Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 7.8MB
Покупки 0
Дата загрузки 06 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Дипломные работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Farhod shaharchasidagi bo‘yoq tayyorlash sexining atrof muhutga ta`sirini baholash

Купить
1 FARHOD SHAHARCHASIDAGI BO`YOQ TAYYORLASH SEXINING ATROF MUHUTGA TA`SIRINI BAHOLASH MUNDARIJA KIRISH ……………………………………………………………………..3 1.Adabiyotlar sharhi ……………………………………………………….7 1.1. Keramik materiallar va buyumlar……………………………………………..7 1.2. Bo`yoq - l а k materiallar ………………………………………………….22 2. Tadqiqot sharoitlari, obyekti va uslublari ……………………………38 2.1. Tadqiqot sharoitlari…………………………………………………………..38 2.2. Tadqiqot obyektlari…………………………………………………………..38 2.3. Tadqiqot uslublari……………………………………….................................40 3. Tadqiqot natijalari ……………………………………………………..41 3.1. Pishirilgan mahsulotni ranglash vaqtida ajralib chiquvchi zaharli moddalar..41 3.2. Ifloslantiruvchi moddalar tarqalishi maydonlarining tahlili......... ...................45 3.3. Pishirilgan mahsulotni ranglash vaqtida ajralib chiquvchi zaharli moddalar................................................................................................................. .52 3.4. Ruxsat etilgan chegaraviy chiqarilmalar me`yorlarini o`rganis h ............. ........54 3.5. Ruxsat etilgan chegaraviy chiqarilmalar normativ me`yorlariga moddalar konsentratsiyalarining y er usti tarqalishini nazorat hisobi......................... .............56 3.6. C h ang va gaz tozalash qurilmasining ishini baholash................................... ...57 3.7. Pechka qismlari va modul tuzilishi................................................................... 59 3.8. Atmosfera ni sanoat ifloslanishlaridan himoyalash… ………………………. 60 Xulosalar…………………………………………………………………..65 Tavsiyalar………………………………………………………………….66 Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati ……………………………………...67 2 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Atmosfera havosining tarkibi har xil gazlarning mexanik aralashmasidan iborat. Keramik mahsulotlar tayyorlash zavodining bo`yoq tayyorlash sexidan ajralib chiqadigan zararli chiqindilarning atrof muhitga ta`sirini o`rganish dolzarb muammolardan biridir. Inson faoliyatiga salbiy ta`sir etishini oldini olish maqsadida yangi ilmiy texnologiyalarni ishlab chiqarish, korxonalardan ajralib chiqayotgan gazlar va changlar atrof muhitga qolaversa, shu hududda istiqomat qilayotgan aholining salomatligiga o`simliklar va hayvonot dunyosiga sezilarli ta`sir ko`rsatadi. Ajralib chiqadigan zararli chiqindilarni kamaytirish va havosini changdan tozalanishi zarur. Shu jihatidan ushbu bitiruv malakaviy ishi dolzarb hisoblanadi. Fan-texnika taraqqiyoti biz yashab turgan dunyoni tanib bo`lmas darajada o`zgartirib yubordi. Ekologik halokat, ayrim hududlarda qilingan taxminlarga ko`ra oldini olib bo`lmaslik darajasida xavf tug`dirmoqda. Ammo uning tarqalishini kamaytirish, texnogen va ijtimoiy-madaniy oqibatlar shiddatini to`xtatish zarur. Buning uchun turli soha mutaxassislari o`zlarining ekologik bilimlarini oshirib, rejalashtirilayotgan ishlari bilan tabiiy muhitni shikastlamaslik choralari ko`rmoqlari kerak [2]. Salbiy ekologik oqibatlarning asosiy sabablaridan biri yer, suv, mineral xom-ashyolardan foydalanish prinsiplarini buzilishidir. Aynan shu prinsip xalq xo`jaligining kam samarali-ekstentiv yo`ldan borishi uchun qulay sharoitlar yaratdi, resurslarni tejaydigan texnika va texnologiyaning keng joriy qilinishiga to`sqinlik qildi, shuningdek, atrof-muhitga zarar yetkazgan holda rejani bajarish kabi g`ayri ekologik yondashuvni keltirib chiqardi [1, 3]. Inson o`zining butun evolyutsion rivojlanishi davrida у er atmosferasi havosining tabiiy tarkibiga moslashgan bo`lib, xuddi ana shu tabiiy tarkib inson 3 organizmi uchun optimal hisoblanadi. Biroq keyingi yillarda atmosfera tarkibidagi doimiy komponentlarning nisbat ko`rsatgichida har xil o`zgarishlar ro`y bermoqda [2]. Atmosferani toza saqlash tabiatni muhofaza etish muammosining ajralmas qismidir, atmosferaning ifloslanishi yerning havo qobig`iga ta`sir etibgina qolmasdan, balki inson hayotini va tevarak atrofidagi muhitni ham xavf ostiga qo`yadi. Atmosferaning ifloslanishi – bu undagi tabiiy holda kam uchraydigan turli gazlar suv bug`lari, qattiq va suyuq zarralarning miqdorini oshib ketishi, gaz tarkibining o`zgarishi oqibati natijasida tabiiy muhitdagi salbiy tavsivli o`zgarishlarning yuzaga kelishi tushiniladi. Oxirgi yillarda yer atmosferasining tarkibi antropogen omillarning ta ` siri tufayli yomon tomonga o ` zgarib bormoqda . Sayyoramiz atmosferasining gaz tarkibida o ` zgarish sezilmoqda. Kislorodning sarflanishi 16 martagacha oshib ketgan . Shuning uchun uning miqdoriy jihatdan kamayish tendensiyasi kuzatilmoqda . Karbonat angidridning miqdori esa oshib bormoqda . Agar o ` tgan asrning o ` rtalarida atmosfera tarkibida karbonat angidridning miqdori 0,028% bo ` lsa , hozirgi vaqtda bu raqam 0,032% gacha oshgan tashqi muhitga chiqariladigan karbonat angidridning 31% ni AQSh , 18% ni MDH mamlakatlari , 7% ni Xitoy , 5,4% ni Olmoniya , 4,7% ni Yaponiya , 3% ni Fransiya chiqarib tashlamoqda , qolgan 31% ni esa dunyo mamlakatlarining qolganlarining hammasi hisobga to`g ` ri keladi . Keyingi yillarda esa bu gazning miqdori bundan ham ortib borish tendensiyasi kuzatilmoqda [2] . Olimlarning fikricha , Amerikada 8%, Kanadada 9%, Yaponiyada 16% va Angliyada 22% odamlarning o ` limi atmosferaning ifloslanishi tufayli sodir bo ` lmoqda. AQShda atmosferaning ifloslanishidan ko ` rilgan zarar yiliga 50 milliard dollarni tashkil etmoqda . Shularni hisobga olgan holda dunyoning taraqqiy etgan mamlakatlari tabiat muhofazasiga yiliga milliy daromadning 10-12 % ini ajratmoqda . 4 O`zbekiston gidrometeorologiya markazi bergan ma`lumotlarga qaraganda, Olmaliq va Farg`ona, shuningdek Navoiy va Qo`qon shaharlari atmosfera havosining zararli moddalar bilan ifloslanishi bo`yicha eng iflos havoli shaharlar guruhiga kiradi. O` zbekistonda doimiy manbalardan atmosfera h avosiga tashlanadigan chi q indilar 1,3 mln tonnaga yetdi. Jumladan, sulfat angidridi 538,8 ming, uglevodorod 427 ming, azot oksidi 94,1 ming tonna va qattiq zarrachalar 317,4 ming tonnani tashkil etdi. Ana shu zararli moddalar asoratidan O` zbekiston sha h arlarida kasalliklar 1,5 barobar k o` payib, bronxial astma 20 foiz ortdi. Bolalar organizmining yuqumli kasalliklariga qarshi kurashish kuchi 25 foiz pasayib ketganligi kuzatildi [4]. Yuqorida keltirilgan ma`lumotlar shuni ko`rsatadiki, sanoat korxonalaridan chiqayotgan chiqindilarni insonlar uchun zararli hususiyatlarini bartaraf etish maqsadida ulardan chiqayotgan chiqindilar tarkibini aniqlash, chiqindilar tarkibining tabiiy tizimlar, jumladan tuproqlar bilan bog`liq hususiyatlarini aniqlash dolzarb masalalardan biriga aylandi. Tadqiqot maqsadi. Samarqand shahar Farhod shaharchasida joylashgan keramik mahsulotlar tayyorlash zavodining bo`yoq tayyorlash sexidan ajralib shiqadigan zaharli gazlar va changlar miqdorini aniqlab, ularning atrof muhitga ta`sirini o`rganishdan iborat. Ajralib chiqadigan zararli moddalarni atmosferaga chiqishdan oldin tozalash usullarini takomillashtirishdir. Tadqiqot vazifalari. Atmosfera havosini tarkibida har xil gazlarni, keramik mahsulotlar tayyorlash zavodining bo`yoq tayyorlash sexidan ajralib chiqadigan zararli chiqindilarni atrof muhitga ta`sirini o`rganish qonuniyatlarini yoritishga qaratilgan. Zavodlarning texnologik qurilmalaridan ajralayotgan zaharli gaz va chang zarrachalarini mahsus havo quvurlar orqali tozalash uskunalariga yuborib ularni tozalab atmosferaga chiqarib yuboriladi. Ushlanadigan (tashlanadigan) gaz usuli o`z ichiga quyidagi jarayonlarni oladi. 5 1. Gaz havo oqimini havo quvurlarda tezligini hisoblash. 2. Gaz konsentratsiyasini aniqlash uchun gazdan namuna olish. 3. Atmosferadagi chiqariladigan gaz ajralmalari havo konsentratsiyasi o`lchash yordamida fil ` tratsiya usuli orqali aniqlanadi. Tadqiqot natijalarining ilmiy va amaliy ahamiyati. Ishda ilk bor Samarqand shahar Farhod shaharchasida joylashgan keramik mahsulotlar tayyorlash zavodining bo`yoq tayyorlash sexidan ajralib chiqayotgan zararli gazlar va changlarning atrof muhitni ifloslanishini aniqlash, ularni tozalash darajasini o`rganishning ilmiy ahamiyatini ko`rsatadi. Atrof muhitga tarqalayotgan chiqindi tashlanmalarning tarqalishi qancha miqdorda ekanligini doimiy nazoratda ushlab turishini kuzatib borish. Aholining salomatligini saqlashda muhim bo`lib, bu ilmiy ishning amaliy jihatdan ahamiyatliligini ko`rsatadi. Malakaviy bitiruv ishning tuzilishi Ish kirish, 3 bo`lim, 4 ta rasm, 6 ta jadval, 6 ta xulosalar, tavsiyalar va 28 ta foydalanilgan adabiyotlar ro`yxatidan iborat. 6 1. Adabiyotlar sharhi 1.1. Keramik materiallar va buyumlar Mineral xomashyoga texnologik ishlov berib, yuqori haroratda kuydirirsh natijasida olingan materiallar va buyumlarga keramik materiallar deyiladi. «Keramika» so`zi lotincha «keramos» so`zidan olingan bo`lib, glina (gil) ma`nosini bildiradi. Insoniyat tarixida gil asosidagi xom loydan tayyorlangan eramizdan avvalgi 8000-yillikda ishlatilgan. Pishirilgan g`isht eramizdan avvalgi 3500-4000-y., cherepitsa va sirlangan g`isht esa qurulishda eramizdan avval 1000 yil ishlatilgan. Markaziy Osiyo, xususan O`zbekistonda saqlanib qolgan arxitektura yodgorliklari qurulish materiallari keramika asosidadir. Hozirgi kunda effektiv g`isht, ichki va tashqi bezak plitalari, sanitariya-texnika buyumlari maxsus keramik buyumlar ishlab chiqarish yo`lga qo`yilmoqda. Keramik buyumlar quyidagicha klassifikatsiyalanadi. Ular tuzilishiga ko`ra g`ovak va zich keramik buyumlarga bo`linadi. G`ovak keramikaning suv shimuvchanligi massa bo`yicha 5% ko`p bo`ladi. Bularga devorbop g`isht va bloklar, tombop cherepitsa, drenaj quvurlar, fayans, qoplama plitalar kiradi. Zich keramikaning suv shimuvchanligi 5% kam bo`ladi. Ularga klinker g`ishti, yirik o`lchamli keramik plitalar, pol plitalari kiradi. Erish haroratiga ko`ra keramik materiallar yengil eruvchan (1350 °C past), qiyin eruvchan (1350-1580 °C), erimaydigan (1580—2000 °C) turlarga bo`linadi. Keramik materiallar va buyumlarni xomashyoning hamma yerda mavjudligi, arzonligi, texnologik jarayonlarning nisbatan soddaligi, ekologik tozaligi ko`plab ishlab chiqarish imkonini beradi. Keramik materiallar va buyumlar ishlab chiqarish uchun ashyolar Keramik materiallar xom-ashyosini, asosan, gil tashkil etadi. Gil xossalarini yaxshilash maqsadida uning tarkibiga yog`sizlantiruvchi, jins hosil qiluvchi, kuyib ketadigan va plastikligini oshiruvchi qo`shimchalar 7 qo`shiladi. Gil tarkibidagi dala shpati magmatik (granit, siyenit va h.k.) va metamorfik (gneys) tog`jinslarining nurashidan hosil bo`igan mahsulotdir. Shu sababli xomashyo tarkibi, asosan, alumosilikatlardan (AI 2 O 3 . 2SiO 2 .H 2 O) iborat bo`lib, kvars, sluda va boshqa minerallar, organik moddaiar aralashgan bo`lishi mumkin. Gil tarkibida ohakning bo`lishi keramik material olish jarayonida ularning buzilishiga olib keladi. Gilning donador tarkibi, zarrachalarning o`lchamlari keramik material xossalariga ta`sir etadi. Gil tarkibida kaolin minerali ko`p miqdorda bo`ladi. Gilning zarrachalari diametri 0,05 mm va undan kamroq bo`lsa, gil suvga qorilganda plastik massa hosil bo`ladi, quritilganda shaklini saqlab qoladi va kuydirilgach buyum mustahkam va suvga chidamli bo`ladi. Bundan tashqari, gil tarkibida zarracha o`lchamlari 0,005—0,15 mm li changsimon va zarracha o`lchamlari 0,16—5 mm li qum bolishi mumkin. Gillarning asosiy xossalari — plastikligi, havoda va kuydirishdagi kirishishi, olovbardoshligi, buyumning rangi va hokazolar. Plastiklik gil va suv qorishmasining tashqi kuch ta`sirida yoriqlar hosil qilmasdan kerakli shaklga kirishi va kuch olingach ushbu shaklni saqlab qolish xususiyatidir. Gil zarrachalari qanchalik mayda bo`lsa, u shunchalik suvni ko`p talab qiladi va buyumni quritish va pishirish jarayonida kirishish yuqori bo`ladi. Gillar yuqori plastik (yog`li), o ` rtacha plastik va kam plastik (yog`siz) bo`ladi. Yog`li gillarga ishlov berish oson, lekin buyumlarni quritish va pishirish jarayonida hajmi kichrayadi va darzlar hosil bo`ladi. Gil plastikligini oshirish maqsadida yuqori plastiklikdagi gil, bentonitlar va sirt aktiv moddalar (texnik lignosulfonat va sh.k. lar) ishlatiladi. Yuqori plastiklikdagi gilni yog`sizlantirish uchun xomashyo aralashmasiga yog`sizlantiruvchi qo`shimchalar (shamot, shlak, kul, mayda qum va sh.k. lar) plastikligi kam gil qo`shiladi. Keramik materialda g`ovak hosil qilish uchun uning tarkibiga yog`och qipig`i, toshko`mir kukuni, lignin kabi kuydirish jarayonida yonib ketadigan qo`shimchalar qo`shiladi. Ular 8 yog`sizlantiruvchi hisoblanadi. Gil tarkibiga dala shpati, dolomit, magnezit, qumtosh, shisha kukuni va sh.k.lar keramik buyumlarning pishirish haroratini pasaytirish uchun qo`shiladi. Keramik buyumlarning kislotaga bardoshliligini oshirish uchun tarkibiga suyuq shisha va qum aralashmalari birgalikda qo`shiladi. Temir, kobalt, xrom, titan kabi oksidlari kiritilib, rangli keramika buyumlari tayyorlanadi. Keramik buyumlar suv o`tkazmasligi yoki vuzasi tekis, chiroyli bo`lishi uchun yuzasi glazur yoki angob bilan qoplanadi (sirlanadi). Glazur 0,1-0,2 mm qalinlikdagi shishasimon qoplama bo`lib, pishirish jarayonida keramik materiallarga katta kuch bilan yopishadi. Glazurlar shaffof va shaffof emas turli ranglarda bo`ladi. Glazur kvars qumi, kaolin, dala shpati, ishqorli va erishqorli metallar kukun aralashmalaridan tayyorlanadi va buyum yuziga kukun yoki suspenziya holatida pishirishdan oldin surtiladi. Angob oq yoki rangli gil qorishmasi buyum yuziga surtilib, pishirib olingan yaltiramaydigan qoplama bolib, buyumlarning yuza qismi zichligini oshiradi. Angob va keramik buyumlar xossalari o`xshash bo`lishi zarur, aks holda qoplama ko`chib ketishi mumkin. Keramik buyumlar ishlab chiqarish texnologiyasi Keramik buyumlar xossalari, shakli, xomashyo turi va texno logiyasidan qat`iy nazar ularni ishlab chiqarish quyidagi asosiy jarayonlardan iborat: xomashyoni qazib olish, xomashyo massasini tayyorlash, buyumni qoliplash, ularni quritish va pishirish. Gil xomashyo karyeridan ekskavatorlar yordamida ochiq usulda qazib olinadi va temir yo`l, avtomobil yoki boshqa transportda keramik buyumlar zavodiga tashiladi. Xomashyoni qazib olishda karyer gil zaxirasi, qalinligi, joylashish xarakteri aniqlanadi. Xomashyo massasini tayyorlash. Tabiiy holdagi qazib olingan gil keramik buyumlar ishlab chiqarish uchun yaroqsiz boladi. Buyum tayyorlash 9 uchun gilning tabiiy tuzilishini buzish, undan zararli aralashmalami chiqarib tashlash, yirik aralashmalarni kukunlash, gilni kukunlash va qo`shimchalar qo`shish, barcha komponentlarni quyma massa hosil bo`lguncha maxsus mashinalarda (gilni ezg`ilovchi tegirmon, parrakli aralashtirgich va sh.k.) aralashtiriladi. Xomashyo massasi buyum turi, xomashyo turi va xossasiga ko`ra plastik, yarim quruq bikr, quruq va ho`l (shliker) usullarda tayyorlanadi. Plastik usulda xomashyo komponentlari tabiiy namlikda yoki quritilgan bo`lsa, 18—28% namlikkacha suv aralashtiriladi. Plastik usulda olingan xomashyo massasidan g`isht, keramik tosh, cherepitsa, quvur va sh.k. lar tayyorlanadi (3.1-rasm). Bikr usulda qoliplash plastik usulning rivojlantirilgan zamonaviy usuli bo`lib, xomashyo massasi namligi 13—18% bo`ladi. Buyum vakuum yoki gidravlik presslar vositasida 10-20 MPa bosimda qoliplanadi. Bu usulda buyumni quritishga energiya sarfi kamayadi, yuqori mustahkamlikdagi xom qoliplangan buyum tayyorlanadi. Yarim quruq usulda xomashyo komponentlari quritiladi, bo`laklanadi, maydalanadi va yaxshilab aralashtiriladi. Bu usulda keramik buyumlar 8-12% namlikdagi xomashyo massasini15-40MPa bosimda presslab olinadi. Bunda buyum ishlab chiqarish sikli ikki marta qisqaradi, buyum aniq o`lchamlarda va qirralari to`g`ri holda qoliplanadi va yoqilg`i 30% tejaladi (3.2-rasm). Quruq usul yarim quruq usulning rivojlantirilgan zamonaviy usuli bo`lib, presskukun 2—6% namlikda bo`ladi. Bunda xomashyo massasidan tayyorlangan buyumni quritishga zarurat bolmaydi. Bu usulda zich keramik buyumlar-plitkalar, yo`lka g`ishtlari, fayans va chinni buyumlar tayyorlanadi. Shliker usuli xomashyo massasi (namligi 40%) ko`p komponentli bo`lganda, notekis tarkibli va qiyin pishadigan komponentlar bo`lsa, murakkab shakldagi buyumlarni qoliplashda quyma uslubiyat zarur bo`lganda ishlatiladi. 10 Buyumlarni quritish. Buyumlar pishirishdan avval 5-6% namlikgacha quritilishi kerak, aks holda ular notekis kirishishi, darz ketishi va shakli o`zgarishi mumkin. Buyumlar tabiiy va sun`iy usulda quritiladi. Buyumlar tabiiy usulda 10-15 kun bostirmalarda quritiladi va quritish jarayoni havoning nisbiy namligi va haroratiga bog`liq bo`ladi. Buyumlar sun`iy quritish usulida davriy va doimiy ravishda ishlaydigan maxsus quritish kameralarida amalga oshiriladi. Kameralar pishirish xumdonlari tutun gazlari, maxsus xumdonlarda hosil qilingan gazlar (120-150 °C) bilan isitiladi. Buyumlar 1-3 sutka davomida quritiladi. Buyumlarni pishirish. Pishirish keramik buyumlar ishlab chiqarishning oxirgi va hal etuvchi jarayonidir. Bu jarayon shartli ravishda uch bosqichga bolinadi: buyumni qizdirish, kuydirish va sovitish. Buyum 100-120 °C qizdirilganda undan fizik bog`langan suv chiqib ketadi. Harorat 450-750 °C ko`tarilganda, kinyoviy bog`langan suv chiqadi va organik aralashmalar yonib ketadi, gilli mineral buzilib, amorf holatga o`tadi. Harorat 800-900 °G yetganda oson erivdigan birikmalar eriydi va komponentlar zarrachalari yuzalari chegarasida qattiq fazalarda kimyoviy jarayonlar davom etadi. Buyum 1000-1200 °C haroratgacha qizdirilganda zichlashadi va massa kirishadi. Bu kirishish gilning turiga qarab 2-8% ni tashkil etadi. Buyum asta- sekin sovitiladi. Sovitilgan keramik buyumlar toshsimon holatga o`tadi va mustahkam, suvga va sovuqqa chidamli bo`ladi. Keramik buyumlar halqasimon, tunnel, tirqishli, rolikli va boshqa xumdonlarda pishiriladi. Halqasimon xumdon ellips shaklidagi tutash pishirish kanali bo`lib, shartli ravishda 16 dan 36 gacha bo`linadi. Kameralarda yuklash, qizdirish, pishirish, sovitish va xumdondan chiqarish jarayonlari amalga oshiriladi. Halqasimon xumdonda olov markazi maxsus moslama vositasida boshqa zonalar kabi pishirish kanali bo`ylab to`xtamasdan siljiydi, pishirilayotgan buyumlar esa qo`zg`almas holatda bo`ladi. Halqasimon xumdonlarda, asosan, g`isht va cherepitsa pishiriladi. 11 Pishirish harorati 900-1100°C bo`lib, bu jarayon 3-4 sutka davom etadi, harorat kanal bo`ylab bir tekis taqsimlanmaganligi uchun buyumlar turlicha sifatda pishadi. Bu usulda qo`l mehnati ko`p bo`lib, jarayonni mexanizatsiyalantirish qiyin. Tunnel xumdonlarda (uzunligi 100 m gacha) buyum vagonetkalarda harakatlanadi. Bu usulda buyumlar harakatlanib pishirish operatsivalari qo`zg`almas bo ` ladi. Buyumlar yuklash, qizdirish, pishirish, sovitish va xumdondan chiqarib olish operatsivalari natijasida pishirib olinadi. Pishirish jarayoni 18-38 soat davom etadi. Bu xumdonlar ishlashini mexanizatsiyalashtirish va avtomatlashtirish mumkin. Tunnel xumdonlarda mehnat unumdorligi yuqori bo`lib, brak mahsulot kam bo`ladi. Tunnel xumdonlarda sirlangan plitkalar, sanitariya-texnika buyumlari, kanalizatsiya quvurlari ikki marta pishiriladi. Birinchi marta pishirishda maxsus konsellarda joylashtirilgan plitkalar 1240-1250 °C haroratda pishiriladi. Pishirilgan plitkalar navlarga ajratiladi, sirlanadi, kapsellarga joylashtiriladi va ikkinchi marta 1140 °C haroratda pishiriladi. Kanalizatsiya quvurlari, qoplama g`ishtlar va fasadbop plitkalar quritilgandan keyin sirlanadi va bir marta pishiriladi. Keramik buyumlar pishirilish darajasi, shakli, o`lchamlari, tashqi ko`rinishi (nuqsonlari) bo`yicha navlarga ajratiladi. Pishirilish darajasi bo`yicha ularni normal pishgan, chala pishgan va o`ta pishgan buyumlarga bo`lish mumkin. Keramik buyumlar omborxonalarda saqlanadi. G`isht va keramik toshlar metall tagliklarga terilgan holda ochiq maydonlarda, sanitariya-texnika buyumlari komplektlangan holda maxsus yashiklarda saqlanadi. Keramik buyumlar strukturasi va umumiy xossalari Keramik materiallar tarkibi qotib qolgan eritmaning uzluksiz fazasi (matritsa) va erimagan gilsimon, changsimon va qumli fraksiyalar (karkas) hamda havo to`lgan g`ovak va bo`shliqlardan iborat bo`lgani uchun ularni 12 kompozitsion materiallar deyish mum kin. Matritsa materiali mikrostrukturani va matritsa karkas bilan birgalikda makrostrukturani tashkil etadi. Keramik materiallarning matritsa qismi kristall tuzilishdagi alumosilikat minerallardan va amorf tuzilishdagi shishasimon oson eriydigan komponentlardan iborat bo`ladi. Keramik materiallarning zichligi 2,5-2,7 g/sm 3 ; o`rtacha zichligi 200- 2300 kg/m 3 ; siqilishdagi mustahkamlik chegarasi 0,05 dan 100 MPa gacha bo`l adi. Issiqlik o`tkazuvchanlik koeffitsiyenti: absolut zich keramikani 1,16 W/(m°C), g`ovak keramikani 0,07-1,0 W/m • 3 C) bo`ladi. Keramik materiallarning issiqlik sig`imi 0,18-0,22 KJ/(kg°C), issiqlikdan chiziqli kengayish koeffitsiyenti esa 0,00014. Keramik materiallarning suv shimuvchanligi g`ovakligiga qarab 0 dan 70% gacha bo`ladi, sovuqqa chidamliligi esa quvidagi markalarga teng: F15; F25; F35; F50; F75 va F100 (sikllar). Devorbop keramik buyumlar Devorbop keramikaga oddiy keramik g`isht, turli effektiv kera mik materiallar (kovakli, g`ovakli va kovakli- g`ovakli g`ishtlar, yengil, kovakli keramik toshlar, bloklar va plitkalar) hamda yirik o`lchamli bloklar va g`isht, keramik tosh asosidagi panellar kiradi. Keramik g`ishtlar va toshlar. Keramik g`isht va toshlar oson eriydigan gillar hamda qo`shimchalar qo`shilgan gillar asosida tayyorlanadi va asosan bino, inshootlar tashqi hamda ichki devorlarini qurishda ishlatiladi. G`isht va keramik toshlar o`lchamlariga qarab quyidagicha turlanadi: oddiy g`isht 250x120x65 mm (3.3-a rasm), modulli 250x120x88 mm (3.3 -b rasm), yirik 288x138x65 mm (3.3-b rasm), oddiy tosh 250x120x138 mm (3.3- rasm d), yirik tosh 250x138x138 mm(3.3-rasm e), modulli tosh 250x250x138 mm (3.3-g rasm) va kovaklar gorizontal joylashgan toshlar 250x250x120 mm va 250x250x80 mm (3.3 -h, i rasmlar). G`ishtlarda o`lchamlardan chetga chiqish uzunligi bo ` yicha mm, eni 13 bo`yicha 4 mm va qalinligi bo`yicha 3 mm gacha ruxsat etiladi. G`isht va tosh normal pishirilgan bo`lishi kerak. Yetarli darajada kuydirilmasa (alvon rangli) mustahkamligi past, suvga va sovuqqa chidamli bo`lmaydi, o`ta pishgan g`isht va tosh esa juda zich, mustahkam, lekin issiq o`tkazuvchanligi yuqori bo`ladi. Keramik g`isht va toshlar tashqi nuqsonlari quyidagicha izohlanadi: o`lchamlardagi o`zgarishlar, qirra va qovurg`alarining notekisligi, uchganligi, darzlar va h.k. Nuqsonli g`ishtlar umumiy g`ishtlar sonining 5% dan oshmasligi kerak (3.1-jadval). Siqilishdagi va egilishdagi mustahkamlik chegarasi bo`yicha g`isht quyidagi markalarga bo`linadi: 75; 100; 125; 150; 175; 200 va 300. G`isht va toshlarning sovuqqa chidamliligi FI5, F25, F35 va F50 sikl bo`ladi. Suv shimuvchanligi 150 markadagi to`liq g`isht uchun 8% kam emas, yuqori markadagi to`liq g`ishtlar uchun 6% kam bo`lmasligi shart. G`isht va toshlarning issiqlik o`tkazuvchanlik koeffitsiyenti 0,71-0,82 W/(m.°C). G`isht va toshlar quruq holda o`rtacha zichligi bo`yicha 3 guruhga bo`linadi: — oddiy-o`rtacha zichligi 1600 kg/m 3 gacha; — sharth-effektiv-o`rtacha zichligi 1400-1600 kg/m 3 gacha; — effektiv-o`rtacha zichligi 1400-1450 kg/m 3 gacha. G`isht va toshlarning kovaklari yuzaga nisbatan parallel yoki perpendikular, ikkala yoki bir tomoni ochiq bo`ladi. Ochiq silindrik kovaklarning diametri 16 mm gacha, tirqishsimon kovaklarning eni 12 mm gacha bo`ladi. Effektiv g`isht va toshlarning ishlatilishi tashqi devor qalinligini (material sarfni) kamaytiradi 40% 1.1.1-jadval Siqilishdagi va egilishdagi mustahkamlik chegarasi bo`yicha g`ishtning markasi Muslahkamlik chegarasi, MPa Siqilishdagi Egilishdagi 14 G`isht markasi G`ishtning hamma Plastik presslangan to`liq g`isht Yarimquruq presslangan to`liq g`isht va Modulli g`isht 5 namuna uchun o`rtacha min 5 namuna uchun o`rtacha min 5 namuna uchun o`rtacha min 5 namuna uchun o`rtacha min 300 30,0 25,0 4,4 2.2 3,4 1,7 2,9 1,5 250 25.0 20,0 3,9 2,0 2,9 1.5 2.5 1,3 200 20,0 17,5 3,4 1,7 2,5 1,3 2,3 1,1 175 17.5 15.0 3.1 1,5 2,3 1,1 2,1 1,0 150 15.0 12,5 2,5 1,4 1,9 0,9 1,6 0,8 100 10,0 7.5 2.2 1,2 1,6 0,8 1,4 0,7 75 7,5 5,0 1,8 0.9 1.4 0.7 1,2 0,6 Zavoddan iste ` molchiga yuborilayotgan g ` isht partiyasi pasportida g ` ishtning turi , o ` rtacha zichligi , sovuqqa chidamliligi va bu ko ` rsatkichlar aniqlangan Daviat standarti ( RSt ) ko ` rsatiladi . Oddiy va modulli to`liq plastik presslangan g`ishtlar ichki va tashqi devorlar, sokol va poydevorlar, pollar qurilishida ishlatiladi. Yarim quruq usulda olingan to`liq g`isht va kovakli g`ishtlar sokol va poydevorlarning doimo suv tegib turadigan qismida ishlatilmaydi. Qoplama keramik buyumlar Binolar fasadiga qoplanadigan buyumlar. Bu maqsadda pardozlangan g`isht va toshlar, yirik o`lchamli plitalar, fasad plitalari va gilam nusxa keramika ishlatiladi. Pardoz g`isht va toshlar binolarni bezashdan tashqari yuk ko`tarish maqsadida oddiy g`isht bilan qo`shib teriladi. Pardoz g`isht va toshlar 15 oddiylaridan rangining tozaligi bilan farqlanadi. Ulaming rangi o`q qizildan to och sariq ranggacha bo`ladi. Pardoz g`isht va toshlar to`liq va kovakli, liar xil faktura yuzali bo`ladi. Fakturali g`isht va tosh yuzasini angoblash, glazurlash, rangli minerallami sepish usulida olinadi. G`isht va toshlarni pishirishdan avval maxsus metall moslamalar vositasida tirnab relyefli yuza hosil qiladi. Ular fasadlarning tashqi qatorlariga, vestibullar, yo`laklar va boshqa xonalaming ichki devorlariga terish uchun ishlatiladi. Binolarni bunday usulda pardozlash mehnat sarfini kamaytiradi. Yirik fasadbop keramik plitalar rangli va rangsiz, tekis va g ` adir-budur yoki riflangan, glazurlangan va sirlanmagan turlarda ishlab chiqariladi. Uzunligi 490, 990, 1190, eni 490 va 990 va qalinligi 9-10 mm tayyorlanadi. Plitalarning suv shimuvchanligi 1% kam, sovuqqa chidamliligi F50 yuqori bo`lishi kerak. Fasadbop keramik plitalar plastik va yarim quruq presslash usullarida tayyorlanadi. Fasad plitalari glazurlangan va sirlanmagan, silliq va relyef yuzali holda 26 tipda 292x192x9 mm dan 21x21x4 mm gacha va boshqa o`lchamlarda ishlab chiqariladi. Plitalarning suv shimuvchanligi 5 va 7-10%, sovuqqa chidamligi F35 va F50. Plitalar g`ishtli binolarni, temirbeton panellarni, sokollarning tashqi tomonini, yer osti yo`laklarini bezashda ishlatiladi. Gilam nusxa keramika turli rangli, glazurlangan va sirlanmagan kichik o`lchamli plitkalar bo`lib, gilam nusxasida kraft qog`ozga o`ng yuza bilan yelimlanadi. Qorishma bilan yaxshi yopishishi uchun yuzasi taram-taram holda tayyorlanadi. Gilam nusxa koshinkor plitkalar o`lchamlari 48x48 va 22x22 mm, qalinligi 4 mm, ulardan tayyorlangan gilamlar o`lchami 724x46 va 672x424 mm holda zavodda tayyorlanadi. Plitkalarning suv shimuvchanligi 12% gacha, sovuqqa chidamligi esa F25 kam bo`lmasligi kerak. Plitkalar uysozlik temirbeton panellarning tashqi yuzalarini, transport va sport inshootlari, savdo markazlari kabi binolarni bezashda ishlatiladi. 16 Ichki devorlarga qoplanadigan plitkalar mayolika va fayans turlariga bo`linadi. Fayans plitkalari kaolin, dala shpati va kvars qumi aralashmasi, mayolika esa qizil gillardan press avtomatlarda yarim quruq, presslash usullarida tayyorlanadi. Plitkalar sirlangan va sirlanmagan, gulli va gulsiz, relyef-orna- mentli, shaffof, yaltiroq va yaltiramaydigan, bir xil rangli va turli rangli bo`lishi mumkin. Plitkalar shakli ya ishlatish joyiga qarab kvadrat, to`g`ri to`rtburchak, fason shaklli bo`ladi. Ichki bezak plitkalari 150x150, 150x100, 150x75 va qalinligi 4-6 mm va boshqa o`lchamlarda ishlab chiqariladi (3.4-rasm). Ichki devor plitkalarining suv shimuvchanligi 16% gacha, egilishdagi mustahkamlik chegarasi 12 MPa bo`lishi, 125±5°C dan 15-20°C gacha harorat o`zgarishida darzlar hosil bo`lmasligi kerak. Gilam nusxa-koshinkor plitkalar quyma usulda tayyorlanadi. Ular 20 tur o`lchamlarda ishlab chiqariladi: chekkalari 25, 35, 50, 75, 100 va 125 mm kvadrat, 25x100 mm to`rtburchak shaklida va boshqa o`lchamlarda bo`ladi. Plitkalarning qalinligi 2,5 mm, tashqi yuzasi turli rangli va fakturali bo`ladi. Ichki devorlarning bezak plitalari turar joy, jamoat va sanoat binolarining sanitariya-gigiyena xonalarini bezashda, konstruksiyalarni namdan va vaqtincha alangadan saqlash maqsadida qoplanadi. Polbop keramik plitkalar qiyin eriydigan va erimaydigan gil va qo`shimchalar asosidagi xomashyo pishirib alinadi. Polbop plitkalar suv o`tkazmaydigan, kislota va ishqor eritmalari, yog` va shirin moddalar eritmalariga chidamli, yedirilishga bardoshli bo`lishi kerak. Suv shimuvchanligi 4% oshmasligi shart. Plitkalar kvadrat, to`g`ri to`rtburchak, besh, olti, sakkiz qirrali, turli olchamlarda ishlab chiqariladi. Plitkalar yuzasi silliq, relyefli, bir va bir necha rangli, yaltiroq va yaltiramaydigan, rasmli va rasmsiz bo`ladi. Hozirgi kunda yirik o`lchamli plitkalar (200x200x11 mm va yuqori) bino pollarini bezashda ishlatilmoqda. 17 Pollami qoplash uchun tomonlari 23 va 48 mm bo`lgan qalinligi va 8 mm kvadrat va to`g`ri burchakli mozaikali plitkalar ishlatiladi. Plitkalar oq va rangli, suv shimuvchanligi 4% gacha boladi. Mahsus keramik materiallar va buyumlar. Cherepitsa. Cherepitsa oson eriydigan gillardan, pazli shtamplangan, pazli tasmasimon, yassi tasmasimon va konkisimon turlari ishlab chiqariladi (3.5-rasm). Cherepitsa ishlab chiqarishdagi jarayonlar keramika texnologiyasi singaridir. Cherepitsa tombop mustahkam, atmosfera muhitiga chidamli, olovga bardoshli`material bo`lib, 300 yilgacha xizmat qiladi. Cherepitsa massasining kattaligi, tomga o`rnatish nishabining yuqoriligi (30% kam emas), tomga yopish jarayonida qo`1 mehnatining ko`pligi lining kamchiligi hisoblanadi. Cherepitsa tomda biri ikkinchisining ustiga chok bostirib qo`yilgani uchun foydali yuzasi 50- 85% tashkil etadi. Cherepitsaning suv shimgandagi massasi 50-60 kg/m 2 bo`lishi mumkin. Sovuqqa chidamliligi esa F25 dan kam bo`lmasligi shart. Cherepitsa, asosan, turarjoy, ma`muriy va qishloq xo c jalik binolari tomlarini yopishda ishlatiladi. Cherepitsa Yevropa mamlakatlari qurilish tizimida ko`p tarqalgan, hozirgi kunda cherepitsa 0`zbekistonda ishshlab chiqarilmoqda va qurilishda ishlatilmoqda. Sanitariya-texnika buyumlari - umivalnik, unitaz, bide, rakovina, pissuar, yuvish bachoklari va shu kabilar chinni, yarim chinni, fayans va shamotlangan massalardan tayyorlanadi. Ular xomashyosini kaolin, oq gil, dala shpati, kvars qumi kukuni, kuydirilgan gil, eruvchan shisha va soda turli miqdorda tashkil etadi. Buyumlar oq va rangli yaltiroq sir bilan qoplanadi hamda pishiriladi. Buyumlar gips qoliplari quyma usulda olinadi. Kanalizatsiya va drenaj quvurlari oqava, zax, yomg`ir, chiqindi suvlarni oqizish va chiqarib yuborish uchun ishlatiladi. Kanalizatsiya quvurlari plastik qiyin eriydigan va erimaydigan gillardan tayyor lanadi. Kanalizatsiya quvurlarining uzunligi 1000-1500, ichki diametri 150-600 mm. Bir tomoni quvurlarni biriktirish maqsadida rastrub holda yasaladi. 18 Uning suv shimuvchanligi 8% kam bolishi, kislotaga bardoshligi 93%, suv o`tkazmasligi shart. Drenaj quvurlari oson eriydigan gil va qumoq tuproqlar asosida olinadi. Quvur silindrik, olti va sakkiz qirrali sirlanmagan holda ishlab chiqariladi, sho`rlangan yerlaming suvini qochirish uchun ishlatiladi. Uzunligi 500 mm gacha, ichki diametri 50-250 mm. Klinkerli g`isht gillarni to`la pishirib olinadi. O`lchamlari 220x110x65 mm. Siqilishdagi mustahkamlik chpgarasiga ko`ra 3 markaga -1000. 700 va 400 bo`linadi. suv shimuychanligi 2- 6%, sovuqqa chidamligi F50-FI00. Klinkerli g`isht yo`l va ko`prik kanalizatsiya, kollektorlarni qoplashda ishlatiladi. Kislotaga chidamli g`isht oliy va birinchi kategoriyalarda A, V va D klasslarda tayyorlanadi. G`isht shakl jihatidan to`g`ri burchakli, ponasimon, radial va fason turlarga bo`linadi. G`ishtning o`lchamlari 230x113x65 va 230x113x55 mm. G`ishtning siqilishga mustahkamligi 35-60 MPa, kislotaga bardoshligi 96-98,5% va termik bardoshligi 5-25 sikl. G`isht qurilish konstruksjyalari kislota muhitidan himoyalashda ishlatiladi. Kislotaga chidamli plitkalar oliy va birinchi navlarda 6 xil markada: chinnili kislotaga bardoshli (KF), dunitli termokislotaga bardoshli (TKD), gidroliz sanoati uchun termokislotaga bardoshli (TKG), qurilish konstruksiyalari uchun kislotaga bardoshli (KS), shamotli kislotaga bardoshli (KSh) va shamotli termokislotaga bardoshli (TKSh) kvadrat, to`g`ri burchakli, ponasimon va qo`shaloq shakllarda bo`ladi. Plitka uzunligi va eni 50-200, qalinligi 15-50 mm, suv shimuvchanliligi 0,4-8%, kislotaga bardoshligi 97-99%, siqilishdagi mustahkamligi 10-15MPa, egilishdagi mustahkamligi 10-40MPa, sovuqqa chidamligi F15, F20 va termik bardoshligi 2-10 sikl. Plitkalar qurilish konstruksiyalarini kislota ta`siridan himoya lashda ishlatiladi. 19 Kislotaga chidamli quvurlar tashqi va ichki tomonlari kislotaga bardoshli sir bilan qoplanadi. Quvurlar maxsus texnologik usulda gil massasini o`ta zichlashtirib tayyorlanadi. Quvurlar kimyo, o`g`itlar ishlab chiqarish, selluloza-qog`oz sanoati da ishlatiladi. Olovbardosh keramik materiallar olovbardosh (1580-1770 °C), olovbardoshligi yuqori (1770-2000 °C) va olovbardoshligi o`ta yuqori (2000 °C yuqori) turlarga bo`linadi. Ularga g £ isht, blok, plita va fason elementlari kiradi. Olovbardosh materiallar mineral tarkibiga ko`ra qumtuproqli, alumosilikatli, magnezitli, xromli va uglerodli bo c ladi. Qumtuproqli (dinasli) olovbardosh buyumlar kvars qumi va gil asosida tayyorlanadi. Olovbardoshligi 1710-1750 °C, siqilishga mustahkamligi 15-35 MPa. Ularsanoat xumdonlari (marten, koks, sement) ichini qoplashda ishlatiladi. Alumosilikatli olovbardosh buyumlar kvars, shamot, gil va kaolin aralashmasi asosida olinadi. Ulaming olovbardoshligi 1610-1710°C, siqilishga mustahkamligi kamida 10 MPa, koks, shisha eritadigan xumdonlar ichini qoplashda ishlatiladi. Shamotli olovbardosh buyumlar olovbardosh gil va shamot asosida olinadi. Ularning olovbardoshligi 1710-1730 °C, siqilishdagi mustahkamligi 10- 12.5 MPa. Ular domna, keramika xumdonlari, bug L qozonlari ichini qoplashda ishlatiladi. Olovbardoshligi yuqori buyumlar tarkibida 45% ortiq Al 2 0 3 , bo`lgan xomashyo (boksit, korund) asosida tayyorlanadi. Ularning olovbardoshligi 1770-2000 0 C bo`li,. shisha eritish xumdonlari qurilishida va boshqa sanoat korxonalarida ishlatiladi. G`ovakli keramik to`ldirgichlar Keramzit — tarkibida kimyoviy bog`langan suvi ko`p bo`lgan oson eriydigan gillarni tez qizdirish natijasida ko`pchitib olingan g`ovak material. Gilning ko`pchishini oshirish uchun ko`mir kukuni. qipiq. pirit kuyindilari va shu kabilarni qo`shish mumkin. Keramzit tayyorlash jarayoni keramik materiallar olish jarayoni singari bo`lib. keramzit 20 soqqachalari avval tayyorlanib keyin xumdonda kuydirib olinadi, zarur bo`1sa keramzit maydalanadi. Keramzit soqqachalari granulator, tasmali presslar va teshikli vallar yordamida tayyor lanadi. Xomashyo quritish barabanlarida quritilgach aylanma pechlarda 25-45 min. davomida pishiriladi. Keramzit shag`ali 5-10, 10-20 va 20-40 mm fraksiyalarda, qumi esa 5 mm gacha bo`ladi. 0 ` rtacha zichligiga nisbatan keramzit shag`ali 150, 200, 250, 300, 350, 400, 450, 500, 550, 600, 700 va 800 kg/m 1 markalarda bo`ladi. Keramzitning silindrda siqilishga sinalgandagi markasi 0,3—5,5 MPa. Suv shimuvchanligi 15-25%, sovuqqa chidamligi FI5. Keramzit yengil betonlar uchun to`ldirgich va issiqlik izolatsiyasi materiali sifatida ishlatiladi. Agloporit- gil va ko`mir kukuni aralashmasi granulalarini (soq- qachalar) aglomeratsiya panjarasida pishirib olinadi. Aglomeratsiya panjarasida 25-45 min. davomida pishirilgan xomashyo palaxsasi sovitilgach maydalanadi va fraksiyalarga ajratiladi. Uning o`rtacha zichligi 300-1000 kg/m 3 , siqilishga mustahkamligi 0,3-3 MPa. Agloporit keramzit singari yengil betonlar olishda, issiqlik izolatsiyasi materiali sifatida ishlatiladi. 1.2. Bo`yoq – lak materiallar Bo`yoq – lak materiallar bino va inshootlar qurilishida ularni bezash hamda agressiv muhitlaridan himoyalash maqsadida ishlatiladi. Respublikamiz hududida joylashgan arxitektura yodgorliklari qurilgan vaqtda ichki va tashqi tomondan bo`yoq – lak tarkiblar bilan bezak berilgan. Ushbu bo`yoq tarkiblari, asosan, tabiiy moylardan, pigmentlar va bo`yoq xossalarini yaxshilovchi komponentlardan tashkil topgan. Tabiiy bog`lovchilar zig`ir, kanop, masqar va sh.k. o`simliklar moyini qaynatib, maxsus ishlov berib tayyorlangan va ularni qurishini tezlatish uchun maxsus eritmalardan foydalanilgan. Bo`yoq tarkiblariga rang beruvchi pigmentlar tabiiy toshlar, giltuproq, tuzlar va minerallarga ishlov berib tayyorlangan va shu sababli ular ob-havo, quyosh nuri ta`siriga chidamli bo`lgan. 21 Samarqand shahri yaqinidagi Afrosiyob antik shahri binolari qoldiqlari devorlariga chizilgan rasmlarning bir necha ming yillar davomida saqlangani yuqorida aytilgan fikrlarni tasdiqlaydi. Namlik va haroratning o`zgarishi ta`siriga bardoshli, bino va inshootlarning fasadlarini bezashda ishlatiladigan bo`yoq tarkiblarini yaratish asosiy muammolardan hisoblanadi. Bezak ishlarini olib borishda bo`yoq tarkiblarining tannarxi 80% ni tashkil etadi. Fasad bo`voqlariga, odatda, havoni to `la yoki qisman o`tkazish, ob-havo sharoitiga va nurga chidamlilik talab qilinadi. Temirbeton binolar fasadlarini bezashda oq va rangli sementlar hamda ohaktosh, granit, marmar, rangli shisha kukuni va sh.k. kukun to`ldirgichlar asosida tayyorlangan bo`yoq tarkiblarini ishlatish samaralidir. Bo`yoq tarkiblarining asosga yuqori adgeziyasi bezak qatlamining uzoq muddat xizmat qilishiga kafolat beradi. Bo`yoq tarkiblar klassifikatsiyasi va asosiy xossalari. Bo`yoq tarkiblar kimyoviy tarkibi, ishlatish sohasiga ko`ra klassifikatsiyalanadi. Ularning kimyoviy klassifikatsiyalanishida hosil bo`ladigan bo`yoq qatlamining tabiati, tarkibi hamda belgilanishi asos qilib olingan. Belgilangan bosh harflar bo`yoq qatlami-plyonkasi hosil qilishi bo`yicha qaysi turga taalluqliligini bildiradi. Masalan, alkid-arilii – AC, gliftalli — GF, kremniyorganik — KO, karbamidli MI, perxlorvinilli — XB, poliakrilli — AK, poliakrilli — AK, poliamidli — PA, polivinilasetatli — BA, silikatli — JS, epoksidli EP va sh.k. 12.1-jadvalda bo`yoq qoplamalarning ishlatilish belgilari bo`yicha ratsional sohalari berilgan. 1.2. l-jadval Bo`yoq tarkiblar klassifikatsiyasi 22 Bo`yoq tarkibining ishlatilish sohasiga ko`ra nomi Ishlatilish guruhi Ishlatilish sharoiti Atmosfera muhitiga chidamli 1 Ochiq maydonda ishlatiladigan turli klimatik ta`sirlarga chidamli qoplamalar Atmosfera muhitiga chega ralangan darajada chidamli 2 Isitilmaydigan xonalar va yopmalar ostida ishlatiladigan qoplamalar Konservalovchi 3 Bo`yaladigan yuzalarga vaqtinchalik ishlatilgan qoplamalar Suv muhitiga chidamli 4 Suv va suv bug`i ta`siriga chidamli qoplamalar Maxsus 5 Rentgen nurlariga chidamli, nurla- nadigan, biologik chidamli va sh.k. Maxsus bo`yoq tarkiblarini quyidagicha davom ettirish mumkin: 6 - moy va benzin muhitiga chidamli, 7 - kimyoviy muhitga chidamli, 8 - termik (issiqlik) muhitga bardoshli, 9-— elektr izolatsiyasi. Bo`yoq tarkiblarini markalashda bosh harflar indeksi ishlatiladi: suv dispersiyali — KD, organodispersiyali — OD, suvda aralashuvchan - V, poroshokli (kukunli) - P. Muavyan bo`voq tarkibini tavsiflash uchun misol keltiramiz: emal — XV—16, ya`ni perxlorvinilli emal — (LU), 1 - atmosfera muhitiga chidamli, registratsiya raqami — 6. Bo`yoq qoplamalarini markirovkalashda tashqi ko`rinishi sifati ham hisobga olinadi. RSt bo`yicha bo`yoq qoplamalari defektlari turi va soni jihatidan tashqi ko`rinishi sifatiga nisbatan 7 klassga bo`linadi: I—hech qanday defekt bo`lishiga ruxsat etilmaydi; II— VII—defektlar uzunligi, eni, diametri va ular orasidagi masofalarga bog`liq ravishda sonini hisobga olgan holda (dona m 2 ) ba`zi notekisliklar ruxsat etiladi; III—VII klasslarda 23 to`lqinsimonlik ruxsat etiladi; V—VII klasslarda oqmalar va IV—VII klasslarda turli soyalar bo`lishi ruxsat etiladi. Bo`yoq tarkiblari qoplama usuliga nisbatan mo`yqalamda suriladigan, pulverizatorda sepiladigan, qurish sharoitiga ko`ra sovuq va issiq sharoitda qoplama qatlami hosil qilacfigan turlarda bo`ladi. Bo`yoq tarkiblari konsistensiyasiga (quyuqligi) ko`ra suyuq, qovushqoq, pastasimon, reologik xususiyatlarga nisbatan strukturalanuvchi tizimga taalluqli. Ularning quyuqlik darajasi sepish usuliga mutanosib ravishda tayyorlanishi kerak. Lok-bo`yoqlarning quyuqligi (qovushqoqligi) viskozimetrlar yordamida o`lchanadi va sekundlarda (s) ifodalanadi. Ularning quyuqlanish davri qovushqoqlikning orta boshlash vaqti bilan belgilanadi. Bo`yoq tarkiblarining xossalarini aniqlash uchun metall yoki shisha yuzasida yupqa qattiq qatlam hosil qilinadi. Bo`yoq qoplamasi hosil bo`lishi fizik-kimyoviy va kimyoviy jarayonlar borishi, tarkibdan erituvchining bug`lanishi yoki suvli dispersiyalarning parchalanishi va boshqa jarayonlar bilan bevosita bog`liq bo`ladi. Bo`yoq qoplamalar qotish jarayonining tugallanishini qattiqlik darajasi orqali aniqlash mumkin. Bo`yoq – lak qoplamalarning qurish tezligi ularning sifatiga bog`Iiq bo`ladi. Ular bu jihatdan 5 bosqichli turlarga bo`linadi. Zarurat bo`lsa, bo`yoq – lak qoplamalarning haroratdan chiziqli kengayish koeffitsiyenti, egilishdagi mustahkamligi, agressiv qorishmalarga chidamliligi kabi maxsus xossalari aniqlanadi. Bo`yoq tarkiblarining komponentlari. Bo`yoq-lok- lar tayyorlashda asosiy komponentlar sifatida organik va noorganik bog`lovchilar, pigmentlar, kukun to`ldirgichlar, plastifikatorlar, erituvchilar, sikkativlar hamda yordamchi materiallar-stabilizatorlar, dispergatorlar, suyultirgichlar, qotiruvchilar va boshqalar ishlatiladi. Bog`lovchi moddalar Bog`lovchi moddalar pigment va dispers to`ldirgichlarni o`zaro bog`lab yupqa bo`yoq qatlami hosil qiluvchi 24 komponent bo`lib, asosga mustahkam yopishishi talab etiladi. Ular organik va mineral strukturali bog`lovchi moddalarga bo`linadi. Hosil bo`lishi jihatidan bog`lovchi moddalar tabiiy va sintetik bo`ladi. Organik bog`lovchi moddalarga tabiiy va yarim tabiiy oliflar, yog`och va hayvonlardan olingan yelimlar, polimer va sh.k.lar, noorganik bog`lovchilarga ohak, sement, suyuq shisha va sh.k.lar kiradi. Bo ` yoq tarkiblarining asosiy fizik-mexanik, kimyoviy va texnologik xossalari bog`lovchining turi hamda xossalariga bevosita bog`liq. Moyli bo`yoq tarkiblari uchun bog`lovchilarga quriydigan o`simlik moylari, mineral moylar, sintetik polimerlar va moy loklari kiradi. Moyli bog`lovchilardan hosil bo`lgan parda qatlamlarining ko`pi bilan 24 soatgacha to`la qurishi talab etiladi. Oliflar tabiiy (natural) bog`lovchi modda bo`lib, zig`ir, kanop kabi o`simliklar moylariga maxsus ishlov berib olinadi. Olif atmosferadan kislorodni biriktirib quriydi va qotadi. Oliflarning qotish jarayonini tezlashtirish uchun tarkibiga sikkativlar qo`shiladi. Tabiiy oliflar juda mustahkam, nam va agressiv muhitlarga chidamli qoplama pardalar hosil qiladi. Ular metall, yog`och, gips va sementli suvoq yuzalami bo ` uash uchun sifatli tarkiblar tayyorlashda ishlatiladi. 0`simlik movlarini tejash maqsadida tabiiy oliflar asosida yarim tabiiy oliflar tayyorlanadi. Tarkibida 55% o`simlik moyi va 45% uayt-spirt (texuik kerosin) bo`lgan «Oksol» olifi va 70% o`simlik moyi va 30% uayt-spirt bo`lgan kombinatsiyalashgan oliflar ishlab chiqariladi. Yarim tabiiy oliflar qurigach yupqaroq, kuchli yaltiraydigan, mustahkam, ammo ob-havo sharoitiga tabiiy oliflarga nisbatan chidamsiz qoplamalar hosil qiladi. Ular normal quyuq-suyuqlikdagi moyli bo`yoqlar olishda ishlatiladi. Bo`yoq tarkiblari metall, yog`och, suvoq yuzalarini bezashda ishlatiladi. Sun`iy (uyg`unlashgan) oliflar o`simlik moylari qo ` shilmasdan yoki 35% gacha qo`shilib, neft va boshqa organik xomashyolar asosida olinadi. 25 Sun`iy oliflarga gliftalli, pentaftalli, perxlorvinilli va boshqa oliflar kiradi. Gliftalli oliflar zig`ir moyi, ftalli angidrid va glitsirinni harorat bilan ishlov berish natijasida olinadi. Sun`iy oliflar ob-havo ta`siriga nisbatan chidamsiz va rangi qoramtir bo`ladi. Ular asosida xona ichida ishlatiladigan metall, yog`och va suvoq yuzalarni bezashga yaroqli bo`yoq tarkiblari tayyorlashda ishlatiladi. Moyli loklar tabiiy va sun`iy smolalarni erituvchilar hamda sikkativlar qo`shilgan o`simlik moylarida eritib olinadi. Loklarga erituvchilar zarur qo`shib bo`lgan konsistensiyaga erishiladi. Moyli loklar atmosfera muhiti ta`siriga chidamli bolgan bo`yoq tarkiblarini tayyorlashda ishlatiladi. Moyli bo`yoq tarkiblari olishda sintetik bog`lovchilarning ishlatilishi o`simlik moylarini tejaydi va xossalarini yaxshilaydi. Sintetik bog`lovchilarga turli polimer materiallar kiradi. Polimer bog`lovchilar asosida loklar, emallar, pastalar, mastikalar, suvli dispersiyalar olinadi. Suvli bo`yoq tarkiblar uchun bog`lovchiIar mineral, hayvon va o`simliklar yelimlari asosida olinadi. Mineral bog`lovchilar sifatida portlandsement, oq va rangli sementlar, ohak, suyuq shisha kabilar ishlatiladi. Ohak va silikat bo`yoqlar bilan binolarning fasadi va ichki tomoni bo`yaladi. Yelimlar. Hayvonot dunyosi chiqindilari va o`simliklardan tayyorlanadigan sun`iy va sintetik yelimlar suvli bo`yoq tarkiblari olishda ishlatiladi. Hayvon yelimi suyak va mezdra (go`shtparda) yelimiga bo`linadi. Yelim plitka, donachalar va kukun holda ishlab chiqariladi. Yelim nam tortib buzilmasligi uchun quruq joyda saqlanadi. Kazein yelimi kazein, so`ndirilgan ohak va mineral tuzlar aralashmasidan iborat bo`lib, suv bilan massaga ko`ra 1:2 nisbatda aralashtirilganda bir jinsli eritma hosil bo`ladi. Kazein yelimi gruntlash va shpaklovka tarkiblari tayyorlash uchun ishlatiladi. O`simlik yelimi kraxmal, dekstrin, un va o ` simlik ildizlari quritilgan qismlarini qaynoq suvda qorishmasidan tayyorlanadi. Yelim bo`yoq, grunt, 26 shpaklovka tarkiblari olishda, gulqog ` ozlarni yelimlashda ishlatiladi. Sintetik yelim natriyli karboksilmetilselluloza (KMS) va metilselluloza smolalaming suvdagi qorishmasidan tarkib topgan. Ular yelimli va mineral bo`yoqlar tayyorlashda, gulqog`ozlarni yelimlashda ishlatiladi. Polivinilasetat emulsiyalari polivinilatsetat polimerini suvdagi yoki suv-spirtdagi suyultirilgan yelimlari bo`lib, ular asosida mastika va shpaklovka tarkiblari tayvorlanadi. Moyli emulsiyalar olifdan, ohak sutidan va hayvon yelimi eritmasi va boshqalar asosida maxsus apparatlarda olinadi. Emulsiya bevosita ishlatilishdan avval tayyorlanishi maqsadga muvofiqdir. Pigmentlar va to`ldirgichlar. Pigmentlar bo`yoq tarkiblariga rang berish, ftzik-mexanik xossalarini yaxshilash, atmosfera va korroziya muhitiga bardoshliligini oshirish maqsadida qo`shiladi. Pigmentlar suvda, moyda va boshqa erituvchilarda erimaydigan quruq kukunlardir. Ular bo`yoq tarkiblarga rang berishdan tashqari to`ldirgich vazifasini o`taydi. Pigmentlar kelib chiqishiga ko`ra mineral va organik, olinishiga nisbatan tabiiy va sun`iy klasslarga bo`linadi (12.2-jadval). Tabiiy mineral pigmentlar tog` jinslarini, tuzlarni kukunlab, elab olinadi. Sun`iy mineral pigmentlar mineral xomashyoga termik ishlov berib tayyorlanadi (kuydirilgan oxra, umbra) yoki metall oksidlari asosida olinadi (ruxli belila, titanli belila va boshq). 1.2.2-jadval Pigmentlarning hosil bo`lish tabiatiga ko`ra klassifikatsiyasi Pigmentlar Mineralli Organik Metall kukunli Tabiiy Sun`iy 27 Bo`r Ohak Kaolin Oxra Mumiyo Umbra Temirli surik Marganets perikisi Grafit Ruxli belila Titanli belila Qo`rg`oshinli belila Quruq litopon Ruxli kron Kuydirilgan umbra Saja Ruxli yashilrang Xrom oksidi Lazur Sariq pigment Och qizil pigment Qizil pigment Havo rang pigment Tabiiy kinovar Aluminiy pudrasi (upasi) Rux changi Oltin rangli bronza Hozirgi kunda oq pigmentlar ichida titan dioksidi belilasi zararsizligi va xususiyatlarining noyobligi bilan ajralib turadi. Litopon va ruxli belila bo`yoq tarkiblari tayyorlashda keng miqyosda ishlatiladi: Pigmentlar odatdagi kukun holatidan tashqari konsentrlangan pasta, emulsiya, mikrokapsula ko`rinishida olinadi. Qo`rg`oshinli belila asosida bo`yoq tarkiblarini turarjoy, ma` muriy, maishiy binolarda ishlatish maqsadga muvofiq emas. Pigmentlarning dispersligi, yopuvchanligi, ranglash kuchi, nurga chidamliligi, moy sig`imi, atmosfera va ishqor muhitiga bardoshliligi asosiy xossalarini va ishlatilish sohalarini belgilaydi. Pigmentning dispersligi bo`yoq tarkiblarining xossalarini belgilovchi ko`rsatkichdir. Disperslik ortgan sari pigmentning yopuvchanligi, ranglash kuchi va moy sig`imi oshib boradi. Pigmentning tarkibi bir-birini to`ldiruvchi fraksiyalardan iborat, ya`ni polidispers bo`lsa, bog`lovchining sarfi kamayadi va sifatli bo`yoq qoplamasi hosil bo`ladi. Pigmentning yopuvchanligi l m 2 yuzani qoplash uchun bo`yoq 28 tarkibidagi pigment (g) sarfi bilan o`lchanadi. Pigmentning ranglash kuchi oq pigment bilan aralashtirilganda rangli tus berish xossasi bilan belgilanadi. Pigmentlarning yopuvchanligi va ranglash kuchi ularning turiga, tabiatiga va dispersligiga bog`liq. Pigmentning nurga chidamliligi ultrabinafsha nurlar ta`sirida uzoq muddat rangini saqlab qolish xususiyati biian ifodalanadi. Odatda, tabiiy mineral pigmentlar nur ta`siriga chidamli bo`ladi, organik pigmentlar esa ultrabinafsha nur ta`sirida vaqt davomida rangi va xususiyatlarini o`zgartiradi. Pigmentning moy sig`imi 100 g pigmentni pastasimon holatga keltiruvchi olif miqdori (g) bilan o`lchanadi. Uning moy sig`imi. dispersligiga va kukun donachalarining mikrog`ovakligiga bog`liq. Pigmentning atmosfera muhitiga chidamliligi suv, kislorod, nordon gazlar, ho`llanish va qurishning almashishi, muzlash va erish kabi atmosferada yuz beradigan tabiiy jarayonlar ta`siriga uzoq muddat bardosh berishi bilan belgilanadi. Xususiy hollarda pigmentning ishqor muhitiga chidamliligi talab etiladi. Tabiiy pigmentlar va ko`pchilik sun`iy pigmentlar ishqoriy muhitlarga chidamli bo`ladi. Xrom oksidi, titanli belila, grafit va sh.k. kislotali muhitlarga bardoshli bo`ladi. To`ldirgichlar bo`yoq tarkiblariga pigmentlarni tejash, muayyan yangi xususiyatlar berish maqsadida kiritiladi. Ma`lum bir turdagi dispers to`ldirgich bo`yoqning mustahkamligini, korroziya bardoshligini, olovbardoshligi va sh.k. xususiyatlarni yaxshilashi mumkin. To`ldirgichlar sifatida talk, kaolin, kvars, asbest, sluda, diatomit, ohaktosh, bo`r polietilen, polipropilen, polivinilxlorid kabi termoplastik polimer kukunlari va boshqalar ishlatiladi. Pigmentlar va to`ldirgichlar bir-biriga tabiati jihatidan mos kelishi va polistruktura hosil qilishi bo`yoq tarkiblarining xususiyatlarini mukammal bo`lishini kafolatlaydi. 29 Bo`yoq tarkiblarining turlari Moyli bo`yoqlar. Moyli bo`yoqlar pigmentlarni oliflarda maxsus bo`yoq qorgich mashinalarda sinchiklab aralashtirib tayyorlanadi. Qorish natijasida bir xil tarkibli suspenziya hosil bo`ladi. Bunda deyarli har bir pigment zarrachasi atrofida qisman unga shimilgan olif bog`lovchisi asosidagi qobiq hosil bo`ladi. Moyli bo`yoqlar quyuq qorilgan (pastasimon) va suyuq qorilgan tarkiblarga bo`linadi. Quyuq qorilgan bo`yoq tarkiblari ishlatishdan oldin olif yoki emulsion suyultirgichlarda normal konsistensiyagacha suyultirib olinadi. Suyuq qorilgan bo`yoq tarkiblarida 40—50% gacha olif bo`lib, ishlatishga tayyor holda bo`ladi. Tayyorlangan bo`yoqlar quyqalarsiz bir jinsli, rangi bo`yicha etalonga mos bolishi ma`lum muddat konsistensiyani saqlab turishi kerak. Moyli bo`yoqlarning odatda, metall konstruksiyalarni korroziyadan saqlashda, yog`och konstruksiyalarni, rom va eshiklarni namdan himoyalashda, pollarni va nam tegishi mumkin bo`lgan devorlarning pastki qismlarini bezashda ishlatish tavsiya etiladi. Moyli bo`yoqlar qurish davrida hajmi o`zgarmaydi va mayda yoriqlar hosil bo`lmaydi. Laklar va emalli bo`yoqlar. Loklar tabiiy va sun`iy smolalarni organik erituvchilardagi eritmasidir. Loklar yuzalarga surkalganda yoki sepilganda organik erituvchilar bug`lanishi natijasida asosga mustahkam yopishgan qoplama hosil qiladi. Lok qoplamalarining sifatini oshirish uchun tarkibiga plastifikator, qotiruvchi va maxsus qo`shimchalar qo`shiladi. Qurilish tizimida, asosan, moy-smolali, moysiz sintetik, bitumli (asfaltli), spirtli • loklar va nitroloklar ishlatiladi. Moy-smolali laklar organik erituvchilarda eritilgan o`simlik moylari bilan modifitsirlangan tabiiy hamda alkid smolalardan (gliftalli, pentaftalli va boshq.) iborat qorishmadir. Ular, asosan binolarning ichida moyli bo`yoqlar ustidan qoplashda, yog`och yuzalarni va konstruksiyalarni himoyalashda 30 ishlatiladi. Bundan tashqari, ular tashqi metall va yog`och konstruksiyalarni qoplashda, emallarni suyultirishda, mastika va shpaklovkalar tayyorlashda qo`llaniladi. Moysiz sintetik laklar, asosan, perxlorvinil smolasini organik erituvchilarda eritib olinadi. Ular rangsiz, 20°C haroratda 2 soatda quriydi. Moysiz sintetik loklar moyli bo`yoqlar ustiga surtish, qurilish buyumlarini atmosfera muhitidan himoyalashda ishlatiladi. Karbamid-formaldegid polimeri asosida olingan moysiz sintetik loklar parket pollarni, yog`och-tolali va yog`och payrahali plitalarni, duradgorlik buyumlarini qoplash uchun qo`llaniladi. Bitumli yoki asfaltli laklar neft bitumlarini yoki asfaltni, yoki ulaming aralashmasini o`simlik moylari bilan qorishtirib, organik erituvchilarda eritib tayyorlanadi. Ular kanalizatsiyada ishlatiladigan cho`yan quvurlarni, sanitariya-texnika uskunalarining metall qismlarini va boshqa yer ostida ishlatiladigan metall konstruksiyalarni qoplash uchun moljallangan. Toshko`mir loki toshko`mir pekining organik erituvchilardagi eritmasi bo`lib, cho`yan va po`lat konstruksiyalarni korroziya muhitidan himoyalash uchun ishlati ladi. Nitroloklar nitrosellulozaning organik erituvchilardagi eritmasi bolib, plastifikatorlar sifatida turli smolalar ishlatiladi. Ular tez quriydi va yaltiroq parda hosil qiladi. Nitroloklar yog`ochdan tayyorlangan buyumlarni loklash va bo`yoq ustidan yaltiratish uchun ishlatiladi. Spirtli laklar va politura tabiiy hamda sun`iy smolalarning spirtdagi eritmasi bo`lib, tarkibiga pigmentlar aralashtirib, turli ranglarda tayyorlanishi mumkin. Ular yog`och yuzalami pardozlash, shisha va metall buyumlarni qoplash uchun ishlatiladi. Emalli bo`yoqlar pigmentning lokdagi suspenziyasi, maxsus apparatlarda tayyorlanadi. Emalli bo`yoqlar qotgach, qattiq, atmosfera muhitiga chidamli, 1-2 sutka davomida xona haroratida qurishi va chiroyli ko`rinishda bo`lishi talab etiladi. Sintetik emalli bo`yoqlarga alkidli, perxlorvinilli emallar kiradi. 31 Alkidli emallarga pigmentlarning gliftal, pentaftal, alkid-stirol va boshqa alkid loklardagi suspenziyalari kiradi. Bino va inshootlarni tashqi tomondan qoplashda gliftalli GF-13 va pentaftalli PF-14 emalli bo`yoqlari ishlatiladi. Perxlorvinil emalli bo`yoqlar (PXV) gruntovka qoplamali metall yuzalarni va betonli fasadlarni qoplash uchun ishlatiladi. Hozirgi kunda kremniy organik polimerlar asosida emallar tayyorlash dolzarb masala hisoblanadi. Kremniy organik polimerlardan tayyorlangan bo`yoqlar qotgach, atmosfera muhitiga va issiqqa bardoshli, gidrofob yuza hosil qiluvchi xususiyatga ega bo`ladi. Vunday qoplamalar havo o`qimini bemalol o`tkazadi. Organik erituvchilarda tayyorlangan xlorkauchukli emallar suv va korroziya muhitlariga chidamli bo`ladi. Ular metall va temirbeton konstruksiyalarni korroziyadan saqlash uchun ishlatiladi. Emallar tarkibida uchuvchi moddalar miqdorini kamaytirish qoplamalar sifatini oshirishga olib keladi. Suv-dispersiyali bo`yoqlar (latekslar) oddiy sharoitda bir-biri bilan aralashmaydigan moddalarning sirt-tarangligini keskin kamaytiruvchi emulgatorlar yordamida emulsiya holatida olinadi. Suv-dispersiyali bo`yoqlarda suv tashqi faza bo`lib, bo`yoq qoplamasi hosil qiladigan komponentlar ushbu fazada globula holatida bo`ladi. Bo`yoq yuzaga surkalganda, suv qisman asosga shimiladi va bug`lanadi, natijada emulsiya parchalanadi va globulalar bir-biriga yopishib silliq qoplama hosil qiladi. Qoplama havoda qurib qotgach, namlikka chidamli va havo oqimini o`tkazuvchi qoplama hosil bo`ladi. Bu usulda olingan latekslar inson organizmiga zararsiz, texnologik jihatdan qulav, yonmaydigan material bo`lib, qoplama qalinligi va zichligini uning tarkibiga suv kiritib, istalgancha o`zgartirish mumkin. Suv-dispersiyali latekslar ichida eng keng tarqalgani polivinil- atsetat 32 emulsion bo`yoqlardir. Ular polivinilasetat polimerining suvdagi dispersiyasi bo`lib, dibutilftalat bilan plastifitsirlanadi va xossafarini yaxshilash maqsadida tarkibiga pigment va modifitsirlovchi qo`shimchalar kiritiladi. Olingan dispersion bo`yoq atmosfera va nam sharoitga chidamli va beton, suvoq, yog`och yuzalarga adgeziyasi yuqori bo`ladi. Akrilat dispersion bo`voqlar akril polimerlarining suvdagi emulsiyasi bo`lib, atmosfera muhitiga chidamli va uzoq muddat xizmat qiladi. Akrilat latekslari bino va inshootlami tashqi tomondan hamda namlik bo`lishi ehtimoli bo`lgan xonalarni bezashda ishlatiladi. Kremniy organik polimerlar asosida olingan latekslar gidrofoblik xossasiga ega bo`ladi. Ular issiq harorat ta`sirida uzoq muddat parchalanmaydi. Kremniy organik latekslar bino, inshootlar va qurilish konstruksiyalarini qoplashda ishlatiladi. Butadiyenstirol emulsion bo`yoqlar gliftal laklarning suvdagi dispersiyasi bo`lib, yuqori sifatli bezak qoplamalari hosil qilishda ishlatiladi. Hozirgi kunda yuvilmaydigan, uzoq muddat xizmat qiladigan, arzon, mahalliy komponentlar asosida olinadigan suv- dispersiyali bo`yoqlar tayyorlash dolzarb masala hisoblanadi. Noorganik bog`lovchilar asosidagi bo`yoqlar Ohakli bo`yoqlar so`ndirilgan ohak bog`lovchisi asosida olinadi. Ularning suv ushlashlik xususiyatini oshirish uchun tarkibiga kalsiy xlorid, osh tuzi, maxsus polimerlar kiritish kerak. Ohakli bo`yoqlarning atmosfera muhitiga chidamliligi yuqori emas. Sementli bo`yoqlar oq va rangli sementlar asosida tayyorlanadi. Ularning suv ushlashlik xususiyatini yaxshilash uchun ohak- pushonkasi, kalsiy xlorid, polimerlar qo`shiladi. Sementli bo`yoqlar binolarning tashqi tomonidan va namlik yuqori bo`lmagan xonalarni esa ichki tomondan beton hamda suvoq yuzalarini bezash uchun ishlatiladi. Silikatli bo`yoqlar suyuq shisha tarkibida pigmentlar va aktiv mineral 33 dispers kukunlarning (trepel, opoka, diatomit va sh.k.) suspenziyasi bo`lib, suv muhitiga chidamlidir. Silikatli bo`yoqlar bilan bino fasadlari bezatiladi, namlik yuqori bo`ladigan xonalar hamda yonishdan saqlash maqsadida yog`och konstruksiyalar himoyalanadi. Yelimli bo`yoqlar hayvon yoki o`simlik yelimlarining suvdagi eritmasida pigmentlar va bo`r kukuni aralashmasidan tashkil topgan. Ular yuqori namlikka chidamli bo`lmagani uchun quruq ichki xonalar suvoqli yuzalarini qoplashda ishlatiladi. Kazeinli bo`yoqlar kazein, pigment, bo`r, ohak, bura aralashmasini qurilish maydonida qaynoq suvda eritib olinadi. Bo`yoqqa kiritilgan ohak uning atmosferaga chidamliligini oshiradi. Pastali bo`yoqlar. Pastali bo`yoq tarkiblari sintetik smola yoki polimerlarning suvdagi dispersiyasi bog`lovchilari asosida tayyorlanadi. Kukun to`ldirgich sifatida sement, gips, gipssement, gipssementpussolan va sh.k.lar ishlatiladi. Masalan, «Defas» pastasi tarkibi VD-VA-17 markali polivinilatsetat bo`yog`i, kvars qumi va marshalit asosida olinadi. Binolarni bezashda pastali bo`yoqlar asosida bir yo`la 1000 mkm qalinlikdagi qoplamalar olinadi. Ular bilan binolar bezatilganda suvoqchilik ishlariga zarurat bo`lmasligi mumkin. Pastali bo`yoqlarni yuzalarga surkash yoki sepishni to`la ravishda mexanizatsiyalashtirish imkoniyati bor. Kukun, bo`yoqlar qattiq polimerlar, kukun to`ldirgich, pigmentlar va modifitsirlovchi qo`shimchalardan iborat dispers quruq qorishmalardir. Ularning dispersligi 10-100 m 2 /kg, o`ta sochiluvchan xususiyatga ega. Kukun bo`yoqlar tomchi-suyuq holatidan quruq eritma holatiga maxsus apparatlar yordamida o`tkaziladi. Kukun bo ` yoqlar yuzalarga surtilganda monotilizatsiyalanadi, ya`ni material zarrachalari birlashib va qotib kimyoviy muhitlarga chidamli qoplama hosil qiladi. Bog`lovchi sifatida termoreaktiv (epoksid, poliefir, poliuretan) va termoplastik (polietilen, polivinilxlorid, poliamid) polimerlar 34 ishlatiladi. Quruq bo`yoq qorishmalari keng oraliqdagi haroratda va vaqt davomida shakllanadi. Quruq bo`yoq tarkiblari maxsus pistolet yordamida qizdirilgan holda qoplanadi. Ular yuqori mustahkamlik, zichlik, suv va korroziya muhitiga chidamliligi bilan oddiy bo`yoqlardan farqlanadi. Hozirgi kunda quruq bo`yoq tarkiblarini ishlatish keng tarqalgan. Ularni tashish, saqlash tejamli, ishlatish esa juda qulaydir. Keramik mikrosferali bo`yoqlar. Choksiz issiqlik izolatsiyasi materiallari (ChllM) mikrodarajada havo to`ldirilgan o`ta yupqa devorli keramik mikrosferalar asosida olingan yangi materialdir. ChllM lar oq va rangli, cho ` ziluvchan, polimer bog`lovchilarga keramik mikrosferalar qo ` shib tayyorlanadi. Uning 20°C haroratdagi issiqlik o`tkazuvchaplik koeffitsiyenti - 0,001 W/(m-°C). Bo`yoq qurigach yengil, cho`ziluvchan issiqlik izolatsiyasi qoplama materialga aylanadi. ChllM lar yuzalariga - 10°C dan +200°C gacha haroratda surtiladi, - 60°C dan +250°C gacha haroratda 15 yilgacha ishlatilishi mumkin. Antikorroziya qoplamasi bug`ni o`tkazadi, yuzaga katta kuch bilan yopishadi. ChllM lar binolar, fasadlar, ichki devorlar, tomlar, beton pollar, issiq va sovuq suv truboprovodlari, paroprovodlar, sovitish tizimlari, havo o`tkazgichlar issiqlik izolatsiyasi va bezash uchun ishlatiladi. Keramik mikrosferali bo`yoqlar quyidagi avzalliklarga ega: — metall, beton, g`isht, cherepitsa, keramika, fasad, plastik, shisha va boshqa yuzalarga yuqori adgeziyasi; neft mahsulotlari, tuzli eritmalarga, ishqorlarga, ultrabinafsha nurlarga, atmosfera muhitiga, harorat o`zgarishiga bardoshli; issiqlik saqlashda samarador. Issiqlik nurlarini 85% qaytaradi: metall konstruksiyalarning deformatsiyalanishining oldini oladi; qoplamali purkash jarayonining mehnat talabligi kam; +260°C da kirishadi, +800°C da parchalanadi va uglerod oksidi hamda azot oksidi ajratadi, olovni tarqalishini sekinlashtiradi; ekologik xavfsiz, pH — 8,5 — 9,5. 35 2. Tadqiqot sharoitlari, obyekti va uslublari 2.1.Tadqiqot sharoitlari. Samarqand shahar Farhod shaharchasida bo`yoq – lak sexi joylashgan. Umumiy egallagan maydoni – 6 gektar. Samarqand shahar keramik plitalar ishlab chiqarish zavodining bo`yoq-lak sexi Farhod shaharchasida janubiy tomondan ochiq dala, shimoliy tomondan kanal, g`arbiy tomondan kichik blok ishlab chiqarish sexi hamda sharqiy tomondan asfalt – beton zavodi bilan chegaradosh. Bo`yoq-lak tayyorlash sexida soatiga 36 kg kraskani plitalarga uriladi. Plitalarga kraska urilish jarayonida ksilol, atseton va boshqa gazlar ajralib chiqadi. 2.2. Tadqiqot obyektlari bo`lib, keramik mahsulotlar, lak-bo`yoq sexi, lak- bo`yoqlar xizmat qildi. Ushbu mavzuning obyekti Samarqand shahar Farhod shaharchasi bo`yoq sexida tajribalar o`tkazildi. Ushbu mavzuning predmeti uchun keramik materiallar, plitkalar, bo`yoqlar xizmat qildi. 36 1-, 2 -rasmlar. Keramika zavodining umumiy ko`rinishi 3-, 4 -rasmlar. Kraskalangan tayyor mahsulotlar 37 2.3. Tadqiqot uslublari Meteorologik xarakteristikalar 2.1. jadval Ko`rsatkichning nomlanishi Belgisi Hajmi Qiymati Atmosferani stratifikatsiyaga bog`liq bo`lgan koeffitsent A 250 Joy relefi koeffitsenti 1,0 Havoning o`rtacha harorati 13 s.da Eng issiq oylar T j 0 S +33,4 Eng sovuq davrda T x 0 S -3 Yiliga 5% ehtimoliy ko`tarilishni tashkil qilishi mumkin bo`lgan shamol tezligi U s m/s 6 SHamolning o`rtacha tezligi W sr m/s 2,2 Rumblar bo`yicha shamol yo`nalishining o`rtacha yillik takrorlanishi % hisobida S % 4 Atmosferani stratifikatsiyasiga bog`liq bo`lgan koeffitsent SV % 10 Joy relefi koeffitsenti V % 28 Havoning o`rtacha harorati 13 s.da: YuV % 29 Eng issiq oylarda Yu % 8 SHamolning yillik o`rtacha tezligi YuZ % 5 Rumblar bo`yicha shamol yo`nalishining o`rtacha yillik takrorlanishi % hisobida Z % 8 Joy relefi koeffitsenti SZ % 8 SHtil (tinch havo) 88 38 3. Tadqiqot natijalari Samarqand shahar Farhod shaharchasi bo`yoq-lak sexidan ajralib chiqadigan zararli moddalarning atrof-muhitga ta`sirini aniqlash 3.1. Ifloslantiruvchi manbalardan ajralib chiquvchi chang va gazlar Ifloslovchi manba. Uglerod oksid. Vaqt birligi ichida, tutgan gazlar bilan atmosferaga chiqariladigan uglerod oksidining chiqarmalari (t/yil, g/s) ni hisoblash quyidagi formula bo`yicha aniqlanadi: P m = 0,001 C co B (1-q 4 /100) (3.1) Bu erda : B- gaz ko`rinishidagi (ming m 3 /yil, ming m 3 /soat) yoqilg`isining sarfi; C co - yoqilg`ining yonishida uglerod oksidning ajralishi kg/ming m 3 yoqilg`i quyidagi formula bo`yicha aniqlanadi: S 0 q 3 RQ ir (3.2) q 3 - yoqilg`ining kimyoviy to`liq yonmasligi natijasida issiqlikning yo`qolishi (%) R- yoqilg`ining kimyoviy noto`liq yonishi natijasida issiqlik yo`qolishini hissasini hisobga oladigan, to`liq yonmaslik mahsulotlarida uglerod oksidi miqdorini belgilaydigan koeffitsent. Gaz uchun R-0,5 Q ir - tabiiy yoqilg`ining pastki yonish issiqligi (MDj/kg, MDj/m 3 ); q 4 - yoqilg`ining mexanik to`liq yonmasligi natijasida issiqlikning yo`qolishi (%) Ishlash davri ma`lumotlari mavjud bo`lmagan xollarda q 3 , q 4 qiymatlari 1.13.2 jadvaldan qabul qilinadi. Vaqt birligi ichida, atmosferaga chiqariladigan uglerod oksidining chiqarilmalari (t/yil, g/s) quyidagi formula bo`yicha aniqlanadi: P so = 0,001 BQ ir K so (1-q 4 /100) (3.3) K so - yoqilg`i yonishda birlik issiqlikdan ajraladigan uglerod oksidining miqdori (kg/gDj) 1.13.1 jadvaldan qabul qilinadi. 39 Yoqilg`ining yonishda uglerod oksidining ajralishi (3.1) formula bo`yicha aniqlaymiz: S co =q 3 R Q H =0,5∙0,5∙ 36,55=9,1375 q 3 =0,5 1.13.2 jadvaldan qabul qilamiz R=0,5 gaz yoqilg`isi uchun Q H =36,55 mDM/m 3 Buxoro gaz qazilmalari uchun 1.4 jadvaldan qabul qilamiz. Tabiiy gaz yoqilg`isi sarfi V=57,5 ming.m 3 /yil q 4 =0,5- jadvaldan qabul qilamiz. Vaqt birligi ichida tutun gazlari bilan atmosferaga chiqariladigan uglerod oksidining chiqarilmalari (3.1) formula bo`yicha hisoblaymiz: P so = 0,001∙9,14∙57,5(1-0,5/100)=0,522779 t/yil yoki P so = 0, 522779∙10 6 /1152∙3600=0,126056 g/s Vaqt birligi ichida tutun gazlari bilan atmosferaga chiqariladigan uglerod oksidining chiqarilmalari (t/yil, g/s) (3.3) formula bo`yicha hisoblaymiz: K so =0,25 kg/gDm, 1.13.1jadvaldvn qabul qilamiz: P so = 0,001∙57,5∙36,55∙0,25 (1-0,5/100)=0,522779 t/yil yoki P so = 0,126056 g/s Tabiiy gaz yoqilg`isini yoqqanda K NO2 ∙ birlik issiqlikdan ajraladigan azot oksidlarning miqdorini tavsiyalovchi ko`rsatkich, kg/gDm (3.4) formula bo`yicha aniqlanadi. K NO2 =0,0059∙lm (Q H )+0,0552 =0,0059∙lm(36,55)+0,0552=0,077 Texnik echim qo`llanishi natijasida NO 2 kamayishi koeffitsenti V=0 U holda (3.3) formula bo`yicha, vaqt birligi ichida, tutun gazlari bilan atmosferaga chiqariladigan azot oksidlarining chiqarilmalarini hisoblaymiz: P NO2 =0,001∙57,5∙36,55∙0,077=0,161825 t/yil 40 yoki P NO2 =0,161825∙10 6 /1152∙3600=0,039020 g/s SHundan: 80% azot ikki oksidi P NO2 =0,12946 t/yil yoki P NO2 = 0,0031216 t/yil 20% azot oksidi P NO2 =0,032365 Y o ki P NO2 =0,007804 t/sek Uglerod oksidi tashlanmalarini hisoblash Vaqt birligi ichida, tutun gazlari bilan atmosferaga chiqariladigan uglerod oksidining chiqarilmalari (t/yil, g/s) hisoblash (3.1) va (3.3) formula bo`yicha aniqlanadi: P so = 0,001 BQ H K so (1-q 4 /100) K so = 0,25 kg/gr 1.13.1 jadval V=8 ming m 3 K so =0,25 jadval 1.13.1 Q H =36,55 mdm/m 3 q 4 =0,5% jadval 1.4 u holda P so = 0,072735∙10 6 /1728∙3600=0,011692 g/s Azot oksidi tashlanmalarini hisoblash Vaqt birligi ichida, tutun gazlari bilan atmosferaga chiqariladigan azot oksidlarining chiqarilmalari (t/yil, g/s) hisoblash (3.4) formula bo`yicha aniqlanadi: P NO2 =0,001∙V∙Q H K NO2 (1- β ) B=8 ming m 3 /yil Q H =36,55 mDm/m 3 β =0 K NO2 - birlik issiqlikdan ajraladigan azot oksidlarining miqdori tavsiflovchi ko`rsatkich, kg/GDm, K NO2 ning qiymati turli yoqilg`ilar uchun belgilangan yuklamasiga bog`liq holda aniqlanadi. Gaz, yoqilg`isi uchun (3.4) formula bo`yicha aniqlanadi. 41 K NO2 = 0,0059∙ln(Q H )+ 0,0552 = 0,0059∙ln (36,55) + 0,0552=0?077 Azot oksidining miqdori P NO = 0,001∙8∙36,55∙0,077=0,022515 t/yil yoki P NO =0,022515∙10 6 /1728∙3600=0,003619 g/s S h undan: 80% azot oksidini 0,018012 t/yil yoki 0,002895 g/s tashkil qiladi 20% azot oksidi 0,004503 t/yil yoki 0,000724 g/s tashkil qiladi. 42 3.2. Ifloslantiruvchi moddalar tarqalishi maydonlarining tahlili Ifloslantiruvchi moddalar atmosferaga tarqalish maydonlarining hisoblash uchun Jomboy tumanining klimatik va metrologik xarakteristikalarini Samarqand gidrometrologiya boshqarmasidan olindi. Zararli moddalar konsentratsiyasining y er usti ulushlarini hisoblash. EXM yordamida `VARSA – RADUGA` programmasida hisoblanadi Zararli moddalar kvatalarining atmosfera havosiga chiqariladigan tashlanmalarning narmativ ko`rsatmalari asosida olinadi. Noorganik chang ------------0,33 RECHCH Uglerod oksidi ------------ 0,50 RECHCH Azot ikki oksidi -----------0,25 RECHCH Azot oksidi -----------------0,33 RECHCH Uglevodorodlar -----------0,50 RECHCH Aldegidlar ----------------- 0,33 RECHCH Uglerod oksidi Ifloslovchi moddalarning amaliy konsentratsiyalari maydoni hisob natijalaridan shunday xulosa qilish mumkinki, zavod hududidan tashqarida maksimal konsentratsiyaga ega, X=900 m, U= 600 m koordinatalar nuqtasida 0,038080 RECHCH tashkil qiladi. Ushbu konsentratsiya 0,5 ida OX o`qida O burchakda shakllanadi. Zavod tashqarisida o`rnatilgan maksimal yer usti tarqalish konsentratsiyasi 14 [0,030452 RECHCH]. 9 [0,002592 RECHCH], 10 [0,001268 RECHCH], 12 [0,001268 RECHCH] manbalar hissa qo`shadi. Zavod maydonidan tashqarida maksimal yer usti tarqalish konsentratsiya o`rnatilgan 0,50 RECHCH darajadan oshmaydi. 43 Atmosfera havosining ifloslanish darajasi 1 rasmda ko`rsatilgan. 44 Uglevodorodlar Ifloslovchi moddalarning amaliy konsentratsiyalari maydoni hisob natijalaridan shunday xulosa qilish mumkinki, zavod hududidan tashqarida maksimal konsentratsiyaga ega. X=750 m, U= 750 m, koordinatalar nuqtasida 0,228831 tashkil qiladi. Ushbu konsentratsiya 1,4 m/s tezligida OX o`qida 86 s burchakda shakllanadi. Zavod tashqarisida o`rnatilgan maksimal y er usti tarqalish konsentratsiyasi 9 [0,116876 RECHCH], 10[0, 040694 RECHCH], 12[0,036900 RECHCH], 11[0,034561 RECHCH] manbalar hissa qo`shadi. Zavod maydonidan tashqarida maksimal y er usti tarqalish konsentratsiya o`rnatilgan 0,50 RECHCH darajadan oshmaydi. Atmosfera havosining ifloslanish darajasi 2 rasmda ko`rsatilgan. 45 Azot ikki oksidi Ifloslovchi moddalarning amaliy konsentratsiyalari maydoni hisob natijalaridan shunday xulosa qilish mumkinki, zavod hududidan tashqarida maksimal konsentratsiyaga ega. X=900 m, U= 600 m, koordinatalar nuqtasida 0,241059 tashkil qiladi. Ushbu konsentratsiya 0,6 m/s tezligida OX o`qida 360 s burchakda shakllanadi. Zavod tashqarisida o`rnatilgan maksimal y er usti tarqalish konsentratsiyasi 14 [0,133879 RECHCH], 09[0, 039612 RECHCH], 12[0,019365 RECHCH], 10[0,019349 RECHCH] manbalar hissa qo`shadi. Zavod maydonidan tashqarida maksimal y er usti tarqalish konsentratsiya o`rnatilgan 0,25 RECHCH darajadan oshmaydi. Atmosfera havosining ifloslanish darajasi 3 rasmda ko`rsatilgan. 46 Noorganik chang Ifloslovchi moddalarning amaliy konsentratsiyalari maydoni hisob natijalaridan shunday xulosa qilish mumkinki, zavod hududidan tashqarida maksimal konsentratsiyaga ega. X=900 m, U= 600 m, koordinatalar nuqtasida 2,356269 tashkil qiladi. Ushbu konsentratsiya 0,5 m/s tezligida OX o`qida 359 s burchakda shakllanadi. Zavod tashqarisida o`rnatilgan maksimal y er usti tarqalish konsentratsiyasi 01 [2,072787 RECHCH], 08[0,198096 RECHCH], 02[0,044512 RECHCH], 03[0,019909 RECHCH] manbalar hissa qo`shadi. Zavod maydonidan tashqarida maksimal y er usti tarqalish konsentratsiya o`rnatilgan 0,33 RECHCH darajadan oshmaydi. Atmosfera havosining ifloslanish darajasi 4 rasmda ko`rsatilgan. 47 Azot oksidi Ifloslovchi moddalarning amaliy konsentratsiyalari maydoni hisob natijalaridan shunday xulosa qilish mumkinki, zavod hududidan tashqarida maksimal konsentratsiyaga ega. X=900 m, U= 600 m, koordinatalar nuqtasida 0,010306 tashkil qiladi. Ushbu konsentratsiya 0,6 m/s tezligida OX o`qida 360 s burchakda shakllanadi. Zavod tashqarisida o`rnatilgan maksimal y er usti tarqalish konsentratsiyasi 14 [0,005714 RECHCH], 09[0, 001446 RECHCH], 12[0,000724 RECHCH], 10[0,000724 RECHCH] manbalar hissa qo`shadi. Zavod maydonidan tashqarida maksimal y er usti tarqalish konsentratsiya o`rnatilgan 0,33 RECHCH darajadan oshmaydi. Atmosfera havosining ifloslanish darajasi 5 rasmda ko`rsatilgan. 48 Aldegidlar Ifloslovchi moddalarning amaliy konsentratsiyalari maydoni hisob natijalaridan shunday xulosa qilish mumkinki, zavod hududidan tashqarida maksimal konsentratsiyaga ega. X=900 m, U= 600 m, koordinatalar nuqtasida 0,204384 tashkil qiladi. Ushbu konsentratsiya 0,5 m/s tezligida OX o`qida 360 s burchakda shakllanadi. Zavod tashqarisida o`rnatilgan maksimal y er usti tarqalish konsentratsiyasi 14 [0,204384 RECHCH] manbalar hissa qo`shadi. Zavod maydonidan tashqarida maksimal y er usti tarqalish konsentratsiya o`rnatilgan 0,33 RECHCH darajadan oshmaydi. Atmosfera havosining ifloslanish darajasi 6 rasmda ko`rsatilgan. 49 3.3. Pishirilgan mahsulotni ranglash vaqtida ajralib chiquvchi zaharli moddalar Asosiy zaharli moddalar ranglash vaqtida ajralib chiqadi. Asosan kraska va laklar – bu ikki juft eritmalar kraska va laklardan uchuvchi moddalar ajralib chiqadi. Lak-kraskali mahsulotlar, materiallar uchuvchi moddalarning fizik-kimyoviy tarkibi hamda uchish jadalligi va aralashishida kichik iqlimiga bog`liq. 2-dan. Aralashmaning tarkibidagi ko`p komponentlarning tarkibiga bog`liq. Ranglash jarayoni 3-bosqichini tashkil etadi. Uchuvchi moddalarning ajralib chiqish intensivligiga bog`liq. 1. Boshlang`ich davri. Lak-kraskalar materiallar uchuvchi moddalar balandlik va intensivligi o`sadi. 2.Asosiy qismi. Balandlik va uchuvchi moddalarning uchish tezligi doimiy bo`ladi. 3.Tugash bosqichi. Ranglashni tugashi va uchuvchi moddalarning kamayish davri. Boshlang`ich va asosiy davrlarda lak-kraskalarni materiallarni quritish davrida yoki uchuvchi birikmalar M l , kg/s, materialning yuza qismi quyidagicha tuzilgan. M l = [(1-e Kτ ) /Kτ] K-umumiy koeffitsent bo`yash protsesslarning xarakteri; G lak.k -lak-bo`yoq materiallar sarfi, kg/s; m- eritma komponentlarning qismi. Umumiy koeffitsent K, bo`yoq qilish protsessiini xarakterlanishi quyidagi formulalarda aniqlanadi. K= k 20 k t k 0 k q k r k f k 20- koeffitsent, o`rganilayotgan materiallarning fizik-kimyoviy xossalari va qabul qilinish me`yori: Grunt k 20 polivinilbutanol VL-02, VL-023 0,15 50 griftal GF-020 0,10 fenol FL-03 0,04 xlorvinil XS-04 0,05 Emal pentaftalen PF 223 0,04 alkid AL-70 0,05 Bo`yoq gliftalen S-3 0,07 PF-218, PF-223 0,04 XS-54 0,10 Xlorvinil XS-52, XS-720 0,20 Etilen EKJS-40 0,075 EKA-15 0,14 Smola poliefir P-3 0,03 Misol uchun. R-24 bo`yoqi 1 soat ichida 70 m 2 maydonda 28 0 S haroratda XS-04 bo`yog`i havoning harakati 0,5 m/s bo`lganda, lak-bo`yash uchun ketgan harajatlar 0,5 kg/m 2 . Nisbiy namlik - 70%, maydon - 70 m 2 , harorat -28 0 S. 3.12 formula bilan umumiy koeffitsentning aniqlanishi K=0,05∙17∙2,4∙0,5∙11=0,1 R – 24 Atseton m 0 =0,15, m k =0,35, m c =0,5 Umumiy harajatlar: G lak.k =0,5∙70=36 kg/s Bo`yoq tayyorlash sexi soatiga 36 kg/soat kraska uriladi 3.4. Ruxsat etilgan chegaraviy chiqarilmalar me`yorlarini o`rganish. 51 Ruxsat etilgan chegaraviy chiqarilmalar me`yorlarini o`rganish. Ifloslovchi moddalar manbalaridan ajralib chiqadigantaщlanmalar og`irligi va tuzilmasi taxlilga asoslanib hozirgi vaqtda zararli moddalar tashlanmalar darajasini o`rnatish mumkin. Ifloslantiruvchi manbalaridan atmosfera havosiga chiqariladigan ruxsat etilgan chegaraviy chiqarilmalar normativ me`yorlarini 3.1,3.2,3.3 jadvallarda keltirilgan ma`lumotlarga mos holda o`rnatiladi. Atmosferaga chiqariladigan jami chiqarilmalar miqdori 3.1. jadval Moddaning nomi Ifloslantiruvchi moddalar chiqarimalari Me`yoridan ortiqcha chiqarilma miqdoriMavjud holat RICHM g/s t/g g/s t/g g/s t/g 1 2 3 4 5 6 7 Noorganik chang 1,84765 6,90649 0,98905 3,79159 0,8586 3,1149 Uglevodorodlar 0,1485 0,84 0,1485 0,84 Uglerod oksidi 0,2039 0,8804 0,2039 0,8804 Azot oksidi 0,0108 0,0484 0,0108 0,0484 Azot ikki oksidi 0,0149 0,1923 0,0149 0,1923 Aldegid 0,0022 0,0092 0,0022 0,0092 52 3.5. Ruxsat etilgan chegaraviy chiqarilmalar normativ me`yorlariga moddalar konsentratsiyalarining er usti tarqalishini nazorat hisobi Ruxsat etilgan chegaraviy chiqarilmalar normativ me`yorlariga moddalar konsentratsiyalarining y er usti tarqalishini nazorat hisobi. Atmosfera havosining tozalik talabidan ortib ketgan zararli ifloslantiruvchi moddalar konsentratsiyalarining yer usti tarqalishini №1 va №2,№3,№4,№8 manbalar nazorat qilish va baholash uchun qayta hisob qilindi. Atmosfera zavod harorati ichki zonasida koordinata X=600 m, U=450 m nuqtada noorganik changlarning maksimal konsentratsiyasi 0,323855 RECHCH tashkil qiladi [33]. Bu konsentratsiya shamol tezligi 1,4 m/s OX o`qi burchakda shakllanadi. Asosiy noorganik changning maksimal konsentratsiyasi yer usti ulush tarqalishida zavod temperaturasidan tarqarida N8 manbada [0,181974 RECHCH ] N1 manbada [0,112889 RECHCH ] N4 manbada [0,010616 RECHCH ] va N3 [0,010113 RECHCH ] tashkil qiladi. EXM hisobidan ko`rinib turibdiki, ifloslantiruvchi moddalar maksimal konsentratsiyasi yer usti tarqalishi asfalt zavod temperaturasi ichki zonasida o`rnatilgan 0,32 RECHCH darajadan oshmagan. Taklif qilinadigan 3 chi darajali tozalash uskunasi nam chang ushlagich tozalashga kiradigan changning miqdori 33,82 t/yil. Konsentratsiyasi 3,84 g/m 3 tashkil qiladi. Shunda atmosferaga chiqadigan changning miqdori 3,382 t/yil va konsentratsiyasi 0,384 g/m 3 tashkil qiladi. 53 3.6. C h ang va gaz tozalash qurilmasining ishini baholash C h ang va gaz tozalash qurilmasining ishini baholash. Inert materiallari qum va shag`al toshni quritish barabanida mayda chang zarrachalari hosil bo`ladi. S h u changlar tutun chiqarish turbalari orqali quritish barabanidan atmosfera havosiga chiqarib yuboriladi. Lak-bo`yoq sexining texnolog jihozlaridan ajralib chiqadigan changlarni talab qilingan RECHCH normalarini ta`minlash bilan birga iqtisodiy tomonidan ham ko`riladi. Quri lish barabanidan chiqish joyida 1 chi pog`onali chang tozalash qurilmasi to`g`ri o`qli siklon D= 700 mm o`rnatilgan. 1 chi pog`onali siklon tozalashga kiradigan changning miqdori 557,384 t/yil va konsentratsiyasi 64 g/m 3 ni tashkil qiladi. Ushlab qolingan changning miqdori 222,954 t/yil. Tozalash darajasi 40% ni tashkil qiladi. 2 chi pog`onali chang tozalash uskunasi siklonlar guruhi SUN-40 [4] dona tozalashga kiradigan changning miqdori 338,212 t/yil va konsentratsiyasi 38,4 g/m 3 ni tashkil qiladi. Ushlab qolingan changning miqdori – 304,39 t/yil, tozalash darajasi 90% tashkil qiladi. Jadval 3.2. Lak-bo`yoq materiallarni bo`yashda chiquvchi gazlar tarkibi, zaharli moddalarning me`yoriy konsentratsiyasi № Moddalarning nomi REM, mg/m 3 Ish joyi havo tarkibida Aholi yashash joyi havosi (maksimal) 1 Benzol 5 1,5 2 Ksilol 50 0,2 3 Toluol 50 0,5 4 Xlorbenzin 50 0,1 5 Solventlar 100 - 6 Metanol 5 1 7 Benzinlar 300 5 8 Atseton 200 0,35 9 Butilatsetat 200 0,1 54 10 Etilatsetat 200 0,1 11 Amilatsetat 100 0,1 12 Etil spirt 1000 - 13 Butil spirt 10 0,1 14 Propil, izoprotil spirt 10 0,3 15 Skipidar 300 - 16 Formaldegid 0,5 0,035 17 Metiletilketon 200 - 18 Trinrezilfosfat 0,1 - 19 Geksametilendiamin 1 0,01 20 Geksametildendizotsiant 0,05 - 21 Toluilendiizotsiant 0,05 0,05 22 Etilendiamin 2 - 23 Metilakrilat - 0,01 24 Metilmetanrilat - 0,1 25 Stirol 5 0,003 26 Rux va rux aralashmalar 0,01 - 27 Ammiak 20 0,2 3. 7. Pechka qismlari va modul tuzilishi Pechkaning tavsifi. Pechkaning ko`rinishi pishirishga tayyorlangan mahsulot xarakteri va talabiga ko`ra o`zgaradi. Har bir pishirishga tayyorlangan mahsulot alohida egri chiziqli haroratni talab qiladi. Shuning uchun ham har qaysi pechka mahsus loyiha asosida tayyorlanadi. Har bir loyiha boshqalardan farq qilib srandart modul va komponentlardan tuziladi. Pechkalarning ishlash prinsiplari. Rolikli pechkalar keramik mahsulutlarni pishirishda plitka, idishlar, santehnika va boshqalarda ishlatiladi. Bunday pechkalar plitkalarni olovga toblab pishirish uchun oldindan biriktiriladi. Bunday pechkalar ikki qavatli rolik deb nomlanadi. Ikki qavat qilib tayyor mahsulot joylashtiriladi. Albatta, har bir qavatda rolikli tekislik bo`ladi. Qavatlar oralig`I to`plamlar bilan bo`linadi. Yuqori va pastki qavatning tagida to`plam xizmat qiladi. 55 Mahsulot har bir qavatda pechka ichida va pishirishga o`tish vaqtida harakatlanadi. Issiqlik tezda pishirish uchun gaz gorelkasida yondirilib barcha tunnellarga tarqatiladi. Pechkaning ishlash jarayoni quyudagicha - pishirilmagan tayyor plitkalar - issiqlik (gaz) + mahsulot, yordamchi havo - pishirilgan mahsulotni sovitish uchun sovuq havo - pishirilgan mahsulot pechkadan chiqadi - yonuvchan mahsulot - sovituvchi havo (yonish vaqtida pechkaga kiruvchi) Bu jarayon to`liq avtomatlashtirilgan boshqarish tizimiga, doimiy boshqarish tizimiga va elektr sistemasi bo`ladi. Sistemaning o`ziga uskunalar, indikatorlar, pechkaning boshqarish organi va tizimiga o`tkazgichlar kiradi. Asosiysi, bir vaqtning o`zida barchasini nazorat qilish quyudagicha - mahsulotni pishirish uchun pechkaga joylashtirish va kirish tezligi - pechning issiqligini aniqlashda ikkita aspekt zarur Issiqlikni ahiqlash kattalikka qaraladi. Mahsulot joylashishiga qarab issiqlik tarqatiladi (yuqori, pastki har bir egri-bugri yo`llarga). Modul va hisoblashlar har bir pishirish mahsulotlarga egri-bugri yonish kerak. Pishirilgan mahsulotni ranglash vaqtida ajralib chiquvchi zaharli moddalar Asosiy zaharli moddalar ranglash vaqtida ajralib chiqadi. Asosan kraska va laklar bu ikki juft tayyorlangan eritmalar uchuvchan moddalardan iborat. Lakkraskali mahsulotlar uchuvchi moddalarning fizik-kimyoviy tarkibiga, uchish jadalligiga hamda aralashmasining mikroiqlimiga bog`liq. Ikkinchidan aralashma tarkibidagi komponentlar tarkibining ko`pligiga bog`liq. Ranglash jarayoni uchuvchan moddalar ajralib chiqish intensivligiga qarab 3 bosqishga bo`linadi. 56 1. Boshlang`ich davri. Lak kraskali materiallarda uchuvchi moddalar intensivligi yuqori bo`ladi. 2. Asosiy davri. Lak kraskali materiallarda uchuvchi moddalar intensivligi doimiy bo`ladi. 3. Tugash davri. Lak kraskali materiallarda uchuvchi moddalar intensivligi past bo`ladi. 3.8. Atmosfera ni sanoat ifloslanishlaridan himoyalash. Inson o`zining butun evolyusion rivojlanishi davrida yer atmosferasi havosining tabiiy tarkibiga moslashgan bo`lib, xuddi anashu tabiiy tarkib inson organizmi uchun optimal hisoblanadi. Biroq keyingi yillarda atmosfera tarkibidagi doimiy komponentlarning nisbat ko`rsatgichida har xil o`zgarishlar ro`y bermoqda. Atmosferani toza saqlash tabiatni muhofaza etish muammosining ajralmas qismidir atmosferaning ifloslanishi yerning havo qobig`iga ta`sir etibgina qolmasdan balki inson hayotini va tevarak atrofidagi muidni ham xavf ostida qo`yadi. Atmosferaning ifloslanishi – bu undagi tabiiy holda kam uchraydigan turli gazlar suv bug`lari, qattiq va suyuq zarralarning miqdorini oshib ketishi, gaz tarkibining o`zgarishi, oqibat natijada tabiiy muhiddagi salbiy tavsivli o`zgarishlarning yuzaga kelishi tushiniladi. Oxirgi yillarda yer atmosferasining tarkibi antropogen omillarning ta`siri tufayli yomon tomonga o`zgarib bormoqda. Sayyoramiz atmosferasining gaz tarkibida o`zgarish sezilmoqda kislarodning sarflanishi 16 martagacha oshib ketgan. Shuning uchun uning miqdoriy jihotdan kamayish tendensiyasi kuzatilmoqda, karbonat angidridning miqdori esa oshib bormoqda. Agar o`tgan asrning o`rtalarida atmosfera tarkibida karbonat angidridning miqdori 0,028% bo`lsa, hozirgi vaqtda bu raqam 0,032% gacha oshgan tashqi muhitga chiqariladigan karbonat angidridning 31%ni AQSh, 18%ni MDH mamlakatlari, 7%ni Xitoy, 5,4%ni Olmoniya, 4,7%ni Yaponiya, 3%ni Fransiya chiqarib tashlamoqda, qolgan 31% ni esa Dune mamlakatlarining qolganlarining hammasi 57 hisobga tug`ri keladi. Keyingi yillarda esa bu gazning miqdori bundan ham ortib borish pindensiyasi kuzatilmoqda. Olimlarning fikriga, Amerikada 8%, Kanadada 9%, Yaponiyada 16% va Angliyada 22% odamlarning o`limi atmosferaning ifloslanishi tufayli sodir bo`lmoqda AQShda atmosferaning ifloslanishidanko`rilgan zararyiliga 50 milliard dollarni tashkil etmoqda. Shulardan hisobga olgan holda dunyoning taraqqiy etgan mamlakatlari tabiat muhofazasiga yiliga milliy daromadning 10-12%ini ajratmoqda. O`zbekiston Respublikasi ma`muriy buyruqbozlik ruhidagi boshqaruvdan bozor iqtisodiyoti munosabatlariga o`tgach, atrof-muhitni muhofaza qilish va tabiiy boyliklardan oqilona foylanishga tegishli ishlarni Yangi mezonlar va talablar asosida amalga oshirishga kirisha boshladi. Atrof muhitning ekologik holati va hududlar ekologik muvozanatning ko`p jihatdan atmosfera havosining tarkibiga hamda uning turli ishlab chiqarish korxonalaridan chiqarib tashlanadigan chiqindilarning ta`siri natijasida yuzaga chiqadigan salbiy o`zgarishlarga bog`liqdir. Atmosfera havosini ifloslantiradigan yirik manbalardan biri avtomabil transporti bo`lib avtomashinalarning iflos chiqindi chiqarishi yoqilg`i sifatiga, dvigatellarning ishlash rejimiga va ularning texnik holatiga bog`liq. Atmosferaga tashlanadigan va uni ifloslantiradigan hisobiga to`g`ri keladi, ba`zi bir shaharlar uchun shu jumladan Samarqand uchun bu ko`rsatkich 80% gacha yetadi. Hozirgi vaqtda Samarqand shaharining havosi azot, uglerod, oltingururt oksidlari, ftorli vodorod, xlorli vodorod, chang va boshqa turli zararli chiqindilar bilan ifloslanmoqda. Bundan tashqari, sanoat korxonalaridan chiqayotgan zararli gazlarni qo`shchak, ahvol qay holatda jiddiyligi o`z-o`zidan ma`lum bo`ladi. Atmosferani ifloslantirishda eng muhim rolni texnogen ifloslantirish ya`ni issiqlik elektrostonsiyalari, metallurgiya va kimyo sanoati korxonalari, isituvchi moslamalar o`ynaydi. Bu korxonalar qazib olinadigan umumiy yoqilg`ining taxminan 70%ni iste`mol qiladi. 58 Asosiy ifloslantirishni ta`minlaydigan zararli chiqindilar qo`yidagilardir: - ko`mir oksidlari, ayniqsa, ko`mir ikki oksid – ko`mirli birikmalarni to`liq yonmasligi tufayli hosil bo`ladi; bu moddada asosan qattiq chiqindilarni yondirish natijasida, avtomashinalardan chiqariladigan gazlar va sanoat korxonalari chiqindi. Har yili atmosferaga 1250 mln.t. miqdorda tashqi muhitga ko`mir oksidi chiqariladi. - oltingugurt VI-oksid – bu moda oltingugurt IV – oksidining oksidlanishidan hosil bo`ladi. Uning so`nggi mahsuloti aerozol yoki sulfat kislota hisoblanib, u tuproqni nordonlashtiradi, odamning nafas yullariga kuchli ta`sir etib kasalliklarini og`irlashtiradi. Shu xildagi maddalar Bilan atmosferani ifloslantiruvchi korxonalar faoliyat ko`rsatayotgan hududlarning II km chegarasidagi tevarak-atrofdagi o`sadigan barcha daraxtlarning barglari mayda nekrotik dog`lar hosil qiladi; - azot oksidlari asosan azotli o`gitlar ishlab chiqaruvchi, nitrat kislota, nitratlar, anilinli bo`yoqlar, nitrobirikmalar, viskoz shoyi, selluloid ishlab chiqaruvchi korxonalar tomonidan chiqariladi. Jahon bo`yicha tashqi muhitga chiqariladigan azot oksidlarining umumiy miqdori 20 mln.t.ni tashkil qiladi; - ftor birikmalari Bilan ifloslantiruvchi manbalar – amominiy, emal, shisha, keramika, po`lat, fosfarli o`g`itlar ishlab chiqarish korxonalari hisoblanadi. Ifloslantiruvchi moddalar ftor vodorod tarzidagi gazlar yoki natriy va kalsiy ftorid tarzidagi changlar holida chiqariladi. Bu moddalar o`zining zaharliligi Bilan tavsiflanadi; - xlor birikmalari xlorid kislota, tarkibida xlor tutuvchi pestisidlar, organik bo`yoqlar, gidroliz spirti, xlorli ohak, soda ishlab chiqaruvchi kimyoviy korxonalardan atmosferaga chiqarib tashlanadi. Ptmosferada molekulyar xlor va xlorid kislota holatidagi ifloslanishlar paydobo`ladi. Metallurgiya sanoatida cho`yan ishlab chiqarishda va uni po`latga aylantirishda atmosferaga har xil og`ir metalla rva zaharli gazlar chiqariladi. 59 - atmosferani aerozol ifloslanishi ham mavjud. Aerozollar – bu havoda muollaq holda mavjud bo`ladigan qattiq yoki suyuq zarrachalar demakdir. Atmosferada ayrazol ifloslanishi tutin, tuman, qurim tarzidagi ko`rinishda bo`ladi. Yer atmosferasidagi xar yili 1 kub. km. Miqdordagi su`niy xosil qiladigan chang simon zarrachalar kelib qo`shiladi. Havoning asosiy ayrazol ifloslantiruvchilariga, issiqlik elektrostansiyalari (IES), metallurgiya, sement magnezit va qurim zavodlari kiradi. - fotokimyoviy tuman bu xilma-xil gazlar va aerazol zarrachalarining aralashmasi xisoblanadi. Uning tarkibiga – azon, azot va oltin gugurt oksidlari peroksid tabiatli ko`pdan ko`p organik birikmalar (fotooksidantlar) kiradi. Atmosferaning ifloslanishi barcha o`simliklariga, jumladan, qishloq xo`jalik ekinlariga, shaxa rva uning atrofidagi ko`kalamzorlarga kata zarar keltiradi. Zaxarli moddalar o`simliklarning bevosita yer usti qismiga shuningdek, tuproq orkali ildizlariga salbiy ta`sir qiladi. Havoda uchib yuruvchi, kul, ko`mir, uning birikmalari va xar xil zaxarli moddalar tuproqning fizik xususiyatini yomonlashtiradi, o`simliklarning barklaridagi og`izchalarni berkitib quyib assimilyasiya jarayonini susaytiradi. Sanoat va transportdan chiqqan gazlar o`simliklardagi fotosintez jarayoniga salbiy ta`sir ko`rsatadi, transpirasiya bargidan suvning bug`lanishi jarayoni ham 1,5 – 2 barabar qisqartiradi. O`simliklar uchun vodorod ftorid, xlor, oltingugurt gazi va boshqa zaxarli moddalar eng zararli xisoblanadi. Ftor va uning birikmalari o`simliklarga kata zarar yetkazadi. Masalan: Tojikiston Respublikasining Tursunzoda shaxri atrofida joylashgan alyuminiy zavodi atrof-muhidni ifloslantirmoqda va insonlarning sog`lig`iga kata ziyon yetkazmoqda. Kuzatishlar shuni ko`rsatadiki, katta shaxarlarda o`stiriladigan daraxtlar tabiiy sharoitda, ya`niy o`rmonlarda o`sib yotgan daraxtlarga nisbatan ancha kam yashar ekan. Masalan, oddiy shumtolning «umri» urmonda 250-300 yil bo`lsa, shaxar parklarida 60-80 yil, xiyobon va ko`chalarda esa 40-50 yilgi teng bular 60 ekan. Oddiy qayrag`och daraxti esa, o`rmonda 350 – 400 yil, parklarda 120-220 yil, ko`cha va xiyobonlarda 50-60 yilgacha yashar ekan. O`simliklarning ayrim turlariga atmosferaning ifloslanish darajasi juda past ko`rsatgichga ega bo`lgan holatda ham kuchli ta`sir ko`rsatadi. Masalan yo`ng`ichga (beda), paxta, bug`doy, karam va boshqa o`simliklar oltingugurt to`rt va olti oksidlari ta`siriga juda ham sezgirdir; piyoz, qaragay, gladiolislar esa ftor birikmalari ta`siriga o`ta sezgirlikni nomoyon qiladi. Atmosferadagi zararli moddalar hayvonlarning nafas olish organlarni shikastlaydi va hayvonlarning ichki organlariga asta sekin to`planib, ularning zaxarlanishiga, ba`zan esa nobut bo`lishiga olib keladi. Masalan, Germaniyadagi mis, Shvesariyadagi alyuminiy zavodlari atrofida boqilgan qora mollarni ko`pi anashu yo`l bilan zaxarlanib o`lganligi aniqlangan. Planetamizda atmosferaning texnogen ifloslanishini kuchayishi ona – zaminimizga katta moddiy zarar yetkazmoqda. Atmosfera ifloslanishidan o`simliklar, hayvonat olami va insoniyat katta ziyon ko`rmoqda. Uning ko`lami havo, tuproq va suv havzalari yuzasiga tushgan qattik, suyuq va gaz simon moddalarning xillari, anashu texnogen maxsulotlarning fizik – kimyoviy xossalari va muayyan tabiiy – giyegrafik sharoitga (landshaftlarga) bog`lik xolda namayon bo`ladi. Atmosfera havosining ifloslanishi insonning sog`lig`iga va uning hayotiga salbiy ta`sir ko`rsatadi. Masalan, inson o`rtacha 70 yildan iborat bo`lgan umri davomida nafas olish uchun 600 ming kub metr havoni sarflasa, bu havoning zararli moddalar bilan ifloslanishi ning sog`lig`iga putir yetkazadi va umrining ancha qisqarishiga sababchi bo`ladi. Shaxarlarda yer satkiga yetib keladigan nurlarning kamligi, ayniqsa, biologik, jixatidan faol hamda inson va hayvonlar sog`ligi uchun zarur bo`lgan ultrabinafsha nurlarning kam miqdorda tushishi bokterialarning rivojlanishi uchun qulaylik tug`diradi, o`simlik va hayvonlarning rivojlanishini bug`ib ko`yadi, odamlarning kasalliklariga qarshilik kursatish qobiliyatini pasaytiradi. Xususan, 61 ultrabinafsha nurlarning yetishmasligi tufayli raxit kasalligini rivojlanishi o`rtasida bevosita bog`liqlik borligi aniqlangan. Havoning ifloslanishi bilan turli kasalliklar (yo`tal, bosh aylanishi, o`pka, ko`zning xar xil kasalliklari) paydo bo`ladi, organizmning tashqi muxitga moslashuvi susayadi, kishilarning mexnat qobiliyati pasayadi. Xulosalar 1. Samarqand shahar Farhod shaharchasi keramik mahsulotlar tayyorlash zavodining bo`yoq tayyorlash sexi tarkibiga quyidagi buyumlar kiradi: pishirilgan keramik mahsulotlar, bo`yoqlar aralashtirish idishi, yuqori va pastki lentalar, bo`yoq urish moslamasi, quritish bo`limi, sovitish bo`limlaridan iborat. 2. Sexdan chiqayotgan gazlar va changlar asosan sexdagi pechlarda yonuv jarayonida va turli qurilmalarning ishlash chog`ida ko`proq turli chang va turli gazlar yuzaga keladi va atrof muhitni ifloslantiradi. 3. Samarqand shahar Farhod shaharchasi keramik mahsulotlar tayyorlash zavodining bo`yoq tayyorlash sexidan chiqayotgan turli chiqindilar zavod atrofidagi tuproqni, suvni, atmosfera havosini ifloslanishga o`z ta`sirini ko`rsatmoqda. 4. Inert materiallarni saqlash omboridan boshlab tayyor mahsulotni foydalanishga uzatishgacha bo`lgan barcha texnologik jarayonlarda katta miqdorda gaz aralashmalari va chang ajralib chiqadi va ularning miqdori aniqlanadi. Bu chiqindilar zavod atrofidagi o`simlik va hayvonot olamiga ekosistemalarga ta`sir ko`rsatayapti. 5. Ifloslantiruvchi moddalar chiqarilmalarining asosiy qismi mineral materiallarni quritish va yoqilg`ilarni yoqishda paydo bo`ladi. 6. Bo`yoq sexi havoga turli aerozollar, gaz gorelkalarining yonishi jarayonida gazlar va bo`yoq urish jarayonida turli gazlar (benzol, ksilol, toluol, 62 atseton, formaldegid va b.) ajralib chiqadi. Bu gazlarni tozalashda foydalanilayotgan qurilmalarning foydali ish koeffitsenti 92-96 % ni tashkil etadi. Tavsiyalar 1. Yuqori chang va zaharli gaz qurilmasi o`rnatilgan. Aholi yashash punktlariga me`yoriy talablarga javob beradi. Aholi yashash joyida turli xil kasalliklar ya`ni sil, o`pka, buqoq, branxit va teri kasalliklari kamaytirilishiga erishiladi. 2. Chiqariladigan gazlar REM dan oshib ketganda, gazlarni tozalash aparatlari o`rnatiladi. 63 Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati 1. Karimov I.A. O`zbekiston 21 asr bo`sag`asida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari. Toshkent, «O`zbekiston nashriyoti», 1997.325 b. 2. Karimov I.A. Yuksak ma`naviyat – engilmas kuch. Toshkent Ma`naviyat 2008 yil 68 b. 3. Juma Xolmo`minov Ekologiya va qonun Toshkent Adolat 2000 yil 332 b. 4. O`zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori: Respublika gaz ta`minotini boshqarish tizimini takomillashtirish chora-tadbirlari to`g`risida. «Xalq so`zi» 2003 yil 30 noyabr (№203 soni). 5.Grajdankina H.C., Raximov M.K., Pletnev I.E. Arxitekturnaya keramika Uzbekistana. Izd-vo «Fan». T., 1968. 6.GOST 13996-93. Mejgosudarstvenn ы y standart. Plitki keramicheskie, fasadn ы e i kovr ы iz nix. Texnicheskie usloviya. 7.TOST 15167-93 GOST Uz 15167 — 93. Mejgosudarstvenn ы y standart. Izdeliya sanitarn ы e keramicheskie. Ob щ ie texnicheskie usloviya. 8.Gabriel I., Ladener X. Rekonstruksiya zdaniy po standartam energoeffektivnogo doma, (perevod s nemetskogo yaz ы ka). «BXV - Peterburg». Sankt-Peterburg. 2011. 9. Qosimov E., Akbarov M. Pardozbop qurilish ashyolari: — T.: «O`zbekiston», 2006. 10. Bayer B.E. Arxitekturnoe materialovedenie.: Moskva. «Arxitektura - S». 2007. 11. Samig`ov N.A. Bino va inshootlarni ta`mirlash materialshunosligi. 2- qistn. — T.: TAQ1. 2008. 12.Sverxyunkie, besshovn ы e teploizolyasionn ы e material ы (nov ы e texnologii — kraski) http:/7 www.assvstem.lv/s= 1273740010 13.N.A. Samig`ov, 1.1. Siddiqov. Modifikatsiyalangan polimerbetonlar. O`quv qo`llannia. — T.: TAQI, 2000. 14.Samigov H.A. Osnov ы modifikatsii karbamidk ы x polimerbetonov. -T.: 64 «Fan va texnologiya». 2008. 1 5 . Z. Izzatullayev, I. Shukurov. Shaharning ekologik muammolari, Uslubiy qo`llanma, Samarqand – 2004 y. 16 . Ergashev A. Umumiy ekologiya. Toshkent.O`qituvchi, 2003. 17. Ergashev A. Ergashev T. Ekologiya biosfera va tabiatni muhofaza qilish. - Toshkent: Yangi asr avlodi, 2005. 18. Sh.A.Shirinboyev, M.G.Safin. Atrof-muhitni muhofaza qilish. – Samarqand, SamDCHTI, 2003, 77-80 betlar. 19. Murodilla Quchqarov, Zarifa Saidmurodova, Asatullo Rajabov. Samarqand viloyatidagi sanoat chiqindilari va turli hududlarida tarqalgan tuproqlari mikroelementlar tarkibining qiyosiy tahlili (SamDU, Samarqand, O`zbekiston ). 20. Samig`ov N.A. Qurilish materiallari va buyumlari. Cho`lpon nomidagi NMTU, Toshkent, 2013, 319 bet. 21. Salimov Z. Kimyoviy texnologiyalarining asosiy jarayonlari va qurilmalari. Toshkent. O`zbekiston 1994 yil 143 b. 22. Tursunov X.T. Ekologiya va barqaror rivojlanish. O`qituvchilar uchun uslubiy qo`llanma. Toshkent .2009 yil 130 b . 23. Охрана окружающей среди. Законы и нормативные документы. Ташкент: Чинор ENK . 45 c . 24. Вронский В.А. Экология. Словарь-справочник. Изд.2-ое // Ростов на Дону: ЕНИКС. 2001 г.64 с. 25. www . nature . uz 26. www . ekojurnal . uz 27. www . ziyonet . uz 28.www.gov.uz

Farhod shaharchasidagi bo‘yoq tayyorlash sexining atrof muhutga ta`sirini baholash

Купить