Информация о документе

Цена 3000UZS
Размер 146.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение pptx
Раздел Презентации
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Fe’l so‘z turkumi. Fe’lning vazifa shakllari va ko‘makchi fe’lli so‘z qo‘shilmasi

Купить
Mavzu: Fe’l so’z turkumi. Fe’lning vazifa shakllari va ko’makchi fe’lli so’z qo’shilmasi Reja: > Kirish: Fe’l so’z turkumi. > Asosiy qism: 1.Fe’llarda bo’lishli va bo’lishsizlik . O’timli va o’timsizlik. 2.Fe’l nisbatlari. 3.Fe’lning vazifa shakllari: sof fe’l, sifatdosh, ravishdosh, harakat nomi. 4.Ko’makchi fe’lli so’z qo’shilmasi. > Xulosa. Fe’l so’z turkumi Ish-harakat va holatni bildiradigan so’zlar fe’l deyiladi:o’qidi,yozdi, keldi,ketdi (harakat fe’llari), uxladi,o’yladi, yonboshladi,o’tiribdi, tik turibdi (holat fe’llari). (B. U. Umurqulov. “Hozirgi o’zbek tili” .Termiz-2009). Shaxs yoki narsaning ish-harakati va holatini ifodalovchi mustaqil so’zlarga fe’l deyiladi. Fe’llar harakat ma’nosini bildiruvchi so’zlardir. Bu voqea-hodisalarni bildiruvchi so’zlarning hammasi nima qilmoq? savoliga javob bo’ladi . (Q.Sapayev. “Hozirgi o’zbek tili”. Toshkent-2009.) Nima qilmoq? Nima bo’lmoq? So’roqlariga javob bo’lib, shaxs yoki narsalarning harakat, holatini ifodalagan so’z turkumi fe’l deyiladi. Fe’llardan anglashilgan harakat va holat ma’lum shaxs yoki narsa tomonidan bajariladi. Ana shu shaxs yoki narsa harakatning bajaruvchisi sanaladi. (N.Mahmudov, A.Nurmonov, A.Sobirov, D.Nabiyeva.”6-sinf ona tili darsligi”.Toshkent-2017). Fe’llarda bo’lishli va bo’lishsizlik Fe’llar bo’lishli va bo’lishsiz shaklda bo’ladi. Bo’lishli shakl harakatning bajarilishi haqida tasdiqni ifodalasa, bo’lishsiz shakl harakatning bajarilishi haqida inkorni bildiradi: yozaman-yozmayman. Fe’lning bo’lishli shakli maxsus affiksga ega emas. Bo’lishsiz shakli esa quyidagi maxsus grammatik vositalar orqali hosil qilinadi: -ma affiksi, emas yordamchisi, yo’q yordamchisi, na,…na inkor yuklamasi. (Q.Sapayev. “Hozirgi o’zbek tili”. Toshkent-2009) O’timli va o’timsiz fe’llar Fe’ldan anglashilgan harakatning predmetga munosabati o’timli va o’timsizlikni hosil qiladi. Harakatning predmatga o’tgan yoki o’maganligi fe’lning tushum kelishigidagi so’z bilan bog’lanishiga qarab belgilanadi. O’timli fe’l tushum kelishigidagi so’z bilan bog’lanib harakatni shu so’z anglatilgan predmetga o’tganligini bildiradi:kitobni o’qi. O’timsiz fe’llar tushum kelishigidagi so’z bilan bog’lanmaydi:uxla(sen). (B.U.Umurqulov.”Hozirgi o’zbek tili’’. Termiz-2009.) Fe’l nisbatlari Fe’ldan anglashilgan harakat va holat bilan uning bajaruvchisi va predmeti orasidagi munosabatlar fe’l nisbatlari deyiladi. Fe’l nisbatlari beshta: aniq nisbat, o’zlik nisbat, majhul nisbat, birgalik nisbati, orttirma nisbat. Aniq nisbat . Bu nisbat ega tomonidan bajarilishi aniq bo’lgan harakat va holatni bildiradi. Aniq nisbatni hosil qiluvchi qo’shimcha yo’q. U fe’lning negizi orqali ifodalanadi. Fe’lning bunday qurilishi faol qo’llaniladi:yozdi, uxladi kabi. O’zlik nisbati. Harakatning bajaruvchisi va harakat obyekti ham bir shaxsning o’zi bo’ladi. Bu nisbat quyidagicha hosil qilinadi:1) fe’l negiziga –n(-in),-l(-il)qo’shimchalarini qo’shish bilan hosil bo’ladi;2) fe’l yasovchi –lan qo’shimchasi bilan yasaladi. Murakkab fe’llarda o’zlik nisbati qo’shimchasi yetakchi fe’lga qo’shiladi: yuvinib oldi. Majhul nisbat. Bu nisbatda harakat holatni obyekti gapda ega vazifasi shaklida bo’ladi, harakatning bajaruvchisi esa noaniq bo’ladi.Majhul nisbat ham fe’l negiziga –n (-in), -l (-il) qo’shimchalarini qo’shish bilan hosil bo’ladi. O’zlik va majhul nisbatlar aynan bir xil qo’shimchalar bilan shakllangan bo’lib, fe’lning qaysi nisbatda ekanligi gapning gapning mazmunidan anglashiladi. Agar harakatning bajaruvchisi aniq bo’lsa, o’zlik nisbati: Rustam kiyindi, harakatning bajaruvchi noaniq bo’lsa, majhul nisbat: kiyim kiyildi bo’ladi. Birgalik nisbati .Bu nisbat harakatning bir necha shaxs tomonidan birgalikda bajarilishini bildiradi. Birgalik nisbati –sh(-ish), -lash qo’shimchalari bilan yasaladi: borishdi, suhbatlashdi. Orttima nisbat. Orttirma nisbatdagi fe’llar boshqa biror shaxsning ta’sir bilan bajariladigan harakatni bildiradi. Bu nisbat quyidagi qo’shimchalar bilan hosil bo’ladi: -t, -dir, -tir, -gaz, -giz, -g’iz, -kaz, -qiz, - qaz, -ir, -ar, -iz, -sat. Orttirma nisbat o’timsiz fe’lni o’timliga aylantiradi: uxla–o’timsiz, uxlat-o’timli .(B.U.Umurqulov. “Hozirgi o’zbek tili”.Termiz-2009). Fe’lning vazifa shakllari Sof fe’l (kesimli shakli). Bu shakl gap ichida fe’l-kesim vazifasini bajaradigan fe’l shaklidir. Sof fe’l boshqa shakllardan shunisi bilan farqlanadiki, u fe’lga xos bo’lgan barcha grammatik xususiyatlarni o’zida aks ettira oladi. Harakat nomi. Harakat nomi fe’lning funksional shakllaridan biri bo’lib, harakat va holatning nomini bildiradi, gapda otga xos vazifalarda keladi. Harakat nomi fe’l va otga xos grammatik belgilarga ega. Harakat nomi quyidagicha yasaladi: -(i)sh affiksi, -(u)v affiksi -moq affiksini fe’l asosiga qo’shish orqali. Sifatdosh. Sifatdosh fe’lning funksional shakllaridan biri bo’lib, narsaning harakat va holat belgisini ko’rsatadi, odatda, sifatlovchi vazifasida keladi. Sifatdosh, asosan, quyidagi affikslar bilan yasaladi: -gan (-kan, -qan), - digan, -yotgan, -(a)r, -ajak, -gusi, -g’usi, -(u)vchi affikslarini qo’shish orqali.Sifatdosh otlashadi. Bu vaqtda sifatdosh kelishik, egalik va grammatik son affiksini olib, ega, kesim, to’ldiruvchi va qaratqichli aniqlovchi vazifasida keladi. Ravishdosh. Ravishdosh, asosan, boshqa bir fe’l anglatgan harakatdan oldin bo’lgan yoki u bilan bir vaqtda bajariladigan harakatni ko’rsatadi, asosiy harakatning bajarilish holatini bildiradi, ergash gapning kesimi va hol vazifasida keladi. Ravishdoshlar quyidagi qo’shimchalar bilan yasaladi: -(i)b, -a, -y, -gani (-kani, -qani), -gach (-kach,-qach), -guncha (-kuncha, -quncha) affikslarini fe’l asosiga qo’shish orqali. (Q.Sapayev. “Hozirgi o’zbek tili”. Toshkent-2009). Ko’makchi fe’lli so’z qo’shilmasi Ravishdoshning –a, -y, -(i)b shakllariga qo’shilib, o’z mustaqil ma’nolarini yo’qotgan, asosdan anglashilgan harakatning bosqichlari (boshlanishi, davom etishi, tugallanishi) va tarzi (tezligi, imkoniyati) ni bildiruvchi boshlamoq, olmoq, yubormoq, turmoq, chiqmoq singari fe’llar ko’makchi fe’llar hisoblanadi. Ko;makchi fe’lni qabul qiluvchi ravishdosh yetakchi fe’l hisoblanadi. Ko’makchi fe’l faqat yetakchi fe’l bilan birgalikda qo’llanadi. Ana shu xususiyati bilan mustaqil qullanuvchi olmoq (xatni olmoq), tugatmoq(o’qishni tugatmoq), turmoq(o’rnidan turmoq), tashlamoq(qog’oz tashlamoq) fe’llaridan farq qiladi . Ravishdoshning –a, -y shakliga qo’shiluvchi boshlamoq ko’makchi fe’li harakatning boshlanishi, olmoq ko’makchi fe’li esa harakatni bajarishga imkoniyat mavjudligi ma’nosini ifodalaydi. Yotmoq, yurmoq, turmoq ko’makchi fe’llari ravishdoshning –(i)b shakliga qo’shilib, harakatning davomiyligini bildiradi. Yubormoq, tashlamoq, qo’ymoq ko’makchi fe’llari harakatning tez va oson bajarilishini ifodalaydi. Chiqmoq ko’makchi fe’li harakatning to’la yakunlanganini bildiradi. Nisbat va bo’lishsizlik shakllari yetakchi fe’l tarkibida ham, ko’makchi fe’l tarkibida ham kelishi mumkin. Zamon, shaxs –son qo’shimchalari faqat ko’makchi fe’llarga qo’shiladi .(N.Maxmudov, A.Nurmonov, A.Sobirov, D.Nabiyeva.6-sinf ona tili darsligi. Toshkent-2017). Xulosa Demak, fe’l so’z turkumi eng katta mavzulardan biri bo’lib, gap hosil qilishda va gapdagi asosiy hukmni berishda muhim ahamiyat kasb etadi. Fe’lning grammatik ko’rsatkichlari bir nechta bo’lib, ularsiz lingvistika fanini tasavvur qilib bo’lmaydi. E’tiboringiz uchun rahmat!

Fe’l so‘z turkumi. Fe’lning vazifa shakllari va ko‘makchi fe’lli so‘z qo‘shilmasi

Купить