Farg’ona viloyati tabiiy resurslardan foydalanish - География - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	15000UZS
Размер	332.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	30 Сентябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	География

Farg’ona viloyati tabiiy resurslardan foydalanish

Купить

MAVZU: FARG‘ONA VILOYATI TABIIY RESURSLARDAN
FOYDALANISH
REJA:
KIRISH
I BOB FARG‘ONA VILOYATINING TABIIY SHAROITI VA AGROIQLIM
RESURSLARI
1.1 Farg’ona viloyatining geografik o’rni va chegaralari
1.2 Farg’ona viloyati tabiiy sharoiti
1.3 Farg’ona viloyatining mineral resurslari
II BOB FARG’ONA VILOYATI MINERAL RESURSLARI VA ULARDAN
OQILONA FOYDALANISH MASALALARI
2.1 Mineral resurslardan foydalanish va ularning iqtisodiy ahamiyati
2.2 Qishloq xo‘jaligi resurslaridan foydalanish
2.3 Farg’ona viloyatining mineral resurslaridan oqilona foydalanish masalalari va
istiqbollari
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
ILOVALAR
1

KIRISH
Tabiiy resurslar har qanday hududning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishida
asosiy o‘rin tutadi. Ularning mavjudligi va samarali foydalanilishi mintaqaning
qishloq xo‘jaligi, sanoat, transport va turizm kabi tarmoqlarining rivojlanishiga
ta’sir qiladi. Farg‘ona viloyati O‘zbekistonning eng zich aholi yashaydigan va
iqtisodiy jihatdan rivojlangan hududlaridan biri hisoblanadi. Viloyat tabiiy sharoiti
va resurslari bilan ajralib turadi, jumladan, unumdor tuproqlari, mo‘l yerosti
suvlari, qishloq xo‘jaligi uchun qulay agroiqlim sharoitlari va ba’zi mineral
resurslari mavjud. Ushbu omillar viloyat iqtisodiyotini barqaror rivojlantirish,
sanoat va qishloq xo‘jaligini kengaytirish imkonini beradi.
Hozirgi davrda tabiiy resurslardan foydalanish masalasi nafaqat iqtisodiy
taraqqiyot, balki ekologik barqarorlik bilan ham chambarchas bog‘liq. Nooqilona
foydalanish natijasida yer va suv resurslarining tanazzulga uchrashi, atrof-muhit
ifloslanishi va ekologik muammolar yuzaga kelmoqda. Shu sababli Farg‘ona
viloyatining tabiiy resurslarini o‘rganish, ulardan oqilona foydalanish va kelajak
istiqbollarini tahlil qilish bugungi kunda dolzarb masalalardan biri hisoblanadi.
Kurs ishining dolzarbligi. Farg‘ona viloyati tabiiy resurslarga boy bo‘lib,
hududning iqtisodiy-ijtimoiy rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi. Aholining tez
o‘sishi va ishlab chiqarish tarmoqlarining kengayishi natijasida tabiiy resurslardan
foydalanish hajmi ortib bormoqda. Shu bilan birga, tabiiy resurslarni muhofaza
qilish va ulardan samarali foydalanish muammosi ham dolzarb bo‘lib qolmoqda.
Shuningdek, viloyatda mavjud tabiiy resurslarning iqtisodiy jihatdan to‘g‘ri
boshqarilishi va ulardan oqilona foydalanish mintaqaning barqaror rivojlanishini
ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Ayni paytda, qishloq xo‘jaligi uchun
qulay sharoitlar mavjud bo‘lishiga qaramay, suv resurslarining taqchilligi va tuproq
degradatsiyasi kabi muammolar yuzaga kelmoqda. Shu sababli, tabiiy resurslardan
foydalanish jarayonida ularning ekologik barqarorligini ta’minlash ham katta
ahamiyatga ega.
3

Kurs ishining obyekti. Mazkur kurs ishining tadqiqot obyekti sifatida
Farg‘ona viloyatining tabiiy resurslari, jumladan, yer, suv va mineral resurslari
hamda ularning iqtisodiyotdagi roli o‘rganiladi.
Kurs ishining predmeti. Farg‘ona viloyatida mavjud tabiiy resurslardan
foydalanish jarayonlari, ularning samaradorligi va kelajakdagi rivojlanish
istiqbollari hisoblanadi.
Kurs ishining maqsadi – Farg‘ona viloyatining tabiiy resurslarini har
tomonlama o‘rganish, ularning iqtisodiyotdagi ahamiyatini tahlil qilish va oqilona
foydalanish yo‘nalishlarini aniqlashdir.
Kurs ishining vazifalar.
 Farg‘ona viloyatining geografik joylashuvi va tabiiy sharoitlarini o‘rganish;
 Viloyatning yer resurslari, agroiqlim sharoitlari va ularning qishloq
xo‘jaligiga ta’sirini tahlil qilish;
 Farg‘ona viloyatida mavjud mineral resurslar va ularning iqtisodiyotdagi
rolini o‘rganish;
 Qishloq xo‘jaligi va sanoat tarmoqlarida tabiiy resurslardan foydalanish
holatini tahlil qilish;
 Tabiiy resurslardan foydalanishda mavjud muammolarni aniqlash va
ularning oldini olish bo‘yicha ilmiy-amaliy tavsiyalar ishlab chiqish;
 Mineral resurslardan oqilona foydalanish va ekologik muammolarni hal
etish bo‘yicha istiqbolli yo‘nalishlarni aniqlash.
Tadqiqotning ilmiy-amaliy ahamiyati. Ushbu kurs ishi natijalari hududiy
iqtisodiyot, ekologiya va tabiiy resurslarni boshqarish sohalarida qo‘llanilishi
mumkin. Tadqiqotda ilgari surilgan tavsiyalar Farg‘ona viloyatida tabiiy
resurslardan yanada samarali foydalanish strategiyasini ishlab chiqishda yordam
beradi. Ayniqsa, qishloq xo‘jaligi, sanoat va atrof-muhit muhofazasi bilan bog‘liq
masalalar bo‘yicha ilmiy-amaliy tavsiyalar ishlab chiqish mumkin.
Shuningdek, kurs ishining natijalari quyidagi yo‘nalishlarda foydali
bo‘lishi mumkin:
4

Iqtisodiy sohada – tabiiy resurslardan oqilona foydalanish orqali viloyat
iqtisodiyotini yanada rivojlantirish;
Ekologik sohada – atrof-muhit muhofazasi va barqaror rivojlanish
tamoyillarini amalga oshirish;
Qishloq xo‘jaligida – yer va suv resurslaridan samarali foydalanish
usullarini ishlab chiqish;
Davlat boshqaruvi va hududiy rejalashtirishda – tabiiy resurslarni
boshqarish siyosatini shakllantirish.
Mazkur kurs ishi Farg‘ona viloyatining tabiiy resurslaridan foydalanish
sohasida ilmiy tadqiqotlarni kengaytirish va ulardan samarali foydalanish bo‘yicha
amaliy tavsiyalar ishlab chiqishda muhim ahamiyatga ega. Tadqiqot natijalari
mahalliy iqtisodiyot va ekologiya sohalarida tegishli chora-tadbirlarni ishlab
chiqish uchun ham muhim manba bo‘lishi mumkin.
5

I BOB FARG‘ONA VILOYATINING TABIIY SHAROITI VA AGROIQLIM
RESURSLARI
1.1 Farg’ona viloyatining geografik o’rni va chegaralari
O’zbekiston jannatmakon o’lka. Uning har bir hududi xushmanzara tabiati
bilan kishiga o’zgacha shukuh baxsh etadi. Ana shunday betakror tabiati bilan
yurtimizda alohida e’tirofga sazovor bo’lgan ya’ni “Sharq gavhari” hisoblanmish
Farg’ona viloyati o’zining geologik va morfologik tuzilishi, serqirra tog’lari, daryo
o’zanlarini hosil qilgan betakror manzarasi, turli relyef shakllari bilan boshqa
hududlardan ajralib turadi. Bu jihatlari har qanday tashrif buyurgan turistlarni va
sayyohlarni e’tiborini tortadi.
Ayniqsa, Farg’ona viloyatining xushmanzara tabiati, takrorlanmas iqlimi,
o’ziga xos bo’lgan relyef shakllari, daryo va soylari turizmini rivojlantirishning
keng imkoniyatlari ekanligidan dalolat beradi.
Farg’ona viloyati turistik jihatidan O’zbekiston gavhari sifatida ham
alohida e’tirof etiladi. Farg’ona viloyati Respublikamizning sharqida, Farg’ona
vodiysining janubida joylashgan bo’lib, shimolda - Namangan, Andijon viloyatlari,
janub va sharqdan - Qirg’iziston, g’arbda esa Tojikiston Respublikalari bilan
chegaradosh. Viloyatga vodiyning tekislik qismi, Oloy va Turkiston tizmalarining
tog’oldi hududlari kiradi. Uning umumiy maydoni 6.7 ming kv.kmga teng bo’lib,
respublika hududining 1.5% ini tashkil etadi.
Farg’ona viloyati hududida Oloy tizmasining Qatronboshi, Xaydarkon,
Nazar, Qizilgaza, Olmaliq, Ispisar, Belmazor; Turkiston tizmasining Kampirqoq,
Guzan, Burgan, Qizilsuv, Qulantog’, Suratboshi, Oqtosh, Qizilqiyoq kabi
tarmoqlarining yonbag’irlari joylashgan. Bu tog’larning balandligi 900-2800
mertga boradi. Farg’ona viloyati hududidagi eng baland nuqta So’x tumanidagi
Sariqqamish dodvonida (2817 m) joylashgan.
Farg'ona yer yuzasining tuzilishi nihoyatda xilma-xildir. Yer yuzasini bir
necha gipsometrik pog’onaga (zonaga) bo’lish mumkin. Uning shimoliy qismi
tekislik bo’lib, Sirdaryo oqib o’tadi. Farg’onaning shimoliy qismini Sirdaryoning
qayirlari, I, II va III terrasalari ishg’ol etgan bo’lib, baland terrasalar yuzasida
6

ancha yerlarni qum tepalari egallab yotibdi. Ularning balandligi 5-15 metrdan
oshmaydi. Bu yerda eng katta qum massivi Yozyavon va Qoraqalpoq cho’lidir.
Hozir qum tepalarining ko’pchiligi tekislanib, ekinzorlarga aylantirilgan. Hududni
o’rab olgan tog’ tizmalaridan bir qancha yirik daryolar boshlanib, ko’pchiligi
Sirdaryoga yetmasdan qurib qoladi. Ular o’zlarining quyi qismlarida katta-katta
yoyilmalarni hosil qiladi. Yoyilmalar bir-biri bilan tutashib, allyuvial-prolyuvial
tekisliklarni hosil qiladi.
Farg’ona viloyati geologik tuzilishi hududini tashkil etuvchi jinslarning
tarkibi murakkab va rang-barang bo’lib, tog’lar va qoyalar tasmasi shaklida turli
xil xususiyatga ega. Farg’ona viloyatining geologik tuzilishida har qanday
yoshdagi yotqiziqlar (paleozoydan to hozirgi to’rtlamchi davrgacha) ishtirok etadi.
Eng qadimgi paleozoy shakllanishlari baland tog’larda va baland tog’ etaklarida
paydo bo’ladi. Balandliklarning pasayishi bilan qadimgi jinslarning yosh
qatlamlarga o’zgarishi kuzatilmoqda. Paleozoy tizimi silur, devon, karbon va perm
shakllanishlari bilan ifodalanadi. Silur davri cho’kindilari Turkiston va Oloy
tizmalarida qayd etilgan va rang-barang litologik tarkibga ega bo’lib, bular
quyidagilarni o’z ichiga oladi:
- Ohaktosh qo’shilishi bilan Ordovikning gil slaneslari (qalinligi 800 m
gacha);
-quyi Silurning qum-slanes-ohaktosh qatlamlari (qalinligi 700m gacha);
qattiq joylashgan va metamorflashgan, intruziv jinslarning yorilishi bilan;
- Quyi Devon bazalt va kremniyli slaneslardan iborat (qalinligi 1500m
gacha);
- loy slanesli qatlamli ohaktoshlar (qalinligi 1000dan 5000m gacha).
Yotqiziqlar esa yorilib - yorilib ketgan.
Toshko’mir davri yotqiziqlari Devon tog’ jinslari topilgan joyda Xo’ja-
Baqirg’on-Isfara oqimi oralig’i, Isfara-So’x, Qatrantov tog’larida hamda O’sh
shahrining g’arbiy qismida joylashgan. Quyi karbon ohaktoshlarining umumiy
qalinligi g’arbdan - sharqqa qarab 800-3000 m. Filit slaneslari, shag’al, ohaktosh-
7

gil-slaneslari o’rta va yuqori karbonning qalinligi 400-2000 m gacha bo’lgan
bo’lib, Farg’onaning janubiy qismida joylashgan.
Viloyatining hududi yuqori seysmik zona hisoblanib, iqlimi kontinentaldir.
Yozi quruq va davomli issiq, qishi mo’tadil, birmuncha yumshoq, havo harorati
ancha barqaror. Bu uning o’ziga xos geografik joylashishiga bog’liqdir. U
Yevrosiyo materigining ichkarisida joylashganidan tashqari, hamma tomondan tog’
tizmalari bilan o’ralgan. Bu uning g’arbiy qismida joylashgan tekisliklarga
nisbatan iqlimning bir oz keskin kontinental bo’lmasligiga sababchi bo’lgan.
Farg’ona viloyati iqlimining shakllanishida g’arbdan kelayotgan havo
oqimlarining ahamiyati kattadir. Bu oqimlar bahor faslida tez-tez esib, ba’zan nam
havo keltirsa, ba’zan quruq havo keltiradi. Uning hududida kuchli shamollar
bo’ladi. “Qo’qon” shamoli o’lka hududida oktabrdan - martgacha kuchli esadi.
Uning tezligi sekundiga 25 metrga yetadi. Shamollar ayniqsa, qishda havo
haroratining sovib ketishi natijasida kuchayadi. Bundan tashqari viloyatda tog’-
vodiy va fyon shamollari ham tez-tez esib turadi. Bu shamollar natijasida viloyat
hududida joylashgan Yozyavon va Qoraqalpoq qumli cho’llarida o’zgacha relyef
shakllari ya’ni, qum barhanlari, tepaliklar, do’ngliklar yuzaga kelgan. Bu ham
o’zgacha manzara kasb etib, bir qarashda kishi e’tiborini tortadi. Shu bilan birga bu
joylarda insonlar tomonidan kuchli o’zgartirilgan va o’zlashtirilgan hududlar ham
talaygina.
Farg’ona viloyatining shimoliy qismini halqa shaklida adirlar o’rab olgan.
Ular yer yuzasining ikkinchi yuqori pog’onasini hosil qilgan. Bu pog’onada,
asosan, to’rtlamchi davrda yotqizilgan allyuvial-prolliyuvial yotqiziqlari keng
tarqalgan. Aynan mana shu adir mintaqasidagi hududlar yerlari juda serhosil,
unumdor bo’lib, mevali bog’lar juda katta maydonni egallagan. Bu esa turizm
rivojlanishi uchun keng yo’l ochish imkoniyatlaridan biridir.
Farg’ona viloyati tabiiy sharoiti jihatdan turizmning barcha ko’rinishlarini
o’zida mujassam etgan va uni turistlar, sayyohlar uchun taqdim etish imkoniyatiga
ham ega. 1

1
https://cyberleninka.ru/article/n/farg-ona-viloyatining-tabiiy-geografik-o-rni-va-uning-turizmdagi-ahamiyati
8

1.2 Farg’ona viloyati tabiiy sharoiti
Farg‘ona vodiysi Tyanshan va Hisor-Oloy tog‘ tizmalari orasida
joylashgan. Farg‘ona vodiysi bodom shaklida sharqdan g‘arbga 300 km ga
cho‘zilgan, o‘rtacha kengligi 80-100, eng kengaygan sharqiy qismi 150 km ga
boradi.
Farg‘ona vodiysining umumiy iqlim xususiyatlari uning geografik
joylashishi, tevarak-atrofning baland tog‘ tizmalari bilan o‘ralganligi, hududning
subtropik iqlim mintaqasining kontinental tipiga mansub ekanligi, katta suv
havzalaridan uzoqligi va ulkan cho‘llarga qo‘shniligi bilan bog‘liq. Bular vodiy
iqlimining o‘ta kontinentalligi va quruqligini belgilaydi. Bu yerda qurg‘oqchil davr
uzoq davom etadi, madaniy o‘simliklarning vegetasiya davrida tuproq qoplamida
tabiiy namlanishning bo‘lmasligi agrolandshaftlarda sun’iy sug‘orishni talab etadi.
Farg‘ona vodiysi atrofi tog‘lar bilan o‘ralganligi tufayli shimoldan,
shimoli-sharqdan esuvchi sovuq va g‘arbdan esuvchi nam havo massalarining
bevosita o‘tishiga to‘siq bo‘ladi. Shu sababli uning iqlimi issiq, quruq, davomli yoz
hamda mo‘tadil qish bilan tavsiflanadi. Qishda vodiyning atrofini o‘rab olgan
tog‘lardan esadigan sovuq havo Farg‘ona botig‘ining markaziy qismida to‘planib
qoladi.
Vodiyda qishin-yozin havo harorati g‘arbdan sharqqa tomon hamda
markaziy qismidan adirlar tomon pasayib boradi: Qo‘qonda yanvarning o‘rtacha
harorati –2,2 °C, iyulniki +27,5 °C bo‘lsa, Kampirravotda yanvarniki – 4,8 °C,
iyulniki +24,9 °C ni tashkil etadi. Ba’zi yillari shimol va shimoli sharqdan sovuq
havo massalari esib, tog‘lardan oshib o‘tishi natijasida vodiy harorati pasayib
ketadi. Ana shunday paytda eng sovuq harorat –26 –30 °C ga tushadi.
Vodiyning tog‘li qismlarida esa yog‘ingarchilik ancha ko‘p. Buning
natijasida Farg‘ona vodiysida o‘ta kontinental va quruq cho‘l mintaqalaridan
boshlab, yiliga 1500-2000 mm yog‘in yog‘adigan qariyb dengiz iqlimli hududlar
ham mavjud bo‘lib, vertikal zonallik yaqqol seziladi. Umuman olganda esa
vodiyda iqlim kontinental, yozi issiq, bahor va kuzi salqin va qishi nisbatan sovuq.
Yil davomida quyosh 2550-2800 soat nurini sochib turadi va bu jihatdan vodiy
9

Toshkent va Bayramalidan qolishmaydi. Summar quyosh radiasiyasi yiliga 150
kkal/sm2 bo‘lib, yuqoriga chiqqan sari oshib boradi va 4000 m balandlikda 170
kkal/sm2 atrofida bo‘ladi.
Iqlim hosil bo‘lishida muhim ahamiyat kasb etuvchi atmosfera
sirkulyasiyasi qish oylarida Sibir antisikloni ta’sirida bo‘lib, kam bulutli, ba’zan
tumanli ob-havoning ko‘p vaqt (40-50%) kuzatilishiga sabab bo‘ladi. Bunda ob-
havoning o‘zgarishi sovuq havo frontlarida to‘lqinli faoliyat yuzaga kelishi, ba’zi
hollarda shimoliy, shimoliy-g‘arbiy va g‘arbiy havo oqimlarining kelishi bilan
bog‘liq bo‘ladi. Bahor oylarida frontal jarayonlarning takroriyligi katta bo‘lib,
bulutli, yog‘inli va tumanli ob-havo ko‘p kuzatiladi. Yoz oylarida O‘rta Osiyo
hududida kichik gradiyentli barik maydon ko‘p kuzatilib, frontal jarayonlar,
ayniqsa sekin siljuvchi yuqori siklon uchun sharoit ko‘p bo‘ladi; ammo
transformasion jarayonlarning kuchliligi sababli ular ob-havoda sezilarli
o‘zgarishlar chiqara olmaydi. Kuzda ham kichik gradiyentli maydonning
takroriyligi katta (30-40%), ammo sovuq havoning kelishi ob-havoda ancha
sezilarli o‘zgarishlar beradi, havoning keskin sovushi, kuchli shamollar kuzatiladi.
Eng kam yog‘inli oy vodiyning ko‘p qismida avgust yoki sentyabrdir. Bu
oylarda yillik yog‘in miqdorining 2-3% i kuzatiladi. Faqat Turkiston va Oloy tizma
tog‘larining baland tog‘ qismlarida eng kam yog‘in qish oylarida – dekabr, yanvar
yoki fevralda qayd etilib, yillik yog‘inning 3-4% ni tashkil etadi.
Baland tog‘li rayonlarda yog‘in asosan qor shaklida yog‘adi. 2500
balandlikda qor va yomg‘ir nisbati bir xil, undan quyida esa yomg‘ir ko‘proq
yog‘adi. Tog‘larda qorning to‘planishi va uning bahor va yozda erib, daryolarni
to‘yintirishi sug‘orma dehqonchilik uchun o‘ta ahamiyatlidir.
Farg`ona vodiysida jumladan farg`ona viloyatida yog`inlar miqdori ayniqsa
yog`inlarning qor shaklida yog`ishi oldingi 10 yilliklarga qaraganda kamaymagan
faqat Orol dengizi qurib maydoni qisqarishi natijasida bosim o`zgarishi yuzaga
kelgan va bu holat farg`ona vodiysiga kirib keladigan siklon va antisiklonlarning
yo`nalishini o`zgarishiga sabab bo`lmoqda natijada yog`inlar miqdori vodiyning
shimoliy va shiloli-sharqiy qimlarida yog`inlar meyoridan ko`p janubiy qismlarida
10

esa keskin kamaymoqda. Farg`ona vodiysining shimoliy qismlariga ayniqsa
kosonsoy hududlarida yog`inlar miqdori keskin ortishi natijasida oxirgi yillarda sel
havfi kuchaymoqda lekin Farg`ona vodiysining janubiy qismi va Farg`ona
viloyatida yog`inlar miqdori ayniqsa yog`inlarning qor shaklida yog`ishi ancha
kamaygan. Global iqlim o`zgarishi natijasida qish oylarida xaroratning biroz
ko`tarilishi yog`inlarning 80-90 % yomg`ir shaklida tushishiga sabab bo`lmoqda.
Iqlim ilishi sharoitida Farg‘ona viloyatida o‘rtacha yillik harorat 1976
yildan ko‘tarilib kelmoqda. Trend qiymatlari asosida xulosa qilib aytganda,
Farg‘ona vodiysida o‘rtacha yillik harorat 1921 yildan 2010 yil orasida 2-3o ga
oshganligini e’tirof etish mumkin.
Farg‘ona viloyatida meteostansiyalarda kuzatilgan havo xaroratining
o‘rtacha yillik qiymadlaridan yuqori bo‘lishi oxirgi yillarga to‘g‘ri keladi va bu
haroratning oxirgi yillarda ko‘tarilib boraѐNtganini ko‘rsatadi. 2
Farg‘ona vodiysida tabiiy resurslar salohiyati va ulardan foydalanish
imkoniyatlari Farg‘ona vodiysi O‘zbekistonning eng sharqida Tyanshan va Oloy
tog‘ tizmalari orasidagi Farg‘ona vodiysida joylashgan. Bu okrugning atrofi tog‘lar
bilan o‘ralgan.
Farg‘ona vodiysi Turkiston va Oloy, sharqdan Farg‘ona va Oto‘ynoq,
shimolldan Chotqol, shimoliy – g‘arbdan esa Qurama va Qoramozor tog‘ tizmalari,
garbdan Mug‘iltog‘ o‘rab turadi. Faqat g‘arb tomondan okrug torgina 8-9 km
“Farg‘ona” yoki “Xo‘jand” darvozasi orqali Dalvarzin va Mirzacho‘lga tekisliklari
bilan tutashgan.
Farg‘ona vodiysining uzunligi g‘arbdan sharqqa 370 km, o‘rtacha kengligi
80-100 km, eng keng joyi sharqiy qismida bo‘lib 150 kmga yetadi. Farg‘ona
vodiysi bodom shakliga o‘xshaydi. Ma’muriy jihatdan Farg‘ona vodiysida
O‘zbekistonning Andijon, Namangan, Farg‘ona viloyatlari, Qirg‘izistonning O‘sh
viloyatining bir qismi va Tojikistonning Xo‘jand viloyatining bir qismi joylashgan.
Farg‘ona vodiysining tekislik qismi Farg‘ona botig‘i deyiladi, uning atrofini
geologik xususiyatlari va rel’yefi jihatdan bir – biridan farqlanadigan adir va
2
https://zenodo.org/records/5878396
11

tog‘lar o‘rab turadi. Farg‘ona vodiysi botiqdan iborat bo‘lib, prolyuvialallyuvial
jinslar bilan to‘lgandir. Okrugning atrofini esa yosh (antropogen) burmalardan
iborat mintaqa o‘rab olgan. Farg‘ona botig‘I esa yosh cho‘kindi jinslardan iborat
bo‘lib, neogen davrining oxiri va quyi antopagen davrida dengizdan bo‘shagan.
Lekin vodiyda quruqlik hamma yerda bir vaqtda paydo bo‘lmagan. Farg‘ona
okrugini o‘rab turgan toglarda quruqlikning paydo bo‘lish jarayoni poleozoy
erasidan boshlansa, adirlar qismida mezazoy erasidan boshlangan. Antropogen
davrda esa vodiyning tekislik qismi quruqlikka aylangan. Shu sababli adirlar
zaminida bo‘r davri jinslari uchrasa, 27 vodiyning markaziy qismida yoki Farg‘ona
okrugida asosan allyuvial – prollyuvial, ko‘l – botqoqlik yotqiziqlari – qum, gil,
qumoq, qumtoshlar asosiy o‘rinni egallaydi.
Farg‘ona vodiysi quruqlikka aylangach, atrofidagi tog‘lardan
boshlanadigan daryolar tekislikga oqib chiqib, o‘zi bilan olib kelgan jinslarni
yotqizib, tosh – shag‘allardan tashkil topgan bir qancha yoyilma konuslar hosil
qilingan. Bunga Isfara, So‘x, Isfoyramsoy, Oqbura, Shohimardon kabi daryo va
soylarning tosh shag‘ali yoyilma konus xosil qilgan, uning usti lyoss jinslari bilan
qoplangan.
Farg‘ona vodiysi dengiz suvi chekingandan so‘ng, uning markaziy
qismlarida bir qancha sayoz ko‘llar va botqoqliklar qolgan. Fargona okrugining yer
osti suvi relefning nishab tomoniga ya’ni Fag‘ona vodiysining markaziy qismida
to‘xtovsiz oqib turadi. Natijada Markaziy Farg‘onada to‘plangan yer osti suvlari
sekin - asta yuzasiga sizib chiqa boshlagan va sho‘rxak, botqoq yerlarni hosil
qiladi. Quruq issiq iqlim sharoitida big‘lanish ko‘p bo‘lib suv tarkibidagi tuzlar
yuzada cho‘kib qolgan va katta maydondagi yerlar sho‘rlangan. Fargona vodiysi
quruqlikka aylangach, shag‘al, qum, loy, lyossimon jinslar shamol ta’sirida to‘zib
ko‘chma qumlar xosil qilgan.
Farg‘ona vodiysi mezazoy erasida sayoz dengiz suvi va botqoqliklar
mavjud bo‘lib, atrofida qalin o‘rmonlar o‘sgan. So‘ngra bu o‘simliklar qoldiqlar
asosida ko‘mir qatlamlari vujudga kelgan, poleogen davridagi suv havzalarida
12

yashaganhayvon organizmlarining qoldiqlari asosidar neft, gaz hosil qilgan, tog‘
mumi paydo bo‘lgan.
Farg‘ona vodiysi markaziy qismiga tomon pasayib boradi, okrugni o‘rab
olgan adirlarning balandligi 600- 1200 m bo‘lsa, Isfara daryosining yoyilma konusi
540m, Andijon shahri 496 m va Namangan shahri 449 metrdir. Vodiy sharqdan –
g‘arbga qarab nishabdir: sharqda, Uchqo‘rg‘on qishlog‘I yaqinida 500 m bo‘lsa,
Baliqchi qishlog‘i (Norin bilan Qoradaryo qo‘shilgan yer) da 393 m, Xo‘jandda
(okrugdan tashqarida) bor yo‘g‘i 320 m. Eng katta qum massivlari Qoraqolpoq va
Yozyovon cho‘llari mashxur ko‘chma qumlari bor. 28 Vodiyda tipik barxanlar juda
kam. O‘simliklar bilan musttahkamlangan do‘ng qumlar asosiy o‘rin tutadi. Do‘ng
qumlar Qoraqalpoq cho‘lida ayniqsa ko‘p. Bu yerda qum do‘ngliklarining
balandligi 5-8 m dan 15 metrgacha yetadi. Do‘nglar orasida esa sho‘rxoklar,
botqoqli yerlar uchraydi. Markaziy Farg‘onada g‘arbdan esuvchi kuchli shamollar
ta’sirida to‘zib yuradigan qumlar ham uchrab turadi. So‘nggi yillarda Markziy
Farg‘onaning tezkorlik bilan o‘zlashtirilishi natijasida qumli yerlar maydoni
qisqarib bormoqda. Bu yerdagi cho‘llardagi gil tuproqli qumlar o‘zlashtirilmoqda.
To‘zima qumlar mustahkamlanib, qumlarning ko‘chishi to‘xtatiladi.. Mavjud
ko‘chma qumlar usti yulg‘un, cherkez, saksavul o‘simliklari bilan
mustahkamlangan.
Farg‘ona vodiysida daryo va soylarning barchasi o‘rab olgan tog‘
tizmalaridan boshlanadi. Bu daryolarning ko‘pchiligi Farg‘ona vodiysida butunlay
sug‘orishga sarf bo‘lib, Sirdaryoga yetib kela olmaydi. Vodiydagi eng katta va
sersuv daryolar Norin, Qordaryo va Sirdaryodir. 31 Norin daryosi Markaziy
Tyanshan tog‘laridan boshlanuvchi Kichik va Katta Norinning daryolarining
qo‘shilshidan vujudga keladi. Norin qor va muzlarning erishidan to‘yinadi. Shu
sababli Uchqo‘rg‘ on shahri yonida bir yilda o‘rtacha sekundiga 427 m2 suv oqsa,
shuning 44.9 % mart iyun oylariga to‘g‘ ri keladi. Yillik oqimning 35,9 % iyul –
sentyabrga, 19,2% oktyabr- fevral oylariga to‘g‘ ri keladi. Norin daryosi
Namangan viloyatining Baliqchi qishlog‘ida Qoradaryo bilan qo‘shilib, Sirdaryo
nomini oladi. Qoradaryo Farg‘ona va Oloy tog‘laridan boshlanuvchi Tor va
13

Qorag‘o‘lja daryolarining qo‘shilishidan vujudga keladi. Qoradaryo qor va
muzlarning erishidan to‘yinadi. Uning yillik o‘rtacha suv sarfi Baliqchi qishlog‘i
yonida sekundiga 123 m3 bo‘lib, shuning 46,4 foizi mart – iyun oylariga, 14,4
foizi iyul - sentyabr oylariga va 39,2 foizi oktyabr – fevral oylariga to‘g‘ri keladi.
Sirdaryo Norin va Qoradaryoning qo‘shilishidan vujudga kelib uni 300 km qismi
Farg‘ona vodiysi hududidan oqib o‘tadi. Uning yillik o‘rtacha oqimi Qalqishloq
yonida sekundiga 503 km3 bo‘lsa, Qizilqishloqda (okrugning eng g‘arbiy qismi)
sekundiga 570 m3. Yillik oqimi 100 foiz desak, shundan (Kalqishloq yonida) 45,3
foizi mart – iyun, 27,4 foizi iyul – sentyabr, 27,3 foizi oktyabr – fevral oylariga
to‘g‘ ri keladi.
Farg‘ona vodiysini o‘rab olgan tog‘lardan juda ko‘p soy va daryolar oqib,
sug‘orishga sarflanishi tufayli Sirdaryoga yetib kelmaydi. Bu daryolar suv rejimiga
ko‘ra 3 turkumga bo‘linadi: a) Farg‘ona tizmasining g‘arbiy yonbag‘ridan
boshlanib, vaqtincha qorlardan to‘yinadigan daryolar (Yassi, Ko‘gart, Qorao‘ngur,
Moylisuv daryolari). Bu turli daryolarning suvi may oyida ko‘payadi, iyul –
sentyabr oylarida esa suvi kamayib qoladi, yillik suv miqdorining 19 -21 foizi ana
shu oylarga to‘g‘ ri keladi. b) Qurama va Chotqol tog‘laridan boshlanadigan
daryolar. Bu yerdan 30 ga yaqin daryo va soylar boalanadi, ulardan eng muhimlari
– G‘ovasoy, Kosonsoy, Plchchaota, Sumsarsoy, Qorasuv, Chodoqsoy. Bu daryolar
tog‘larning baland qismlaridan boshlanganligidan suvlari may – iyun oyida
ko‘payadi. 32 s) Turkiston va Oloy tog‘laridan boshlanadigan daryolar. Bulardan
eng kattalari – Xo‘jabaqirg‘on, Isfara, So‘x, Shohimardonsoy, Isfayramsoy,
Aravansoy, Oqbura, Qurshob. Bu daryolarning ko‘pchiligi Oloy tizmasining qor -
muzliklaridan to‘yinganligidan suvi iyul – avgust oylarida to‘lib oqadi, mart -
aprelda esa sayozlanib qoladi. Iyul – sentyabr oylarida yillik suv miqdorining
40foizi, ba’zi daryolarda So‘x, Isfara suvining hatto 60 foizi oqadi.
Tekshirishlar shuni ko‘rsatadiki, okrugda juda katta yer osti suvi havzasi
bo‘lib, bu suv turli hil jinslar orasida qatlam – qatlam bo‘lib joylashgan, Bu suv
qatlamlari okrugning relyefiga, suv saqlovchi jinslarning qalin – yupqaligiga qarab
bir necha metrdan 100-150 m gacha, ba’zan 300-350 m gacha va xatto 450-500
14

metrgacha chuqurlikda joylashgan. 500- 600 m chuqurliklardan ham hozir
yaxshisifatdi suv chiqarilmoqda. Ayniqsa Markaziy Farg‘ona yer osti suviga juda
boy bo‘lib, kuuli bosimga ega. Shu sababli. U parmalansa yer betiga o‘zi otilib
chiqishi mumkin. Shuning uchun ham bu yerda 400 ga dan ortiq artezian qudulari
qazilgan. Gidrogeologlarning ma’lumotiga ko‘ra. Farg‘ona okrugida yer osti
suvlarining dinamik zapasi katta bo‘lib, sekundiga 257 m3 ni tashkil etadi.
Lekin hozirgacha shundan faqat sekundiga 13,0 m3 miqdordagisi
foydalanilmoqda. Farg‘ona vodiysining 1500-3000 m chuqurliklaridan issiq
mineral suvlar: Chotoq, Chust, Go‘rtepa, Qiziltepa kabi joylardan chiqadi. Bu
yerdagi termal yer osti suvlarining harorati 40 - 750 S ga yetadi. Minerallar
miqdori juda ko‘p (xilma – xildir) Tarkibida yod, brom, sulfid, radon va boshqa
moddalar bor. Bu esa okrug yer osti suvlaridan faqat sug‘ orishda, shahar va ishchi
posyolkalarni, qishloqlarni, komunal xo‘jalikni suv bilan ta’minlashdagina emas,
balki davolanishda ham foydalanish imkon beradi (Chortoq kurorti). 3
1.3 Farg’ona viloyatining mineral resurslari
Farg‘ona viloyatida qurilish materiallari sanoati sohasida faoliyat
yuritayotgan 963 ta korxonalar tomonidan 2022-yilda 2,7 trln.so‘mlik mahsulotlar
ishlab chiqarilgan, 12,0 mln. dollarlik qurilish materiallari eksport qilinib va 1,1
mlrd. dollar investitsiyalar jalb qilingan.
So‘nggi 5 yilda viloyatda qurilish materiallari ishlab chiqarish bo‘yicha
katta o‘zgarishlar bo‘ldi.
Xususan, 1,8 trln. so‘mlik 355 ta yangi investitsiya loyihalari amalga
oshirlgan bo‘lib, ishlab chiqarish quvvati 1,3 trln.so‘m yetkazildi hamda 7953 ta
yangi ish o‘rinlar yaratildi. Jumladan, "KNAUF GIPS BUXORO" MCHJ XK
(Farg‘ona filiali) (gipsokarton), "KVARTS" AJ (qurilish oyna, "EKOKERAMA"
MCHJ (sanfayans), "Farg‘ona Yasin qurilish mollari" MCHJ QK (sement),
"Korona Gips" MCHJ (gipsokarton), "Golden valley fasteners" MCHJ (burama
mix), "Agro Impex Valley" MCHJ (metal konstruksiya), "Khat Decor" MCHJ
(DSP laminat mahsulotlari), "ART SOFT CERAMICS" MCHJ (keramogranit
3
https://sciencebox.uz/index.php/jis/article/view/9070/8300
15

plitalar), "Shaffof Sement Sanoat" MCHJ QK (sement), "T.E.T-2001" MCHJ
(temir beton), TERRA NOVA SEMENT MCHJ (sement), “YAYPANGIPS” MCHJ
(gips), "Moderna Cement Industries" MCHJ QK (sement), "Dober Ideal Universal"
MCHJ (izolyatsion oboy), “Azamat savdo Ziyo” MCHJ (burama mix), “Turon eco
cement group” (sement) kabi korxonalar ishga tushirildi.
Farg‘ona viloyatida qurilish materiallari sanoatida 2023-yilda 3,9 trln.
so‘mlik mahsulotlar ishlab chiqarilishi (o‘tgan yilga nisbatan o‘sish 119 foiz) va
39,8 mln. dollarlik (o‘sish 130 foiz) mahsulotlar eksporti amalga oshirilishi
rejalashtirilgan.
Mahalliylashtirish dasturi doirasida joriy yilda viloyatda 185,0 mlrd
so‘mlik mahsulotlar ishlab chiqariladi (o‘sish 134 foiz).
Hududda yer osti qazilma boyliklari asosan O‘zbekiston, Farg‘ona, So‘x,
Dang‘ara, Oltiariq, Yozyovon, Beshariq, Bag‘dod, Uchko‘prik, Toshloq, Quva
tumanlari hissasiga to‘g‘ri keladi.
Xususan,
 Ohak ishlab chiqarish uchun ohaktosh 27 580,4 ming tonna;
 G‘isht-cherepitsa homashyosi 11 623,4 ming kub.m;
 Qurilish ishlari va silikat buyumlar ishlab chiqarish uchun qumlar 3 247,0
ming kub.m;
 Qum-shag‘al aralashmasi 115 083,7 ming kub.m;
 Tabiiy pardozbop toshlar 635 ming kub.m;
 Qurilish toshlari 16 155,1 ming kub.m;
 Gips va angidrit 46 575,8 ming tonna;
 Dag‘al keramika uchun gillar 10 932,8 ming kub.m;
 Keramzit xomashyosi 1 086,0 ming kub.m;
 Shisha xomashyosi 276,3 ming tonna;
 Mineral bo‘yoqlar uchun xomashyo 2 160,6 ming tonna;
To‘g‘onlar qurish uchun xomashyo 31 207,1 ming kub.m;
16

Farg‘ona viloyatida 2023-yilda qurilish materiallari ishlab chiqarish
maqsadida qiymati 163,6 mln. dollar bo‘lgan 107 ta loyiha amalga oshirilishi
natijasida 2 214 ta yangi ish o‘rinlari yaratilishi rejalashtirilgan.
2 ta yo‘nalishda “Uy-joy qurilish” va "Qurilish materiallari ishlab
chiqarish" klasterlari tashkil etildi. Jumladan,viloyatning O‘zbekiston tumanida
“Turon Eko Sement” MCHJ (Aloqabank mijozi) “uy-joy qurilish klasteri” sifatida
tanlab olindi.
“Turon Eko Sement” MCHJ tomonidan 2023-yilda O‘zbekiston tumani
Yaypan shaharchasi Yakkatut MFY hamda Abduraxmon Jomiy MFY hududida 4 ta
5 qavatli (80 ta xonadon) hamda 2 ta 7 qavatli (56 ta xonadon) turar-joylar qurilib
foydalanishga topshirilishi rejalashtirilgan.
Mazkur klaster korxona tomonidan bugungi kunda Temir-beton
mahsulotlari (quvvati – 180 ming kub.metr), Qurilish gipsi (quvvati – 330 ming
tonna), Pishtgan gisht (quvvati – 5 mln dona), Gips tosh kazib olish (quvvati – 66
ming tonna), Sement (quvvati – 600 ming tonna) ishlab chiqarilmoqda.
Viloyatda Farg‘ona shahrida "TЕT-2001" MCHJ
(O‘zsanoatqurilishbank mijozi) "Qurilish materiallari ishlab chiqarish"
klasteri sifatida tanlab olindi.
Mazkur "Qurilish materiallari ishlab chiqarish" klasteri tomonidan bugungi
kunda beton plita ishlab chiqarish (quvvati – 12 ming dona), lotok ishlab chiqarish
(quvvati – 10,5 ming dona), tayyor beton ishlab chiqarish (quvvati – 12 ming
kub.metr), poydevor uchun beton bloklar ishlab chiqarish (quvvati – 10,5 ming
dona), beton ustunlar (stolba) ishlab chiqarish (quvvati – 7,2 ming dona) va sim
ishlab chiqarish (quvvati – 12 ming tonna) yo‘lga qo‘yilgan. 4
Xonqiz neft-gaz koni – Farg’ona viloyatidagi kon, Farg’ona shahridan 27
kilometr Janubi g’arbda. 1957 yilda ochilgan va o’sha yili ishga tushirilgan. Kon
relefi yassi, ikki adir oralig’idagi vodiydan iborat. Xonqiz strukturasi Qopchig’ay-
Achchisoy antiklinoriysi chegarasida joylashgan bo’lib, kenglik bo’yicha
cho’zilgan braxiantiklinaldan iborat. Neogen yotqiziqlari bo’yicha burmaning
4
https://uzsm.uz/uz/press_center/news/farg-ona-viloyatida-qurilish-materiallari-sanoati-rivoji-raqamlarda/
17

uzunligi 8 kilometr, eni 4 kilometr. Gumbaz yuzasi keng, qanotlari yassi. Xonqiz
neft-gaz konida jami 25 ta burg’i qudug’i qazilgan. Konda sanoat miqyosidagi neft
uyumlari paleogen davrining yotqiziqlarida ajratilgan gorizontlarda uchraydi. Ular
1300-1350 metr va 1675 metr chuqurlikda ochilgan bo’lib, gil, alevrolit, mergel
qatchalari bilan qavatlangan qumtosh va ohaktoshlardan tuzilgan. 1957-1989
yillarda Xonqiz neft-gaz konining pastki qatlamlari sinab ko’rildi, natijada quyi
bo’r davri Muyan svitasida va o’rta yura davrining terrigen yotqiziqlarida 3 ta
gorizont ajratildi va gaz uyumlari mavjudligi aniqlandi. Ushbu gorizontlar
qumtoshlardan tuzilgan bo’lib, konglomerat va ayrim joylarda karbonat qatchalari
bilan qavatlanadi. Gorizontlarning qalinligi 35-58 metr, gazlilik maydonlari 2,16
km2, 3,24 km2 va 31,4 km2 ni tashkil qiladi. Ushbu gorizontlardagi gazning
kimyoviy tarkibi bir-biriga yaqin. Yura davri tsatlam suvlari kuchli namakob
hisoblanadi, ular xlor- kaltsiyli tipga mansub. Hozirgi kunda kondan
foydalanilmoqda. 5
Avval neft konlari – Farg ona viloyatidagi konlar, Farg ona shahridan 15ʻ ʻ
km janubida. Avval neft konlari g arbdan sharqqa cho zilgan antiklinal bukilmada
ʻ ʻ
bo lib, 1953–54 yillarda elektro razvedka usuli bilan ochilgan. 1955-yilda
ʻ
boshlangan qidiruv ishlari natijasida iyun oyida 5- gorizontdan bir kecha-kunduzda
40 t.ga yaqin neft olinadigan quduq kavlangan. 1954-yilda asosiy Avval
bukilmasining sharqida yangi bukilma – Sharqiy Avval bukilmasi aniqlandi. Bu
bukilmalarning tuzilishida paleo-gen (qalinligi 250 m) va neogen (700 m)
yotqiziqlari mavjud. Avval neft konlari k.da neft asosan 5- gorizontda bo lib, 6- va
ʻ
7- go-rizontlarda juda ham oz uchraydi. 5- go-rizont paleogenning Turkiston yarusi
yotqiziqlaridagi darzli ohaktosh hamda qumtosh qatlamlaridan iborat. Neft
bukilmaning sharqiy qismida to plangan bo lib, g arbda uzilma bilan
ʻ ʻ ʻ
chegaralanadi. Neft bilan birga gaz ham olinadi. 6
Farg‘ona viloyati respublikada qurilish materiallari sanoati eng rivojlangan
hududlardan biri sanaladi. Chunki, hudud katta hajmdagi qurilish materiallari xom-
5
https://milliycha.uz/xonqiz-neft-gaz-koni/
6
https://uz.wikipedia.org/wiki/Avval_neft_konlari
18

ashyosi bazasiga ega. Shu bois viloyatda sementdan tortib, sanitar texnik buyumlar
ishlab chiqaruvchi yirik sanoat korxonalar faoliyati yo‘lga qo‘yilgan.
Joriy yilda ham “O‘zsanoatqurilishmateriallari” uyushmasi va Farg‘ona
viloyati hokimligi bilan hamkorlikda yangi quvvatlarni ishga tushirish bo‘yicha
ko‘plab investitsiya loyihalari amalga oshiriladi. Xususan, O‘zbekiston tumanida
umumiy qiymati 12,3 mln dollar bo‘lgan gipsokarton ishlab chiqarish loyihasi
yo‘lga qo‘yilmoqda. E’tiborlisi, yangi korxona to‘liq xorijiy investitsiya hisobiga
barpo etilmoqda. Bu yerda yiliga 15 mln kv.m gipsokarton ishlab chiqarish
imkoniyati yaratiladi.
Hozirda loyiha bo‘yicha qurilish ishlari yakunlanib, dastgohlarni o‘rnatish
ishlari amalga oshirilmoqda. Korxonaga zamonaviy uskuna va jihozlar Germaniya
va Rossiya davlatlaridan olib kelingan. Shuni alohida qayd etish kerakki, loyiha
amalga oshirilgach bu yerda 60 nafar yangi ish o‘rinlari yaratiladi.
Gipsokarton ishlab chiqarishga ixtisoslashgan ushbu korxona yil so‘nggiga
qadar foydalanishga topshiriladi. 7
Dunyodagi eng yirik gips asosidagi qurilish materiallari ishlab
chiqaruvchisi KNAUF o'zining O'zbekistondagi uchinchi zavodini ishga tushirdi.
Yangi korxonada nemis texnologiyasi va yuqori ekologik standartlarga muvofiq
yuqori sifatli gips qurilish plitalari va quruq gips aralashmalari ishlab chiqarish
yo'lga qo'yilgan.
2022-yil 20-iyul kuni Farg'ona vodiysida KNAUFning O'zbekistondagi
uchinchi zavodining tantanali ochilishi bo'lib o'tadi. Har yili 17 million m2 gips
qurilish plitalari va 40 ming tonna quruq qurilish aralashmalarini ishlab
chiqarishga qodir korxona noyob modulli texnologiya asosida 2,5 yilda qurildi. Bu
bozor ehtiyojlariga javob bergan holda ishlab chiqarishni kengaytirishni
osonlashtiradi. Zavodda 55 kishi ish bilan ta'minlangan. Investitsiya miqdori 18,7
million yevroni tashkil qiladi.
7
https://uzsm.uz/uz/press_center/news/farg-ona-viloyatida-knauf-gips-farg-ona-mchj-faoliyati-yo-lga-qo-yiladi/
19

Yangi ishlab chiqarish korxonasining ochilish marosimida ishtirok etish
uchun Farg'onaga KNAUF kompaniyasining mulkdori Nikolaus Knauf, KNAUF
guruhining boshqaruvchi hamkori Uve Knotser tashrif buyuradi, O'zbekistondagi
GFR elchisi Tilo Klinner taklif qilingan. Faxriy mehmonlar sifatida O'zbekiston
bosh vaziri Abdulla Aripov va mahalliy ma'muriyat vakillari ishtirok etadilar.
Tantanali tadbir munosabati bilan qilgan murojaatida KNAUF guruhining
boshqaruvchi hamkori Uve Knotser shunday dedi: «Biz O'zbekistonning jadal
rivojlanayotganini g'ayrat bilan kuzatamiz, ishlab chiqaruvchilar va investorlar
ishini yaxshilashga ko'maklashadigan eng muhim islohotlar izchil amalga
oshirilayotganini ko'rmoqdamiz. Bularning barchasi bizga mamlakat
iqtisodiyotining barqaror rivojlanishi va uning aholisi farovonligining oshishiga
ishonch beradi. 2022-yilda O'zbekistonda muvaffaqiyatli faoliyat yuritayotgan
KNAUF korxonalari qatoriga zamonaviy xalqaro standartlar asosida qurilgan
yuqori darajadagi samaradorlik va ekologik xavfsizlikka ega yuqori sifatli
mahsulotlar ishlab chiqarishga qodir uchinchi korxona qo'shilmoqda. Farg'ona
vodiysida KNAUF ishlab chiqarishni yo'lga qo'yish viloyat aholisini eng yaxshi
sharoitlarda jahon darajasidagi sifatli qurilish uchun xaridorgir mahsulotlar bilan
ta'minlashga imkon beradi».
KNAUFning O'zbekistondagi korxonalari rahbari Dmitriy Deripalko: «Bu
yerda zavod paydo bo'lishidan oldin KNAUF mahsulotlari Farg'onaga Buxorodan
olib kelinar edi, bu esa qo'shimcha logistika xarajatlarini talab qilar edi. Korxonani
yaratish viloyat iqtisodiyotiga ham ijobiy ta'sir ko'rsatishi kerak: ishlab chiqarish
uchun gips toshi mahalliy konlardan olinadi, unda mahalliy aholi ishlaydi, hozirda
zarur xom ashyo va butlovchi qismlarni yetkazib beradigan, transport, tozalash va
boshqa xizmatlarni ko'rsatadigan yana 20 ta pudrat tashkilotlari bilan shartnomalar
tuzilgan».
Farg'ona vodiysidagi KNAUF korxonasi KNAUF xalqaro guruhida qabul
qilingan eng zamonaviy standartlarga muvofiq loyihalashtirilgan. Bu ishlab
chiqarish siklining barcha bosqichlarini - ishlab chiqarish madaniyati va ekologik
xavfsizlikni o’z ichiga oladi. KNAUF xalqaro guruhining barcha korxonalari atrof-
20

muhitni muhofaza qilish bo'yicha milliy me'yorlarga va kompaniyaning global
standartlariga rioya qiladilar. Farg'onadagi zavodda so'nggi avlod chang yig'ish
qurilmalari ham mavjud, bu «changli shleyflar» paydo bo'lishining oldini oladi.
Ishlab chiqarish faoliyatidan tashqari KNAUF zamonaviy qurilish
texnologiyalarini ommalashtirish shuningdek quruvchi, ishchi va muhandis
kasbining nufuzini oshirishga ham katta e'tibor qaratmoqda.
KNAUF mamlakatning barcha hududlarida ta'lim muassasalari bilan
hamkorlik aloqalarini o'rnatishni rejalashtirmoqda. 8
8
https://knauf.com/uz-UZ/knauf-gips/knauf-gypsum-haqida/yangiliklar/knauf-yangi-zavodi
21

II BOB FARG’ONA VILOYATI MINERAL RESURSLARI VA ULARDAN
OQILONA FOYDALANISH MASALALARI
2.1 Mineral resurslardan foydalanish va ularning iqtisodiy ahamiyati
"Farg‘ona viloyati O‘zbekiston tumanidagi Sho‘rsuv shaharchasi hududida
foydali qazilma konlari mavjud. Bu zamindagi ohak, gips toshlar, temir tarkibli
ohra tuproqlar tabiatning noyob boyliklaridir. Ushbu tabiiy imkoniyatlardan
unumli foydalanayotgan sho‘rsuvlik tadbirkorlar yangi ishlab chiqarish sub'yektlari
tashkil etmoqda", deyilgan xabarda.
Tumandagi “Turon eco cement” mas'uliyati cheklangan jamiyati qoshida
yangi sement ishlab chiqarish zavodi ish boshladi. Xitoylik mutaxassislar
hamkorligida qurib bitkazilgan zavodda kuniga 350 tonna sifatli qurilish mahsuloti
tayyorlanadi. Eng muhimi, mahsulot uchun zarur xomashyoning 98 foizi korxona
tasarrufidagi konlardan olinadi. 9
2023-yil 1-avgust holatiga Farg‘ona viloyati bo‘yicha qurilish sohasida
ro‘yxatga olingan korxona va tashkilotlar soni 4 423 taga yetib, bu korsatkich
o‘tgan yilning shu davriga nisbata o‘sish sur’ati 112,6 %ni tashkil etdi.
Shundan:
 Faoliyat korsatayotgan korxonalar - 2 884 ta
 Yangi tashkil etilgan korxonalar - 296 ta
 Iqtisodiy faoliyat turlari bo‘yicha:
 Fuqarolik obyektlarini qurishda – 448 ta
 Ixtisoslashtirilgan qurilish ishlarida – 887 ta
 Bin ova inshootlar qurishda -1 549tani tashkil etdi. 10
Tog’- kon sanoati va ochiq konlarni ishlash korxonalari tomonidan ishlab
chiqarilgan mahsulotlar hajmi 42,2 mlrd.so’mni yoki jami ishlab chiqarilgan
sanoat mahsulotlari hajmining 0,4 % ni tashkil etdi.
Jami ishlab chiqaradigan sanoat tarkibida mashina va asbobuskunalar
ishlab chiqarish, ta'mirlash va o‘rnatish, avtotransport vositalari, yarim pritseplar
9
https://kun.uz/10108668
10
https://farstat.uz/uz/matbuot-markazi/qo-mita-yangiliklar/11569-farg-ona-viloyati-bo-yicha-qurilish-sohasida-
qancha-korxona-va-tashkilot-faoliyat-ko-rsatmoqda.html
22

va boshqa tayyor buyumlarni ishlab chiqarish sohasining ulushi - 4,5 % (2019- yil
yanvar-iyun oylariga nisbatan fizik hajm indeksi - 98,7 %), metallurgiya
sanoatining ulushi - 0,5 % (2019- yil yanvar-iyun oylariga nisbatan fizik hajm
indeksi 71,8 %), to‘qimachilik, kiyim, teri mahsulotlarini ishlab chiqarishning
ulushi - 27,8 % (2019- yil yanvar-iyun oylariga nisbatan fizik hajm indeksi 102,9
%), oziq-ovqat, ichimliklar va tamaki mahsulotlarini ishlab chiqarishning ulushi -
6,3 % (2019- yil yanvariyun oylariga nisbatan fizik hajm indeksi 115,5 %), kimyo
mahsulotlari, rezina va plastmassa buyumlarini ishlab chiqarishning ulushi - 12,8
% (2019-yil yanvar-iyun oylariga nisbatan fizik hajm indeksi 103,0 %) ni tashkil
etdi.
Hududlar kesimida iste’mol mahsulotlari ishlab chiqarilishining viloyatdagi
jami hajmidagi eng yuqori ulushi Qo`qon shahriga to‘g‘ri kelib, 19,3 % ni,
shuningdek, Farg`ona shahri 17,3 % ni, Marg`ilon shahri 7,4 % ni, Bag`dod tumani
6,6 % ni hamda Quva tumani 5,5 % ni tashkil etdi. Shuningdek, iste’mol
mahsulotlari ishlab chiqarilishining o‘sish sur’atida viloyat o‘sish sur’ati (96,2 %)
darajasidan yuqori ko‘rsatkich Marg`ilon (105,5 %), Quvasoy (103,8 %) Qo`qon
(103,4 %) shaharlarida, Bag`dod (102,6%) Qo`shtepa (102,5%) hamda Dang`ara
(102,6%) tumanlarida qayd etildi. 11
O‘zbek halqiga, millatimizga berilgan ta’riflar orasida bunyodkor degan
so‘zni ko‘p eshitamiz, ishlatamiz. Darhaqiqat bunyodkorlik, qurilish qilish
qonimizda bor desak mubolag‘a bo‘lmaydi. Bugungi kundagi bunyodkorlik
jarayoni esa sifatli qurilish mahsulotlarini talab qilmoqda. Sifat esa raqobat degani.
Shu bois, raqobatbardosh mahsulotlarni ishlab chiqarish va eksport qilish bo‘yicha
barqaror o‘sish sur’atlarini ta’minlash, shuningdek, korxonalarni modernizatsiya
qilish, texnik va texnologik yangilashga qaratilgan qurilish materiallari sanoatidagi
tarkibiy o‘zgartirishlarni yanada chuqurlashtirish yuzasidan tizimli ishlar amalga
oshirish davr talabi. Mamlakatimizda bunyodkorlik ko‘lami yildan yilga kengayib
bormoqda. Yangi uy-joylar, yirik zavodlar, zamonaviy infratuzilma ob’ektlari
qurilmoqda. Tabiiyki, bunday katta hajmdagi ishlarni sifatli va o‘z vaqtida
11
https://farstat.uz/uploads/press20/SN-PR-UZ-06-2020.pdf
23

bajarilishida qurilish materiallariga bo‘lgan talab ortadi. Shu bois, ushbu
yo‘nalishdagi ishlarni to‘g‘ri yo‘lga qo‘yish, yangi turdagi, energiya tejamkor
qurilish materiallar ishlab chiqarish, sohaga investorlarni keng jalb qilish orqali
yirik loyihalarni amalga oshirish, tadbirkorlarni qo‘llab-quvvatlash borasida tizimli
ishlar amalga oshirib kelinmoqda. Buning natijasida esa sohada jiddiy o‘zgarishlar
kuzatildi.
Ayni kunda yurtimizda 13 mingga yaqin qurilish materiallari ishlab
chiqaruvchi korxonalar faoliyat yuritmoqda. O‘tgan yillarda 120 turdagi qurilish
materiallari ishlab chiqarilgan bo‘lsa, bugungi kunda ularning soni 180 tadan oshib
ketdi. Ta’kidlash joiz, qurilish sohasi xususan qurilish materiallarini ishlab
chiqarishga investitsiyalarni keng jalb etish orqali mahsulot turlarini ko‘paytirish
va sifatni oshirishga, eng muhimi bugungi kundagi ustivor vazifa aholini ish bilan
ta’minlash kabi vazifalarni bajarish mumkin.
Albatta kiritilayotgan sarmoya tufayli mahsulotlar sifati oshsa nafaqat
yurtimiz balki xorij bozorlariga ham kirib zborish imkoniyati kengayadi. Zero
bugungi globalizatsiya davoridagi talab ham shuday. Paxtasiyu tillasi, oziq ovqat
mahsulotlari bilan mashhur bo‘lgan O‘zbekistonning qanday qurilish mahsulotlari
eksport qilinayapti degan savol tug‘ilishi tabiyi. Ma’lum bo‘lishicha, Eksport
tarkibini - keramik plitkalar, santexkeramika mahsulotlari, gulqog‘oz, quruq
qurilish aralashmalari, pishgan g‘isht, tabiiy toshdan yasalgan pardozbop plitalar,
ohak, polipropilen quvurlar, deraza oynasi, fitinglar va boshqalar tashkil etmoqda.
Ta’kidlash joiz, Respublikada oxirgi 4 yilda amalga oshirilgan loyihalar
natijasida, bugungi kunda keramik plitka, gipsokarton, shifer, sement, ohak, bazalt
armaturasi, temir-beton mahsulotlari, bezakli oyna, devorbop va noruda materiallar
kabi asosiy turdagi qurilish materiallari bo‘yicha ichki talabni to‘liq qoplash va
eksportga ushbu mahsulotlarni sotish imkoniga ega bo‘lgan ishlab chiqarish
quvvatlari yaratilgan.
Raqamlarga murojaat qiladigan bo‘lsak, 2016 yilda Respublikada qurilish
materiallari ishlab chiqarish hajmi 6 831,1 mlrd so‘mni tashkil etgan bo‘lsa
bugungi kelib bu ko‘rsatkich 22 trln so‘mga yetgan. Ya’ni sohadagi o‘sish sur’ati 2
24

yarim barobarga yetganini kuzatishimiz mumkin. Xususan, 2020 yil maboynida
12,5 mln tonna sement (o‘sish 1,7 barobar), 56,5 mln kv metr qurilish oynasi (7
barobar), 18 mln.kv.m keramik plitkalar (124 barobar), 61 mln kv metr gipsokarton
(1 barobar), 650 ming dona santexnik buyumlari (5,2 barobar) o‘sishi ta’minlandi.
Eksport hajmi 2016 yilda 55,3 million dollar bo‘lgan bo‘lsa, 2020 yil 200
mln dollarni tashkil etdi. Shuningdek, Yurtimizda ishlab chiqarilayotgan
mahsulotlar turlari ham 2016 yilga qaraganda 70 taga ko‘payganini, korxonlar soni
ham 12 yarim mingtagacha ko‘payganini ko‘rishimiz mumkin.
Valyuta bozorini liberallashtirilganligi, boshqa davlatlar bilan xamkorlikni
kengayganligi va ochiq siyosat olib borilayotganligi, mahalliy va xorijiy
investorlarga keng yo‘l ochilganligi, bir qancha imtiyozlar va sharoitlar yaratilib,
davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlanayotganligi hamda bank sektori rivojlanib,
imtiyozli kreditlar ko‘payganligi sababli qurilish materiallari sohasida ham o‘tgan
besh yilda katta siljishlar bo‘ldi, hususan 2016 yildan 2021 yilgacha 7385 ta
investitsiya loyiha bo‘yicha 5386 mln dollar o‘zlashtirildi:
2016 yilda jami 1985 ta loyiha bo‘yicha 431,2 mln dollar;
2017 yilda jami 2143 ta loyiha bo‘yicha 632,4 mln dollar;
2018 yilda jami 1015 ta loyiha bo‘yicha 1069,6 mln dollar;
2019 yilda jami 1050 ta loyiha bo‘yicha 1412,0 mln dollar;
2020 yilda jami 1192 ta loyiha bo‘yicha 1841,0 mln dollar.
Shuningdek, 2021 yilda ham tasdiqlangan Investitsiya dasturiga asosan
qurilish materiallari sohasida umumiy qiymati 3 829,1 mln dollar bo‘lgan 175 ta
yirik istiqbolli loyihalar bo‘yicha 1 466,7 mln dollar o‘zlashtirish belgiloangan.
Bundan tashqari hududlarni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish dasturlari doirasida
ham investitsiya loyihalari amalga oshirilmoqda.
Yana bir jihatga e’tiborni qaratamiz, keyingi yillarda sohani isloh qilish,
korxonalar samaradorligi va salohiyatini oshirish bo‘yicha ko‘plab ishlar amalga
oshirildi. Tarmoqdagi har bir korxona faoliyatini tanqidiy tahlil qilib, mahsulotlar
sifatini oshirish, energiya tejamkor, innovatsion qurilish materiallari ishlab
chiqarish hisobiga tannarxni pasaytirish bo‘yicha topshiriq berildi. Korxonalarda
25

“raqamli texnologiyalar”ni qo‘llash, inson hayoti uchun xavfli jarayonlarda
avtomatizatsiya darajasida oshirildi. Qurilish materiallari sohasida yangi
yo‘nalishlarni rivojlantirish, bunga xorijiy investorlarni keng jalb qilishga alohida
e’tibor qaratildi. Yetakchi xorijiy davlatlar qurilish sohasining rivojlanish
tendensiyasidan kelib chiqib, yangi qurilish materiallarini o‘zlashtirish va sohaga
innovatsiyani jalb qilishga alohida e’tibor qaratildi.
Joriy yilda mamlakatimizda shu kungacha ishlab chiqarilmagan: gazobeton
bloklari oboy, keramogranit, quyma pol, 600 markali sement, geosetka, penoblok,
shisha kristallit, kompozit qurilish materiallari va DSP ishlab chiqarish
o‘zlashtirilmoqda. Lekin bu bilan to‘xtab qolish kerak emas, yurtimizning drayver
sohalaridan biri bo‘lgan qurilish mahsulotlari sohasining bugungi kundagi
tendensiyalari, uning O‘zbekiston iqtisodiyotida tutgan o‘rni ham katta. Shu bois
mazkur yo‘nalishdagi izlanishlar va rivojlanishlar jarayonlarini davomiy tarzda
amalga oshirish ham katta vazifa va ma’suliyat hisoblanadi. 12
2.2 Qishloq xo‘jaligi resurslaridan foydalanish
Viloyatdagi qishloq xo‘jaligi yerlarining umumiy maydoni 246 785
gektarni tashkil etadi. Ulardan 82 080 ga paxta, 99 500 ga g‘alla, 736 ga ozuqabop
makkajo‘xori, 4 259 ga sholi, 13 313 ga sabzavotlar, 4 935 ga poliz ekinlari, 5 438
ga kartoshka, 5 327 ga dukkaklilar, 3 512 moyli ekinlar, 17 777 ga ozuqabop
ekinlar, 5 466 ga yangi bog‘lar, 2 058 ga uzumzorlar, 776 ga tutzorlar bilan band.
Farg‘ona viloyatida 2020-yilda jami 35 ta agroklaster faoliyat ko‘rsatdi.
Ularga 99,538 gektar yer biriktirilgan. 3 ta kooperatsiya va 8 ta agrologistika
markazlari mavjud.
Viloyatda 3 712 ta fermer xo‘jaligi faoliyat yuritadi.
Viloyatda 155 gektar maydon 155 ta fermer xo‘jaligi tomonidan
issiqxonalarga taqsimlangan.
Ayni paytda 3 921 gektar maydon intensiv bog‘lar uchun ajratilgan.
Asosiy yer maydonlari – 251 153 gektar. Ulardan: yoshlarga vaqtinchalik
ajratiladigan yerlar – 18 000 gektar; texnik ekinlar (paxta) – 82 080 gektar; soya
12
https://uzsm.uz/uz/press_center/news/o-zbekiston-qurilish-materiallari-sanoati-kecha-va-bugun/
26

(paxta qator oralarida) – 25 000 gektar; g‘alla (bug‘doy) – 99 500 gektar; ozuqabop
makkajo‘xori – 3 236 gektar; sholi – 4 471 gektar; dukkaklilar – 5 327 gektar;
(mosh – 2 461 gektar, loviya – 1 635 gektar, fasol – 990 gektar, yeryong‘oq – 241
gektar); moyli ekinlar – 6 045 gektar (kungaboqar – 5 875 gektar, kunjut – 105
gektar, raps – 65 gektar); sabzavotlar – 16 825 gektar, ulardan piyoz – 1 390
gektar, sarimoq – 1 039 gektar (avgust-sentyabrdagi ekinlar); piyoz – 1 490 gektar,
sabzi – 1 150 gektar, qizil lavlagi – 170 gektar, ko‘katlar – 2 321 gektar (ulardan
selder – 278 gektar, aysberg – 92 gektar, ukrop – 341 gektar, petrushka – 546
gektar, kashnich – 786 gektar, ko‘kpiyoz – 278 gektar, karam – 230 gektar (ulardan
gulkaram – 52 gektar, karam – 178 gektar), rediska – 130 gektar (to‘qsonbosti
usuli bilan); pomidor – 203 gektar, bodring – 115 gektar, ko‘kat – 14 gektar,
bulg‘or qalampiri – 18 gektar, qalampir – 31 gektar (issiqxonalarda); pomidor – 1
000 gektar, bodring – 502 gektar, sabzi – 1 691 gektar, piyoz – 3 388 gektar,
sarimsoq – 414 gektar, karam – 455 gektar ( ulardan gulkaram – 46 gektar, karam –
409 gektar), ko‘katlar – 268 gektar (ulardan ukrop – 82 gektar, kashnich – 85
gektar, ko‘kpiyoz – 101 gektar), bulg‘or qalampiri – 223 gektar, qalampir – 221
gektar, baqlajon – 247 gektar, lavlagi – 115 gektar (bahorda asosiy ekin
maydonlarida); poliz ekinlari – 3 958 gektar (tarvuz – 2 002 gektar, qovun – 1 583
gektar, qovoq – 373 gektar); kartoshka – 7 781 gektar; ozuqabop ekinlar – 10 141
gektar; boshqa ekinlar – 264 gektar; past ball bonitetli ko‘p yillik daraxtlar – 11
525 gektar (mevali daraxtlar – 7 312 gektar (danaklilar – 4 655 gektar, mevalilar –
2 658 gektar)); uzumzorlar – 2 957 gektar, tutzorlar – 1 256 gektar.
Takroriy ekin uchun yer maydoni – 100 208 gektar. Ulardan: sabzavotlar –
34 696 gektar; sabzi – 11 181 gektar; pomidor – 4 176 gektar, bodring – 4 400
gektar, sholg‘om – 3 821 gektar; turp – 3 763 gektar; karam – 5 006 gektar;
baqlajon – 531 gektar; ko‘katlar – 1 818 gektar (ulardan petrushka – 544 gektar;
kashnich – 383 gektar, ko‘kpiyoz – 147 gektar, rediska – 744 ga); kartoshka – 2
150 gektar; poliz ekinlari (tarvuz) – 5 570 gektar; moyli ekinlar (kungaboqar) – 7
200 gektar; ozuqabop makkajo‘xori – 4 213 gektar; dukkaklilar – 17 614 gektar
27

(mosh – 10 403 gektar, loviya – 7 004 gektar, fasol – 103 gektar, yeryong‘oq – 104
gektar); sholi – 7 983 gektar; ozuqabop ekinlar – 15 797 gektar.
Mevali daraxtlar va uzumzorlar qator oralariga ekiladigan yer maydoni –
46 263 gektar (mevali bog‘lar – 43 342 gektar, uzumzorlar – 2 921 gektar).
Ekinlar. Avgust-sentyabr: piyoz – 2 328 gektar; sarimsoqpiyoz – 1 902 gektar.
To‘qsonbosti usulida: piyoz – 3 478 gektar, sabzi – 583 gektar, lavlagi – 1 091
gektar, ko‘katlar – 285 gektar, karam – 417 gektar. Bahorda: pomidor – 633 gektar;
bodring – 753 gektar, sabzi – 757 gektar, piyoz – 757 gektar, karam – 206 gektar;
ko‘kpiyoz – 125 gektar; bulg‘or qalampiri – 192 gektar; qalampir – 227 gektar,
baqlajon – 172 gektar; lavlagi – 136 gektar; dukkaklilar – 720 ga. 2020-yilda 236
843 tonna qishloq xo‘jaligi mahsulotlari eksport qilingan. 13
Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar markazi ekspertlari tomonidan Farg‘ona
viloyatining 2022 yil 1-yarim yilligida qishloq xo‘jaligi ko‘rsatkichlari tahlil
qilindi.
2022 yilning yanvar-iyun oylarida viloyatda qishloq xo‘jaligi
mahsulotlarining umumiy hajmi 13539,7 mlrd.so‘mni tashkil qildi. 2021 yil mos
davriga nisbatan o‘sish sur’ati 102,4%ni tashkil etib, shundan dehqonchilik
mahsulotlari 103,7% va chorvachilik mahsulotlari 100,8%ga ortgan.
Qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining viloyatdagi eng yuqori ulushi Oltiariq
(1323,4 mlrd.so‘m), Rishton (996,5 mlrd.so‘m), Quva (981,4 mlrd.so‘m) va
Farg‘ona (978,9 mlrd.so‘m) tumanlariga to‘g‘ri kelgan. So‘x (187,4 mlrd.so‘m)
tumanida esa qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining hajmi viloyatning boshqa
tumanlariga nisbatan kamroq.
Qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining eng yuqori o‘sish sur’atlari Farg‘ona
(107,0%), Dang‘ara (106,8%) va Quvasoy (106,1%) tumanlarida qayd etildi.
Uchko‘prik(98,4%), Quva (98,0%) va So‘x (95,3%)tumanlarida esa o‘tgan yilning
mos davriga nisbatan pasayish kuzatilgan.
Qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining 56,7% chorvachilik, 43,3%
dehqonchilik faoliyati hissasiga to‘g‘ri keladi.
13
https://www.agro.uz/svodnaya-spravka-po-ferganskoy-oblasti/
28

Hisobot davrida 85,8 ming tonna tirik vaznda go‘sht, 606,8 ming tonna don
va dukkakli mahsulotlari, 490,8 ming tonna sut va 421,5 ming tonna sabzavotlar
yetishtirildi.
O‘simlikchilik mahsulotlarining 53,5%, chorvachilik mahsulotlarining
87,9% dehqon xo‘jaliklari tomonidan yetishtirildi. 14
Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar markazi ekspertlari tomonidan Farg‘ona
viloyatida 2023 yil yanvar-sentyabr oylarida qishloq xo‘jaligi sohasida amalga
oshirilgan ishlar tahlil qilindi.
Dastlabki ma’lumotlarga ko‘ra, 2023 yilning yanvar-sentyabr oylarida
viloyatda qishloq, o‘rmon va baliqchilik xo‘jaligi mahsulot (xizmat)larining
umumiy hajmi 27 210,5 mlrd.so‘mni, shu jumladan, dehqonchilik va chorvachilik,
ovchilik va ushbu sohalarda ko‘rsatilgan xizmatlar – 26 852,8 mlrd. so‘mni,
o‘rmon xo‘jaligi – 246,6 mlrd. so‘mni, baliqchilik xo‘jaligi – 111,1 mlrd. so‘mni
tashkil qildi.
Viloyat qishloq, o‘rmon va baliqchilik xo‘jaligi mahsulotlari hajmi 2022
yilning mos davriga nisbatan 103,3%ga o‘sib, respublika ko‘rsatkichi tarkibida
Farg‘ona viloyatining ulushi 9,3% tashqil qildi.
Hududlar kesimida viloyat ko‘rsatkichidan yuqori o‘sish sur’atlari
Farg‘ona tumanida (110,3%), Marg‘ilon (109,7%) va Farg‘ona (108,8%)
shahararida kuzatilgan bo‘lsa, Quvasoy (100,1%), va O‘zbekiston (100,2%)
tumanida esa aksincha pasayish qayd etildi.
Qishloq, o‘rmon va baliqchilik xo‘jaligi mahsulot (xizmat)larining eng
yuqori hajmi Farg‘ona (2 415,3 mlrd. so‘m) va Oltiariq (2 154,3 mlrd. so‘m)
tumanlarida qayd etildi. Aksincha kam hajmga ega hududlarga Qo‘qon sh. (186,3
mlrd. so‘m) So‘x (467,4 mlrd. so‘m) tumanini va Marg‘ilon (393,7 mlrd. so‘m)
shahrini keltirib o‘tish mumkin.
Aholi jon boshiga ishlab chiqarilgan qishloq, o‘rmon va baliqchilik
xo‘jaligi mahsulot (xizmat)larining umumiy hajmi 6 788,4 ming so‘mni tashkil
etdi.
14
https://review.uz/uz/post/fargona-viloyati-qishloq-xojaligi-sohasining-2022-yil-1-yarim-yillik-yakunlari
29

Hisobot davrida ishlab chiqarilgan qishloq xo‘jaligi mahsulotlari hajmi 26
654,2 mdrd. so‘mni (yoki o‘tgan 2022 yilning mos davriga nisbatan 103,3%ga
o‘sishni), shu jumladan, dehqonchilik mahsulotlari 15 592,2 mlrd. so‘m va
chorvachilik mahsulotlari 11 061 ,9 mlrd. so‘mni tashkil qildi.
Qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining 41,5% chorvachilik, 58,5%
dehqonchilik faoliyati hissasiga to‘g‘ri keladi.
Hisobot davrida dehqonchilikda barcha toifadagi xo‘jaliklar tomonidan
780,1 ming tonna don va dukkaklilar, 835,3 ming tonna sabzavotlar, 259,2 ming
tonna kartoshka, 64,5 ming tonna poliz, 314,5 ming tonna meva va rezavorlar,
114,6 ming tonna uzum shuningdek, chorvachilikda tirik vaznda 139,5 ming tonna
go‘sht, 805,4 ming tonna sut, 475 mln. dona tuxum va 6,2 ming tonna baliqchilik
ovlandi. 15
2.3 Farg’ona viloyatining mineral resurslaridan oqilona foydalanish
masalalari va istiqbollari
Farg‘ona viloyati O‘zbekistonning eng rivojlangan hududlaridan biri bo‘lib,
tabiiy resurslar, jumladan, mineral boyliklarga ham boy hisoblanadi. Hududda neft,
gaz, ko‘mir, ohaktosh, marmar, gips, qum-shag‘al kabi turli xil foydali qazilmalar
mavjud. Ushbu mineral resurslardan oqilona foydalanish masalasi iqtisodiy
rivojlanish, ekologik muvozanat va barqarorlikni ta’minlash nuqtai nazaridan
muhim ahamiyatga ega.
Farg‘ona vodiysi neft va gaz qazib olish sanoatining markazlaridan biri
hisoblanadi. Hududda neft va gaz konlari mavjud bo‘lib, ular sanoat ishlab
chiqarishida muhim rol o‘ynaydi. Ammo ularni qazib olish va qayta ishlash
jarayonlari ekologik muammolarni keltirib chiqarishi mumkin. Atmosferaga zararli
gazlarning chiqishi, tuproq va suvning ifloslanishi kabi ekologik muammolarni
kamaytirish maqsadida ekologik toza texnologiyalardan foydalanish va
chiqindilarni qayta ishlash muhim hisoblanadi.
Bundan tashqari, viloyatda ohaktosh, gips va marmar kabi qurilish
materiallari uchun muhim bo‘lgan foydali qazilmalar ham qazib olinadi. Ushbu
15
https://review.uz/uz/post/fargona-viloyati-qishloq-xojaligi-sohasining-2023-yil-yanvar-sentyabr-oylari-yakunlari-
tahlil-qilindi
30

minerallar qurilish sanoati va infratuzilmani rivojlantirish uchun zarurdir. Lekin
ularni qazib olish jarayonida atrof-muhitga zarar yetkazilishining oldini olish
uchun qat’iy nazorat tizimlari va muqobil usullarni joriy etish talab etiladi.
Viloyatda foydali qazilmalarni samarali va oqilona ishlatish istiqbollari
quyidagilarga asoslanadi:
Mineral resurslarni qazib olishda zamonaviy texnologiyalarni joriy etish –
bu tabiiy boyliklarni isrof qilmaslik va ekologik muhitga salbiy ta’sirni kamaytirish
imkonini beradi.
Qayta ishlash sanoatini rivojlantirish – xomashyoni faqat qazib olish emas,
balki mahalliy korxonalarda qayta ishlash ham viloyat iqtisodiyoti uchun foydali
bo‘ladi.
Ekologik muhofaza choralarini kuchaytirish – foydali qazilmalar qazib
olinadigan hududlarda ekologik monitoringni joriy etish va tabiiy muhitni tiklash
loyihalarini amalga oshirish zarur.
Resurslarni muqobil energiya manbalari bilan almashtirish – neft va gaz
resurslariga qaramlikni kamaytirish uchun quyosh va shamol energiyasi kabi
muqobil energiya manbalarini rivojlantirish maqsadga muvofiqdir.
Qayta tiklanuvchi tabiiy resurslardan foydalanish – yer osti boyliklaridan
foydalanishda ularning tiklanish imkoniyatlarini hisobga olish, xususan,
rekultivatsiya ishlarini olib borish lozim.
Farg‘ona viloyatida mineral resurslardan oqilona foydalanish masalasi
ularni samarali qazib olish, qayta ishlash va ekologik jihatdan xavfsiz
texnologiyalarni joriy etish bilan chambarchas bog‘liq. Kelajakda ushbu
resurslardan foydalanishda zamonaviy yondashuvlarni qo‘llash va barqaror
rivojlanish tamoyillariga rioya qilish viloyatning ekologik va iqtisodiy
barqarorligini ta’minlashda muhim omil bo‘ladi.
XULOSA
Farg‘ona viloyati O‘zbekistonning eng muhim iqtisodiy va tabiiy
resurslarga boy hududlaridan biri hisoblanadi. Ushbu kurs ishida viloyatning tabiiy
31

sharoiti, agroiqlim resurslari va mineral boyliklari tahlil qilinib, ulardan oqilona
foydalanish masalalari yoritildi.
Tadqiqot davomida Farg‘ona viloyati o‘ziga xos geografik joylashuvi va
tabiiy sharoitlari bilan ajralib turishi aniqlandi. Uning hududi tog‘lar, vodiy
tekisliklari va daryo vodiylaridan iborat bo‘lib, bu joyning tabiiy resurslarini
xilma-xil qiladi. Agroiqtisodiy resurslari, ayniqsa, unumdor tuproqlari va iqlim
sharoiti qishloq xo‘jaligining rivojlanishi uchun keng imkoniyatlar yaratadi.
Viloyatning mineral resurslari tarkibi ham yetarlicha boy bo‘lib, u asosan
qurilish materiallari, neft-gaz konlari va boshqa foydali qazilmalarni o‘z ichiga
oladi. Biroq ushbu resurslardan oqilona foydalanish muammolari dolzarb bo‘lib
qolmoqda. Ayniqsa, ekologik muvozanatni saqlash, yer osti boyliklarini samarali
va barqaror rivojlantirish orqali viloyat iqtisodiyotiga ijobiy ta’sir ko‘rsatish
muhim ahamiyat kasb etadi.
Farg‘ona viloyatining mineral resurslaridan oqilona foydalanish istiqbollari
doirasida quyidagi muhim jihatlar ta’kidlab o‘tildi:
Resurslarni qayta ishlash va mahalliy sanoatni rivojlantirish: Xomashyo
eksportidan ko‘ra, ularni qayta ishlash orqali yuqori qo‘shilgan qiymatga ega
mahsulotlar ishlab chiqarish muhimdir.
Ekologik muhofaza choralarini kuchaytirish: Mineral qazib olish
jarayonlarida atrof-muhitga zarar yetkazmaslik va resurslarni muvozanatli ishlatish
asosiy maqsadlardan biri bo‘lishi lozim.
Ilmiy-innovatsion yondashuvlarni qo‘llash: Zamonaviy texnologiyalarni
joriy etish orqali tabiiy resurslarni yanada samarali ishlatish mumkin.
Qishloq xo‘jaligi resurslaridan foydalanishning samaradorligini oshirish:
Sug‘orish tizimlarini modernizatsiya qilish va tuproq unumdorligini oshirish chora-
tadbirlarini qo‘llash lozim.
Umuman olganda, Farg‘ona viloyati tabiiy resurslarining samarali
boshqarilishi nafaqat iqtisodiy o‘sishni ta’minlash, balki ekologik barqarorlikni
saqlash uchun ham dolzarb masala bo‘lib qolmoqda. Shu sababli, viloyatda tabiiy
resurslardan oqilona foydalanish strategiyasini ishlab chiqish va amalga oshirish
32

zaruriyati yuzaga kelmoqda. Bu esa kelajak avlodlar uchun barqaror rivojlanish va
tabiiy resurslarning samarali saqlab qolinishini kafolatlaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Shomurodova Shahnoza Gayratovna Chimyon-Chorvoq dam olish zonasi
bilan qoplangan Tyanshan tog'laridagi tabiiy ko'llar // Evropa ilmiy sharhi. 2018.
№9-10-1. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/the-natural-lakes-at-the-tianshan-
33

mountains-covered-in-chimgan-charvak-recreation-zone (data obrazcheniya:
18.01.2021).
2. Ilhomjon Ihtiyorjon O‘G‘Li Muhitdinov, Jahongirmirzo Jamoliddin O’g’li
Mamatisakov FARG‘ONA VODIYSINING JANUBIY QISMI
GIDROGRAFIYASI // Scientific progress. 2021. №3. URL :
https :// cyberleninka . ru / article / n / farg - ona - vodiysining - janubiy - qismi - gidrografiyasi
(дата обращѐния: 17.01.2022).
3. Ilhomjon Ihtiyorjon O. G., Li Muhitdinov S. O. X., DARYOSI OQIMINING
SHAKLLANISHIDA GIDROMETEOROLOGIK O. R. Academic research in
educational sciences. 2021. № 7 //URL: https://cyberleninka.ru/article/n/so-x-
daryosi-oqimining-shakllanishida-gidrometeorologik -omillarning-roli (дата
обращ
ѐния: 07.12. 2021)
4. Ilhomjon Ihtiyorjon O‘G‘Li Muhitdinov SO‘X DARYOSI OQIMINING
SHAKLLANISHIDA GIDROMETEOROLOGIK OMILLARNING ROLI //
Academic research in educational sciences. 2021. №7. URL:
https://cyberleninka.ru/article/n/so-x-daryosi-oqimining-shakllanishida-
gidrometeorologik-omillarning-roli (дата обращ
ѐния: 17.01.2022).
5. Komilov O. O‘zbekistonda sug‘orish tizimi rivojlanishi: yutuqlari, muammo
va oqibatlari. Akademnashr. -Toshkent: 2016.
6. Mavlanov U., Xoliqulov A., Usarov U. O‘zbekistonda yer-suv munosabatlari
(IX – XV ASRLAR). - Toshkent: «TURON-IQBOL», 2018.
7. Абдурахмонов Н.Ю, Қаландаров Н.Н, Мамажонова Ў.Х. Фарғона
вилояти суғориладиган тупроқлари унумдорлиги// ЎзМУ хабарлари, –
Тошк
ѐнт, 2013. № 4. – Б. 55-57.
8. Zakirova S. Markaziy Farg‘ona qumliklarining agrofizikaviy, agrokimyoviy
xossalari, genezisi va ishlab chiqarish samaradorligini oshirishning ilmiy asoslari.
Q/x.f.d. diss. avtoreferati. –Toshkent, 2017
9. Isaqov V.Yu. Farg‘ona vodiysi sho‘rlangan tuproqlari galogenezisi va
geokimyosining regional xususiyatlari. //Geografiya va hayot: izlanishlar,
34

yechimlar, tatbiqlar. Farg‘ona vodiysi oliy o‘quv yurtlariaro ilmiy-uslubiy
maqolalar to‘plami. 2012. – B 70-79.
10. Ismanov A.J. So‘x daryosini yoyilmasi sug‘oriladigan kolmatajli
tuproqlarning shakllanishi, rivojlanishi va unumdorligi// O‘zbekiston biologiya
jurnali. 2013, № 6. – B. 49-51.
11. https://review.uz/uz/post/fargona-viloyati-qishloq-xojaligi-sohasining-2022-
yil-1-yarim-yillik-yakunlari
12. https://review.uz/uz/post/fargona-viloyati-qishloq-xojaligi-sohasining-2023-
yil-yanvar-sentyabr-oylari-yakunlari-tahlil-qilindi
35

ILOVALAR
1 – ILOVA
Farg ’ ona viloyati qishloq xo ’ jaligi ko ’ rsatkichlari
Manba : rasm internet saytidan olindi [11]
1 – ILOVA
36

Farg’ona viloyati qishloq xo’jaligi ko’rsatgichi (2023 – yil yanvar – sentyabr)
Manba : rasm internet saytidan olindi [12]
37

MUNDARIJA:
KIRISH…………………………………………………………………………… 3
I BOB FARG‘ONA VILOYATINING TABIIY SHAROITI VA AGROIQLIM
RESURSLARI
1.1 Farg’ona viloyatining geografik o’rni va chegaralari…………………………. 6
1.2 Farg’ona viloyati tabiiy sharoiti………………………………………………..
9
1.3 Farg’ona viloyatining mineral resurslari………………………………………
15
II BOB NAVOIY VILOYATI MINERAL RESURSLARI VA ULARDAN
OQILONA FOYDALANISH MASALALARI
2.1 Mineral resurslardan foydalanish va ularning iqtisodiy ahamiyati……………
22
2.2 Qishloq xo‘jaligi resurslaridan foydalanish………………………………….. 26
2.3 Farg’ona viloyatining mineral resurslaridan oqilona foydalanish masalalari va
istiqbollari………………………………………………………………………... 30
XULOSA…………………………………………………………………………
32
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR……………………………………….. 34
ILOVALAR……………………………………………………………………... 36
38

Купить