Farg‘ona viloyatining hunarmandchilik maskani - Педагогика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	1.6MB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Farg‘ona viloyatining hunarmandchilik maskani

Купить

“FARG’ONA VILOYATINING HUNARMANDCHILIK
MASKANI” mavzusida tayyorlangan
K U RS ISHI
1

MUNDARIJA
1 KIRISH 3
2. Xalq hunarmandchiligi texnologiyasi. Kashtachilik tarixi haqida
ma’lumot..5 5
3. Kashta chok turlari 8
4. Hunamandchilik turlari va tarix 18
5. Xalq hunarmandchiligi texnologiyasi. Kashtachilik tarixi haqida
ma’lumot mavzusini o’qitish shakillari,tamoyillari va metodlari 28
6. Xalq hunarmandchiligi texnologiyasi. Kashtachilik tarixi haqida
ma’lumot mavzusiga oid dars ishlanma 35
7 XULOSA 40
8 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI 41
2

KIRISH
Mazkur kurs ishi Mehnat ta’limi yo‘nalishiga mo‘ljallangan bo‘lib,
bo‘lajak mehnat ta’limi o‘qituvchilami milliy xunarmandchiligimiz tarixi,
uning yo‘nalishlari, rivojlanish bosqichlari, tarmoqlari bilan tanishtirish,
shuningdek, o‘zbek milliy xalq xunarmandchiligining: yog‘och
o‘ymakorligi, ganchkorlik, naqqoshlik, zardo‘zlik, kashtado‘zlik, gilam
to‘qish kabi sohalari sirlarini o‘rgatish, milliy qadriyatlarimizni ardoqlash,
ular bilan faxrlanish, g‘ururlanish xislarini rivojlantirish, avloddan avlodga
o‘tib kelayotgan xalq xunarmandchiligi ustalarining munosib davomchilari
bo‘lish, yaratuvchanlikka, go‘zallikka intilish kabi tuyg‘ulami tarkib
toptirishdan iboratdir. Shu nuqtayi nazardan kelib chiqib, mamlakatimizda
ta’lim tizimini isloh qilishning qonun-qoidalariga amal qilgan holda turli
yo‘nalishlar bo‘yicha pedagoglar tayyorlashga kirishildi. Shu jumladan,
professional iqtisodchi pedagoglar tayyorlash ham qo‘yilgan vazifani
amalga oshirishning muhim bo‘g‘ini hisoblanadi.
Jamiyatning taraqqiyot darajasi, davrimizning axborot asriga aylanishi,
iqtisodiyotdagi tarkibiy o'zgarishlar shuni ko‘rsatadiki, yoshlarni yetuk,
vaziyatni tezda baholaydigan, har qanday holatda ham to‘g‘ri va oqilona
qaror qabul qila oladigan malakali mutaxassis qilib tayyorlash uchun faqat
an’anaviy uslublarga tayanib dars o‘tish yetarli emas. Bu esa ta’lim tizimida
jahon tajribasidan keng foydalanishni talab etadi. Shu talabdan kelib chiqib,
kasb ta’limining bakalavriat yo‘nalishi bo‘yicha ta’lim olayotgan talabalarga
mutaxassislik fani sifatida «Maxsus fanlarni o‘qitish metodikasi» darsi 2008-
yilda qabul qilingan yangi DTS bo‘yicha esa «Kasb ta’limi metodikasi»
o‘qitiladigan bo'ldi. . Shu sababli, bu sohadagi kasb ta’limi bakalavriat
yo‘nalishi talabalari uchun maxsus mutaxassislik fanlari bu — iqtisodiy
fanlar bo’lgani tufayli iqtisodiy fanlarni o‘qitish metodikasi o‘rganiladi.
Iqtisodchi-pedagoglar uchun kasb ta’limi metodikasi — bu iqtisodiy
fanlardan dars o‘tishni o'rganish metodikasi bolib, iqtisodiy fanlarni
talabalarning chuqur o'rganishlari uchun fanning va mavzuning maqsadidan
3

kelib chiqqan holda qanday vosita va metodlarni tanlash va dars jarayonida
qo'llash yo'llarini o'rganish, bo'lg'usi iqtisodchi-pedagoglar ongiga
yetkazishni ko'zda tutadi.
Iqtisodiy fanlarni yoshlarga o‘rgatish uchun o‘qituvchining o‘zi bu
fanlarni yaxshi bilishi, dars berish metodlarini mahorat bilan qo'llay olishi
talab etiladi. Shu bilan birga, pedagogika, psixologiya, maxsus fanlarni
o‘qitish metodikasi, pedagogik texnologiya va boshqa fanlarni ham chuqur
bilishi zarur bo‘ladi.
Kadrlar tayyorlashdagi asosiy maqsad zarur bilimlarni o'zlashtirish
bilan birga talabalarning intellektual qobiliyatlarini rivojlantirish, ularda
mustaqil tanlash va qaror qabul qilish ko'nikmasini hosil qilishdir.
Ma’lumki, iqtisodiyotdagi tarkibiy o‘zgarishlar o‘z navbatida ishchi kuchiga
ham alohida talablar qo‘yadi. Ya’ni ishchilar malakali, mahoratli, talabning
o‘zgarishiga moslashuvchan, o‘z malakasini oshirishga intiluvchan bo‘lishi
talab etiladi. Ishchi kuchiga bo‘lgan talablarni talabalar chuqur idrok
etishlari, mustaqil izlanish, fikrlash, turli qarashlarni taqqoslash, tahlil
qilishga, oqilona xulosa chiqarishga o'rganishlari lozim. Jahon
pedagogikasida diqqat-e’tibor talabalarda ana shu xislatlarni hosil qilish va
tarbiyalashga qaratilgan.
Kurs ishining maqsadi: 5-sinf o’quvchilarga “Xalq hunarmandchiligi
texnologiyasi” mavzusini o'qitish metodikasi orqali bolalarga yaxshi bilim
berish.
Kurs ishining vazifasi:
- O'quvchilarga “Xalq hunarmandchiligi texnologiyasi. Kashtachilik
tarixi haqida ma’lumot” ni o’rgatish
“Kashtachilik tarixi haqida ma’lumot” da turli xil metodlari shakillari va
tamoillardan foydalanib o’quvchilarni qiziqtira olish.
Kurs ishini predmeti: O'quvchilarga “Xalq hunarmandchiligi
texnologiyasi” mavzusini o'qitish metodikasi.
4

1.1. Xalq hunarmandchiligi texnologiyasi. Kashtachilik tarixi haqida
ma’lumot.
Xalq hunarmandchiligi moddiy madaniyatimizning eng qadimiy va muhim
turlaridan hisoblanadi va tasviriy hamda amaliy san‘atining ko’pdan-ko’p sohalari
bilan uyg’unlashib ketadi. Ammo tasviriy va amaliy san‘at, buyumlarga badiiy
ishlov berish jarayoni hamda xalq hunarmandchiligining o’ziga xosligi, yo’llari,
xususiyatlari bir-biridan farqlanadi. Respublikamizda mavjud bo’lgan xalq
hunarmandchiligining Toshkent, Samarqand, Buxoro, Nukus, Xiva, Termiz,
Urganch, Namangan, Andijon, Farg’ona, Chust, Shahrisabz va boshqa
markazlarining ta‘limiy-tarbiyaviy imkoniyatlari beqiyos bo’lib, o’ziga xosligi
jihatidan bir-biridan ajralib turadi. Hunar – muayyan tayyorgarlikni talab etadigan
va tirikchilik manbai bo’lgan ijodiy mehnat faoliyati. Hunarli – biror hunarni puxta
egallagan shaxs. Hunarmand – biror hunar turi bilan shug’ullanuvchi usta.
Hunarmandchilikning asosiy belgilari oddiy mehnat qurollari yordamida biror
ishning bajarilishi va ishlab chiqarishning yakka tartibdaligidadir.
Hunarmandchilik musulmon jamiyatida azaldan erkaklar va ayollar o’rtasidagi
mehnat taqsimotini ko’rsatuvchi o’ziga xos oyna bo’lib kelgan. Erkaklar ko’pincha
bozorda sotish uchun, xotin-qizlar esa oila ehtiyoji uchun mo’ljallangan
mahsulotlarni ishlab chiqarish bilan shug’ullangan. Kulolchilik, kandakorlik,
zargarlik, gazlama ishlab chiqarish, tikuvchilik ustaxonalarida kiyim tikish,
zardo’zlik, naqqoshlik, yog’och va ganch o’ymakorligi faqat erkaklar
shug’ullanadigan ish sanalgan. Xotin-qizlar esa kashtado’zlik, gilam to’qish, namat
bosish bilan band bo’lgan. Ular shuningdek, arzon paxta matolar to’qishgan, sopol,
ganch o’yinchoq, idishlar yasashgan. XX asrga kelib, bu an‘anaviy turmush tarzi
keskin o’zgardi. Shahardagi xotin-qizlar an‘anaviy hunarmandchilik bilan mutlaqo
shug’ullanmay qo’yishdi, chekka qishloqlardagi ayollargina ajdodlari kasb-
korlarini saqlab qolishdi. Sho’ro davlati tanazzulga yuz tutganidan keyin an‘anaviy
hunarmandchilikka munosabatda keskin o’zgarish ro’y berdi. Xotin-qizlar ehtiyoj
tufayli hunarmandchilik ishlab chiqarishi bilan faol shug’ullanishga kirishdilar.
Chunki sobiq sho’ro davrida iqtisodiyotning barbod bo’lishi barchani yangi ish
5

topishga majbur etdi. Iqtisodiy beqarorlik sharoitida tanazzuldan chiqish uchun
an‘anaviy hunarmandchilik bilan shug’ullanish maqbul yo’l bo’lib qolgan edi. Shu
tariqa kutilmagan o‘zgarish yuzaga keldi – hunarmand ayollar bozorni egallashdi.
Xalq hunarmandchiligi naqqoshlik, ganchkorlik, zargarlik, yog’och o’ymakorligi,
metal o’ymakorligi, kashtachilik, quroqchilik, zardo zlik, gilamchilik, gazlama‟
to’qish, ko’nchilik, pazandachilik, yog’ochlarni kuydirib ishlash, kulolchilik,
kosibchilik, mahsido’zlik, sangtaroshlik, temirchilik, pichoqchilik,
anjomsozlik, qulfsozlik, misgarlik, ignasozlik kabi sohalarga ega bo’lib, o’zida
mehnat va kasb ta‘limining ko’pgina xususiyatlari – amaliyligi, ijodiyligi,
milliyligi, mahalliy xom ashyolarni topish va ta‘mirlashning qulayligi, o’g’il va
qiz bolalar mehnatining o’ziga xosligi, murakkab qurilmalar, uskunalar, asboblar
va dastgohlar talab qilmasligi; mashg’ulotlarni tashkil etishning soddaligi bilan
ajralib turadi. Natijada bu sohani yetarlicha o’rgangan, ma‘lum kasblarni egallagan
yoshlarning ishsiz qolmasliklari, mehnat bozorining raqobatbardoshligi bilan
alohida e‘tiborga molikdir. Bugungi kunda ishlab chiqarilgan hunarmandchilik
buyumlarini uch guruhga bo’lish mumkin: ro’zg’orda foydalanish (asosan qishloq
tumanlarida), bozor uchun tayyorlangan buyumlar, shuningdek, ko’rgazmalarda
ishtirok etishga mo’ljallangan hunarmandchilik buyumlari.
Kashta kiyimlar va buyumlarni bezashda katta ahamiyatga egadir. Kashta
tikishni bilish orqali, kiyimlarni yangilab olish, ko‘pgina kerakli buyumlarni:
salfetkalar, pancho, fartuk, yostiq jildlarini, yaqin kishilarga sovg‘alarni bezash va
tayyorlash mumkin.
Kashta tikish – qiziqarli va ijodiy ish bo‘lib, u insonga ko‘p quvonch
keltirishi, bo‘sh vaqtida ermak bo‘lishi, insonni nafosat olamiga olib kirishi
mumkin. Kashta tikish usullarini o‘zlashtirayotganda hamma narsa birdaniga
yaxshi chiqmasligi mumkin, chunki kashtachilik sabr-toqatli, e’tiborli, tartibli
bo‘lishni talab etadi. Chidamli bo‘lish lozim. Kerakli malakalar egallagan sayin ish
asta-sekin osonlasha boradi.
6

Kashta tikish san’atining ko‘p asrlik tarixi bor. Arxeologik topilmalarda
yozilishicha, qadimdan uy-ro‘zg‘or buyumlarini – sochiqlar, to‘r hoshiya,
dasturxonlar, bayram va kundalik kiyimlar, peshbandlar, bosh kiyimlar va boshqa
narsalarni kashtalar tikib bezatilgan.
Kashta tikish usullari, gullari, ranglarning mujassamlanishi avloddan-avlodga
o‘tib takomillashib bordi. Sekin-asta eng yaxshi kashtalar tanlanib qoldi va milliy
xususiyatlari bilan xarakterli betakror kashta namunalari yaratildi.
Xalq ustalari kashta tikib bezagan buyumlar chiroyli gullari bilan,
ranglarining bir-biriga mosligi, to‘la mutanosibligi, bajarish usullarining
professional aniqligi bilan ajralib turadi. Kashta tikilgan har bir buyum amaliy
vazifasiga to‘g‘ri keladi.
Mamlakatimiz muzeylarida xalq kashtachiligining ko‘p namunalari
to‘plangan, ayniqsa X1X asr kashtalari eng yaxshi saqlanib, shu kunlargacha yetib
kelgan. O‘zbek milliy kashtachiligi amaliy san’atning eng qadimiy turlaridan
bo‘lib, u xalqning o‘z turmushini go‘zal qilish istagi natijasida yuzaga kelgan.
Kashtachilik san’ati nafaqat mamlakatimizda balki, chet ellarda ham shuxrat
qozongan.
O‘zbek xalq ustalari qo‘llari bilan tikilgan so‘zana, zar devor, gul ko‘rpa,
choyshab kabi turli hil naqshli buyumlar mamlakatimizning faqat xonadonlarida
emas balki, muzeylarda ham ekspozitsiyaga aylanib qolgan.
O‘zbek kashtachiligi qo‘shni xalqlar kashtachiligi ta’sirida boyidi va
rivojlandi. Kashtalash kiyimlar va buyumlarni bezashda, xamda uy-ro‘zg‘or bezak
buyumlari tayyorlashda, qadimdan qo‘llanilib kelmoqda.
Kashtachilikning maxsus turlaridan biri applikatsiyadir. Applikatsiya -
lotincha yopishtirish degan ma’noni bildirib, gazlama, qog‘oz va boshqa
materiallarga tikish yo‘li bilan bezak berish demakdir.
7

Applikatsiya kashtachilikning mahsus turi bo‘lib, u o‘ziga xos texnologiyaga
ega. Asosiy matoga rangdor
mato parchasini, charm va
boshqa matoga rangdor mato
parchasini va boshqalarni
qadab o‘trofii choklanadi.
Hozirgi vaqtda
ko‘pincha bolalar paltolarida,
ko‘ylaklarida, bosh
kiyimlarida, har-xil qush,
meva, gul va hayvonlar
tasviri applikatsiya usulida
choklanadi. O‘rta Osiyoda
kashtachilik keng tarqalgan. Kashtachilikda mato, kigiz, charm, korton, zigir, jun,
ipak, su’iy iplar, zar iplar, mayin sim, xom charmdan tayyorlangan tasmalar,
munchoqlar, marjon, metall, pulakcha, qimmatbaho tabiiy va sun’iy toshlar va
materiallar ishlatiladi.
Kashtachilikning o‘ziga xos ish qurollari mavjud bo‘lib, ular turli vazifalarni
bajaradi. Kashtachilik turli rangli ipak o‘trofi ip bilan igna ilmoqli bigizda har-xil
matolarga mayda gul tikishdir.
1.2. Kashta chok turlari
Qo ‘lda tikiladigan kashtalarning ikkita turi mavjud: - bezatiladigan matoning
arqoq va tanda iplarini sanab kashta tikish; - matoga gul tasviri konturi asosida
erkin kashta tikish. O‘zbek kashtachiligida ko ‘p qo ‘llaniladigan chok turlari bilan
tanishib chiqamiz: Yo’rma choki – ilmoqli bigiz yoki igna bilan matoning o ‘ng
tomonida halqalar zanjiri hosil qilib tikiladi. Ignaga o ‘tkazilgan ipak ip yordamida
halqa hosil qilinib, matoning sirtida chap qo‘l bilan ushlab turiladi. Sanchilib
8

chiqqan igna esa halqa hosil qilinadi. Yo ‘rma choklari bilan yirik kashtalarning
hoshiyalari, gul va barglarning asosiy shoxga ulanadigan bandlar tikiladi.
Yo‘rma chok.
Bigiz yordamida yo ‘rmado ‘zi uslubida kashta tikishda ip doimo buyumning
ostida turadi, bigiz bilan gazlama teshib o ‘tiladi, gazlama ostida bigiz ilmog‘iga
chap qo‘l bilan ip ildirib turiladi va o ‘ng qo‘l bilan uni tortib olib, choklar zanjirini
hosil qilinadi. Ilma chokining ikki turi mavjud: bir taraflama va ikki taraflama
ilma choklar. Bir taraflama ilma choklar gorizontal yo ‘nalishda chapdan o‘ngga
yoki yuqoridan pastga tomon tikiladi. Ikki taraflama ilma chokning ham ikki xil
usuli bor: birinchi turi bir tomoni chapdan o‘ngga halqa qilib tikib chiqilgan,
qolgan tomonida ham shu tarzda halqa hosil bo ‘ladi. Ikkinchi usulda ip o
‘tkazilgan igna gazlamaning o ‘ng tomonidan qadab, yotiq chiziq bo‘ylab chap
tomondan sug‘urib olinadi.
Qo ‘lning bosh barmog‘i bilan ilib orqaga surilgan ip igna ostida qolishi
kerak. Shu tarzda bir yoqlama halqa hosil bo ‘ladi, so ‘ngra o ‘ng tomondan yana
igna qadab, chapdan yotiq holatda sug ‘urib olinadi. Lekin bu ikkinchi va undan
keyin o‘ng tomonga sanchiladigan ignani sal qiyaroq tutib, vertikal ipdan yuqoriga,
avvalgi halqa chokning ichkarisiga qadaladi. Shu tarzda o ‘ng tomon halqasi hosil
qilinadi.

9

Ilma chokni tikish usuli
Qo ‘shaloq ilma chokda chok bo ‘ylab gazlamani ilmasdan oldin chap halqa,‖
keyin o‘ng halqa hosil qilib olinadi va igna sanchilib, gazlamada shunday qiya
qaviq hosil qilinadiki, bunda o ‘ng tomondagi igna sanchilgan joy chap tomondagi
sanchiq chizig ‘iga to ‘g ‘ri kelishi, chap tomondagi igna chiqqan joy esa, bir baxya
pastroqda paydo bo ‘lishi kerak. Ilma choklari, odatda, bosma choki bilan tikilgan
kashtalarni hoshiyalashda ishlatiladi. Ilma choki Farg ‘ona vodiysida ko‘proq
tarqalgan. Bu chokdan chust do ‘ppisi bezaklarida ko‘p foydalaniladi. Shoyi
matolarga tikiladigan kichik kashtalarda ham ko‘p qo ‘llaniladi.
Murakkab ilma chok. Kuppa choki turli yo ‘nalishda, ya‘ni chapdan o ‘ngga,
o‘ngdan chapga, yuqoridan pastga, pastdan yuqoriga sidirg‘a tikib hosil qilinadi.
Bunda yonma-yon tikiladigan choklar bir tekis yoki gul shakliga qarab, kichikdan
kattalashib, kattadan kichiklashib borishi mumkin. Turli-tuman kashtalarda,
do‘ppido ‘zlikda keng foydalaniladi. ―Ignani oldinga yo ‘naltirib sanchiladigan
‖
chokni tikishda gazlama ipidan 2-3 tasi igna uchiga terib olinib, o ‘ngdan chapga
tomon tikiladi.
Undan kashta guli chiziqlarini aylantirib tikishda va gazlama yuzasini
to‘ldirib badiiy kashtalar tikishda foydalaniladi. Ushbu chok Farg‘ona vodiysi,
Samarqandda keng tarqalgan. Kanda xayol chokida ip to ‘shama tik yoki yotiq bo
‘ladi. Bu chokning ikki xili mavjud. Bir xilida to ‘shama ip ustidan chatiladigan
chok qiyalatib ustma-ust tushadi, kashta tayyor bo ‘lganda novdadan to ‘qilgan
savatga o‘xshab ko ‘rinadi. Ikkinchi xilida kashtado ‘z birinchi qatorni oldingi
kashta xili tarzida tikib chiqqach, ikkinchi qatorni tikayotganda oldingi qator ostki
10

qismidan o ‘tkazib tikiladi, shunday qilib, choklar to‘shami ip ustiga diagonal
yo‘nalishdagi ilon izi chiziqlar hosil qilib tushadi.
Kanda xayol choki
Bosma chok tik yoki yotiq to ‘shalgan ip ustidan kesib tikib chiqiladi, mato
sirti sidirg‘a qoplanadi. O ‘ng tomondan chapga, so ‘ng chapdan o ‘ngga yana o
‘ngdan chapga va shu tarzda ip to ‘shalib, ustidan bostirib chiqilaveradi. To
‘shalgan tag iplari ko ‘ndalang va tikka bo ‘lganda ham ular chatiladigan qisqa
choklar bir-biridan uzoqroq, sal qiya qilib chatiladi. Chatiladigan choklar 3 mm
dan ortiq bo ‘lmasligi kerak. Bajarish usuli bir xil bo ‘lgan bosma chokining ham
bir necha xili bor. Ular bir-biridan tashqi ko ‘rinishi bilan farqlanib turadi.
To‘shama ip uzunroq chok (3 mm) va lo ‘nda chok bilan tikiladi. To ‘shama qo ‘sh
choklar bilan chatilishi mumkin. Qo ‘sh choklar orasi yaqin qilib tikiladi. To
‘shama ip chetdan devor to ‘qimasiga o ‘xshab ketadigan qilib chatilsa ham bo‘ladi
Bosma chokda foydalaniladigan ip yaxshi pishitilgan bo ‘lishi kerak, shunda chok
gazlamada bo ‘rtib chiqadi. Bosma chokda kashta gullari sidirg ‘a qoplangan bo
‘ladi. Xomdo„zi choki ham ikki yoqlama tekis, ipni tik yoki sal qiyaroq qilib
tikiladi. Xom ipak bilan tikilganidan shu nom bilan atalgan. Do ‘ppi gullarida,
belboqqa nozik geometrik naqshlar tikish va shu kabilarda bu chokdan ko ‘p
foydalaniladi. Farg ‘ona vodiysida hamda Samarqandda keng tarqalgan. Kashta
tikilgan buyumning teskarisi toza va batartib bo ‘lishi kerak. Ipni gazlamaning
o‘ngida kashta tikilgan joyga puxtalab qo ‘yiladi. To„rlash choki ignani o ‘ngdan
chapga sanchib, keyin teskari tomonidan ip ikki qaviq yirikligicha oldinga tomon
tortib o ‘tkaziladi. Suv chokini tikishda buyumning o ‘ngidan bitta qaviq
11

yirikligiga teng oraliqda igna sanchiladi, teskarisidan esa kashta ipi qaviqdan
pastdan chiqadigan qilib igna yarim qaviq kengligida orqaga qaytarib sanchiladi.
“Iroqisimon” chok ikki qator qilib chapdan o ‘ngga tomon tikiladi. Tikish ostki
qatordan boshlanadi. Ignani yuqoriga yo ‘naltirib, o‘ngga og ‘dirib qaviq
tushiriladi. Yuqori qatorda ignaga gazlama shunday ilib olinadiki, bunda ignaning
gazlamadan chiqish joyi ostki qatorda igna chanchilib kirgan joy bilan bir chiziqda
bo ‘lishi lozim. Pastga tushadigan qaviq ham yuqoriga chiqqandagidek og ‘ib, igna
yana yuqori qatordagidek gazlama ipidan ilib o ‘tadi. Iroqining sanama iroqi xili
ham mavjud: Sanama iroqi chokida ishlatiladigan to ‘r (kanava)ga yoki arqoq va
o‘rishidan ip tortib olinib, to ‘r shakliga keltirilgan matoga kesma chiziqlar sanab
gul tikiladi. Bu chok bilan ko ‘pincha, yirik kashta-palak, so ‘zanalar shuningdek,
yo ‘rma iroqi bilan do ‘ppi, kizak va mayda kashta mahsulotlari tikiladi. Bu chok
qadimdan Qashqadaryoda rivoj topgan, keyinchalik, respublikamizning hamma
tumanlarida tarqalgan.
Iroqisimon chok
Zich iroqisimon chok ham iroqisimon chokdek tikiladi, faqat qaviqlar zich
joylashadi, ignaning sanchilib kirish joyi bilan chiqish joyi bitta bo ‘ladi. Iroqi
chok kashta tikishda oldin bir tomonga qator qiya qaviqlar tikiladi, keyin xuddi
shunday qiya qaviqlar oldingi qaviqlar ustidan ikkinchi tomonga tikib boriladi. Qo
‘shaloq iroqi chok to ‘rtta chalishgan qiya qaviqlardan iborat bo ‘lib, ularning
hammasi bir usulda bajariladi. Chala iroqi chok shundaygina tashlab qo ‘yilgan
ipni o ‘ng tomonidan boshlab o ‘rab tikib hosil qilinadi.

12

Oddiy siniq chok
Oddiy siniq chok o ‘ng tomondan chap tomonga ikki qator qilib tikiladi.
Chokni yuqori qatordan boshlab, kashta o ‘ngida chap tomonga qiyalatib bitta
qaviq hosil qilinadi. Pastki qatorda kashtaning teskarisidagi qaviq uning o ‘rtasi
yuqori qatordagi igna sanchilgan joyga to ‘g ‘ri keladigan qilib, chap tomonga
gorizontal tikiladi. Navbatdagi qaviq yuqori qatordagi dastlab igna sanchilgan
joyga tomon yo ‘naltirib hosil qilinadi va kashtaning teskarisidagi qaviq yana chap
tomonga pastki qatordagi qaviq yirikligida gorizontal tikiladi. Ikkinchi usulda
pastki qator qaviqlari orasi oldingi igna sanchilgan joylarning o ‘ziga yana igna
sanchib, qaytarma qaviqlar hosil qilib to ‘ldiriladi. Siniq choklarning uchinchi
usulida ikkala qatorda ham qaytarma qaviqlar tikiladi.
13

Hunarmandchilik – milliy-an anaviy mayda tovar ishlab chiqarish,ʼ
oddiy mehnat qurollari yordamida yakka tartibda va qo l mehnatiga asoslangan
ʻ
sanoat turi; shunday mahsulotlar tayyorlanadigan kasblarning umumiy nomi. Yirik
sanoat ishlab chiqarishi vujudga kelishiga qadar keng tarqalgan, ayrim sohalari
keyin ham saqlangan. Kam rivojlangan mamlakatlarning xalq xo jaligida hozir
ʻ
ham muhim o rin egallaydi.
ʻ
Turlari
Hunarmandchilik insonning ishlab chiqarish faoliyati bilan vujudga kelib,
jamiyat rivojlanishi davomida asta-sekin dehqonchilik va chorvachilikdan ajralib
chiqdi, turli ijtimoiy-tarixiy davrlar doirasida texnika rivoji bilan aloqador holda
takomillasha bordi, turli ixtisosliklar (kulollik, duradgorlik, temirchilik, misgarlik,
binokorlik, toshtaroshlik, o ymakorlik, kashtado zlik, ko nchilik, tikuvchilik,
ʻ ʻ ʻ
to quvchilik, zargarlik, degrezlik, rixtagarlik, zardo zlik, bo yoqchilik, kemasozlik,
ʻ ʻ ʻ
taqachilik, tunukasozlik va boshqalar)ga ajraldi. Hunarmandchilik qanday tabiiy
resurslarning mavjudligiga qarab, mas, paxta va pilla bor yerda to qimachilik,
ʻ
sifatli xomashyo bor yerda kulolchilik, jun va teri ko p yerda to qimachilik va
ʻ ʻ
ko nchilik, shunga qarab kosibchilik, o rmonlar ko p yerda yog ochsozlik,
ʻ ʻ ʻ ʻ
ma danlarga boy yerlarda metall ishlab chiqarish va temirchilik, dengiz va daryo
ʼ
bo ylarida kemasozlik va boshqa rivoj topgan. Jamiyat taraqqiyoti bosqichlari,
ʻ
mehnat taqsimoti bilan aloqador holda hunarmandchilikning 3 turi shakllangan: 1)
uy hunarmandchiligi; 2) buyurtma bilan mahsulot tayyorlaydigan
hunarmandchilik; 3) bozor uchun mahsulot tayyorlaydigan hunarmandchilik. Uy
hunarmandchiligi kapitalizmga qadar bo lgan davrlarda hunarmandchilikning eng
ʻ
ko p tarqalgan turi bo ldi. Hunarmandchilikning bu turi natural xo jalikning
ʻ ʻ ʻ
ajralmas qismi hisoblanadi. Shaharlar rivoji buyurtma bilan hunarmandchilik
mahsulotlari tayyorlash va bozorga hunarmandchilik mahsulotlari ishlab
chiqarishning jadal o sishi bilan uzviy bog liq. Natijada hunarmandchilik
ʻ ʻ
mahsulotlari tovarga aylandi, tovar ayirboshlash uchun ishlab chiqariddi. Davr
taqozosi bilan H. ning yangi-yangi turlari vu-judga keldi. Hunarmandlar ham turli
14

mahsulotlar tayyorlash bo yicha ixtisoslasha bordilar. Shaharlardagi mahallalarʻ
hunarmandlarning kasbkoriga qarab shakllangan (XX asrning boshlarida
Toshkentda ko nchilar, kulollar, egarchilar, beshikchilar, o qchilar, kosiblar
ʻ ʻ
mahallalari bo lgan). Ayrim mahalla, kvartal, shaharlar hunarmandchilikning
ʻ
ma lum mahsulotlari bilan shuhrat qozona boshladilar.
ʼ
Tarixi
Hunarmandchilik tovar-pul munosabatlariga kengroq va chuqurroq
tortilganligi sari tabaqalashdi. Uddaburon va serharakat hunarmandlar boyib
dastlabki kapital jamg arilishi tufayli kapital sohibiga aylandi va ularning
ʻ
ustaxonalari negizida kichik zavod va fabrikalar vujudga keldi, bu korxonalarda
kambag allashgan hunarmandlar yo llanib ishlay boshladi. Natijada
ʻ ʻ
hunarmandchilikning rivoji bozor iqtisodiyotining kapitalistik shaklini yuzaga
keltirdi. Hunarmandchilik Yevropa shaharlarida sanoat rivojiga ham o z hissasini
ʻ
qo shdi (to qish dastgohlari takomillashdi, 14-asr o rtalarida Germaniyada domna
ʻ ʻ ʻ
pechlarining paydo bo lishi metallurgiyada jiddiy o zgarishlarga olib keldi. 14-15-
ʻ ʻ
asrlarda o q otar qurollar ishlab chiqarila boshlandi). Kapitalistik ishlab chiqarish
ʻ
munosabatlari H.ning keyingi taraqqiyotiga zarba berdi, hunarmandchilikning
ko pgina sohalari tushkunlikka uchradi. Sanoat to ntarishi oqibatida tez va arzon
ʻ ʻ
ommaviy ishlab chiqarila boshlagan fabrika, zavod mahsulotlari hunarmandchilik
mahsulotlarini bozordan siqib chiqardi.
Rivojlangan mamlakatlarda yakka buyurtmalar va qimmatbaho badiiy
buyumlar tayyorlaydigan hunarmandchilik sohalarigina (tikuvchilik, etikdo zlik,
ʻ
gilamchilik, zargarlik, o ymakorlik va boshqalar) saqlanib qoldi.
ʻ
20-asr boshlarida esa mashinalashgan ishlab chiqarish keng yo lga qo yilishi
ʻ ʻ
bilan hunarmandchilik mahsulotlarining tur tarkibi va ishlab chiqarish hajmi keskin
kamaydi. 20-asr davomida va 21-asr boshlariga kelib yirik industrial ishlab
chiqarish qaror topgan bo lsa-da, hunarmandchilikning mavqei saqlanib qoldi.
ʻ
Hunarmandchilikning bozorda segmenti kichik bo lganidan yirik ishlab chiqarish
ʻ
egallay olmaydigan, talab individuallashgan o z o rni bor. Mini texnologiyaning
ʻ ʻ
paydo bo lishi hunarmandchilikda tovarlarni yakka tartibda va sifatli ishlab
ʻ
15

chiqarish imkonini beradi. Bunga milliy ustboshlar, milliy cholg u asboblari,ʻ
mayda asbob-uskunalar, turli yodgorlik buyumlari ishlab chiqarish va xizmat
ko rsatishni kiritish mumkin. Hozirgi hunarmandchilik kichik biznes tarkibidagi
ʻ
yakka mehnat faoliyati va oilaviy korxonalardan iborat.
O zbekiston hududida neolit davridayoq hunarmandchilikning dastlabki
ʻ
muhim tarmog i hisoblangan sopol buyumlar ishlab chiqarish va to qimachilik
ʻ ʻ
vujudga keldi (Xorazm vohasidagi Kaltaminor madaniyati, Surxondaryodagi
Sopollitepa va boshqalar). Miloddan avvalgi 2-asrdan boshlab hunarmandchilik
mahsulotlari savdosida Buyuk ipak yo li muhim ahamiyatga ega bo ldi. O rta
ʻ ʻ ʻ
asrlarda Sharq mamlakatlarida ishlab chiqarilgan mahsulotlar (Arab xalifaligida
po lat, O rta Osiyo va Hindistonda shoyi, chinni, qog oz) Yevropa bozorlarida
ʻ ʻ ʻ
qadrlandi. Hindistonda paxtadan nafis mato, Xitoyda ipak mato to qiydigan
ʻ
dastgohlar vujudga keldi, Xitoy va O rta Osiyoda shisha tayyorlash texnologiyasi
ʻ
takomillasha bordi.
9—10-asrlarda O rta Osiyoda yirik hunarmandchilik markazlari paydo
ʻ
bo ldi. Ip mato, gilam (Urganch, Shosh), shoyi (Marv), mis va temirdan yarog -
ʻ ʻ
aslaha, pichoq tayyorlash (Farg ona), shoyi matolar, shisha mahsulotlari tayyorlash
ʻ
(Buxoro) avj oldi. 13-asrda mo g ullar bosqini hunarmandchilik rivojiga zarba
ʻ ʻ
berdi. Temuriylar davlatining vujudga kelishi hunarmandchilik rivojiga juda katta
ijobiy ta sir ko rsatdi.
ʼ ʻ
O rta Osiyoda hunarmandchilikning barcha turlari 20-asrning 20-
ʻ
yillarigacha saqlandi. Buxoro, Samarqand, Qo qon, Xiva, Toshkent kabi
ʻ
shaharlarning ishlab chiqarish munosa-batlarida hunarmandlik katta rol o ynadi
ʻ
(19-asrning 60-yillarida Xivada hunarmandchilikning 27 turi rivoj topgan,
shahardagi bozorlarda hunarmandlarning 556 do koni bo lgan, 80-yillarda
ʻ ʻ
shaharda 2528 xo jalik hunarmandchilik bilan shug ullangan).
ʻ ʻ
O zbekistondagi huanrmandchilik chuqur ixtisoslashgan bo lib, o zida
ʻ ʻ ʻ
xilma-xil kasbkorlarni birlashtirgan. Masalan, terini qayta ishlash sohasida
ko nchilar, etikdo zlar, maxsido zlar, kovushchilar, egar-jabduqchilar, telpakchilar,
ʻ ʻ ʻ
po stinchilar, kamarchilar, to qimachilik sohasida bo zchilar, atlaschilar,
ʻ ʻ ʻ
16

gilamchilar, sholcha va namatchilar; metallni ishlash sohasida temirchilar,
taqachilar, misgarlar, chilangarlar, zargarlar kabi kasblar bo lgan. Bularʻ
hunarmandchilikning tarmoq strukturasini belgilangan.
Sharqdagi musulmon ustaxonalarida bo lgani kabi O zbekistonda chevarlik,
ʻ ʻ
kashtachilik bilan ayollar uyda o tirib shug ullanishgan. Hunarmandchilikning
ʻ ʻ
ijtimoiy strukturasida usta, xalfa va shogird kabi ijtimoiy toifalar mavjud bo lgan.
ʻ
Hunarmandchilikning ichki tartib va qoidalarini uning nizomi sifatidagi
„Risolalar“ belgilab bergan. Har bir kasbning o z rahnamosi, ya ni piri va
ʻ ʼ
„Risolasi“ bo lgan, avloddan-avlodga o tuvchi odatlari va udumlariga rioya
ʻ ʻ
etilgan. Masalan, ish boshlashdan oldin usta o z pirini yodga olib undan madad
ʻ
so rash, shogirdiga fotiha berish kabi odatlarga amal qilingan.
ʻ
O zbekiston Rossiya mustamlakasiga aylangach, hunarmandchilik
ʻ
metropoliya sanoatining raqobatiga duch kelib, o zining ilgarigi mavqeini
ʻ
yo qotgan bo lishiga qaramay, uning ko p tarmoqlari saqlanib qoldi, chunki u
ʻ ʻ ʻ
milliy ehtiyojni qondiradigan tovarlarni, chunonchi, kiyim-kechak, idish-tovoq,
turli uy-ro zg or buyumlari, mayda mehnat qurollarini yaratib, ularni mahalliy
ʻ ʻ
bozorga yetkazib berdi. Hunarmandchilikning yashovchanligini ta minlashda chet
ʼ
eldan keltirilgan xom ashyo, materiallar, kichik uskunalar muhim rol o ynadi.
ʻ
Masalan, AQShdan keltirilgan teri bo yog idan foydalanib ko nchilar amirkon deb
ʻ ʻ ʻ
nomlangan yupqa charm ishlab chiqara boshladi. Shu munosabat bilan amirkon
etik, mahsi va kovushlar paydo bo ldi. Germaniyadan „Zinger“ firmasining tikuv
ʻ
mashinalari keltirilishi bilan tikuvchilik (chevarlik) keng yoyildi.
20-asrning 20-yillarida sho rolar hokimiyati qaror topishi bilan
ʻ
hunarmandlarning asosiy qismi dastlab artellarga, keyinchalik, zavod, fabrikalarga,
badiiy buyumlar korxonalariga jalb qilindi. Ularga xom ashyo, material, asbob-
uskunalar davlat tomonidan yetkazib beriladigan, yaratilgan mahsulotlar do konlar
ʻ
va matbubot kooperatsiyasi orqali sotiladigan bo ldi. Iste dodli hunarmandlar
ʻ ʼ
ijodiy tashkilotlarga qabul qilindi, amaliy bezak san ati rivojlantirildi (masalan, 30-
ʼ
yillarda Toshkentda o quv ishlab chiqarish kombinati tashkil etilib, yosh
ʻ
hunarmandlar unda ta lim oldilar, 1968 yilda Buxoroda kandakorlar maktab
ʼ
17

ustaxonasi, 1978 yilda Qo qonda yog och o ymakorligi maktab ustaxonasi tashkilʻ ʻ ʻ
topdi).
Hunarmandchilik – har bir mamlakatlarda avvalgi bosib o‘tilgan bosqich
bo‘lib avvalda deyarli bir xil bir nechta sodda tarmoqlarda bo‘lgan, sekin asta
mintaqaviy joylashuv taqozosiga ko‘ra tarmoqlashib, rivojlangan va hozirgi
kundagi zamonaviy sanoat ko‘rinishga yetib keldi. Hunarmandchilik tovar-pul
munosabatlariga kengroq va chuqurroq tortilganligi sari tabaqalashdi. Uddaburon
va serharakat hunarmandlar boyib dastlabki kapital jamg‘arilishi tufayli kapital
sohibiga aylandi va ularning ustaxonalari negizida kichik zavod va fabrikalar
vujudga keldi, bu korxonalarda kambag‘allashgan hunarmandlar yo‘llanib ishlay
boshladi. Natijada hunarmandchilikning rivoji bozor iqtisodiyotining kapitalistik
shaklini yuzaga keltirdi.
Hunarmandchilik Yevropa shaharlarida sanoat rivojiga ham o‘z hissasini
qo‘shdi (to‘qish dastgohlari takomillashdi, 14-asr o‘rtalarida Germaniyada domna
pechlarining paydo bo‘lishi metallurgiyada jiddiy o‘zgarishlarga olib keldi. 14-15-
asrlarda o‘q otar qurollar ishlab chiqarila boshlandi). Kapitalistik ishlab chiqarish
munosabatlari H.ning keyingi taraqqiyotiga zarba berdi, hunarmandchilikning
ko‘pgina sohalari tushkunlikka uchradi. Sanoat to‘ntarishi oqibatida tez va arzon
ommaviy ishlab chiqarila boshlagan fabrika, zavod mahsulotlari hunarmandchilik
mahsulotlarini bozordan siqib chiqardi. Rivojlangan mamlakatlarda yakka
buyurtmalar va qimmatbaho badiiy buyumlar tayyorlaydigan hunarmandchilik
sohalarigina (tikuvchilik, etikdo‘zlik, gilamchilik, zargarlik, o‘ymakorlik va
boshqalar) saqlanib qoldi. 20-asr boshlarida esa mashinalashgan ishlab chiqarish
keng yo‘lga qo‘yilishi bilan hunarmandchilik mahsulotlarining tur tarkibi va ishlab
chiqarish hajmi keskin kamaydi. 20-asr davomida va 21-asr boshlariga kelib yirik
industrial ishlab chiqarish qaror topgan bo‘lsa-da, hunarmandchilikning mavqei
saqlanib qoldi.
Hunarmandchilikning bozorda segmenti kichik bo‘lganidan yirik ishlab
chiqarish egallay olmaydigan, talab individuallashgan o‘z o‘rni bor. Mini
texnologiyaning paydo bo‘lishi hunarmandchilikda tovarlarni yakka tartibda va
18

sifatli ishlab chiqarish imkonini beradi. Bunga milliy ust-boshlar, milliy cholg‘u
asboblari, mayda asbob-uskunalar, turli yodgorlik buyumlari ishlab chiqarish va
xizmat ko‘rsatishni kiritish mumkin. Hozirgi hunarmandchilik kichik biznes
tarkibidagi yakka mehnat faoliyati va oilaviy korxonalardan iborat. O‘zbekiston
hududida neolit davridayoq hunarmandchilikning dastlabki muhim tarmog‘i
hisoblangan sopol buyumlar ishlab chiqarish va to‘qimachilik vujudga keldi
(Xorazm vohasidagi Kaltaminor madaniyati, Surxondaryodagi Sopollitepa va
boshqalar).
Miloddan avvalgi 2-asrdan boshlab hunarmandchilik mahsulotlari savdosida
Buyuk ipak yo‘li muhim ahamiyatga ega bo‘ldi. O‘rta asrlarda Sharq
mamlakatlarida ishlab chiqarilgan mahsulotlar (Arab xalifaligida po‘lat, O‘rta
Osiyo va Hindistonda shoyi, chinni, qog‘oz) Yevropa bozorlarida qadrlandi.
Hindistonda paxtadan nafis mato, Xitoyda ipak mato to‘qiydigan dastgohlar
vujudga keldi, Xitoy va O‘rta Osiyoda shisha tayyorlash texnologiyasi
takomillasha bordi. 9—10-asrlarda O‘rta Osiyoda yirik hunarmandchilik
markazlari paydo bo‘ldi. Ip mato, gilam (Urganch, Shosh), shoyi (Marv), mis va
temirdan yarog‘-aslaha, pichoq tayyorlash (Farg‘ona), shoyi matolar, shisha
mahsulotlari tayyorlash (Buxoro) avj oldi. 13-asrda mo‘g‘ullar bosqini
hunarmandchilik rivojiga zarba berdi. Temuriylar davlatining vujudga kelishi
hunarmandchilik rivojiga juda katta ijobiy ta’sir ko‘rsatdi. O‘rta Osiyoda
hunarmandchilikning barcha turlari 20-asrning 20-yillarigacha saqlandi. Buxoro,
Samarqand, Qo‘qon, Xiva, Toshkent kabi shaharlarning ishlab chiqarish
munosabatlarida hunarmandlik katta rol o‘ynadi (19-asrning 60-yillarida Xivada
hunarmandchilikning 27 turi rivoj topgan, shahardagi bozorlarda
hunarmandlarning 556 do‘koni bo‘lgan, 80-yillarda shaharda 2528 xo‘jalik
hunarmandchilik bilan shug‘ullangan).
O‘zbekistondagi hunarmandchilik chuqur ixtisoslashgan bo‘lib, o‘zida
xilma-xil kasb-korlarni birlashtirgan. Masalan,terini qayta ishlash sohasida
ko‘nchilar, etikdo‘zlar, mahsido‘zlar, kovushchilar, egar-jabduqchilar, telpakchilar,
po‘stinchilar, kamarchilar, to‘qimachilik sohasida bo‘zchilar, atlaschilar,
19

gilamchilar, sholcha va namatchilar; metallni ishlash sohasida temirchilar,
taqachilar, misgarlar, chilangarlar, zargarlar kabi kasblar bo‘lgan. Bular
hunarmandchilikning tarmoq strukturasini belgilangan. Sharqdagi musulmon
ustaxonalarida bo‘lgani kabi O‘zbekistonda chevarlik, kashtachilik bilan ayollar
uyda o‘tirib shug‘ullanishgan.
Hunarmandchilikning ijtimoiy strukturasida usta, xalfa va shogird kabi
ijtimoiy toifalar mavjud bo‘lgan. Hunarmandchilikning ichki tartib va qoidalarini
uning nizomi sifatidagi “Risolalar” belgilab bergan. Har bir kasbning o‘z
rahnamosi, ya’ni piri va “Risolasi” bo‘lgan, avloddan-avlodga o‘tuvchi odatlari va
udumlariga rioya etilgan. Masalan, ish boshlashdan oldin usta o‘z pirini yodga olib
undan madad so‘rash, shogirdiga fotiha berish kabi odatlarga amal qilingan.
O‘zbekiston Rossiya mustamlakasiga aylangach, hunarmandchilik metropoliya
sanoatining raqobatiga duch kelib, o‘zining ilgarigi mavqeini yo‘qotgan bo‘lishiga
qaramay, uning ko‘p tarmoqlari saqlanib qoldi, chunki u milliy ehtiyojni
qondiradigan tovarlarni, chunonchi, kiyim-kechak, idish-tovoq, turli uy-ro‘zg‘or
buyumlari, mayda mehnat qurollarini yaratib, ularni mahalliy bozorga yetkazib
berdi.
Hunarmandchilikning yashovchanligini ta’minlashda chet eldan keltirilgan
xom ashyo, materiallar, kichik uskunalar muhim rol o‘ynadi. Masalan, AQShdan
keltirilgan teri bo‘yog‘idan foydalanib ko‘nchilar amirkon deb nomlangan yupqa
charm ishlab chiqara boshladi. Shu munosabat bilan amirkon etik, mahsi va
kovushlar paydo bo‘ldi. Germaniyadan “Zinger” firmasining tikuv mashinalari
keltirilishi bilan tikuvchilik (chevarlik) keng yoyildi. 20-asrning 20-yillarida
sho‘rolar hokimiyati qaror topishi bilan hunarmandlarning asosiy qismi dastlab
artellarga, keyinchalik, zavod, fabrikalarga, badiiy buyumlar korxonalariga jalb
qilindi. Ularga xom ashyo, material, asbob-uskunalar davlat tomonidan yetkazib
beriladigan, yaratilgan mahsulotlar do‘konlar va matbuot kooperatsiyasi orqali
sotiladigan bo‘ldi. Iste’dodli hunarmandlar ijodiy tashkilotlarga qabul qilindi,
amaliy bezak san’ati rivojlantirildi (masalan, 30-yillarda Toshkentda o‘quv ishlab
chiqarish kombinati tashkil etilib, yosh hunarmandlar unda ta’lim oldilar, 1968
20

yilda Buxoroda kandakorlar maktab ustaxonasi, 1978 yilda Qo‘qonda yog‘och
o‘ymakorligi maktab ustaxonasi tashkil topdi).
Mustaqillik davri
O zbekiston mustaqillikni qo lga kiritgandan so ng hunarmandchilikʻ ʻ ʻ
rivojida yangi davr boshlandi, xalq hunarmandchiligi bozor qoidalari zamirida
qaytadan tiklandi. O zbekistonda mahalliy sanoat korxonalarining birinchilar
ʻ
qatori xususiylashtirilishi natijasida mayda davlat korxonalari hunar-mandlarning
xususiy korxonalariga aylantirildi, yangi hunarmandchilik korxonalari ochildi.
Hunarmandchilik faqat ichki bozorga emas, balki eksportga ham ishlay boshladi.
Hunarmandchilikning tashkiliy shakli ham o zgardi: kichik oilaviy korxona, yakka
ʻ
tartibdagi mehnat faoliyati shaklida rivojlana bordi. 1995 yil 24—25 oktabrda
Toshkentda BMTning O zbekistondagi doimiy vakolatxonasi bilan amaliy
ʻ
hamkorlikda O zbekiston xalq ustalari va hunarmandlari 1-Respublika yarmarkasi
ʻ
o tkazildi. 1997 yilda respublika xalq amaliy san ati va hunarmandlari ustalarining
ʻ ʼ
„Usto“ ijodiy ishlab chiqarish birlashmasi tashkil topdi. Respublika birinchi
Prezidenti 1997 yil 31 martidagi „Xalq badiiy hunarmandchiligi va amaliy
san atini yanada rivojlantirishni davlat yo li bilan qo llab-quvvatlash chora-
ʼ ʻ ʻ
tadbirlari to g risida“gi farmoni va boshqa tadbirlar O zbekistonda
ʻ ʻ ʻ
hunarmandchilikning tiklanishi va yanada rivojlanishida, uning unutilgan ba zi
ʼ
turlarini qayta tiklashda muhim ahamiyatga ega bo ldi. Hunarmandlar dastlab
ʻ
O zbekiston Tovar ishlab chiqaruvchilar palatasiga, so ngra Savdo-sanoat
ʻ ʻ
palatasiga kirdilar. Ular maxsus tashkilot – „Hunarmand“ Respublika uyushmasiga
birlashtirildi. Hunarmandchilik sub yektlari O zbekistonda tadbirkorlar,
ʼ ʻ
hunarmandlar va fermer xo jaliklarining har yili o tkaziladigan „Tashabbus“
ʻ ʻ
respublika ko rik-tanlo-vida ishtirok etadilar. 1996—2005 yillar mobaynida 10
ʻ
nafar hunarmand xalq hunarmandchiligida erishgan yutuqlari uchun „Tashabbus“
tanlovining g olibi deb topildi.
ʻ
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 17-noyabrdagi
“Hunarmandchilikni yanada rivojlantirish va hunarmandlarni har tomonlama
qo‘llab-quvvatlash chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PF-5242-son Farmoni bilan
qishloq joylarda ro‘yxatdan o‘tgan va faoliyatini amalga oshirayotgan
hunarmandlar o‘z faoliyatining dastlabki ikki yili mobaynida Moliya vazirligi
huzuridagi budjetdan tashqari Pensiya jamg‘armasiga belgilangan yagona ijtimoiy
to‘lovning 50 foizini to‘lash tartibi o‘rnatilganligi ma’lumot uchun qabul qilinsin.
Mazkur tartib 2020-yil 1-yanvardan boshlab shaharlarda ro‘yxatdan o‘tgan
va aynan xalq amaliy san’ati mahsulotlari ishlab chiqarish faoliyati bilan
shug‘ullanuvchi “Hunarmand” uyushmasi a’zolariga tatbiq etilsin.
21

Bunda, xalq badiiy hunarmandchiligi va amaliy san’ati bilan bog‘liq
bilimlar va ko‘nikmalar, an’anaviy asbob-anjomlardan foydalangan holda, asosan
qo‘l mehnati usulida yaratilgan va qoida tariqasida milliy naqshlar bilan bezatilgan
buyum va asarlar xalq amaliy san’ati mahsulotlari hisoblanishi belgilab qo‘yilsin.
9. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 24-oktabrdagi
“Oilaviy tadbirkorlikni rivojlantirish davlat dasturlari doirasida amalga
oshirilayotgan loyihalarni kreditlash tartibini takomillashtirishning qo‘shimcha
chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ-4498-son qaroriga muvofiq 2020-yil davomida
hunarmandchilikni rivojlantirish dasturi uchun 589,3 mlrd so‘m miqdorida
(shundan, 470 mlrd so‘m (50 mln AQSh dollari) O‘zbekiston Respublikasi
Tiklanish va taraqqiyot jamg‘armasi hisobidan) kreditlar ajratilishi ma’lumot
uchun qabul qilinsin.
O‘zbekiston Respublikasi Tiklanish va taraqqiyot jamg‘armasi
mablag‘larni yuqoridagi qarorning 2-bandi to‘rtinchi xatboshisida belgilangan
shartlarda ajratsin.
Oldingi tahrirga qarang.
AT Xalq banki”, “Mikrokreditbank” ATB va “Agrobank” ATB ushbu
manbalar hisobidan “Hunarmand” uyushmasi a’zolariga ishlab chiqarish
ehtiyojlari uchun asbob-uskuna, ehtiyot qismlar va xomashyo materiallarini xarid
qilish, hunarmandchilikni rivojlantirish markazlari, “usta-shogird” maktablarini
tashkil etish, uy-muzeylar va ustaxonalar qurish yoki shu maqsadlarda bino va
inshootlar sotib olish uchun 36 oygacha muddatga hamda aylanma mablag‘larini
to‘ldirish uchun 18 oygacha muddatga, 2022-yil 1-yanvarga qadar O‘zbekiston
Respublikasi Markaziy bankining asosiy stavkasidan oshmagan holda, 2022-yil 1-
yanvardan boshlab, yillik 14 foiz stavkada 300 million so‘mgacha bo‘lgan
miqdorda kreditlar ajratsin.
(9-bandning uchinchi xatboshisi O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining
2023-yil 31-yanvardagi PQ-39-sonli qarori tahririda — Qonunchilik ma’lumotlari
milliy bazasi, 31.01.2023-y., 07/23/39/0060-son)
Oldingi tahrirga qarang.
(9-bandning to‘rtinchi xatboshisi O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining
2023-yil 10-noyabrdagi PF-193-sonli Farmoniga asosan chiqarilgan —
Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 11.11.2023-y., 06/23/193/0844-son)
22

10. “Hunarmand” uyushmasi O‘zbekiston Respublikasi Madaniyat
vazirligi, Xalq ta’limi vazirligi hamda Bandlik va mehnat munosabatlari vazirligi
bilan birgalikda 2020/2021 o‘quv yilidan boshlab hunarmandchilikka
ixtisoslashgan hududlarda hunarmandchilik va xalq amaliy san’ati yo‘nalishlari
bo‘yicha bolalar musiqa va san’at maktablari, “Barkamol avlod” bolalar markazlari
hamda Bandlik va mehnat munosabatlari vazirligi tizimidagi kasb-hunarga o‘qitish
markazlarida o‘quv kurslarini tashkil etsin.
O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi
“Hunarmand” uyushmasi hamda Bandlik va mehnat munosabatlari vazirligi bilan
birgalikda 2020-yil 1-mayga qadar hunarmandchilik yo‘nalishida kasb-hunar
ta’limi muassasalarida kadrlar tayyorlashning namunaviy o‘quv reja va dasturlarini
tasdiqlasin.
11. O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va sanoat vazirligi, O‘rmon
xo‘jaligi davlat qo‘mitasi, Savdo-sanoat palatasi, “Hunarmand” uyushmasi ikki oy
muddatda hunarmandlarni mahsulot ishlab chiqarish uchun xomashyo (shu
jumladan mis, qora metall, ipak va yog‘och) bilan ta’minlashning qulay tizimini
joriy etish hamda qayta tiklanadigan xomashyo (tutzorlar, qattiq turdagi daraxtlar)
bazasini yaratish bo‘yicha Vazirlar Mahkamasiga takliflar kiritsin.
12. O‘zbekiston Respublikasi Savdo-sanoat palatasi Investitsiyalar va
tashqi savdo vazirligi, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Loyiha
boshqaruvi milliy agentligi, Axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini
rivojlantirish vazirligi bilan birgalikda Milliy katalogga kiritilgan hunarmandlarga
marketing sohasida doimiy amaliy yordam ko‘rsatsin va ularning mahsulotlari
elektron tijorat (E-commerce) yo‘nalishida keng qo‘llaniladigan Internet jahon
axborot tarmog‘i veb-saytlari orqali sotilishida zarur tashkiliy ishlarni yo‘lga
qo‘yish choralarini ko‘rsin.
13. Qoraqalpog‘iston Respublikasi Vazirlar Kengashi, viloyatlar va
Toshkent shahar hokimliklari:
ikki oy muddatda yirik savdo majmualari va dehqon bozorlari hududlarida
alohida “hunarmandlar rastalari”ni tashkil etsin;
“Hunarmand” uyushmasiga a’zo bo‘lgan hunarmandlarni doimiy ravishda
“hunarmandlar rastalari”ga joylashtirib borsin;
2020-yil yakuniga qadar tashabbuskorlarni jalb qilgan holda
Qoraqalpog‘iston Respublikasi, viloyatlar va Toshkent shahrining 2-
ilovaga muvofiq tuman va shaharlarida milliy hunarmandchilikning barcha
23

yo‘nalishlarini o‘zida mujassam etadigan zamonaviy “hunarmandlar bozori”ni
tashkil etsin;
hunarmandlarni ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash maqsadida “Suzuk ota”
majmuasi misolida ixtisoslashtirilgan hunarmandchilik majmualarini tashkil etish
choralarini ko‘rsin;
2020-yil yakuniga qadar O‘zbekiston Badiiy akademiyasi, O‘zbekiston
Respublikasi Madaniyat vazirligi, Davlat aktivlarini boshqarish agentligi va
“Hunarmand” uyushmasi bilan birgalikda Qoraqalpog‘iston Respublikasi va
viloyatlar markazlarida hamda Toshkent shahrida xalq amaliy san’ati va
hunarmandchilik mahsulotlari ko‘rgazma zallari va galereyalarini tashkil etsin.
14. O‘zbekiston Respublikasi Savdo-sanoat palatasi “Hunarmand”
uyushmasi, Investitsiyalar va tashqi savdo vazirligi hamda Tashqi ishlar vazirligi
bilan birgalikda ikki oy muddatda “World craft council” xalqaro hunarmandchilik
kengashi tomonidan tashkil etiladigan tadbirlarda “Hunarmand” uyushmasining
doimiy ishtirokini ta’minlash hamda ushbu xalqaro tashkilot bilan
hunarmandchilikni rivojlantirish borasidagi tadbirlar uchun xalqaro
tashkilotlarning texnik ko‘magini jalb qilishga qaratilgan aniq tadbirlarni ishlab
chiqsin. Milliy hunarmandchilikning bu turi asrlar davomida rivojlanib oilalarda
voyaga yetayotgan har bir qiz qo liga igna olib, onasi, momosidan bu hunarniʻ
o rganishi odat tusini olgan edi.
ʻ
Biroq, qo l mehnati bilan bog liq bu kabi yumushlarni turli texnika
ʻ ʻ
yordamida bajarish amaliyoti kirib kelishi qo l mehnati orqali bajariladigan ayrim
ʻ
hunarlar qisman unutilishiga sabab bo lmoqda. Lekin, kuni kecha ko hna Keshda
ʻ ʻ
tashkil etilgan xalqaro kashtachilik bayramida qadimiy hunarmandchilik qayta
jilolandi, desak adashmaymiz.
“Hunarmand” uyushmasi hamda Qashqadaryo viloyati hokimligi
tashabbusi bilan Shahrisabz shahri markazida Prezidentimizning “Aholini
hunarmandchilikka jalb qilish va hunarmandchilik faoliyatini rivojlantirish uchun
qulay shart-sharoitlar yaratish chora-tadbirlari to g risida”gi farmoni ijrosini
ʻ ʻ
ta minlash maqsadida Xalqaro iroqi kashtachilik festivali o tkazildi.
ʼ ʻ
Tadbirda Qoraqalpog iston Respublikasi, Toshkent shahri hamda
ʻ
mamlakatimizning barcha viloyatlaridan va qo shni Afg oniston, Qirg iziston,
ʻ ʻ ʻ
Qozog istondan kelgan kashtado z hunarmandlar o z mahsulotlari bilan ishtirok
ʻ ʻ ʻ
etdi.
24

Mazkur xalqaro tadbir xalqimizning qadimiy tarixi va madaniy hayotini har
tomonlama keng yoritish, ko p qirrali o zbek milliy hunarmandchiligining iroqiʻ ʻ
kashtachiligini keng namoyish qilish, uning noyob namunalarini targ ib etish,
ʻ
ushbu yo nalishda turli xalqlar o rtasida tajriba almashish, do stlik va hamkorlik
ʻ ʻ ʻ
aloqalarini yanada rivojlantirish, hunarmandchilik an analari va maktablarini
ʼ
saqlash hamda qayta tiklash maqsadida tashkil etildi.
— Mazkur festivalda ilk bor ishtirok etyapman, — deydi qirg izistonlik
ʻ
Begoyim Japarova. — Bizda ham qadimdan kashtachilik yaxshi rivojlangan. Har
bir oilada qiz tug ilsa, onalarimiz qizining sepiga kashta tikishgan. Uni tikish
ʻ
jarayonida chiroyli gullar nusxasi tushirilishi bilan yon qismiga turli xalq
maqollarini, hikmatli so zlarni ham aynan kashta ipi bilan tikib qoldirishgan.
ʻ
Bugungi tadbirga ba zi namunalardan olib keldik.
ʼ
Festival biz uchun ajoyib o tdi. Bir qator do stlar orttirdik. O zbek
ʻ ʻ ʻ
kashtachiligi bilan yaqindan tanishib, usta-hunarmandlar bilan hamkorlik qilishga
kelishib oldik. Shu jarayonda Sohibqironga beshik bo lgan go zal Shahrisabzni
ʻ ʻ
ham ziyorat qildik. Menga mamlakatingiz juda yoqdi. Kelgusi safar jamoamiz
bilan birga alohida tomosha qilish uchun kelishni niyat qildik.
Xalqaro tadbirning Shahrisabz shahrida o tkazilayotgani bejiz emas.
ʻ
Shahar qadimdan hunarmandchilikning iroqi kashtachiligi rivojlangan madaniy
markazlardan biri bo lib kelgan. Bu yerda nafaqat kashtachilik, balki xalq amaliy
ʻ
san atining turli yo nalishlari yuksak darajada taraqqiy etgan. Iroqi kashtachiligida
ʼ ʻ
usta-shogird an analari ajdodlardan avlodlarga yetkazib kelingan.
ʼ
— Iroqi kashtachiligini biz bolaligimizda o rganganmiz, — deydi
ʻ
shahrisabzlik hunarmand Umida Zikrillayeva. — Ancha yillardan buyon
kashtado zlik bilan shug ullanib kelaman. Ushbu xalqaro festivalning shahrimizda
ʻ ʻ
tashkil etilishi biz uchun sharaf. Bugun tadbirda o zimiz tikkan kashtalar bilan
ʻ
ishtirok etib, ko rgazmada ko pchilikning hayrati va havasini keltirdik. Boshqa
ʻ ʻ
mamlakatlarning milliy mahsulotlari bilan ham yaqindan tanishishga imkon bo ldi.
ʻ
Kashtachilik taraqqiyotini Osiyo, Yevropa, Amerika madaniy
yodgorliklari, adabiy manbalardagi kashtalar tasvirida, shuningdek, saqlanib
qolgan kashtado zlik namunalarida kuzatish mumkin. Kashta choklari, kashta
ʻ
tikish va uslublarining turli-tumanligi o zbek kashtado zlarining katta san atidan
ʻ ʻ ʼ
dalolat beradi. Jumladan, Nurota, Buxoro, Samarqand kashta mahsulotlari ko proq
ʻ
yo rma chok bilan, Shahrisabzda yo rma, kandaxayol, iroqi, Toshkentda esa
ʻ ʻ
ko proq bosma chok bilan tikilgan. Momolarimizdan bizga meros bo lib
ʻ ʻ
25

kelayotgan amaliy bezak turlarining eng qadimiy va keng tarqalgan turi
kashtachilikdir.
— Shu hunar bilan shug ullanib kelayotganimga o ttiz yil bo ldi, — deydiʻ ʻ ʻ
urgutlik kashtado z-hunarmand Mavluda Hamdamova. — Shuning ortidan
ʻ
ro zg or tebratib, turmush sharoitmni yaxshiladik. Shu bilan birga, yetmish nafar
ʻ ʻ
xotin-qizni ham ish bilan ta minlaganman. Festivalda ishtirok etish davomida
ʼ
boshqa hunarmandlar bilan tajriba almashdik, mahsulotlari bilan tanishdik.
Bilasizmi, Samarqandda ham bu soha yaxshi rivojlangan. Festivalda Shahrisabzda
ham iroqi kashtachiligi keng ommalashganining guvohi bo ldik. Shuningdek,
ʻ
Surxondaryo, vodiy viloyatlarining o ziga xos yo nalishlari bilan tanishish imkoni
ʻ ʻ
bo ldi. Bu esa o zaro hamkorligimizni mustahkamlashga yordam beradi.
ʻ ʻ
Ha, xalqning hayoti va urf-odatlari bilan chambarchas bog liq bo lgan bu
ʻ ʻ
san at turi qo li gul chevarlar tomonidan asrlar osha yanada sayqallanib boraveradi.
ʼ ʻ
Eng muhimi, amaliy-bezak san atimizning bu qadimiy turi zamonaviy kashtachilik
ʼ
orqali uyg unlashgan holda o z o rnini, ahamiyatini saqlab qoladi.
ʻ ʻ ʻ
O‘zbekiston Respublikasi Savdo-sanoat palatasi va “Hunarmand”
uyushmasi hunarmandchilikni qo‘llab-quvvatlash borasidagi xalqaro tajribani
muntazam o‘rganib borish va umumlashtirish, shu asosda ilg‘or xorijiy tajribalarni
O‘zbekiston Respublikasida joriy etishga qaratilgan ishlarni tizimli yo‘lga qo‘yish
choralarini ko‘rsin.
15. “Uzbekistan airways” AJ va “O‘zbekiston temir yo‘llari” AJga
hunarmandchilik sohasidagi nufuzli xalqaro festival va ko‘rgazmalarda
qatnashadigan Milliy katalogga kiritilgan hunarmandlar uchun yo‘l chiptalariga
imtiyozlar qo‘llash tavsiya etilsin.
Bunda, xorijiy davlatlarda an’anaviy tarzda o‘tkaziladigan hunarmandchilik
sohasidagi nufuzli xalqaro festival va ko‘rgazmalarning ro‘yxati O‘zbekiston
Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan tasdiqlanadi.
O‘zbekiston Respublikasi Tashqi ishlar vazirligi xorijdagi diplomatik
vakolatxonalari orqali xorijiy davlatlarda an’anaviy tarzda o‘tkaziladigan
hunarmandchilik sohasidagi nufuzli xalqaro festival va ko‘rgazmalarda
hunarmandlar ishtirok etishlari uchun zaruriy tashkiliy ko‘mak ko‘rsatilishini
ta’minlasin.
16. Hunarmandchilik sohasini yanada rivojlantirish bo‘yicha “Yo‘l
xaritasi” (keyingi o‘rinlarda — “Yo‘l xaritasi”) 3-ilovaga muvofiq tasdiqlansin.
26

“Yo‘l xaritasi”da nazarda tutilgan chora-tadbirlarning o‘z vaqtida, to‘liq va
sifatli amalga oshirilishi yuzasidan mas’ul vazirlik va idoralar rahbarlariga shaxsiy
javobgarlik yuklansin.
O‘zbekiston Respublikasi Savdo-sanoat palatasi “Hunarmand” uyushmasi
bilan birgalikda “Yo‘l xaritasi”da nazarda tutilgan chora-tadbirlarning bajarilishi
bo‘yicha ma’lumotlarni har oyda Vazirlar Mahkamasiga kiritib borsin.
O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va sanoat vazirligi respublikada
hunarmandchilik sohasining rivojlanishini baholash uchun tegishli indikatorlarni
Davlat statistika qo‘mitasi, Savdo-sanoat palatasi va “Hunarmand” uyushmasi
bilan birgalikda ikki oy muddatda ishlab chiqsin va ularning 2020-yildan boshlab
har chorakda ommaviy axborot vositalarida chop etib borilishini ta’minlasin.
17. Qoraqalpog‘iston Respublikasi Vazirlar Kengashi Raisi, viloyatlar va
Toshkent shahar hokimlari bir oy muddatda:
mazkur qarorda belgilangan chora-tadbirlar hamda tuman va shaharlarning
hunarmandchilik yo‘nalishlari bo‘yicha ixtisoslashuvidan kelib chiqqan holda
Qoraqalpog‘iston Respublikasi, viloyatlar va Toshkent shahrida 2020-2021-
yillarda hunarmandchilikni rivojlantirish strategiyalarini ishlab chiqsin;
ishlab chiqilgan strategiyalar bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasida taqdimot o‘tkazsin va tegishli tartibda tasdiqlasin.
18. O‘zbekiston Respublikasi Madaniyat vazirligi Davlat bojxona
qo‘mitasi, Fanlar akademiyasi, Badiiy akademiyasi, Savdo-sanoat palatasi,
“Hunarmand” uyushmasi hamda boshqa manfaatdor vazirlik va idoralar bilan
birgalikda bir oy muddatda an’anaviy xalq badiiy hunarmandchiligi buyumlari
turlarini qayta ko‘rib chiqqan holda madaniy boyliklarga taalluqli ashyolar toifasi
tarkibiga o‘zgartirishlar kiritish yuzasidan Vazirlar Mahkamasiga taklif kiritsin.
19. O‘zbekiston milliy teleradiokompaniyasi:
“Hunarmand” uyushmasi bilan birgalikda ommaviy axborot vositalarida
hunarmandchilik va xalq amaliy san’ati tarixi hamda bugungi rivojini keng targ‘ib
qilib borish maqsadida “Ma’naviyat va ma’rifat” telekanalida muntazam namoyish
etiladigan hunarmandchilikka oid teleko‘rsatuvlarni tashkil etsin;
O‘zbekiston elektron ommaviy axborot vositalari milliy assotsiatsiyasi va
“Hunarmand” uyushmasi bilan birgalikda mazkur qarorning mazmun-mohiyati
ommaviy axborot vositalarida keng yoritilishini ta’minlasin.
27

20. O‘zbekiston Respublikasi Savdo-sanoat palatasi boshqa manfaatdor
vazirlik va idoralar bilan birgalikda ikki oy muddatda qonun hujjatlariga ushbu
qarordan kelib chiqadigan o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritish to‘g‘risida
Vazirlar Mahkamasiga takliflar kiritsin.
21. Mazkur qarorning ijrosini nazorat qilish O‘zbekiston Respublikasining
Bosh vaziri A.N. Aripov va O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining maslahatchisi
R.A. Gulyamov zimmasiga yuklansin.
1.5. Xalq hunarmandchiligi texnologiyasi. Kashtachilik tarixi haqida
ma’lumot mavzusini o’qitish shakillari,tamoyillari va metodlari.
Texnologiya ta’limini tashkil etishga nisbatan qo‘yiladigan muhim
talablardan biri metodlarning xilma-xilligi va ularning muayyan maqsadga xizmat
etishidir. Ta’limda qo‘llaniladigan mantiqiy metod barcha o‘rta ta’lim maktablari
uchun umumiy va eng ko‘p tarqalgan metoddir.
O‘qituvchi mantiqiy metod - hikoya, o‘quv materialini og‘zaki bayon
etishini, suhbatni qo‘llar ekan, u o‘quvchilarga faqat o‘zidagi bilimlarni ularga
o‘tkazibgina qolmay, balki o‘quvchilarda ayni yo‘nalishga qiziqish ham uyg‘otadi.
Mantiqiy metodlar:
A) Hikoya qilib berish.
B) O‘quv materialini og‘zaki bayon qilib berish.
V) Suhbat.
Hikoya qilib berish - o‘quv materialini jonli, obrazli qilib bayon qilib
berishdir. ( Hikoya maksimal kontrol va o‘quvchilarni n g galdagi ishlariga xirs
bog‘langan bo‘lishi shart )? Hikoyani dars mavzu qisqacha umumlashtirib
tamomlash kerak.
Jonli so‘zdan har qanday metodda ham foydalaniladi, jonli so‘z yordamida
mehnat usullari, ko‘rgazma qo‘llanmalar izohlab ko‘rsatiladi. O‘qituvchining so‘zi
o‘qitishdagi faollikni ta’minlash uchun, xatolarning oldini olish uchun ayni shu
texnologiyasini bajarishda o‘quvchiga yordam berish uchun, jihozni boshqarish
vositalarining tuzilishi, boshqarish usullarini o‘zgartirish uchun zarurdir.
28

“ Aqliy hujum” metodi
Bu metod biror mavzu yuzasidan berilgan muammolarni hal etishda keng
qo’llanadi. Mazkur metod o’quvchilarni muammo xususida keng va har
tomonlama fikr yuritishga undaydi. «Aqliy hujum» metodi yordamida qo’yilgan
muammo yuzasidan bir necha echimlarni topish imkoniyati yuzaga keladi. “Aqliy
hujum” metodidan foydalanishda quyidagi qoidalarga amal qilish lozim:
1. Berilgan muammo yuzasidan o’quvchilarning atroflicha va chuqur
mulohazalar yuritishga undash va shunga erishish.
2. O’quvchilarning fikrlari va g’oyalarini rag’batlantirib borish tanqid
ostiga olinmaslik, ularning erkin fikrlashlariga sharoit yaratish.
3. Har bir o’quvchi fikrlariga va g’oyalariga asoslanishi mumkin, ularni
o’zgartirishi mumkin.
4. O’quvchilar tomonidan bildirilgan fikrlar va g’oyalarni baholamaslik.
Bunday yo’l tutilsa, ya’ni fikr va g’oyalari baholansa, o’quvchilar fikrlashdan
to’xtab qolishlari mumkin.
«Aqliy hujum» metodi asosida tashkil qilingan mashg’ulotlar quyidagi
tartibda o’tkaziladi. Muammo aniqlanadi va o’quvchilarning muammo yuzasidan
fikrlarini yozuv taxtasiga yoki varaqlarga yozib boriladi. Bildirilayotgan
g’oyalarning mualliflari tomonidan asoslab berilishiga erishiladi.
“Aqliy hujum” metodining o‘tkazilish tartibi quyidagilardan iborat:
1. Ta’lim oluvchilar e’tiboriga savol tashlanadi va ularga shu savol bo‘yicha
o‘z javoblarini (fikr, g‘oya va mulohaza) bildirishlari so‘raladi.
2. Ta’lim oluvchilar savol bo‘yicha o‘z fikr-mulohazalarini bildirishadi.
3. Ta’lim oluvchilarning fikr-g‘oyalari to‘planadi.
4. Fikr-g‘oyalar ma’lum belgilar bo‘yicha guruhlanadi.
29

5. Yuqorida qo‘yilgan savolga aniq va to‘g‘ri javob tanlab olinadi. Bu metod
ta’lim oluvchilarda ijodiy tafakkurni rivojlantirish uchun xizmat qiladi.
“Aqliy hujum” metodi ta’lim beruvchi tomonidan qo‘yilgan maqsadga qarab
amalga oshiriladi, ya’ni:
1. Ta’lim oluvchilarning boshlang‘ich bilimlarini aniqlash maqsad qilib
qo‘yilganda, bu metod darsning mavzusiga kirish qismida amalga oshiriladi.
2. Mavzuni takrorlash yoki bir mavzuni keyingi mavzu bilan bog‘lash maqsad
qilib qo‘yilganda, yangi mavzuga o‘tish qismida amalga oshiriladi.
3. O‘tilgan mavzuni mustahkamlash maqsad qilib qo‘yilganda, mavzudan
so‘ng darsning mustahkamlash qismida amalga oshiriladi.
“Aqliy hujum” metodini qo‘llashdagi asosiy qoidalar:
•bildirilgan fikr-g‘oyalar muhokama qilinmaydi va baholanmaydi;
•bildirilgan har qanday fikr-g‘oya inobatga olinadi;
•jarayonda har bir ta’lim oluvchi qatnashishi shart.
<<AQLIY HUJUM» METODINING AFZALLIKLARI>>
•natijalar baholanmasligi ta’lim oluvchilarda turli fikr-g‘oyalarning
shakllanishiga olib keladi;
• ta’lim oluvchilarning barchasi ishtirok etadi;
• fikr-g‘oyalar vizuallashtirilib boriladi;
• ta’lim oluvchilarning boshlang‘ich bilimlarini tekshirib ko‘rish imkoniyati
ortadi;
• ta’lim oluvchilarda mavzuga qiziqish uyg‘otadi.
• «Aqliy hujum» metodining kamchiliklari:
30

• ta’lim beruvchi tomonidan savolni to‘g‘ri qo‘ya olmaslik;
• ta’lim beruvchidan yuqori darajaga erishish qobiliyatining talab etilishi
“Baliq skaleti” metodi
Bu usuldan foydalanish o‘tgan mavzuni, yangi mavzuni mustahkamlashda
to‘g‘ri keladi. Oq qog‘ozga baliqning skeleti (boshi, qovurg‘alari, dumi) chiziladi.
Qovurg‘alar 4 ta bog`lishi maqsadga muvofiqdir. Baliqning yuqori suyagiga
muammo ya’ni savollar ifodalanadi. Pastki qismida esa muammoni hal qiluvchi
javoblar yoziladi. Bunda ham shakllar guruhlarga tarqatiladi. O‘quvchilar esa
savollarga javob topishadi.

Ana shunday dars jarayonlarida o‘quvchini fanga qiziqtirish o‘qituvchidan
katta mahoratni talab etadi. Boshlangg`ich sinfda ko‘pchilik bolalar biroz erinchoq
bo‘ladi. Ular ayniqsa, matematika fanini biroz xushlamaydi. Shuning uchun
boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini odatdagi amallardan iborat misol va masalalar
bilan “zeriktirmaslik” uchun darslarda qo‘shimcha ravishda qiziqarli masalalardan
foydalanib, ularni mantiqiy fikrlashga ham o‘rgatish mumkin. Bu bolalarda
“Texnalogiyani yomon ko‘raman”, degan fikr paydo bo‘lishiga yo‘l qo‘ymaydigan
bir usuldir.
O‘quv materialini og‘zaki bayon etish - haqiqiy materialni izchillik bilan
bayon qilib berishdir. Bunda faktlarni analiz qilish va isbotlash katta o‘rin oladi.
(O‘qituvchi o‘zining basnida, o‘z yozmalaridan, hisoblashlaridin foydalanadi,
bunda galdagi shuning xarakteri oydinlashtiriladi)?
31

Materialni bayon qilishda o‘qituvchi o‘quvchilarning nazariy bilimlari
saviyasiga, ularning ishlab chiqarish ta’limi jarayonida qo‘lga kiritilgan
tajribalariga tayanishi lozim. Bu maqsadda u maxsus texnologiya kursi bilan ya’ni:
materialshunoslik, chizmachilik programmasi bilan mukammal tanishib chiqishi,
har zamonda bu darslarga qatnashishi kerak
Suhbat - bunda o‘quvchilar o‘qituvchining savoliga javob beradi, yoki
savolning mazmuniga muvofiq, so‘zga chiqadilar. Suhbatdan o‘rganiladigan
material to‘g‘risida o‘quvchilarga ma’lum hajmda bilim bo‘lgan h ollarda
foydalaniladi. Suhbat oxirida o‘qituvchi o‘quvchilarning javoblarini
umumlashtiradi.
Suhbat oldindan tuzilib qo‘yilgan reja asosida muayyan masalalarni
muhokama qilish, o‘qituvchi bergan savollarga o‘quvchilarning javob berishlari
tarzida borishi mumkin. O‘quvchilarda ayni mavzuga doir birmuncha bilim va
tasavvurlari bo‘lgan taqdirdagina suhbat usuli samarali bo‘lishi mumkin.
Suhbatning muvaffaqiyatli chiqishi ko‘p hollarda o‘qituvchining o‘quvchilarga
to‘g‘ri savol qo‘ya bilishiga bog‘liq. Suhbatni shunday olib borish kerakki u
belgilangan ta’lim - tarbiya vazifalarini muvaffaqiyatli amalga oshirishga yordam
etadigan bo‘lsin. Suhbat aniq belgilangan maqsadga qaratilgan bo‘lsin.
Ko‘rgazmali metod - shaxsan mehnat usullarini ko‘rsatish, jihozlarni,
ko‘rgazma qurollarni, o‘quv kino filmlarini, diafilm va hokazolarni namoyish
qilish demakdir.
Ko‘rgazmali metodlar: A) ishlab chiqarishga ekskursiya o‘tkazish. B)
mehnat priyomlarini ko‘rsatib berish.
Ekskursiya-ko‘rgazmali o‘qitish bo‘lib, bunda o‘quvchilar buyumlarni
texnologik hodisa va mehnat jarayonlarini, mehnatni tashkil etishni ishlab
chiqarish sharoitida o‘rganadilar. Texnologiya ta’limi o‘quvchisi ekskursiya
o‘tkazish planini oldindan tuzib qo‘yishi, eng xarakterli ob’ektlarini belgilab ular
bilan mukammal tanishib chiqishi kerak.
Korxonalarga zamonaviy jihoz, ya’ni texnologik jarayon bilan tanishish
maqsadida qilinadigan ekskursiyalarda jihozni boshqarish priyomlarini, ilg‘or ish
32

metodlarini, shu o‘rinda mehnatni tashkil etish kabilarni ko‘rsatishning katta
ahamiyati bor.
Har xil ko‘rgazmali qurollarni va mehnat priyomlarni ko‘rsatish metodi
texnologiya ta’limida muhim o‘rin tutadi. Bu masalada o‘ylar ekanmiz, unga
tayyorgarlik ko‘rish bosqichlariga va namoyishga nisbatan talablarga alohida
e’tibor berishimiz kerak bo‘ladi. Tajribaning ko‘rsattshicha ko‘rgazmalillk haddan
oshib ketsa bu hol o‘quvchilarning o‘rganilayotgan hodisa mohiyatini aniqlashdan
chetlashishiga sabab bo‘lar ekan. Shunga qaramay, bitta buyumga tegishli
ko‘rgazmali qurollar uning turli tomonlarini oydinlashtirishga xizmat qilgani
taqdirida ular sonining ko‘proq bo‘lishidan xavfsiramasa ham bo‘ladi.
Odatda ko‘rgazmali qurollar dars boshlanmasdan ko‘rsatib qo‘yilmaydi.
O‘quvchilarning vaqtdan ilgari ko‘rgazma qurollar bilan (chala) qiziqishi, bu
qurollarga jiddiy qiziqish havasini susaytirib qo‘yishi mumkin. Ko‘rgazma
materialining mazmunini ochishga mumkin qadar o‘quvchilarning o‘zlarini ham
jalb qilishlari zarur. Bu esa o‘quvchilarda kuzatuvchanlik va bilib olish xislatlarini
tarbiyalash choralaridan biridir.
Texnologiya ta’limida mehnat dan amaliy ishlarni ko‘rsatish masalasi
alohida o‘rin tutadi. Bu o‘qitishning asosiy ko‘rgazma materiallaridan biridir.
Bundan tashqari texnologiya ta’limi o‘qituvchisi mehnat priyomlarini va protsessni
ko‘rsata bilishi uchun, yuksak professional malakali bo‘lishnigina emas, balki
yetarli darajada pedagogik tajribaga ega bo‘lishini ham talab etadi.
Shuni ham ta’kidlab o‘tish zarurki, namoyish qilinadigan mehnatdan amaliy
ishlarni o‘quvchilarga ko‘rinadigan bo‘lishi shart. O‘quvchilar ayni amaliy
ishlarni shakllantirish uchun qanday harakatlarni va qay tartibda ishlatish
kerakligini yaxshi fahmlab olishlari zarur.
Amaliy metodlarga:
a) mashqlar.
b) laboratoriya-amaliy ishlari.
v) texnikaga oid ma’lumotnoma, adabiyotlar va hujjatlar bilan ishlash
kiradi.
33

Mashq-mehnat o‘quvchilarni shakllantirish va sekin - asta ularni malakaga
aylantirish uchun ish harakatlarini ongli ravishda va ko‘p marta takrorlashdan
iborat. Mashqlar mehnat va ishlab chiqarish ta’limining asosiy metodidir. Mashqlar
jarayonida mehnat va hunar usullarini bajarishning sifatli bo‘lishiga, o‘quvchilar
faoliyatini sinchiklab nazorat qilishga e’tibor berish kerak.O‘qitish usullari
bilimlarni shunday darajada egallanishiga xizmat qilishi kerakki, unda o‘quvchilar
chizmani o‘qituvchi chizgan o‘lchamlar asosida emas, balki buyumni istalgan
o‘lchami bo‘yicha chizib, egallagan bilimlarini amalda qo‘llay olsinlar.
Qo‘l mehnatiga o‘rgatishda qo‘llaniladigan asosiy usullar tizimi
quydagichadir:
1. Og‘zaki bayon qilish.
2. T ushuntirish va hikoya qilish.
3. Suhbat.
4. Mashqlar.
5. Amaliy ishlar.
6. Mustaqil ishlar.
Texnologiya ta’limi jarayonida o‘quvchilarni texnologiya ta’limi va
tarbiyasiga tayyorlashda mana shu usullardan samarali foydalanilsa o‘qituvchi
o‘quvchilarning texnologiya ta’limi va tarbiyasining malaka va ko‘nikmalarini
egallashlariga va mehnatga tayyorlash to‘g‘ri tarbiyalansa, haqiqiy mehnatkash
uchun zarur bo‘lgan sifatlar shakllanadi.
Og‘zaki bayon qilish- bu usuli ikki xil ko‘rinishda bo‘lishi mumkin: 1.
Monologik bayon qilish, bunda faqat o‘qituvchi gapiradi, o‘quvchilar esa uning
nutqini idrok etib, anglab oladilar. Qo‘l mehnati darslarida u tushuntirish va hikoya
qilish, instruktaj ko‘rinishida bo‘ladi. 2. Dialogik bayon usuli bo‘lib bu o‘qituvchi
va o‘quvchilarning o‘zaro suhbatidir.
Tushuntirish va hikoya qilish. Bu usulda materiallni jonli va obrazli bayon
qilishdir. Bu holda yangi bilimni o‘qituvchining o‘zi beradi. Ba’zan suhbat
davomida o‘quvchilarning qanchalik o‘zlashtirayotganliklarini bilish maqsadida
ularga savollar bilan murojaat etish maqsadga muvofiqdir. Hikoya agar bajarilgan
34

ishlar, natural rasmlar, rasmlar, fotosuratlar va shu kabilarni ko‘rsatib bajarilsa,
anchagina tushunarliroq bo‘ladi.
Suhbat. Bu usulda turli o‘quv maqsadlarda, ya’ni yangi dastur materialini
bayon qilish, bilimlarni rejalashtirish va chuqurlashtirish uchun takrorlash
jarayonida, o‘quvchilarning bilimini tekshirish uchun qo‘llanishi mumkin.Bu
usulda o‘quvchilardagi qiziquvchanlikni qo‘zg‘ab, savollar berish foydalidir.
Suhbat xuddi hikoya singari ma’lum talablarga javob berish kerak, ya’ni:
- savollar shunday shakllantirish lozimki, ular o‘quvchilar tafakkurini
faollashtirsin, ularni aniq va ishonarli javobni izlashga undasin;
- mavzuni ochib berishda izchillik bo‘lishi uchun suhbatning rejasi
oldindan tuzib qo‘yilgan savollari albatta bo‘lishi kerak;
- o‘quvchilarning diqqati qaysi dalil va xulosalarga qaratilishi oldindan
belgilanishi lozim.
Mashqlar- bilim va ko‘nikmalarni mustahkamlash maqsadida o‘tkaziladi.
O‘qituvchi ko‘nikma va malakalarni mastahkamlash maqsadida o‘quvchilarga turli
mashqlar beradi, bunda u ijodiy xarakterdagi ishlarni tashkil etib ko‘proq
mustaqillik talab etuvchi mashqlarni nazarda tutadi.
Bu metodning mohiyati borgan sari murakkablashib boruvchi usul va
harakatlarning ongli hamda ko‘p marta takrorlashidir. Mashqlar ommaviy va yakka
tartibda bo‘ladi, ya’ni butun guruhda bir xil ishni va barcha o‘quvchilar turli
ishlarni bajarishlari mumkin. Mashqlarning xarakterli xususiyati ayni bir
harakatning takrorlanishi bo‘lgani uchun o‘quvchilarda bajarilayotgan ishga
nisbatan qiziqishini saqlash talab etiladi.
Mashqlar yakunida ishlarni tahlil qilish, eng yaxshi ishlarning tahliliga
tayanib, kim qanday natijalarga erishganligini ko‘rsatish lozim. Ayni bir vaqtda
kamchiliklar ustida ham to‘xtash va ishning sifatini yaxshilash yoki bajarish
tezligini oshirish uchun nimalar qilish kerakligini tushuntirish lozim.
Amaliy ishlar- bu usul o‘quvchilarga egallangan bilimlarini amalda qo‘llashni
o‘rgatishga yordam beradi. Amaliy ishlarni bajarish rejasini o‘quvchilarning o‘zlari
mustaqil tuzishlari katta tarbiyaviy ahamiyatga egadir.
35

Ko‘rgazmali qurollarni o‘quvchilar tomonidan bajarilishini ham amaliy
ishlarga kiritish mumkin. Bu egallagan bilimlarni mustahkamlashga yordam
beradi.
Mustaqil ishlar –bu o‘qituvchining bevosita ishtiroksiz, biroq uning
topshirig‘i bilan maxsus ajratilgan vaqtda bajariladigan ishlardir. Bu o‘rindda
o‘quvchilar o‘zlarining intilishlarini qo‘llab hamda aqliy va jismoniy
harakatlarining natijalariniu yoki bu formada ifodalab, topshiriqda qo‘yilgan
maqsadga ongli ravishda erishishga harakat qiladilar:
1. O‘quvchilar bajariladigan ishning mazmunini yaxshi tushunishlari va uni
bajarish tartibini aniq tasavvur qilishlari lozim.
2. O‘quvchilar topshiriqni qanday asbob-uskunalar bilan bajarish kerakligini,
ularning tuzilishiga va ishlashiga oid xususiyatlarini, ularni shu rejimga
moslash usullarini va ishlash nuqsonlarning oldini olish choralarini bilishlari
kerak.
3. Ish o‘rnini to‘g‘ri tashkil etish, buning uchun ish va o‘lchov
asboblarini, zagatovkalarni, texnologiya hujjatlarini to‘g‘ri joylashtirish kerak.
4. Xavfsizlik texnikasi, sanoat sanitoriyasi va mehnat gigienasi qoidalariga rioya
qilishlari zarur.Ta’lim metodlari o‘sayotgan organizmning anatomik fiziologik,
biologik xususiyatlariga ham bog‘liqdir.
36

2.2. Xalq hunarmandchiligi texnologiyasi. Kashtachilik tarixi haqida
ma’lumot mavzusiga oid dars ishlanma.
Dars mashg’ulotining ta’lim texnologiyasi
Dars rejasi 1. Xalq hunarmandchiligi
2. Kashta tikish texnologiyasi, kashta choklari
O’quv mashg’ulotining
maqsadi Ta’limiy maqsad:
a) O’quvchilarga Xalq hunarmandchiligi haqida
tushuncha berish.
b) O’quvchilarga Kashta tikish texnologiyasi, kashta
choklari haqida sodda umumiy tushunchalar berish.
Tarbiyaviy maqsad:
a) O’quvchilarga xayoti davomida ish bajarish
jarayonida maqsadni foydali ish bajarish uchun
qaratish.
b) dars davomida kashta tikishnio’rgatish.
c) O’quvchilarni milliy qadriyatlarimiz ruhida
tarbiyalash.
Rivojlantiruvchi maqsad:
O’quvchilarni mavzuga nisbatan qiziqishini
uyg’otish, mavzuga oid tarqatma materiallar bilan
ishlash, o’quvchilarning intellektual salohiyatini
oshirish
Ta’lim
metodlari 1.Kichik guruhlarda ishlash.
2.Aqliy hujum.
3.Tezkor test.
4. Baliq skaleti.
5.Suhbat metodi
6.Hikoya metod
7. O‘quv materialini og‘zaki bayon qilib berish
Ta’lim shakli: Yakka tartibda va guruhlarda ishlash
Tayanch so’zlar: Kashta, kashtado’zlik,yo’rma chok, korcho’p,
kashtachilik iplari, gardishlar
Ta’lim vositalari: Darslik, plakatlar, slaydlar, tarqatma materiallar,
chizmalar.
Nazorat: Kuzatish,yozma nazorat, savol-javob topshiriq.
Baholash: Rag’batlantirish “5” ballik tizim asosida
37

Darsning texnologik xaritasi

Faoliyat
O’qituvchi O’quvchi
1-bosqich:
O’quv
mashg’ulotig
a kirish 1.Kirish.
a) Tashkiliy qism
b) Davomat. Savol-javoblarga
qatnashadilar. Berilgan
topshiriqni bajaradilar.
O’tilgan mavzuni
mustahkamlaydilar.
I. O’qituvchi dars jihojlarini darsga
tayyorlaydiva sinfning sanitariya
holati va o’quvchilarning o’quv
qurollari ko’zdan kechiriladi.
II. Uy vazifzsini so’rash uchun
kichik guruhlarda ishlash metodini
qullab, o’quvchilar 2 ta kichik
guruhga bo’linadilar: Va bolalarga
Aqliy hujum metodi orqali savol
berib ularni fikirlarini bilish
III. O’tgan mavzuni mustahkamlash
uchun “Zinama-zina”, Topag’on
texnologiyasidan foydalanib
o’quvchilarga topshiriq beriladi
2-Bosqich:
Yakuniy. 1. Guruh ishlarini baholashda,
o’quv mashq’uloti maqsadga
erishish uchun guruhlarga savollar
beriladi
2.O’quvcilarga uyga vazifa beriladi. Topshiriqlarni
bajaradilar va uyga vazifani
yozib oladilar.
38

Xulosa
Mamlakatimizda ta’lim sohasida olib borilayoygan yangilanish,
modernizatsiya jarayoni uzluksiz ta’lim tizimining barcha bo’g’inlari jumladan,
oliy ta’limda ham zamon talablariga javob bera oladigan yetuk mutaxassislarni
tayyorlash, ularda yangi bilim va ko’nikmalarini shakllantirishni, o’z ustida
ishlash, zamonaviy texnologiya yutuqlaridan maqsadli foydalana olish mahoratini
oshirishni taqozo etmoqda. Bo’lajak boshlang’ich sinf o’qituvchilarini hozirgi kun
talablari asosida tayyorlashda “ Texnologiya va uni o’qitish metodikasi “ fani ham
ustuvor vazifalarni bajarishda salmoqli o’rinni egallaydi. Mazkur fan orqali
bo’lajak mutaxassis o’qituvchilar fanining asosiy ilmiy – nazariy va amaliy
natijalariga asoslangan holda o’quvchilarga mehnatsevarlik, intizom, masuliyat,
burch hissi, ijodkorlik qobilyatlarini rivojlantirish malakasiga ega bo’ladilar. Men
ushbu kurs ishini yoritish davomida Kashtachilik san atiga ayollar o zlariningʼ ʼ
kelajaklari, bolalari va o z baxtlari haqidagi orzu-umidlarini, tabiatga bo lgan
ʼ ʼ
muhabbatlarini va go zallikka intilishlarini singdirishlari, Bunday kashtaning
ʼ
noyob san at sifatida yaratilishi tomoshabinning baxri-dilini, insonparvarlik,
ʼ hayot
va tabiatni sevish , ruhiy ozuqa olishlari menda katta tasurot uyg’otdi.
Har bir oilada kashta tikish odat bo lib, qizlar yoshligidan o rgatilib boriladi. Ular
ʼ ʼ
o zlariga onalardan chala qoldirilgan kashtalarni tikib davom ettirganlar va o zlari
ʼ ʼ
ham yangi kashtalar tikkanlar.
Xulosa qilib aytganda, Buxoro maktablari kashtachiligini o rganish asosida
ʼ
quyidagi xulosalarni chiqardim. Xalqning fikri va his-tuyg ularini, voqelikni
ʼ
to g ri tushunish kashta va so zanalardagi mukammal obrazlarda ifodalangan.
ʼ ʼ ʼ
Tadqiqotchi V. S. Voronovning xalq san atiga bergan xarakteristikasini bu
ʼ
39

san atga ham tatbiq etish mumkin. “Bu – ortiqcha so z, bekorchi jumlalariʼ ʼ
bo lmagan aniq, qat iy va ajoyib nutqdir”.
ʼ ʼ
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI
1.O‘zbekiston Respublikasining «Ta’lim to‘g‘risida» qonuni. Oliy ta’lim.
Me’yoriy hujjatlar to‘plami. Т.: «Sharq», 2001.
2.Karimov I.A. Barkamol avlod — O‘zbekiston taraqqiyo- tining poydevori. Т.:
«Sharq» 1998.
3.N.I.Makienko. Slesarlikdan amaliy ishlar.-T.: «O‘qituvchi» 1992.
4.Ziyomuxamedov B. “Ta’lim texnologiyalari”. O‘quv qo‘llanma. Toshkent 2012
yil.
5.S.Mahkamov. O’quv ustaxonalarida o’tkaziladigan amaliy mashg’ulotlar.
6.Texnologiya darsligi 5-sinf Sh. Sharipov, O. Qo‘ysinov, Q. Abdullayeva
Toshkent 2017
7.P.Senemikin. Maktab ustaxonalarida asboblar tayyorlash. Toshkent «o’qituvchi».
1990y
8.Xalq hunarmandchiligi O‘quv qo‘llanma. Toshkent 2009 yil.
Internet saytlar
1. 1. Ziyo.net
2. 2. Fayllar.org
3. 3. Lex.uz
40

Farg‘ona viloyatining hunarmandchilik maskani

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish