   va   boshqa
yuqori proteinli ovqatlarni talab qiladi.
Ishdan maqsad:  Farg’ona viloyati chorvachilik tarmog’i va iqtisodini  o`rganish.
Ishning vazifalari: 
- Farg’ona viloyati qishloq xo’jaligi bilan tanishish.
- Farg’ona viloyati chorvachilik tarmog’i haqida ma’lumotlarni yig’ish. 9I BOB. FARG’ONA IQTISODIY RAYONI TASNIFI
1.1. Farg’ona viloyati va uning iqtisodiy hayoti
Farg'ona   viloyati(1.1.1-ilova)     biri   O'zbekiston   mintaqalari,   ning   janubiy
qismida   joylashgan   Farg'ona   vodiysi   mamlakatning   sharqida.   U   chegaradosh
Namangan   va   Andijon   viloyatlari   O'zbekistonning,   shuningdek   Qirg'iziston   va
Tojikiston.   Uning   maydoni   6800   km2.   Aholisi   2020   yil   1-iyul   holatiga   ko'ra
taxminan   3   782   200   kishini   tashkil   etadi.[1]   aholining   71   foizdan   ortig'i   qishloq
joylarda yashaydi.
Farg'ona   viloyati   odatda   mavjud   kontinental   iqlim   qish   va   yozgi   harorat
o'rtasidagi juda katta farqlar bilan.
Qishloq   xo'jaligi,   avvalambor,   Farg'ona   viloyatining   asosiy   iqtisodiy
faoliyatidir   sug'oriladigan   paxta,   pillachilik,   bog'dorchilikva   vino.   Chorvachilik
kontsentratlari go'sht va sut ishlab chiqarish.
Tabiiy   boyliklar   depozitlarini   o'z   ichiga   oladi   neft,   seramika   gilva   qurilish
materiallari.
Sanoat birinchi navbatda asoslangan neftni qayta ishlash, o'g'it va kimyoviy
ishlab   chiqarish,   to'qimachilik   va   ipak   to'quv,   yengil   sanoat,   kiyim-kechak   va
keramika.   Shuningdek,   bu   hudud   an'anaviy   o'zbek   tilini   ishlab   chiqarish   markazi
hisoblanadi hunarmandchilik, ayniqsa sopol idishlar.
Farg'ona   viloyati   -   O'zbekiston   Respublikasining   viloyati.   1938   yil   15-
yanvarda tashkil etilgan. U respublikaning sharqida, Farg'ona vodiysining janubida
joylashgan.   Chegaraning   uzunligi   (2286,4   km),   shundan   sharqda   Qirg'iziston
davlati   bilan   (433,0   km),   g'arbda   Tojikiston   davlati   bilan   (134,6   km),   shimolda
Andijon   (101,6   km),   Namangan   (79,4   km)   bilan   ,   chegaradosh   mintaqalar.
Maydoni 7,0 ming kv km (700 461 ga). Aholisi - 3782,2 ming kishi (2020), asosan
o'zbeklar,   shuningdek   tojiklar,   ruslar,   qirg'izlar,   tatarlar   va   boshqa   millatlar.
Fuqarolar   yig'ilishlari   soni   -1041,   xonadonlar   soni   -756   428.   Shahar   markazi
Farg'ona.
Uning tarkibiga 4 ta shahar kiradi: Farg'ona, Marg'ilon, Quvasoy, Qo'qon. 1015   ta   tuman:   Farg'ona,   Quva,   Toshloq,   Yozyovon,   Qo'shtepa,   Oltiariq,
Rishton,   Bag'dod,   Buvayda,   Uchko'prik,  Dang'ara,   Furqat,   O'zbekiston,   Beshariq,
So'x.
Farg'ona   viloyatining   shimoliy   qismini   Qoraqalpog'iston   va   Yozyovon
dashtlari   egallagan   va   janubda   Olay   tizmasining   irmog'i   bilan   chegaralangan.
Farg'ona   viloyati   yuqori   seysmik   zona   hisoblanadi.   Iqlimi   kontinental,   qishi
yumshoq, ba'zan juda sovuq. Yanvar oyining o'rtacha harorati 3,2 S, iyul oyida 28
S. Eng past harorati 27,9 S. Maksimal harorati 42 S. Vodiyning g'arbida esayotgan
kuchli "Qo'qon shamoli" iqlimga salbiy ta'sir ko'rsatmoqda. Janubi-sharqda u yozgi
shamolni   esadi.   Yillik   yog'ingarchilik   g'arbda   100   mm   dan   (Qo'qon   atrofida)
sharqda   170   mm   gacha,   tog   'yonbag'irlarida   270   mm   gacha,   asosan   bahorda.
Vegetatsiya   davri   210–240   kun.   Sirdaryo   viloyatning   shimoliy-g'arbiy   chegarasi
bo'ylab oqadi. Isfara, So'x, Shohimardon, Isfayramsoy Oloy tizmasidan boshlanadi.
Daryolar   muz   va   qor   bilan   to'yingan.   Bu   erda   asosan   bo'z   tuproqlar   va   o'tloqi-
botqoq   tuproqlar,   asosan   tepaliklarda   och   va   tipik   bo'z   tuproqlar,   Sirdaryo
terrasalarida   allyuvial-o'tloqli   tuproqlar,   viloyatning   shimoliy   qismida   qumli   va
qumloq o'tloqlar mavjud.
Markaziy   Farg'onaning   sho'r   botqoqlarida   turli   xil   sho'rxoklar   o'sadi.
Vohalarda   daryo   vodiylarida   terak,   tut,   shifer,   keng   bargli   va   qarag'ay   o'rmonlari
bor. Sirdaryodagi to'qay o'rmonlarida yovvoyi hayvonlar orasida bo'ri, tulki, bo'ri,
quyon,   bo'rsiq,   jayra   yashaydi.   Ko'plab   qushlar   va   sudralib   yuruvchilar   mavjud.
Suv havzalarida marinka, usach, sazan, maza sazan, perch kabi baliqlar uchraydi.
Farg'ona viloyati O'zbekistonning qadimiy madaniyat markazlaridan biridir.
Bu erdan topilgan tosh davri manzilgohlari va toshlar, tosh qurollar vodiyda qadim
zamonlardan   buyon   yashab   kelganliklarini   ko'rsatadi.   Katta   Farg'ona   kanalini
qazish   mintaqaning   arxeologik   yodgorliklarini   o'rganishda   muhim   rol   o'ynadi.
Kanalni qazish paytida bronza davri, quldorlik va yer egaligi yodgorliklari topilib
tekshirildi. Miloddan avvalgi V asr va Quva shahridagi dastlabki o'rta asrlarga oid
topilmalar   yaxshi   o'rganilgan.   X-XI   asrlarga   oid   tarixiy   manbalarda   bu   shahar
obodligi   va   hajmi   jihatidan   vodiydagi   Axsikatdan   keyingi   eng   yirik   shahar 11bo'lganligi   ta'kidlangan.   Arxeologik   materiallar   X   asrda   Marg'ilon   shahri   katta
qishloq bo'lganligi va XI-XII asrlarda qishloq ko'rinishini olganligini isbotlaydi.[2]
Chust   madaniyati   aholi   punktlaridan   topilgan,   o'troq   dehqonchilik   va
chorvachilik   bilan   shug'ullangan   yodgorliklar   Farg'ona   vodiysini   o'rganishda
muhim   ahamiyatga   ega.   Arxeologik   qazishmalar   shuni   ko'rsatadiki,   Farg'ona
viloyatida azaldan odamlar ov qilib, dehqonchilik, chorvachilik bilan shug'ullanib
kelgan   va   insoniyat   jamiyatining   keyingi   bosqichlarida   madaniyat   rivojlana
boshlagan.
O'zining   maftunkor   tabiati   va   betakror   go'zalligi   bilan   barchani   maftun
etayotgan Farg'ona uzoq tarixga ega. Ushbu sirli joyga "Farg'ona" deb nom berish
sabablari tarixiy manbalarda turlicha tasvirlangan.
Olimlarning  ta'kidlashicha,  "Farg'ona"   so'zi  dastlabki  o'rta  asrlarda  So'g'diy
yozuvida "Pargana", "Pragana" va hind-sanskrit tillarida "kichik mintaqa" shaklida
yozilgan;   forschada   "tog'lar   orasidagi   vodiy",   "yopiq   vodiy"   degan   ma'noni
anglatadi.   Miloddan   avvalgi   2-asrda   "Dovon"   deb   nomlangan   va   dastlabki   o'rta
asrlarda "Boxan", "Bohanna" deb nomlangan.
Farg'ona tarixi miloddan avvalgi III-II ming yilliklarga to'g'ri keladi. Qadim
zamonlardan   beri   bu   er   aholisi   Uzoq   Sharq,   Janubiy   va   Markaziy   Osiyoning
boshqa   xalqlari   bilan   yaqin   madaniy   aloqada   bo'lgan.   Bunga   misol   sifatida
mintaqada   juda   keng   tarqalgan   "Andronov   madaniyati"   (miloddan   avvalgi   III-II
ming   yillik)   yodgorliklari   yoki   So'x   tumanidan   topilgan   "Ikki   boshli   ilon"   tulki.
Ushbu   davrlarning   urush,   mehnat   qurollari,   uy-ro'zg'or   buyumlari   va   boshqa
buyumlari O'rta Osiyoning boshqa joylarida bo'lgan narsalardan farq qiladi.
Buyuk   ipak   yo'li   ochilishi   bilan   Xitoy   madaniyatining   Farg'ona   xalqlari
hayotiga   ta'siri   sezila   boshladi.   Bronza   derazalar,   tangalar,   ipak   matolar,   temir
qurollar va boshqalarning paydo bo'lishi Buyuk Ipak yo'li bilan bevosita bog'liqdir.
Aynan   Buyuk   Ipak   yo'li   tufayli   bizning   davrimizning   boshlarida   otlar,   tuya   va
mayda   hayvonlarni   ko'paytirish,   qimmatbaho   metallarning   ko'pligi,   shuningdek
paxta,   uzum   va   don   ekinlari   etishtirish   haqidagi   ma'lumotlar   dunyoga   tarqaldi.   . 12Ushbu   davrdagi   shahar-qal'a   aholi   punktlarining   ko'pligi   me'morchilik   va
shaharsozlik texnologiyasi rivojlanganligidan dalolat beradi.
Dastlabki   o'rta   asrlarda   Farg'ona   Markaziy   Osiyo   va   Xitoy   o'rtasidagi
ko'priklardan biriga aylandi va bu ikki mintaqaning ta'siri ostida bu erda ijtimoiy-
siyosiy muhit ham tez-tez o'zgarib turdi.
Temuriylar   davrida   boshqa   hunarmandchilik   kabi   milliy   hunarmandchilik
yanada   rivojlandi.   Masalan,   Marg'ilon   ipak   va   ipak   buyumlar   ishlab   chiqarishga
ixtisoslashgan, Rishton keramika ishlab chiqargan.
XVIII   asr   boshlarida   Min   sulolasi   vakillari   Qo'qon   shahri   atrofidagi
qishloqlarni   birlashtirib,   yangi   xonlik   tuzdilar.   Ko'p   o'tmay,   Qo'qon   xonligi
Markaziy Osiyodagi eng yirik, eng qudratli va eng tez rivojlanayotgan davlatlardan
biriga aylandi.[3]
Mustabid   tuzum   davrida   turli   xil   notinch   yillarni   boshidan   kechirgan
Farg'ona,   nihoyat   mustaqillik   davrida   chinakam   go'zallikni   kashf   etdi   va   yangi
rivojlanish bosqichiga o'tdi. Birinchi Prezident ta'biri bilan aytganda, u "Farg'ona -
Markaziy Osiyo marvaridi" maqomini oldi.
Farg'ona   viloyati   O'zbekistonning   eng   go'zal,   betakror   va   obro'li
burchaklaridan   biridir.   Mustaqillik   yillarida   tarix   solnomasida   hududda
obodonlashtirish   va   bunyodkorlik   ishlariga   katta   e'tibor   berildi.   1992   yilda
Farg'onaning   balandligi   14   metr   va   uzunligi   26   metr   bo'lgan   ramziy   darvozasi
qurildi.
Mustaqillikning   dastlabki   yillaridanoq   Farg'ona   viloyatida   obodonlashtirish
ishlari   shaharning   qadimiy   qadriyatlarini   tiklash,   bu   erda   yashagan   buyuk
allomalar   nomlari   va   merosini   ulug'lashdan   boshlandi.   Jahon   ilm-fani   rivojiga
ulkan hissa   qo'shgan  farg'onalik buyuk  olim, mutafakkir   Ahmad  al-Farg'oniyning
1200 yilligi munosabati bilan 1998 yilda shahar markazida katta bog 'barpo etildi.
Xiyobonda buyuk allomaning ulug'vor haykali o'rnatildi.
Mustaqillik   yillarida   mintaqamizda   xalqaro   ahamiyatga   molik   uchta   yirik
voqea   sodir   bo'ldi.   Bular   YuNESKO   bilan   hamkorlikda   o'tkazilgan   Ahmad 13Farg'oniyning   1200   yilligi,   Fiqh   sultoni   Burhoniddin   Marginonining   910   yilligi,
Marg'ilon shahrining 2000 yilligi.
O'zbekiston   Respublikasi   Birinchi   Prezidentining   2010   yil   1   iyuldagi
"Farg'ona   shahrining   2020   yilgacha   Bosh   rejasini   shakllantirish   to'g'risida"   gi
farmoni   barcha   farg'onaliklarni   hayajonga   soldi.   Milliy   va   zamonaviy   san'at
uyg‘unligida   bunyod   etilgan   muhtasham   binolar,   savdo   va   xizmat   ko‘rsatish
obyektlari, 5 ta istirohat bog‘i va xiyobonlar, 8 ta favvoralar, ko‘priklar va umumiy
foydalanish   yo‘llari   qurib  bitkazildi.   Bugungi   kunda   1000   o'rinli   San'at   saroyi   va
amfiteatr,   yopiq   va   ochiq   suv   sporti   havzasi,   20000   o'rinli   stadion   va   ko'plab
binolar bugun shahar ko'rkiga ko'rk qo'shmoqda. 141.2. Farg’ona viloyati iqlimining qishloq xo’jaligiga ta’siri
Tog lar   halqasi   bilan   o ralgan   Farg ona   vodiysi   Qirg iziston,   Tojikiston   vaʻ ʻ ʻ ʻ
O zbekistonning  unumdor   qo shilish   joyi   bo lib,  ularning  har  biri   o z   hududidagi	
ʻ ʻ ʻ ʻ
etnik   guruhlar   anklavlari   yashaydi1.   O zbekistonning   Andijon,   Namangan,	
ʻ
Farg ona   tumanlari;   Qirg izistonning   O sh,   Jalolobod   va   Botkan   tumanlari;   va	
ʻ ʻ ʻ
Tojikistonning   Leninobodi   mintaqani   tashkil   qiladi.   Sovet   Ittifoqi   davrida,
kollektivlashtirilgan   qishloq   xo'jaligi   mintaqaga   ulkan   boylik   olib   kelganda,   bu
shtatlarni   ajratuvchi   yaxshi   chegaralangan   chegaralar   ahamiyatsiz   edi.   Shunga
qaramay,   SSSR   parchalanganidan   beri   o'sib   borayotgan   aholi2   tobora   etnik   tus
olgan mojarolarda suv va yaylovlarning kamayishi uchun raqobatlashishga majbur
bo'ldi.   Atrof-muhitning   yomonlashuvi,   suv,   transport   va   elektr   infratuzilmasining
yomonligi   tufayli   aholi   o'sishi   natijasida   yuzaga   kelgan   tanqislik   jamiyatlar
o'rtasidagi ziddiyatni kuchaytirmoqda, hukumatning e'tiborni yomon boshqaruvdan
chalg'itmoqchi   bo'lgan   ritorikasi   bilan   kuchaymoqda.   Eng   katta   ta'sirni   engish
mexanizmlari   bo'lmagan   kichik   fermerlar   sezsa-da,   bu   hatto   O'zbekistonning
markazlashtirilgan   paxta   yetishtirishiga   ham   ta'sir   ko'rsatmoqda,   bu   esa   suv
resurslari kamayib borayotgan sharoitda yanada barqaror bo'lib ko'rinmaydi. Yosh
aholi   o'rtasidagi   yuqori   ishsizlik   va   qashshoqlik   darajasi   avvallari   Rossiyaga
ommaviy   migratsiya   bilan   kurashgan   bo'lsa-da,   rublning   qadrsizlanishi   va   chet
ellik   ishchilar   uchun   cheklovlar   tobora   kuchayib   borayotgani   bu   aholini   mehnat
bozoriga   kirita   olmaydigan   yoki   kirishni   ta'minlay   olmaydigan   vatanga   qaytishga
olib keladi.
Pul   o'tkazmalari   an'anaviy   tarzda   chet   ellik   mehnat   muhojirlari   nafaqaga
chiqqanda   joylashadigan   qishloq   shaharlariga   sarmoya   qilingan.   Ayni   paytda,
ularning katta oilalari ushbu daromadga bog'liq bo'lib, egalik yoki ijaraga olingan
oilaviy   erlarda   fermer   xo'jaliklari   bo'ladi3.   Shunga   qaramay,   bandlik   yo'lidagi
to'siqlar   tobora   ortib   borayotgan   teskari   migratsiyani   keltirib   chiqarmoqda,   bu
orqali migrantlar yirik shaharlarning chekkasida joylashib, ushbu mintaqaviy kuch
markazlarining xarakterini o'zgartirmoqda. Farg'ona vodiysi jamoalari yashaydigan
norasmiy   hududlarda   kuzatuvchi   va   konservativ   islomning   qayta   tiklanishi   ushbu 15qarovsiz   hududlarga   xizmat   ko'rsatuvchi   islomiy   xayriya   tashkilotlarining   ta'siri
bilan   birga   rivojlanmoqda.   Turli   mafkuraviy   sunniy   shtammlar   bilan   bog'liq
bo'lgan,   ammo   konservativ   Pokiston   Jamoat   al-Tablig'iy   va   Saudiya   vahhobiy
maktablari   hukmronlik   qiladigan   tashkilotlar   zaif   va   mavjud   bo'lmagan   davlat
yordami   tufayli   qoldirilgan   bo'shliqqa   qadam   qo'ydi.   Har   qanday   guruh
radikallashuvni   qo'llab-quvvatlayapti,   deb   da'vo   qilish   qiyin   bo'lsa-da,   xorijda
radikallashgan   ishchilar   -   bu   juda   keng   tarqalgan   hodisa   -   konservativ   salafiy
ritorika   va   hayot   sifati   yomonlashayotgan   oilaviy   tarmoqlar   orasida   xayrixohroq
auditoriyani   topishi   mumkinligi   haqida   bahslashish   mumkin.   Bahsli   chegara
hududlarida etnik guruhlar o'rtasida resurslarning tengsiz taqsimlanishi va umumiy
davlatning   e'tiborsizligi   post-kommunistik   respublikalarda   kuchayib   borayotgan
millatchilik   tomonidan   rag'batlantirilgan   etnik   zo'ravonliklarning   avj   olishida
namoyon   bo'lmoqda.   Bu,   ayniqsa,   mintaqada   tinch-totuv   yashashning   guvohi
bo'lmagan,   2010  yil   iyun   to'qnashuvlari   paytidagi   zo'ravonliklarning   ko'p  qismini
sodir etgan yosh avlod haqidagi tasavvurlarga ta'sir qildi.
Ammo mintaqadagi  eng katta muammo - bu yuqorida aytib o'tilganlar kabi
beqarorlikning boshqa omillarini kuchaytiradigan tabiiy ofatlar, sanoat ifloslanishi
va   iqlim   o'zgarishi   kabi   murakkab   ekologik   xavfning   potentsial   jiddiy   ta'siri.
Farg‘ona   vodiysining   qishloq   xo‘jaligi   zilzilaga   juda   moyil   bo‘lib,   ular   ko‘chki,
qor   ko‘chkisi   va   sel   ko‘chkilariga   sabab   bo‘lishi   mumkin.   Iqlim   o'zgarishi
fasllarning   vaqti   va   intensivligiga   ta'sir   qiluvchi   mavsumiy   tartibsizliklar   va
haroratning keskin o'zgarishiga olib keldi. Ko'proq konsentrlangan yog'ingarchilik
muntazam va halokatli suv toshqinlarini keltirib chiqarmoqda, uning ta'siri haddan
tashqari yaylovlar va eroziya natijasida yuzaga kelgan tuproq degradatsiyasi tufayli
yomonlashdi.   Atrof-muhit   xavf-xatarining   muntazam   sur'atlari   va   qishloq
xo'jaligidan   tirikchilik   qilayotganlarni   davlat   tomonidan   qo'llab-quvvatlanmasligi
muammoni   bartaraf   etish   mexanizmlariga   sezilarli   darajada   salbiy   ta'sir   ko'rsatdi
va bu hodisalardan keyin qishloq xo'jaligini qayta tiklash uchun davlat tomonidan
yordam   ko'rsatilmagani   aholi  jamg'armalarini  tugatdi.  Garchi  xalqaro  hamjamiyat
tabiiy   ofatlar   xavfini   kamaytirish   (DRR)   siyosati   bo'yicha   hukumat   salohiyatini 16oshirish   uchun   katta   mablag'   sarflagan   bo'lsa-da,   mintaqada   uzoq   muddatli
iqtisodiy rivojlanish etishmayotgan va xavflarni sezilarli darajada kamaytirmagan.
Xuddi shunday, so'nggi  bir necha yil ichida xalqaro hamjamiyat Yaqin Sharqdagi
urushlarga   e'tibor   qaratayotgani,   AQSh   Afg'onistondagi   mavjudligini
to'xtatayotgani   va   Rossiyaning   sanksiyalar   va   harbiy   aralashuvdan   aziyat
chekayotgani sababli, gumanitar mablag'lar kamaydi.
Ikki   tomonlama   iqtisodiy   yordam,   xususan,   Xitoyning   infratuzilmani
rivojlantirishni   qo'llab-quvvatlashi   bilan   davom   etmoqda   -   bu   Rossiyaning
Markaziy Osiyodagi bir qutbli hukmronligini hech bo'lmaganda iqtisodiy jihatdan
kamaytiradi.   Rossiya   va   Xitoy   manfaatlari   o rtasidagi   tortishuvga   qarshi   turishʻ
O zbekiston prezidenti Karimov vafotidan keyin mintaqaviy iqtisodiy hamkorlikni	
ʻ
yo lga   qo yish   imkoniyatidir.
ʻ ʻ   Uning   vorisi   Mirziyoyev   hokimiyatni
mustahkamlashga   harakat   qilar   ekan,   Sovet   Ittifoqi   parchalanganidan   beri
O'zbekiston birinchi marta qo'shnilari bilan aloqa o'rnatmoqda, uzoq vaqtdan beri
davom   etib   kelayotgan   shikoyatlarni   ko'rib   chiqmoqda   va   mintaqada   bozor
integratsiyasiga   intilmoqda.   Iqtisodiy   munosabatlarning   yaxshilanishi   bir-biriga
juda bog liq bo lgan mintaqaga ta sir ko rsatadigan xavfsizlik masalalari bo yicha	
ʻ ʻ ʼ ʻ ʻ
muvofiqlashtirishga   olib   kelsa,   bu   Markaziy   Osiyoni   keyingi   besh   yillik   davrda
uning boshiga tushishi mumkin bo lgan ko plab muammolarga qarshi turish uchun	
ʻ ʻ
kuchliroq holatga keltirishi mumkin.
Farg'ona   vodiysi   (1.2.1-ilova)   mintaqasi   Rossiya   iqtisodiyotining
sustlashishi   va   O'rta   Osiyoda   ishlab   chiqarilgan   mahsulotlar,   jumladan   paxta,
bug'doy, neft va gazning xom ashyo narxining pasayishi  tufayli iqtisodiy jihatdan
jiddiy   ta'sir   ko'rsatdi.   Ichkarida   bu   omillar   qashshoqlik   va   ishsizlikning   o'sib
borayotgan sur'atlari bilan murakkablashdi, bu asosan  yosh aholiga ishlash uchun
chet elga ko'chib o'tish imkoniyatlari kam.
O‘zbekiston,   Qirg‘iziston   va   Tojikiston   yoshlar   sonining   ko‘pligi   bilan
maqtanayapti, Tojikiston aholisining taqsimlanishi uch mamlakatning eng beqaror
taqsimotini   ifodalaydi.   Har   bir   mamlakat   aholisining   qariyb   30   foizini   30
yoshgacha   bo'lganligi   bilan   maqtansa-da,   aholisi   gavjum   O'zbekistonda   10 17millionga   yaqin   aholini   tashkil   etadi,   ularning   aksariyati   vodiy   mintaqasida
istiqomat   qiladi   va   qishloq   xo'jaligi   sohasida   mehnat   qiladi.   Mintaqaviy   ishsizlik
darajasi   va   qashshoqlik   darajasi   yuqori   bo'lgan   Rossiya5   an'anaviy   ravishda
mintaqadagi   fermerlarning   daromadlarini   pasaytirish   uchun   to'xtash   joyi   bo'lib
xizmat   qilgan,   chunki   qishloq   aholisi   ancha   kuchliroq   rubl   ishlab   topish   uchun
millionlab migratsiya qilgan. Shunga qaramay, Rossiya valyutasining pasayishi pul
o'tkazmalari   ish  haqi  va   chet   eldagi  ish  bilan  bog'liq   bo'lgan  mintaqaviy  YaIMga
katta ta'sir ko'rsatdi. Qozog'iston va Belorussiyada ham xuddi shunday turg'unliklar
mavjud. Uy xo'jaliklarining barqarorligiga ta'sir qilishdan tashqari, ushbu iqtisodiy
tanazzullar   engish   mexanizmlarini   kamaytirish   orqali   xizmatlardan   foydalanish
zaifligi   ta'sirini   kuchaytiradi   va   shuningdek,   migratsiya   tendentsiyalariga   ta'sir
qiladi.
Farg‘ona vodiysining iqtisodiy markazi Bishkek, Dushanbe va Toshkentning
siyosiy   markazlaridan   uzoqda   joylashgan.   Sovet   Ittifoqi   parchalanganidan   so'ng,
ilgari   markazlashtirilgan   sog'liqni   saqlash,   davlat   va   ta'lim   xizmatlarini   ko'rsatish
mintaqa bo'ylab turli darajada yomonlashdi. Hukumat  tomonidan ushbu sohalarni
jonlantirish   bo'yicha   sa'y-harakatlarning   etishmasligi   va   biznesni   yuritishda
korruptsiyani idrok etish tabiiy iqtisodiy va tijorat o'sishiga to'sqinlik qildi. Kelgusi
o n   yillikda   davlat   sektori   ishi   butun   Markaziy   Osiyo   bo ylab   inqiroz   yoqasidaʻ ʻ
turadi,   chunki   butun   mamlakat   bo ylab   yosh   ishchilarni   ishga   tayyorlagan   sovet	
ʻ
ta lim   tizimi   o rniga   yangi   milliy   o ziga   xoslik   va   tillarga   ustunlik   beruvchi	
ʼ ʻ ʻ
institutlar   to plami   almashtirildi.   ,   sovet   va   postsovet   ta'limi   o'rtasida   ta'lim	
ʻ
bo'yicha   kelishmovchilikni   keltirib   chiqardi   va   yuqori   malakali   ishchi   kuchini
yanada daromadli  bozorlarga  eksport  qildi. Ittifoq parchalanganda  markazlashgan
sovet   iqtisodiyotida   o‘qishni   tamomlaganlar   hozir   60   yoshda   va   pensiya   yoshiga
yetib bormoqda.
Mintaqa iqtisodiyoti Rossiya pul o'tkazmalari bilan uzviy bog'liq.   Rossiyada
Markaziy   Osiyodan,   o'rtacha   daromadi   past   bo'lgan   O'zbekiston,   Tojikiston   va
Qirg'izistondan   kelgan   sakkiz   milliondan   ortiq   fuqarolar   yashaydi6.   Xalqaro
miqyosda   Tojikiston   jahon   miqyosida   pul   o‘tkazmalariga   eng   qaram   bo‘lgan 18iqtisodiyot   bo‘lib7   bo‘lib,   uning   yalpi   ichki   mahsulotining   qariyb   50   foizi   2013
yilda pul   o‘tkazmalari   hisobiga  to‘g‘ri   keladi, bu  2015 yilda  sezilarli   darajada  30
foizga kamaydi va bugungi kunda bundan ham pastroq bo‘lishi mumkin.   Erkaklar
aholisining   yarmi   chet   elda   ishlaydi.   Qirg iziston   xalqaro   miqyosda   qaramligiʻ
bo yicha ikkinchi o rinda turadi.	
ʻ ʻ
2009-yilgi   jahon   moliyaviy   inqirozi   zarbasidan   tashqari,   2014-yilda
Rossiyaning   iqtisodiy   inqirozi   va   rublning   pasayishi   tufayli   Farg‘ona   vodiysi
davlatlariga   pul   o‘tkazmalari   keskin   kamaydi.   2015-yil   2008-yilgi   moliyaviy
inqirozdan buyon pul o‘tkazmalarining eng past o‘sish sur’atini qayd etdi, Rossiya
Markaziy   banki   atigi   2015-2014   yillar   oralig‘ida   Markaziy   Osiyoga   pul
o‘tkazmalari   15   foizga   qisqarganini   ma’lum   qildi.   Uyda   oila   boqib   yurgan
o'zbeklar   esa   daromad   manbalarisiz   qaytishga   majbur   bo'ldi.   Bu   ikki   davlat
bojxona Yevroosiyo iqtisodiy ittifoqi (YEII) tarkibiga kirmagani bois, qattiq tartib-
qoidalar, ayniqsa, tojik va o‘zbek ishchilariga ta’sir  ko‘rsatdi.  Taxminan 400 000
nafar   tojikistonlik   viza   muddati   o tib   ketgani   yoki   qonunbuzarliklar   tufayli   o n	
ʻ ʻ
yilgacha   Rossiyaga   qaytishi   taqiqlangan11.   Uy   xo'jaliklarining   jamg'armalari   va
tirikchilik uchun qishloq xo'jaligi bu zarba ta'sirining bir qismini yumshatdi, ammo
energiya   narxlari   pastligicha   qolishi   kutilayotganligi   sababli,   Rossiya   iqtisodiyoti
kelgusi   bir   necha   yil   ichida   tiklanmaydi   va   bu   yo'qolgan   ish   joylarini
almashtirishning bir nechta variantlari paydo bo'ladi.
Bu esa, mamlakatni qo‘shni Qirg‘izistonni ittifoqqa qo‘shilishi uchun bosim
o‘tkazmoqda,   mehnat   integrasiyasini   osonlashtirishga   umid   qilib,   iqtisodiy   va
siyosiy   ishlarda   Rossiya   nazoratini   kuchaytirishga   toqat   qilmoqda   –   bu   Rossiya
iqtisodiy   sekinlashuvi   va   shu   sababli   qo‘llanilgan   sanksiyalar   fonida
ikkilanayotgan   edi.   Ukraina   sharqidagi   hujum.   Ittifoqqa   qo‘shilish   kelgusi   besh
yillik   davrda   vaziyatni   keskin   yaxshilashi   ham   dargumon.   Garchi   AQSh
sanksiyalarining   bekor   qilinishi   gaz   eksportini   qayta   boshlashga   imkon   bersa-da,
Suriyadagi   urush   kelgusi   yilda   mamlakatda   mo'rt   tinchlik   bo'lsa   ham,   qayta
tiklanish   uchun   yillar   talab   qiladigan   davlat   moliyasiga   qimmatga   tushayotganini
isbotlamoqda. 19Malakali   ishchi   kuchining   yosh   avlodi   Rossiya   iqtisodiyotiga
integratsiyalashgan,   ko'plab   o'qimishli,   o'rta   sinf   ishchilari   doimiy   ravishda   chet
elga   ko'chib   ketishgan   va   oila   qurishgan.   Shunga   qaramay,   pul   o'tkazmalari
pasayishda   davom   etar   ekan,   bu   imkoniyatlar   sezilarli   darajada   toraymoqda.
Xorijiy   ishchi   kuchiga   nisbatan   ksenofobiya   kuchayib   borayotgan   yomonlashgan
iqtisodiy  tanazzulda   zarur   bo'lgan  ishchilar   sinfi   uchun  migratsiya   tendentsiyalari
asta-sekin o'zgarib bormoqda.
Markaziy   Osiyoda   qishloqdan   shaharga   migratsiya   ko‘rsatkichlari
mintaqaning yaqin tarixida odatda past bo‘lgan, chunki yirik shaharlarda ish bilan
ta’minlanganlik   kuchli   rublga   qaraganda   kamroq   maosh   taklif   qilgan.   O'tmishda
stavkalar   sezilarli   darajada   o'zgargan   bo'lsa-da,   urbanizatsiya   asta-sekin   o'sib
bormoqda,   ammo   migrantlar   o'z   qishloqlarida   taqdim   etilmaydigan   arzonroq
turmush   darajasi,   bozor   aloqasi,   ish   imkoniyatlari   va   xizmatlarni   izlab   o'z
mamlakatlariga qaytishdi. Bishkek, O'sh, Dushanbe va Toshkentda aholi sonining
sezilarli o'sishi norasmiy ravishda aholi tomonidan, ayniqsa, shaharlar chekkasida
kuzatilgan.   Shahar   chekkasida   tirikchilik   qilish   harakatlari,   shuningdek,
innovatsion   yangi   iqtisodiyotlarga,   xususan,   shahar   markazlari   yaqinidagi   ijaraga
olingan   yerlardan   foydalangan   holda   mavsumiy   qishloq   xo'jaligiga   va   qimmat
vositachilarni   yo'q   qilish   orqali   mahsulot   tannarxini   pasaytiradigan   yangi
bozorlarning paydo bo'lishiga olib keldi. Shunga qaramay, ularning shahar mehnat
bozorlariga   kirish   qobiliyatiga   ish   o'rinlarining   etishmasligi   va   biznes   muhitining
yomonligi   to'sqinlik   qilmoqda.   Suriyada   bo'lgani   kabi,   qishloq   xo'jaligi   bilan
shug'ullanish   imkoniyatlarining   kamayishi   va   ko'proq   konservativ   qadriyatlarga
ega   bo'lgan   katta,   yosh   muhojirlar   shtatlar   uchun   asosiy   beqarorlik   omili   bo'ladi,
hatto   davlatlar   o'rtasida   Karimovning   o'limi   hech   qachon   yuqori   davrlar   uchun
yaxshiroq bo'lmaganini anglatishi mumkin bo'lsa ham. - darajadagi hamkorlik. 20II BOB.  FARG’ONA VILOYATI CHORVACHILIK TARMOQLARINING
RIVOJLANISHI
2.1. Farg’ona viloyati chorvachilik xo’jaligi
Farg ona vodiysi shimolda Tyan-Shan va janubda Hisor-Oloy tog  tizimlariʻ ʻ
(2.1.1-ilova) o rtasidagi tog lararo pastlikdir. Vodiyning uzunligi taxminan 300 km	
ʻ ʻ
va   kengligi   70   km   gacha,   22   000   km²   maydonni   tashkil   qiladi.   Uning   joylashuvi
uni   alohida   geografik   zonaga   aylantiradi.   U   Qirg iziston,   Tojikiston   va	
ʻ
O zbekiston   tomonidan   taqsimlanadi.   Tojikistonning   So g d   viloyatigacha	
ʻ ʻ ʻ
cho zilgan.   O zbekistonda   Namangan,   Andijon   va   Farg ona   viloyatlarining   bir	
ʻ ʻ ʻ
qismini, Qirg izistonda  esa  Botken,  Jalolobod  va  O sh  viloyatlarining bir  qismini	
ʻ ʻ
qamrab oladi. Umumiy aholisi 13 millionga yaqin. Qishloq xo jaligi uchun qulay	
ʻ
sharoitlar   Farg ona   vodiysini   O rta   Osiyoning   eng   zich   joylashgan   hududiga	
ʻ ʻ
aylantirdi. Butun O‘rta Osiyoda aholi zichligi har kvadrat kilometrga 40,8 nafarni
tashkil etgan bo‘lsa, Farg‘ona vodiysida bu ko‘rsatkich 1 kvadrat kilometrga 1600
nafarni   tashkil   etadi.   Shuningdek,   u   Markaziy   Osiyodagi   eng   tez   rivojlanayotgan
mintaqalardan   biri   bo lib,   so nggi   10   yilda   aholi   soni   32   foizga   o sgan.   Vodiy	
ʻ ʻ ʻ
O rta   Osiyo   qishloq   xo jaligining   asosi   hisoblanadi.   U   paxta,   bug doy,   meva   va	
ʻ ʻ ʻ
ipak   xomashyosining   asosiy   ishlab   chiqaruvchisi   hisoblanadi.   Mahalliy   talab
tufayli   boshqa   ko'plab   ekinlar   ham   kichikroq   miqyosda   etishtiriladi.
O zbekistonning  vodiy qismida bu ekinlarga sabzi,  makkajo xori, poliz, mung va
ʻ ʻ
sholi,   yer   yong og i   va   sabzavotlar   kiradi.   Sho'rlanish   darajasi   juda   yuqori	
ʻ ʻ
bo'lmasa,   drenaj   suvi   yordamida   guruch   ikki   marta   ekiladi.   Janub   rayonlarida
makkajo xori va munglar ham ikki marta ekiladi. Vodiyning Tojikiston qismidagi	
ʻ
kichik   dehqonlar   ham   qo‘sh   ekin   ekish   bilan   shug‘ullanadi.   Makkajo xori   va	
ʻ
mung,   undan   keyin   grechka,   oddiy   loviya,   yer   yong og i,   tariq,   kunjut,   soya,	
ʻ ʻ
tamaki   va   sabzavotlar   yetishtiriladi.   Suv   yaxshi   bo'lsa,   sholi   ham   yetishtiriladi.
Hududda   bir   yillik   ekinlardan   tashqari   bog lar,   uzumzorlar,   yong oqzorlar,   tut	
ʻ ʻ
daraxti   plantatsiyalari   (ipakchilik   uchun)   bor.   Afsuski,   aholi   sonining   ko'payishi,
yerni noto'g'ri boshqarish va sanoatlashtirish bu yam-yashil hududga zarar keltirdi.
O rmonlarning kesilishi  va o tlarning haddan tashqari  o tlanishi, qishloq xo jaligi	
ʻ ʻ ʻ ʻ 21tuproqlarining   sho rlanishi,   tog   yonbag irlarining   eroziyaga   uchrashi   so nggiʻ ʻ ʻ ʻ
paytlarda insoniyat kasbi va qishloq xo jaligi rivojlanishi natijasida yuzaga kelgan	
ʻ
muammolardir. Iqlimi quruq va issiq. Mart oyida harorat 20 ° C ga etadi, keyin esa
iyun, iyul va avgust oylarida tez 35 ° C ga ko'tariladi. Aprel oyidan keyingi besh
oy   ichida   yog'ingarchilik   kam   uchraydi,   lekin   oktyabr   oyidan   boshlab   tez-tez
ko'tariladi. Dekabr va yanvar oylarida qor va sovuq -20 ° C gacha tushadi. Ma’lum
qilinishicha, so‘nggi 30 yil ichida Farg‘ona vodiysi hududida o‘rtacha hududiy sirt
harorati sezilarli darajada oshdi. Ehtimol, iqlim o'zgarishi birinchi navbatda suv va
qishloq   xo'jaligi   sohalariga   ta'sir   qiladi   va   havo   yuzasi   haroratining   sezilarli
darajada oshishi bilan bog'liq suv tanqisligi yuzaga keladi. 
Integratsiyalashgan   tadqiqot   guruhi   (IRT)   farovonlikni   oshirishning   asosiy
omili   sifatida   mahsuldorlikning   o'sishidagi   cheklovlarni   aniqlash   va
engillashtirishga   qaratilgan   (IDO   2   -   (n-daraja)).   Farg‘ona   vodiysida   bu   mavjud
dehqonchilik   tizimini   diversifikatsiya   va   intensivlashtirish,   suvni   boshqarish   va
taqsimlashni yaxshilash orqali amalga oshiriladi. Ushbu strategiya iqlim o'zgarishi,
aholi   sonining   ko'payishi   va   sug'orish   suvining   tanqisligi   kabi   yuzaga   keladigan
muammolarga javob beradi, shuningdek, eng zaif hududlarda, ya'ni sho'rlanishdan
ta'sirlangan   va   chekka   qismlarida   chidamlilikni   ((IDO   1   -   (n-daraja))   oshiradi.
Farg‘ona   vodiysi.Suvdan   foydalanishning   cheklanganligi   Farg‘ona   vodiysida
hosildorlikni   oshirishning   asosiy   cheklovlaridan   biri   hisoblanadi   (Quyida
tavsiflangan   suvdan   foydalanish   samaradorligi   (WUE)   faoliyati   doirasida   hal
qilinadi) Qishloq xo‘jaligi, jumladan, dehqonchilik va chorvachilik asosiy daromad
manbai   hisoblanadi.   va   uy   xo'jaliklari   uchun   oziq-ovqat   xavfsizligi.Sug'orish
suvidan   yaxshiroq   foydalanish   qishloq   aholisiga   o'z   daromad   manbalarini,
jumladan, dehqonchilikdan tashqari tirikchilik faoliyatini diversifikatsiya qilish va
tejash imkonini beradi.Cheklovlarni yumshatish va tizim darajasidagi kelishuvlarni
tushunish   bo'yicha   tadqiqotlar   asosiy   elementlardir.   Lekin   bularni   o zgarish	
ʻ
nazariyasining   kengroq   kontekstiga   kiritish   kerak.Yuqori   sifatli   urug lik	
ʻ
materiallari,   navlari,   zotlari,   ma lumotlariga   kirish   d   kichik   fermerlar,	
ʼ
chorvadorlar,   daraxt   yetishtiruvchilar   va   umuman   qishloq   jamoalarining 22barqarorligini   oshirish   uchun   bilim,   maslahat   xizmatlari,   innovatsiyalar,
texnologiyalar,   iqtisodiy   rag'batlantirish   va   institutsional   yondashuvlar   zarur
(quyida   tavsiflangan   maxsus   tadbirlar   doirasida   hal   qilinishi   kerak:   Chorvachilik
mahsuldorligi).   ;   Turlar/fermada   sinovlar   va   Urug'lik   platformasi).   Tarmoqlararo
tadqiqot   guruhi   Markaziy   Osiyoda   qishloq   xo‘jaligini   rivojlantirish   bo‘yicha
tadqiqotlar   texnologiyalarni   ishlab   chiqish   va   kengaytirishda   inklyuziv   ishtirok
etish, texnologiyani ishlab chiqish va tarqatishning chiziqli yondashuvlaridan voz
kechish   va   shu   orqali   qishloq   xo‘jaligining   ustuvor   ehtiyojlarini   qondirish   uchun
samarali   jarayonlar   bilan   birga   olib   borilishi   kerak,   deb   hisoblaydi.   jamoalar   va
fermer   xo'jaliklari.   IRT   chuqur   iqtisodiy   va   institutsional   o tishni   boshdanʻ
kechirayotgan   mintaqada   qo shma   harakatlarni   jadallashtirish   uchun   kengroq	
ʻ
Markaziy   Osiyo   mamlakatlari   Yer   boshqaruvi   tashabbusi   (CACILM)   doirasida
“Innovatsion   platformalar”   va   bilimlarni   boshqarish   uchun   muhim   rol   o ynaydi.	
ʻ
Markaziy   Osiyoning   yetakchi   mintaqasi   qishloq   xo‘jaligi   innovatsion
platformasining   kuchli   tomonlaridan   foydalanish,   ijtimoiy   va   institutsional
innovatsiyalarni   o‘z   ichiga   olgan   texnologik   rolini   kengaytirish,   shuningdek,
tegishli siyosatlarga ta’sir ko‘rsatish orqali rivojlanish natijalarini taqdim etishdan
manfaatdor.   Ta'sir   yo'lida   tizimli   yondashuvni   ta'minlash,   texnologik   jihatdan
boshqariladigan Faoliyatlar bir-biriga bog'langan uchta klasterga birlashtirilgan:
1.Fermada germplazma sinovlari va urug'lik platformasi; 
2. Chorvachilik va yaylovlarni boshqarish;
3. Barqaror suv va yer boshqaruvi.
Tizimli   yondashuv   birgalikda   rejalashtirish   va   ko'p   tarmoqli   tadqiqotlarga
asoslanadi,   innovatsion   platformalar,   ko'p   manfaatdor   tomonlar   dialoglari   va
prognoz mexanizmlaridan foydalangan holda bir qator aralashuvlar, texnologiyalar
va tadqiqot usullarini sinab ko'rish va kengaytirish uchun yakuniy foydalanuvchilar
va   benefitsiarlarni   faol   jalb   qiladi.   tadqiqot,   siyosat,   rivojlanish   va   fuqarolik
jamiyati   sektorlaridagi   hamkorlarni   o'z   ichiga   oladi.   Shu   sababli,   klaster   faoliyati
(n-2 daraja) va kichik faoliyat (n-3 daraja) turli bosqichlarda amalga oshiriladi: (1)
kashfiyot,   (2)   kontseptsiyani   isbotlash,   (3)   uchuvchi   va   (4)   masshtabni 23kengaytirish.   IRT   va   Drylands   CRP   ga   jalb   qilingan   mahalliy   hamkorlar
ishtirokchi   va   inklyuziv   tadqiqot   rejalashtirish   va   amalga   oshirishni   qo'llab-
quvvatladilar,   shu   bilan   birga   ko'p   manfaatdor   tomonlar   vakilligiga   asoslangan
tizimli   yondashuv   muvofiq   qaror   qabul   qilishga   asoslanadi.   Kelishilgan
strategiyaga   muvofiq,   bo'shliqlar   tahlili   Drylands   CRP   o'zgarishlar   nazariyasini
hisobga   olgan   holda   keng   qamrovli   chora-tadbirlar   to'plamini   hal   qilish   kerak
bo'lgan   joylarni   aniqlaydi.   Biroq,   bu   bo'shliqlarni   tahlil   qilish   bir   martalik   vosita
emas, balki Markaziy Osiyoda monitoring va baholash amaliyotda qo'llaniladigan
uzluksiz   mexanizmdir.   U   to'rtta   asosiy   ustunga   asoslanadi:   (i)   ko'p   manfaatdor
tomonlar   o'rtasidagi   muloqot,   (ii)   ma'lumotlarni   boshqarish,   (iii)   innovatsion
platforma va (iv) prognoz. To'rt komponentning barchasi bir-biri bilan bog'langan
va   bir-biri   bilan   chambarchas   bog'liq   bo'lib,   samaradorlik,   samaradorlik,
dolzarblik, barqarorlik va mintaqadagi barqarorlik va farovonlikni oshirishga ta'sir
qiladi.   Ushbu   tushunchani   hisobga   olgan   holda,   IRT   joriy   va   rejalashtirilgan
tadbirlar   tizimli   yondashuvni   ta'minlash   uchun   bo'shliqlarni   tahlil   qilish   orqali
aniqlanishi  kerak bo'lgan tadbirlar  asta-sekin innovatsiyalar  qobiliyatiga (IDO 5 -
(n-1-daraja)   fermerlar   va   uy   xo'jaliklarining),   IDO   4   -   (n-1-darajali)   tabiiy
resurslarni   barqaror   boshqarish   tizimini   qo'llash   va   qo'llash,   bu   ayollar   va
bolalar/uy   xo'jaliklari   yil   davomida   ko'proq   miqdorda   va   xilma-xil   oziq-ovqat
manbalaridan   foydalanish   imkoniyatini   ta'minlaydi   (IDO   3   -   (n-1)   -Daraja).
Ta'riflangan   yondashuv   Markaziy   Osiyodagi   o'ziga   xos   landshaft,   agroekologik,
ijtimoiy-iqtisodiy,   madaniy   va   tarixiy   sharoitlari   bilan   Markaziy   Osiyodagi   CRP
Dryland   tizimlarida   gender   tengligini   mustahkamlashni   hisobga   oladi.   Bularga
sovet markazlashgan rejali iqtisodiyot merosi va uning bozor iqtisodiyotiga o tishi;ʻ
hozirgi   vaqtda   yuqori   mehnat   migratsiyasi;   oziq-ovqat   va   oziq-ovqat
xavfsizligining   yer   va   suvdan   foydalanishga   yuqori   darajada   bog'liqligi;   turmush
va   ishlab   chiqarish   tizimlarining   xilma-xilligi,   madaniy   jihatlari.   Shu   sababli,
gender   imkoniyatlarini   kengaytirish   (IDO   5   –   (n-1-daraja)   n-2   dan   n-
darajalarigacha   bo'lgan   ta'sir   yo'lining   barcha   darajalarida   kesishuvchi   masala
hisoblanadi,   ya'ni.   chidamlilikni   oshirish   orqali   zaiflikni   kamaytirish   va   xavfni 24boshqarish   (IDO1)   )   va   yanada   samarali,   daromadli   va   diversifikatsiyalangan
tizimlar uchun Barqaror intensivlashtirish (IDO2).
Ushbu   ko'p   manfaatdor   tomonlar,   ko'p   institutsional   jarayon,   boshqa
rivojlanish   tashabbuslari   va   birgalikdagi   sa'y-harakatlari,   siyosat/hukumat
institutlarining   faol   hamkorligi,   milliy   va   mintaqaviy   tashkiliy   va   tematik
tarmoqlarning xilma-xilligi, CGIAR va CGIAR bo'lmagan markazlar, o'zgarishlar
jarayonida boshqa CRPlar.   Tizim darajasi natijalariga (SRF) hissa qo'shadi, ya'ni: 
1.Qishloqlarda qashshoqlikni kamaytirish; 
2.Oziq-ovqat xavfsizligini oshirish; 
3.Insonning ovqatlanishi va salomatligini yaxshilash; 
4.Tabiiy resurslarni barqaror boshqarish. 252.2. Farg’ona viloyati qishloq xo’jaligida chorvachilikning ahamiyati.
Farg‘ona   viloyati   tumanlarida   fermer   xo‘jaliklarining   ekin   maydonlari   bir-
biridan   farq   qilar   edi.   Har   bir   tuman   yoki   viloyat   muayyan   turdagi   mahsulot
yetishtirishga   ixtisoslashgan.   Masalan,   Oltiariq   tumani   ertalabki   bodring,   kuzda
uzum   va   turp,   Quva   tumani   anor   va   nok,   Toshloq   tumani   pomidor,   bulg‘or
qalampiri,   Buvayda   tumani   anjir   va   devzira   sholi,   Farg‘ona,   Rishton,   Beshariq
tumanlari   o‘rik   yetishtirishga   ixtisoslashgan.   Bu   ixtisoslik   yillar   davomida   bir
qancha omillar ta'sirida yuzaga kelgan. Masalan, shu hududda yashovchi aholining
mentaliteti,   tabiiy   iqlimi,   tuproq   sharoitini   kiritish   mumkin.   Buni   yuzlab   yillar
davomida   takrorlanib   kelayotgan   asosiy   sabablardan   biri   deb   hisoblash   mumkin,
shuning   uchun   ham   yillar   davomida   tabiiy   iqlim   sharoiti   tufayli   ma’lum   turdagi
ekinlarni yetishtirish tajribasi va an’analari shakllangan va shakllangan. Farg‘ona,
Qo‘qon,   Marg‘ilon   va   viloyatning   boshqa   tumanlari   fermer   xo‘jaliklarida   asosan
sabzavot,   rezavor   meva,   kartoshka   yetishtiriladi.   Mustaqillik   yillarida   Oltiariq
tumanida   jami   ekin   maydonlarining   qariyb   85   foizi,   Farg‘ona   va   O‘zbekiston
tumanlarida fermer xo‘jaliklari va ekin maydonlarining 66 foizi, Oxunboboyev va
Toshloq   tumanlari   dehqon   xo‘jaliklari   55   foiz   ekin   maydonlarida   sabzavot
yetishtirilmoqda.   So‘x   tumani   dehqonlari   o‘z   tomorqasida   kartoshka   va   sholi
yetishtirmoqda.   Quvasoylik   dehqonlar   ekin   maydonlarining   80-90   foizini   olma,
olxa,   olxo‘ri,   nok,   shaftoli   va   boshqa   mevali   daraxtlarga   ega.   Dang‘ara   va
Yozyovon tumanlari dehqonlari poliz, tarvuz, sholi, yong‘oq va boshqa sabzavotlar
yetishtirsa,   Buvayda,   Bag‘dod   va   Rishton   tumanlari   fermerlari   sholi,   o‘rik,   anjir
murabbosi, yong‘oq, supurgi yetishtirmoqda. Aytish joizki, istiqlol yillarida fermer
xo‘jaliklarida   yerga   va   uning   mahsulotiga   egalik   tuyg‘usi   kuchayib   borayotgani,
shu  asosda   mavjud  tomorqadan  yanada   samarali  foydalanishga   intilishi   natijasida
hosildorlik muttasil oshib bormoqda.
So‘nggi yillarda viloyatda ko‘plab turdagi oziq-ovqat mahsulotlari iste’moli
ortib   bormoqda.   Buning   asosiy   sababi   paxta   yakkahokimligining   bekor   qilinishi,
qishloq   xo‘jaligining   boshqa   turlarini   yetishtirishga   e’tiborning   kuchayishi   edi.
1998-yilga kelib respublikada qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining 60,3 foizi fermer 26xo‘jaliklari   hissasiga   to‘g‘ri   keldi,   qishloq   xo‘jaligi   mahsulotlarining   35,7   foizi
fermer   xo‘jaliklarida   yetishtirildi.   Shu   bilan   birga,   1991-2004-yillarda   qishloq
xo‘jaligida   asosiy   oziq-ovqat   mahsulotlarini   ishlab   chiqarishning   barqarorligi
fermer xo‘jaliklarida mahsulot yetishtirishning ko‘payishi hisobiga saqlanib qoldi.
Xususan,   1991-2004-yillarda   kartoshka   hosildorligi   qariyb   ikki   barobar,   sabzavot
yetishtirish   117   foiz,   poliz   ekinlari   hosildorligi   135   foizga   oshdi.   Bunday
mahsuldorlik   fermerlarda   mulk,   yer,   yetishtirayotgan   mahsulotga   nisbatan   egalik
hissi va ishonchining oshishiga, shu asosda mehnatga munosabatining o‘zgarishiga
olib   keldi.   Shuningdek,   viloyatning   ayrim   tumanlarida   dehqonlar   bir   necha   yuz
yillik tajribadan foydalangan holda yerni dehqonchilik qilib, undan foydalanishga
muvaffaq bo‘ldi [1]. Masalan, dehqonlar 10 gektar ekin maydoniga 15-30 sm dan
15-20   tonna   mahalliy   o‘g‘it   sepmoqda.   chuqur   ko'milgan   va   erta   bahorda
haydalgan.   Orasini   2   m.   shuning   uchun   ariq   olib,   uning   ikki   tomoniga   chirindili
qozonlarda   bodring   eking.   Dastlabki   bosqichlarda   polietilen   plyonkalar   o'raladi.
Ko'chatlardan 25-30 sm filmlar. yuqorida bo'ladi. Agrotexnik tadbirlar va sug'orish
tizimi   ob-havo   sharoiti   va   ko'chat   navlariga   qarab   amalga   oshiriladi.   Ular   aprel
oyining   oxiriga   borib,   birinchi   hosilni   olishadi.   Ular   har   2-3   kunda   hosildorlikka
erishib,   hosildorlikni   6-7   tonnaga   yetkazmoqda.   Dehqonlar   makkajo‘xorini   qator
orasiga   5-maydan   kechiktirmay,   bodring   ko‘chatlari   gullagan   paytda   ekishadi.
Dastlabki  bosqichlarda  makkajo'xori  o'sishi  20-30 kun ichida  25-30 sm  ni  tashkil
qiladi   va   bodring   ko'chatlarining   o'sishiga   to'sqinlik   qilmaydi,   ular   ancha   katta
bo'lib   qoladi.   Makkajo'xori   hosili   iyul   oyining   oxirida   yig'ib   olinadi.   Avgust
oyining   o‘ninchi   kunigacha   makkajo‘xori   poyasidan   tozalangan   maydonlar
shudgorlanadi,   jo‘yaklari   olib   tashlanadi,   so‘ngra   sug‘oriladi.   Turp   jo'yaklarning
ikki   tomoniga   ekilgan.   Unib   chiqqan   ko'chatlar   orasidagi   masofa   15-20   sm,   ular
noyabrgacha  shakllanadi.  Turp ko'chatlari   paydo  bo'lishi   bilan  fermerlar  jo'yaklar
ustiga   ikki   qator   sabzi   urug'ini   ekishadi.   Sabzi   va   turp   bir   vaqtning   o'zida
pishiriladi.   Shuningdek,   dehqonlar   o‘z   uylari   va   tomorqalari   atrofiga   turli   mevali
daraxt   ko‘chatlarini   ekishadi.   Shuning   uchun   u   Farg‘ona   viloyatida   meva-
sabzavotchilikda o‘z o‘rnini topdi. Buni quyidagi ma’lumotlardan ko‘rish mumkin. 27Umuman   olganda,   Farg‘ona   vodiysi   dehqonlari   mehnati   bilan   nom
qozonganini   alohida   ta’kidlash   kerak.   Masalan,   Farg‘ona   viloyatining   Oltiariq
tumanidan   A.Mirzajonov   yirik   daraxtga   AQSH,   Yevropa,   Uzoq   Sharq,   Xitoy,
Koreyadan   kelgan   18   turdagi   dukkakli   o‘simliklar   ekdi.   5   gektar   yer   maydoniga
turli  mevali ko‘chatlar ekdi  [3].   Farg‘ona viloyati  Dang‘ara tumanidagi  “Dangara
agro tomat” mas’uliyati cheklangan jamiyatiga qarashli issiqxonada jahon bozorida
xaridorgir   Gollandiya   va   Germaniyadan   keltirilgan   qizil,   sariq   va   qora
pomidorlarni   yetishtirish   yo‘lga   qo‘yildi.   Natijada   birgina   2019   yilning   fevral
oyida   110   ming   dollarlik   pomidor   eksport   qilindi.   Farg‘ona   viloyatidan
Rossiyaning   Volga   va   Ural   o‘lkalariga   qishloq   xo‘jaligi   mahsulotlari   eksport
qilinardi.
2018 yilning yanvar-dekabr oylarida birgina Beshariq tumanida (2.2.1-ilova)
barcha   toifadagi   xo‘jaliklar   tomonidan   48   ming   802   tonna   sabzavot,   barcha
toifadagi   fermer   xo‘jaliklari   tomonidan   18   ming   896   tonna   meva   va   rezavorlar,
barcha   toifadagi   fermer   xo‘jaliklari   tomonidan   18   ming   883   tonna   kartoshka,
barcha toifadagi xo‘jaliklar tomonidan 4472 tonna poliz mahsulotlari yetishtirildi.
toifalar Barcha toifadagi xo‘jaliklarda uzumning umumiy soni 1495 tonnani tashkil
etdi   [7].   2019   yilning   yanvar-mart   oylarida   tumanda   faoliyat   yuritayotgan   fermer
xo‘jaliklari   soni   1345   tani   tashkil   etadi.   Xususan,   paxta   va   g‘allachilikda   422   ta,
bog‘dorchilik   va   uzumchilikda   730   ta,   chorvachilikda   22   ta,   baliqchilikda   58   ta,
sabzavot va polizchilikda 27 ta, sabzavotchilikda 85 ta.   boshqa hududlar.
Iste'mol   qilinadigan   go'shtning   100   foizdan   ko'prog'i   chorvachilik   uchun
ishlatiladigan   qoramoldan   ko'proq   edi.   Shunday   qilib,   Farg‘ona   viloyatida
qoramolning asosiy qismi go‘sht yetishtirishga yo‘naltirilganligi sababli, faqat 3,4
foizi   podada   qoldi.   Bu   turdagi   chorva   uchun   asosiy   ozuqa   sug'oriladigan
dehqonchilik mahsulotlari bo'lib, 1940 yilda yetishtirilgan ozuqa yetarli emas edi.
1940 yilda davlat go'shtni ko'paytirdi, chunki davlat foydalanishga topshirilmagan
xo'jaliklarga   go'sht   topshirishga   majbur   edi   va   iste'mol   uchun   ishlab   chiqarilgan
go'shtning katta qismini davlatga topshirilgan go'sht tashkil etdi. Viloyatda har xil
turdagi chorva mollari mavjudligiga qaramay, yosh chorva mollarini ko'paytirishga 28alohida e'tibor qaratilmoqda. 1940 yil kolxoz podalarida urg'ochi hayvonlardan 100
ta buzoq - 63,1 ming bosh, qo'zilar - 45,8 ming bosh, yamoqlar soni  - 71,3 ming
bosh   tug'ilgan.   Ammo   viloyat   kolxozlarida   ularning   podalarini   tiklash   rejalari
bajarilmadi.1940-yil sentabrda O zSSR MK va KP(b) 56,1 ming bosh qoramol vaʻ
95   ming   bosh   qo y   va   mol   sotib   olish   to g risida   qaror   qabul   qildi.   echkilar.	
ʻ ʻ ʻ
Mazkur qarorda bu boradagi kamchiliklar atroflicha muhokama qilindi. Ta'kidlash
joizki,   qisqa   vaqt   ichida   chorva   mollarini   tezlik   bilan   sotib   olishda   o'ziga   xos
kamchiliklar mavjud edi. Birinchidan, qisqa vaqt ichida sotib olingan PETni tibbiy
ko'rikdan o'tkazish mumkin emas edi. Ikkinchidan, zudlik bilan sotib olayotganda,
uy   hayvonining   sifatiga   e'tibor   berilmadi.   Rejani   bu   tarzda   bajarishda
qoramollarning   jinsi   va   yosh   tarkibiga   e'tibor   berilmagan,   ayniqsa   qoramol   sotib
olishda   shu   jihatlarga   e'tibor   qaratish   lozim.[   O'zbekiston   Respublikasi   Markaziy
davlat   arxivi.   90-   zahira,   8-list,   1717-ish.   6-varaq]   Natijada,   sotib   olingan
qoramolning   1/3   qismini   1   yoshgacha   bo lgan   buzoqlar   tashkil   etgan   bo lib,	
ʻ ʻ
ularning   tarkibida   ham   po stloqlar   ko pchilikni   tashkil   qilgan:   Bunday   xarid	
ʻ ʻ
natijasida ayrim kolxozlar. faqat 1942 yil oxirida sigirlarning minimal soniga ega
bo'ladi,   ya'ni   ular   davlat   sut   rejasini   60   foizga   ham   bajara   olmaydi.   Kolxozlar
tomonidan   kolxoz   sotib   olish   rejasining   bajarilmasligi   ham   qishloq   xo'jaligi
kreditining   etarli   darajada   ta'minlanmaganligiga   sabab   bo'ldi.   Qo y   va   echki	
ʻ
yetishtirish   rejasi   faqat   Qoraqalpog iston   ASSR   tomonidan   bajarilgan.   Xususan,	
ʻ
Farg‘ona   va   Xorazm   viloyatlari   bu   boradagi   rejani   bajarishda   orqada   qolib,
ulardagi   qoramollar   tug‘ilishining   pastligi,   shuningdek,   katta  qoramollar   kamayib
borayotgani  bilan bog‘liq edi. Zootexnika ishlari ham qoniqarsiz holatda edi. Shu
sababli   Respublika   kolxozlarida   qo‘ychilik   va   echkichilik   bilan   bog‘liq   holda
qoramol boqish katta qiziqish bilan qaralmagan.
1940   yil   yanvar   168   ta   kolxozlar   har   birida   35   dan   ortiq   sigaret   bor   edi,
ammo ularning soni ¼ qismga qisqardi. Masalan, 1939 yilda Respublikamizning 3
ta   viloyatida   (Toshkent,   Farg’ona   va   Samarqand)   qoramol   iste’moli   27,9   ming
boshni tashkil etib, shundan 11 ming qoramol yoki 39,4 foizi davlatga topshirildi.
1940-yilda bu uch viloyatda bu ko‘rsatkich 43,5 ming boshga yetdi, shundan 23,8 29ming   qoramol   yoki   66,2   foizi   davlatga   topshirildi.   Kolxoz   davlatga   go'sht
topshirishni asosan qoramol hisobiga amalga oshirishga harakat qildi. Qo‘ylarning
bir   kilogramm   tirik  vaznining bozor  bahosi   qoramolnikidan  30-40  foizga  qimmat
ekan. Shuning uchun bir qator kolxozlar davlatga qoramol topshirib, bozorda qo yʻ
sotib,   o rniga   bozordan   qoramol   sotib   olib,   davlatga   go sht   o tkazdilar.   Natijada	
ʻ ʻ ʻ
1940   yilda   davlatga   chorva   mollarini   topshirishda   ayrim   viloyatlarda,   jumladan
Farg‘ona viloyatida qoramol 96,3 foizni tashkil  etgan. Respublikamizning boshqa
viloyatlarida   ham   bunday   holatni   ko‘rish   mumkin   edi.   1940   yilda   qo'y   va
echkilarning   davlatga   topshirishdagi   hissasining   kamayishi   qo'ylarga   berilgan
imtiyozlarning bekor qilinishiga ham salbiy ta'sir ko'rsatdi. 1940-yillarda davlatga
chorva mollari 1939 yilga nisbatan sezilarli darajada ko paydi, birinchidan, go sht	
ʻ ʻ
rejasi   ko paytirildi,   ikkinchidan,   boshqa   soliqlar   ham   chorva   mollari   bilan	
ʻ
almashtirildi.   [O zbekiston   Respublikasi   Markaziy   davlat   arxivi.   90-stok,   8-list,	
ʻ
1717-ish.   6-varaq]   SSSR   XKS   Iqtisodiy   Kengashining   o rtacha   vazndan   past	
ʻ
bo lgan   qoramollarni   qabul   qilishni   taqiqlash   to g risidagi   qarori   kolxozchilarga	
ʻ ʻ ʻ
hech   qanday  aloqasi   bo lmagan   kolxozlarga  tegishli   edi.   Kolxozchilar   tomonidan	
ʻ
topshirilgan   uy   hayvonining   vazni   odatda   talabga   javob   bermadi.   O'rtacha
og'irlikdagi   past   vaznli   uy   hayvonlari   umumiy   topshirilgan   uy   hayvonlariga
nisbatan   (tirik   vazniga   ko'ra)   quyidagicha   edi:   Kolxozchilar   ishonib   topshirgan
qoramollarning   kam   vaznli   bo'lishining   asosiy   sababi   ozuqa   moddalarining
etishmasligi   edi.   Kolxozlarda   chorvachilik   fermalarini   tashkil   etish   ishlari   1939-
yilda,   1940-yilda   olib   borilib,   ularni   mustahkamlashga   e tibor   qaratildi.   Ammo	
ʼ
1940   yilda   yana   yangi   chorvachilik   fermalarini   yaratish   davom   etdi.   1941   yil   1
yanvarda har bir kolxozda 2,4 birlik chorva mollari to'g'ri keldi. 1940 yilda 2 va 3
kolxozlar   soni   ko'paydi.   Kolxozlar   SSSR   XKS   va   VKP   (b)   MKning   1939   yil   8
iyuldagi   qarorini   to liq   bajarmadi,   kolxozlarning   uchdan   biriga   yaqini   bu   qarorni	
ʻ
bajardi,   kolxozlarning   20   foizi   umuman   fermer   xo jaligiga   ega   emas   edi,   bu	
ʻ
kolxozlarda chorvachilikning bir turi bilan boqiladigan qoramol bilan ta'minlashga
ham   yo'l   qo'ymaydi.   QQ   ASSR   podalarni   chorva   mollari   bilan   ta'minlashda   eng
yaxshi   natijalarga   erishdi,   bu   erda   kolxozlarning   deyarli   yarmida   urg'ochi 30qoramollar   minimal   bo'lgan   2   va   3   ta   fermer   xo'jaliklari   tashkil   etilgan.   Sigirlar
soni, xususan, O'zbekistonning KKP chorvachilik fermalarida yetishmas edi. 1940-
yilda   Respublika   kolxozlarida   jami   43,9   ming   sigir   bo'lgan,   shundan   16,6   ming
sigir   belgilangan   minimumni   bajargan   kolxozlar   hisobiga   tushgan   bo'lar   edi.
Shunday   qilib,   kolxozlarda   jami   27,3   ming   sigir   belgilangan   minimumdan   past
bo'lgan. SSSRdagi 90,8 ming bosh sigirning 60 foizi O‘zbekiston hissasiga to‘g‘ri
keldi,   shundan   5,6   ming   bosh   sigir   rejani   bajargan   kolxozlarda   edi[O‘zbekiston
Respublikasi   Markaziy   davlat   arxivi   837-fond,   32-ro‘yxat,   2331-   ish.   8-varaq]
Xulosa   qilib   aytganda,   Farg‘ona   viloyatida   XX   asrning   30-40-yillarida
chorvachilik sohasida olib borilgan siyosat uning ahvoliga o‘z ta’sirini ko‘rsatmay
qolmadi.   Shu   munosabat   bilan   ushbu   mavzu   bo'yicha   chuqur   ilmiy   tadqiqot   olib
borish maqsadga muvofiqdir. 31XULOSA
Xulosa   qilib   aytish   mumkinki,   Farg‘ona   viloyatida   urug‘ga   talab   yuqori
tumanlar   ham   bor.   2010-yilda   sabzavotchilikda   urug‘larga   eng   yuqori   talab
Oltiariq tumanida -19,8 foiz, Rishton tumanida -12,1 foiz, Toshloq tumanida -8,5
foizga teng bo‘ldi. Poliz ekinlarining ulushi Yozyovon tumanida 30,1 foiz, Quvada
28,4   foizni   tashkil   etdi.   Meva   ko‘chatlariga   talab   Quvasoyda   6,4   foiz,   Beshariq
tumanida   6,4   foiz,   Oxunboboev   tumanida   6,4   foiz,   Rishton   tumanida   6,4   foiz,
Toshloq tumanida 7,5 foiz, Uchko‘prik tumanida 7,5 foiz, Farg‘ona tumanida 8,6
foizni   tashkil   etadi.   qaysi   katta.   Uzumzorlarni   kengaytirish   va   yangi   navlar
yetishtirish   Oxunboboyev   tumanida   14,8   foiz,   Oltiariq   tumanida   12,0   foiz,
Farg‘ona tumanida 10,2 foizni  tashkil  etdi. 2010-yilda Farg‘ona viloyatiga meva-
sabzavot   mahsulotlari   yetishtirish   uchun   zarur   bo‘lgan   urug‘lik,   ko‘chat,   mineral
o‘g‘it   va   boshqa   resurslar   yetkazib   beruvchi   tashkilotlar   tuman   va   shaharlardagi
mavjud   72   do‘kon   orqali   qabul   qilindi.   Umuman   olganda,   qishloq   xo‘jaligining
uzoq tarixiy taraqqiyotida tajriba to‘plagan Farg‘ona viloyatida 2007-2010 yillarda
aholi   jon   boshiga   40,8   kg.   kartoshka   (respublika   ko rsatkichidan   0,3   kg   ko p),ʻ ʻ
114,6 kg. sabzavotlar (respublika o rtacha ko rsatkichidan 48,7 kg kam), 55,7 kg.	
ʻ ʻ
meva   (respublika   ko rsatkichidan   12,5   kg   ko p),   16,0   kg   uzum   (respublika	
ʻ ʻ
ko rsatkichidan 15,3% kam) yetishtirildi. Bu Farg‘ona vodiysi viloyatiga nisbatan	
ʻ
ancha past bo‘lib, u yerda kartoshka (Andijon viloyatiga nisbatan 0,5 kg ko‘p) va
meva   (Namangan   viloyatiga   nisbatan   18,6   kg   ko‘p)   bo‘yicha   o‘rtacha   uzum
yetishtirish   bo‘yicha   yuqori   o‘rinni   egallagan.   Yuqorida   ta’kidlanganidek,   fermer
xo‘jaliklari qishloq xo‘jaligining yetakchi bo‘g‘ini sifatida fermerlikning samarali
shakli   ekanligini   tobora   ko‘proq   namoyon   etmoqda.   Fermer   xo‘jaliklari   sonining
ko‘payishi   ularning   moddiy-texnika   resurslari   bilan   o‘z   vaqtida   ta’minlanganlik
holatiga ham bog‘liq edi.
Farg ona   viloyatining   shimoliy   qismini   Qoraqalpoq   va   Yozyovon   dashtlari	
ʻ
egallagan,   janubdan   Olay   tizmasining   irmog i   bilan   chegaralangan.   Farg‘ona	
ʻ
viloyati   yuqori   seysmik   zona   hisoblanadi.   Iqlimi   kontinental,   qishi   yumshoq,
ba zan   juda   sovuq.   Yanvarning   o rtacha   temperaturasi   3,2,   iyulniki   28.   Eng   past	
ʼ ʻ 32harorat   27,9.   Maksimal   harorat   42.   Vodiy   g arbida   esayotgan   kuchli   “Qo qonʻ ʻ
shamoli”   iqlimga   salbiy   ta sir   ko rsatadi.   Janubi-sharqda   yozgi   shamol   esadi.	
ʼ ʻ
Yillik   yog in   miqdori   g arbda   (Qo qon   atrofida)   100   mm   dan   sharqda   170   mm	
ʻ ʻ ʻ
gacha,   tog   yon   bag irlarida   270   mm   gacha,   asosan   bahorda.   Vegetatsiya   davri
ʻ ʻ
210-240   kun.   Viloyatning   shimoliy-g arbiy   chegarasidan   Sirdaryo   oqib   o tadi.	
ʻ ʻ
Oloy   tizmasidan   Isfara,   So x,   Shohimardon,   Isfayramsoy   boshlanadi.   Daryolar	
ʻ
muz   va   qor   bilan   to'yingan.   Asosan   bo z   tuproqlar   va   o tloqi-botqoq   tuproqlar,	
ʻ ʻ
adirlarda   ko proq   och   va   tipik   bo z   tuproqlar,   Sirdaryo   terrasalarida   allyuvial-	
ʻ ʻ
o tloq   tuproqlar,   viloyatning   shimoliy   qismida   qumloq   va   sho r   o tloqlar   bor.	
ʻ ʻ ʻ
Markaziy  Farg ona  sho r   botqoqlarida  turli   sho rxoklar   o sadi.  Daryo  vodiylarida	
ʻ ʻ ʻ ʻ
vohalarda   terak,   tut,   shifer,   keng   bargli   o rmonlar,   qarag ay   o rmonlari   bor.	
ʻ ʻ ʻ
Sirdaryo   to qay   o rmonlarida   yovvoyi   hayvonlardan   bo ri,   tulki,   bo ri,   quyon,	
ʻ ʻ ʻ ʻ
bo rsiq,   jayragi   bor.   Ko'plab   qushlar   va   sudraluvchilar   mavjud.   Suv   havzalarida	
ʻ
marinka,   usach,   sazan,   amur,   amur   kabi   baliqlar   uchraydi.   Farg‘ona   viloyati
O‘zbekistonning   qadimiy   madaniyat   markazlaridan   biridir.   Hududdan   topilgan
tosh   davriga   oid   manzilgohlar   va   qoyalarning   suratlari,   tosh   qurollari   vodiyda
qadimdan   odamlar   yashab   kelganidan   dalolat   beradi.   Viloyat   arxeologik
yodgorliklarini o rganishda Katta Farg ona kanalini qazish ishlari muhim ahamiyat	
ʻ ʻ
kasb etdi. Kanalni qazish jarayonida bronza davri, quldorlik va yer egalik davriga
oid yodgorliklar topilib, o rganilgan. Quva shahridan miloddan avvalgi V asr va ilk	
ʻ
o rta   asrlarga   oid   topilmalar   yaxshi   o rganilgan.   10—11-asrlarga   oid   tarixiy	
ʻ ʻ
manbalarda bu shahar obodligi va hajmi jihatidan vodiyda Axsikatdan keyingi eng
yirik shahar bo lganligi qayd etilgan. Arxeologik materiallar Marg‘ilon shahrining	
ʻ
10-asrda   yirik   qishloq   bo‘lib,   11-12-asrlarda   qishloq   qiyofasini   olganligini
isbotlaydi.   Chust   madaniyatining   o troq   dehqonchilik   va   chorvachilik   bilan	
ʻ
shug ullangan   manzilgohlaridan   topilgan   yodgorliklar   Farg ona   vodiysini	
ʻ ʻ
o rganishda   muhim   ahamiyatga   ega.   Arxeologik   qazishmalar   shuni   ko‘rsatadiki,	
ʻ
Farg‘ona   viloyatida   qadimdan   odamlar   yashab,   ovchilik,   dehqonchilik,
chorvachilik   bilan   shug‘ullangan,   insoniyat   jamiyatining   keyingi   bosqichlarida
madaniyat   rivojlana   boshlagan.   O‘zining   maftunkor   tabiati,   betakror   go‘zalligi 33bilan   barchani   maftun   etib   kelayotgan   Farg‘onaning   o‘tmishi   azaliy.   Bu   sirli
joyning   “Farg‘ona”   deb   nomlanishi   sabablari   tarixiy   manbalarda   turlicha   bayon
etilgan. Olimlar “Farg ona” so zining ilk o rta asrlarda so g d yozuvida “Pargana”,ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
“Pragana”   va   hind-sanskrit   tilida   “kichik   mintaqa”   shakllarida   yozilganligini
ta kidladilar;   fors   tilida   "tog'lar   orasidagi   vodiy",   "yopiq   vodiy"   degan   ma'noni	
ʼ
anglatadi.   Miloddan   avvalgi   2-asrda   “Dovon”,   ilk   o rta   asrlarda   esa   “Bohan”,	
ʻ
“Bohanna”   deb   atalgan.   Farg‘ona   tarixi   miloddan   avvalgi   III-II   ming   yilliklarga
to‘g‘ri   keladi.   Bu   zamin   aholisi   azaldan   Uzoq   Sharq,   Janubiy   va   Markaziy
Osiyoning   boshqa   xalqlari   bilan   yaqin   madaniy   aloqada   bo‘lib   kelgan.   Bunga
viloyatda juda ko p uchraydigan “Andronov madaniyati” (miloddan avvalgi  III-II	
ʻ
ming   yilliklar)   yodgorliklari   yoki   So x   tumanidan   topilgan   “Ikki   boshli   ilon”	
ʻ
tumorini   misol   qilib   keltirish   mumkin.   Bu   davrlarga   oid   urush,   mehnat   qurollari,
uy-ro zg or   buyumlari   va   boshqa   buyumlar   O rta   Osiyoning   boshqa   hududlarida	
ʻ ʻ ʻ
topilgan   buyumlardan   farq   qiladi.   Buyuk   ipak   yo lining   ochilishi   bilan   Xitoy	
ʻ
madaniyatining   Farg ona   xalqlari   hayotiga   ta siri   sezila   boshlandi.   Bronza	
ʻ ʼ
derazalar, tangalar, shoyi  matolar, temir  qurollar  va  boshqalarning paydo bo lishi	
ʻ
bevosita   Buyuk   ipak   yo li   bilan   bog liq.   Aynan   Buyuk   Ipak   yo‘li   tufayli	
ʻ ʻ
eramizning   boshlarida   ot,   tuya   va   mayda   hayvonlarning   ko‘payishi,   qimmatbaho
metallarning   ko‘pligi,   shuningdek,   paxta,   uzum,   boshoqli   don   yetishtirish   haqida
ma’lumotlar   dunyo   bo‘ylab   tarqaldi.   .   Bu   davrdagi   shahar-qal'a   posyolkalarining
ko'pligi me'morchilik va shaharsozlik texnologiyasining rivojlanganligidan dalolat
beradi.   Ilk   o rta   asrlarda   Farg ona   O rta   Osiyo   bilan   Xitoyni   bog lovchi	
ʻ ʻ ʻ ʻ
ko priklardan   biriga   aylandi   va   bu   yerdagi   ijtimoiy-siyosiy   muhit   ham   bu   ikki	
ʻ
mintaqa  ta sirida   tez-tez   o zgarib  turdi.  Temuriylar  davrida  boshqa   sohalar  qatori	
ʼ ʻ
milliy hunarmandchilik ham yanada rivojlandi. Masalan,  Marg ilon shoyi  va ipak	
ʻ
mahsulotlari ishlab chiqarishga, Rishton kulolchilikka ixtisoslashgan. 34FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Payoz   Musayev,   Jahongir   Musayev   "O`zbekistonning   iqtisodiy   va   ijtimoiy
geografiyasi"  
"Sharq" nashriyoti Toshkent-2019
2. A.Soliyev ”O’zbekiston geografiyasi”. Toshkent univyyersiteti, 2014.
3. P.G'ulomov,   X.Vahobov,   P.Baratov,   M.Mamatqulov   Nomi:   O'rta   Osiyo   va.
O'zbekiston  tabiiy  geografiyasi
4. Karimov I. A., O zbekiston XXI asr bo sag asida: xavfsizlikka taxdid, barqarorlikʻ ʻ ʻ
shartlari   va   taraqqiyot   kafolatlari,   T.,   1997;   Bedrinsev   A.   K.,
Sovyyershenstvovaniye   tyyerritorialnoy   organizatsii   xozyaystva   soyuznoy
respubliki, T., 1987; Ekonomicheskoye rayonirovaniye O zbekistana [Pod. red. K.	
ʻ
N. Bedrinseva|, T., 1966.
5. P.Baratov ”O’zbekiston tabiiy geografiyasi.
6. "Administrative-territorial division of the Republic of Uzbekistan"     (in Uzbek). The
State Committee of the Republic of Uzbekistan on statistics.  July 2021.  
7. www.ziyonet.uz   
8. wikipedia.org   
9. https://bigenc.ru   
10. https://www.healthline.com        35ILOVALAR:
1.1.1-ilova. Farg’ona viloyati xaritasi.
1.2.1-ilova. Farg’ona vodiysi xaritasi. 362.1.1-ilova. Hisor-Oloy tog’ tizmasi.
2.2.1-ilova. Beshariq tumani xaritasi. 37MUNDARIJA
KIRISH ...................................................................................................................... 5
I BOB. FARG’ONA IQTISODIY RAYONI TASNIFI ............................................ 9
1.1. Farg’ona viloyati va uning iqtisodiy hayoti .................................................... 9
1.2. Farg’ona viloyati iqlimining qishloq xo’jaligiga ta’siri ................................ 14
II   BOB.   FARG’ONA   VILOYATI   CHORVACHILIK   TARMOQLARINING
RIVOJLANISHI ...................................................................................................... 20
2.1. Farg’ona viloyati chorvachilik xo’jaligi ........................................................ 20
2.2. Farg’ona viloyati qishloq xo’jaligida chorvachilikning ahamiyati. .............. 25
XULOSA ................................................................................................................. 31
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR: ................................................................ 34
ILOVALAR: ............................................................................................................ 35

Farg’ona iqtisodiy rayonining chorvachiligi

Купить
  • Похожие документы

  • Gvineya qoʻltigʻi qirgʻoqlarida joylashgan davlatlar iqtisodiyoti
  • Farg’ona iqtisodiy rayoni. Aholisi va mehnat resurslari
  • Indoneziya davlatiga umumiy iqtisodiy – geografik tavsif
  • Стандартлаштириш усуллари
  • O‘zbekiston sug‘urta bozorining nazariy va statistik asoslari

Подтвердить покупку

Да Нет

© Copyright 2019-2026. Created by Foreach.Soft

  • Инструкция по снятию с баланса
  • Контакты
  • Инструкция использования сайта
  • Инструкция загрузки документов
  • O'zbekcha