Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 689.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Дипломные работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

“Fe’l so‘z turkumi” modulini o‘qitishda interfaol metodlardan foydalanish

Купить
“ “Fe’l so‘z turkumi” modulini o‘qitishda interfaol metodlardan foydalanish ” REJA : Kirish I.BOB: Ta’limda harakatni bildiruvchi so‘zlarni leksik grammatik ma’nosini o‘rgatishning nazariy asoslari. I.1. Fe’l so‘z turkumini o‘rgatishda izchillik; I.2 Nutqda fe’ldan ongli foydalanish malakasini rivojlantirish; II.BOB: Ona tili darslarida harakatni bildirgan so‘zlarni interfaol usullarda o‘tishning metodik asoslari. II.1. Interfaol usullar haqida ma’lumot; II.2. Fe’lni o‘rgatishda interfaol metodlarni qo‘llash; II.3. Ona tili darslarida fe’l zamonlarini interfaol usullarda o‘tish; Xulosa. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati. 1 KIRISH “Barcha ezgu ishlarimizning markazida farzandlarimizni ham jismoniy, ham ma’naviy jihatdan sog‘lom qilib o‘stirish, ularning baxt-u saodatli farovon kelajagini ko‘rish, dunyoda hech kimdan kam bo‘lmaydigan avlodni tarbiyalash orzusi turadi” birinchi prezidentimiz I.A. Karimov tomonidan aytilgan yuqoridagi fikrlar har bir xalqning, millatning ertangi kuni o‘sib kelayotgan yosh avlodning bugun qanday ta’lim tarbiya olayotgan farzandlarimizga, ularning har tomonlama yetuk va barkamol insonlar bo‘lib yetishishlariga bog‘liq. Bunday mas’ulyatli vazifani bajarish hozirgi zamon o‘qituvchisidan o‘z kasbiy mahoratlarini oshirib borish, ilg‘or pedagogik texnologiyalar mohiyatini anglash va ulardan o‘z darslarida unumli foydalanishni taqozo etadi. Ona tili ta’limi o‘quvchilarda tafakkur qilish faoliyatlarini kengaytirish, erkin fikrlay olish, o‘zgalar fikrini anglash, o‘z fikrlarini og‘zaki va yozma ravishda ravon bayon qila olish, jamiyat a’zolari bilan erkin muloqatda bo‘la olish ko‘nikma va malakalarini rivojlantirishga xizmat qiladi. Ona tili darslari ijtimoiy-foydali bo‘lishi uchun o‘quvchilarda o‘z fikrini grammatik to‘g‘ri, uslubiy aniq, izchil ifodalash va boshqalar fikrini tinglay olish ko‘nikmasini shakllantirishga qaratilishi lozim . Birinchi prezidentimiz I.A.Karimov aytganidek, bizning vazifamiz ham yosh avlod tarbiyasi ekan. “Dunyoda nufuzli kasblar ko‘p ammo ular orasida o‘qituvchilik kasbi alohida yuksak mavqega ega”. [1.146-bet] Yana shu o‘rinda birinchi prezidentimiz I.A.Karimov ta’kidlab o‘tganidek, “Bu murakkab dunyoning azaliy va abadiy muammolari, shu 2 bilan birga har bir davrning dolzarb masalalariga har tomonlama asosli ilmiy javoblar topilgan taqdirdagina ma’naviyat olami, yangi ma’no-mazmun bilan boyib boradi. Boshqacha aytganda, har bir ilmiy yangilik, yaratilgan kashfiyot –bu yangicha o‘ziga xos ta’sir o‘tkazadi. Ta’lim tarbiya tizimini tubdan isloh qilish, barkamol avlodni shakllantirish ertangi taqdirimizni belgilab beruvchi dolzarb masalalardan biriga aylandi. Birinchi prezidentimiz Oliy Majlisning XIV sessiyasida “yangi darsliklarni zamonaviy pedagogik va axborot texnologiyalarini o‘z vaqtida ishlab chiqish va joriy etishni ta’minlashni nazorat ostiga olish zarur”ligini alohida ta’kidlagan edilar .[2.3-bet] Ona tili darslarida nutq o‘stirish ko‘rsatmasi grammatik materialni o‘rgatishda o‘quvchilarning tilimizdagi har bir so‘z turkumi yoki so‘z qismining rolini bilib olishlariga erishtiradigan metodik usullarni qo‘llashni talab etadi, ya’ni grammatik nazariya grammatik to‘g‘ri va aniq nutq malakalarini shakllantirish anglab, tushunib yozish malakalarini o‘stirishga, amalda tadbiq etish uchun o‘rgatiladi. Darsda o‘quvchilar nutqini o‘stirish darsning mazmunida va qo‘llanilgan vazifalar turlarida o‘z aksini topadi. “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” va “Ta’lim to‘g‘risida’’gi qonunda ta’lim jarayonini mazmunan isloh qilish maqsadida ta’lim mazmunini yangi shakl va ko‘rinishlarini joriy qilish, o‘quvchi faoliyatini rivojlantirishga, bolaning shaxsiy fikrini kamol toptirishga xizmat qiladigan, ijodkorlikka yo‘naltiruvchi natijali ta’limni tashkil etishga qaratilgan faoliyatni amalga oshirishga erishish muhim vazifa ekanligi uqtirilgan. Mamlakatimizda ma’nan yetuk, ruhan sog‘lom, uyg‘un kamol topgan avlodni tarbiyalash uchun zarur imkoniyatlar bazasini yaratishga erishildi. “Maktab ta’limini rivojlantirish davlat dasturi’’ ning qabul qilinishi, “Dars muqaddas’’, “o‘rgan -o‘rgat’’ tadbirlarining tashkil etilishi va ularning ijrosi buning yorqin 3 dalilidir. Ta’limning barcha bosqichlarida yangi pedagogik texnologiyalarni joriy etish, undan samarali va oqilona foydalanish va yuqori samaradorlikka erishishga alohida ahamiyat berish lozim. Interfaol metodlarni qo‘llash o‘quvchilarda har tomonlama ilmiy –nazariy bilimlarni mustaqil egallash, bilim va ko‘nikma, malakalarni shakllantirish va shu asosida o‘quvchilarning ilmiy dunyoqarashini tarkib toptirish hamda kompetensiyaviy yondashuvni singdirish, o‘qituvchi-o‘quvchi hamkorligini yo‘lga qo‘yish va nihoyat kafolatlangan yakuniy natijaga erishishni ta’minlaydi. Ta’lim-tarbiya bo‘yicha tizmini yanada yaxshilash, takomillashtirishga qulay shart-sharoitlar yaratildi. Uzluksiz ta’lim tizimining mazmuni va tuzilmasini isloh qilish, uzluksiz ta’lim tizimini faollik qilishda quyidagi fikrlar kiritilgan. Ta’limning insonparvarlashtirish o‘quvchilarda yuqori madaniyatni yuksaltiradi, ma’naviy dunyosi fikr va tabiatning bir butunligini shakllantirish. [3.21-bet] “ Ta’lim to‘g‘risida” gi qonunning 3-moddasida ko‘rsatilgan ta’limiy sohadagi davlat siyosatining asosiy prinsip Ta’lim tarbiyaning insonparvarlashtirish demokratik xarakterga ega ekanligi ko‘rsatib o‘tilgan.[ 4.3-bet] Bitiruv ishining umumiy tavsifi Mavzuning dolzarbligi. O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi qonunda ta’kidlanganidek o‘quvchilarni mustaqil fikrlashga o‘rgatuvchi, ijodiy tafakkurini rivojlantiruvchi usullarni qo‘llab ularga fan asoslaridan chuqur bilim berish hozirgi zamon ta’limining asosiy vazifalaridan biri hisoblanadi. O‘quvchi shaxsiga qaratilgan ta’limda o‘quvchining faolligini oshirish, mustaqilligini, erkinligini ta’min etish, qiziqishlari asosida ish yuritish, ichki imkoniyatlarini ishga solish, o‘z qiziqishlari orqali qo‘shimcha ta’lim olishga yo‘llash asosiy rol o‘ynaydi. 4 Shu jihatdan tanlangan mavzu hozirgi kunda ta’limning eng dolzarb mavzularidan sanaladi. Tadqiqot ishining oldiga qo‘ygan maqsad va vazifalari. Ona tili darslarida ilg‘or pedagogik texnologiyalardan foydalanish, interfaol usullarni qo‘llash yo‘llarini o‘rganish. Bundan tashqari o‘quvchilarni ijodiy fikrlashga o‘rgatish, til materiallarini oson o‘zlashtirishlari, grammatik tahlilni sodda, aniq yo‘llar bilan amalga oshirish ko‘zda tutilgan. Biz ushbu mavzuni olgan bilim va tajribamizga tayangan holda yoritishga harakat qildik. Tadqiqot ishining predmeti va obekti. Bitiruv ishining ob’ekti ona tili darslarida harakatni bildirgan so‘zlarni interfaol usullardan foydalanib tashkil etish. Ish jarayonida mashqlarni tahlil qilishni o‘rganishda o‘yinlardan foydalanish haqidagi materiallarga murojat etiladi. Tadqiqotda quyidagi vazifalarni hal qilish belgilab olindi: - Ona tili darslarida harakatni bildirgan so‘zlarni o‘tishda interfaol usullarni qo‘llash yo‘llarini ishlab chiqish; - Ona tili darslarida ta’limiy o‘yinlardan foydalanish yo‘llarini ko‘rsatib berish; -Ona tili darslarida ilg‘or pedagogik texnologiyalarni qo‘llashning metodik asoslarini ochish; -Ona tili darslarida harakatni bildirgan so‘zlarni o‘tishda modulli texnologiyalardan foydalanish yo‘llarini ko‘rsatib berish. Tadqiqot metodlari: analiz va sintez, taqqoslash va umumlashtirish, pedagogik kuzatish va mavzuga oid mavjud adabiyotlar tahlil qilish. 5 Tadqiqotning metadologik asosi: O‘zbekiston Respublikasining ,,Ta’lim to‘g‘risida’’gi qonuni va ,,Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi”, birinchi Prezidentimizning asarlari, Yurtboshimizning ta’lim-tarbiyaga doir fikrlari, yangi pedagogik texnologiyaga oid ilmiy metodik adabiyotlar, hamda ilmiy nashrlar, ilmiy maqolalar, darslik va qo‘llanmalardan va internet saytlaridan foydalanib ish ko‘rildi. Ishning ilmiy yangiligi. -Ona tili darslarida nutqda fe’ldan ongli foydalanish malakasining metodik asoslari ochib berildi; -Ona tili darslarida harakatni bildirgan so‘zlarni o‘tishda darsni noananaviy tarzda tashkil qilish yo‘llari yoritib berildi; - Ona tili darslarida interfaol metodlarni qo‘llash yo‘llari ishlab chiqildi. Ishning nazariy va amaliy ahamiyati. Ushbu bitiruv malakaviy ishidan pedagogika va psixologiya bo‘limlarining talabalari, shuningdek, ona tili fani o‘qituvchilari, shu yo‘nalishda ta’lim olayotgan talabalar foydalanishi mumkin. Ishning tuzilishi. Bitiruv ishi kirish, ikki bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. Ishning mundarijasi. Ishning kirish qismida mavzuning dolzarbligi, uning oldiga qo‘ygan maqsad va vazifalari, ishning amaliy ahamiyati hamda shakliy tuzilishi haqida fikr yuritilgan. I.BOB. Ona tili darslarida harakatni bildiruvchi so‘zlarni o‘rgatishning nazariy asosalari I.1. Ona tili darslarida fe’l so‘z turkumini o‘rgatishda izchillik 6 Ona tili darslarida fe’l so‘z turkumi ustida ishlashda izchillik, bo‘limlar orasidagi bog‘lanish, dastur materialining hajmi, uni har sinfda o‘rganish usullari va vositalari shu so‘z turkumini o‘rganish vazifasi, uning lingvistik xususiyatlari va o‘quvchilarning bilish imkoniyatlariga qarab belgilanadi. Fe’llar shaxs bajaradigan ish harakatni ifoda etish orqali nutqni uyushtiruvchi vosita hisoblanadi. Mazkur so‘z turkumini o‘quvchilarga quyidagi bosqichlarda o‘rgatiladi. 1-bosqich: 5-sinf birinchi yarmida harakatni bildirgan so‘zlar. Bunda o‘qituvchi ko‘proq o‘quvchilarga fe’llar haqidagi ma’lumotlarni ko‘rgazmalilik asosida tushuntirishi yaxshi samara beradi: -qush sayrayapti, bola kitob o‘qiyapti, qizcha rasm chizyapti kabi harakatlarni -ko‘rgazmalar orqali ko‘rsatish; -bu rasmlarda qanday harakatlar amalga oshirilayotganligini aniqlash; -rasm asosida tuzilgan gapimizda harakatni qaysi so‘z ifodalab kelyotganligini so‘rash. Fe’lning ma’nosini aniqlashda, bundan tashqari sahnalashtirish, predmetlarni harakatga keltirish, o‘quvchilarni turli harakatlarni bajarishga yo‘naltirish kabi usullardan foydalanish. 2- bosqich: 6-sinf ikkinchi yarmida narsa va shaxsning harakatini bildirgan so‘zlar. Bu bosqichda o‘quvchilar: -narsa va shaxsning harakatini to‘liq farqlay olishlari; -harakat va holatga qarab fe’llarni aniqlash; -buyum va bajaradigan harakatlarga munosib so‘z birikmalari yoki gaplarni mustaqil o‘zi tuzishlari; -harakat bajargan so‘zlarni savollar orqali to‘liq aniqlay olish. 3-bosqich 7 va undan yuqori sinflarda o‘quvchilar fe’lni so‘z turkumi sifatida o‘rganadilar. Ular fe’llar haqida quyidagi tushunchalarga to‘liq ega bo‘lishlari lozim. Fe’lni qanday so‘roqlarga javob bo‘lishi; fe’l zamonlari va 7 zamon hosil qiluvchi qo‘shimchalar; fe’l zamonlari va zamon hosil qiluvchi qo‘shimchalari; fe’l yasovchi qo‘shimchalar; fe’ldagi shaxs-son qo‘shimchalari; fe’l so‘z turkumining gapda qanday bo‘lak vazifasida kelishi. Ushbu jarayonda zamon hosil qiluvchi qo‘shimchalarni qo‘shish orqali fe’lning savollari ham va uning gapdagi vazifasi ham shunga qarab o‘zgarib boradi. Masalan, “O‘ynadim”-nima qildim?, “O‘ynading”, “O‘ynamoqchiman”-nima qilmoqchiman? Bu tushunchalarni o‘quvchilarga singdirishda “Charxpalak”, “Qo‘shningni top”, “Zinama-zina”, “BBB”, “Bumerang” kabi interfaol metodlardan foydalangan holda tashkil etish ko‘zlangan natijani beradi. Shaxs va narsalarning harakatini bildirgan so‘zlar Shaxs va narsalarning harakatini bajargan harakatni bildirgan so‘z nima qildi?, nima qilyapti ?, nima qiladi? so‘roqlariga javob bo‘ladi. Nima qildi?- o‘qiydi, nima qilyapti?- o’qiyapti, nima qiladi? o‘qiydi. Agar so‘z birdan ortiq shaxslar bajargan harakatni bildirsa, nima qildilar?, nima qilyaptilar?, nima qiladilar? So‘roqlariga javob bo‘ladi. Nima qildilar?- yozdilar, nima qilyaptilar ?-yozyaptilar, nima qiladilar?- yozadilar. Fe‘llarning morfologik xususiyatlari Fe’llar yasalish va yasalishga asos bo‘lish xususiyatiga ega. Masalan: gulla, shovulla so‘zlarini oladigan bo‘lsak, birinchi so‘zimiz otdan –la fe’l yasovchi qo‘shimcha hisobiga yangi so‘z yasalgan. Ikkinchisida “shov” taqlid so‘zidan –illa fe‘l yasovchi qo‘shimchasi qo‘shilib yangi morfologik ma’no bildiruvchi so‘z yasalgan. “Qisqar” sifat so‘z turkumiga oid so‘zda esa fe’l so‘z turkumi yasalish uchun asos bo‘lgan: qisqa+r=qisqar. 8 Fe’l so‘z turkumida –la unumli fe’l yasovchi qo‘shimchasi doim ham so‘z yasayvermaydi. Masalan, “chayqala” so‘zidagi –la qo‘shimchasi fe’lning lug‘aviy shakl yasovchi qo‘shimchasi hisoblanadi. Buni o‘quvchilarga tushuntirishda so‘zning asosiga e’tibor berish lozim. Ya’ni, -la qo‘shimchadan keyin qoladigan so‘z fe’l so‘z turkumining savoliga javob bo‘ladigan bo‘lsa, shakl yasovchi qo‘shimcha hisoblanadi. Chayqa, nima qil?, chayqala, nima qil? – ma’no o‘zgarmagan. Ona tili darslarida o‘quvchilariga mana shu mavzuni “zinama-zina” o‘yini orqali mavzuni mustahkamlaydigan bo‘lsak, mashg‘ulot ancha qiziqarli va tushunarliroq bo‘ladi. Bo‘lishli va bo‘lishsiz fe’llar Ish, harakat va holatning bajarilish yoki bajarilmasligiga ko‘ra bo‘lishli va bo‘lishsiz fe‘llarga bo‘linadi. Harakat bajarilgan, bajarilayotgan yoki bajarilmoqchi bo‘lsa, bo‘lishli fe’l deyiladi. Harakat bajarilmasa, bajarilmayotgan yoki bajarilmoqchi bo‘lmasa bo‘lishsiz fe’l deyiladi. Bu mavzuni o‘quvchilar fe‘l, uning asosi va uning nima ekani haqida to‘liqroq ma‘lumotga ega bo‘lganida o‘rgatish maqsadga muvofiq bo‘ladi. Tilni o‘zlashtirish turli elementlarni o‘z ichiga oladi. Bo‘lishli va bo‘lishsiz fa’llarning rolini tushunish harakatni bildiruvchi so‘zlarni tushunishda hal qiluvchi ahamiyatga ega. Hozirgi va o‘tgan zamondagi gaplar tuzishda, harakatni bildirishda va lug‘at boyligini oshirishda ko‘p qirrali vosita bo‘lib xizmat qiladi. Topshiriq. Quyidagi kichik matnda harakatning bajarilish yoki bajarilmasligiga ko‘ra qaysi guruhiga kiruvchi fe‘llarni ko‘rayapsiz. Bugun hamma maktabga keldi. Biroq Anvar kelmadi. Anvarning sinfdoshlari darsdan keyin uning uyiga borishdi. Onasi Anvarning kasalligini 9 aytdi. O‘rtoqlari Anvarni kirib ko‘rishdi. Darsda o‘tilgan mavzular to‘g‘risida suhbatlashdilar. Keldi-kelmadi, bordi-bormadi, aytdi-aytdi, ko‘rishdi-ko‘rishmadi, suhbatlashdi- suhbatlashmadi, gapirdi-gapirmadi fe’llarini o‘qing, ular bir- biridan nimasi bilan farq qilayotganini ayting. Harakatning bajarilishidagi farqni hisobga olgan holda ularni ikki ustunga namunadagidek alohida –alohida yozing. Namuna: Harakat bajarildi: Harakat bajarilmadi: keldi kelmadi Keldi, bordi,aytdi kabi fe’llar harakatning bajarilganini bildiradi. Bunday fe’llar bo‘lishli fe’llar deyiladi. Kelmadi,bormadi,aytmadi k abi fe’llar esa harakatning bajarilmaganini bildiradi. Bunday fe’llar bo‘lishsiz fe’llar deyiladi. Bo‘lishli fe’lga – ma qo‘shimchasini qo‘shish bilan bo‘lishsiz fe’l hosil bo‘ladi. Fe’l zamonlari Fe’lda uchta zamon bor.1) o‘tgan zamon; 2) hozirgi zamon; 3) kelasi zamon. Fe’l zamonlari nutq so ‘zlab turgan vaqt (paytga) nisbatan belgilanadi. -di,-gan,-yap,-moqchi - zamon bildiruvchi qo‘shimchalardir. Hozirgi zamon qo‘shimchalari davom etayotgan ish harakatni, o‘tgan zamon qo‘shimchalari esa tugallanganlarni bildiradi. Masalan, “Qiz kuylayapti” va “Qo‘shiq aytildi”. Ushbu farqlarni tan olish o‘quvchilarga jumlalardagi mo‘ljallangan ma’noni tushunishga yordam beradi. Fe’lning Hozirgi zamon (“Men yozayapman”), o‘tgan zamon (“U o‘qiyotgan edi”), kelasi zamon (“Ular yeydilar”) kabi fe’l zamonlarini yasashda asosiy rol 10 o‘ynaydi. Ishtirokchilarni o‘zlashtirish o‘quvchilarga grammatik jihatdan to‘g‘ri gaplar tuzish va turli vaqt oralig‘ida harakatlarni samarali ifodalash imkonini beradi. O‘tgan zamon fe’li O‘tgan zamon fe’li nutq so‘zlanib turgan paytdan oldin bajarilgan (yoki bajarilmagan) harakatni bildiradi. -di, -gan –o‘tgan zamon qo shimchalaridir. Quyidagi 5-sinf ona tili darsligidagi fe’lga oid mashqlarni ko‘ramiz: 265-mashq. Fe’llarni topib, ularni izohlang. Bir odam maslahat so‘rab donishmandning huzuriga boribdi. - Ey ulug‘ zot, - debdi u. – Mening farzandlarim ko‘p. Nima qilsam, ulardan mehr-oqibat, e’tibor ko ‘raman? Donishmand o‘ylab turib javob beribdi: - Mehr ko‘ray desang, farzandlaring qalbiga mehrigiyo urug‘ini soch. 266-mashq. Nuqtalar o‘rniga gapning mazmunidan kelib chiqib, kerakli fe’llarni qo‘ying. Maktab o‘quvchisi qanday bo‘lishi lozimligini … U bilimga chanqoq, odobli, tarbiyali … O‘zidan kattalarni ko‘rganda birinchi bo‘lib salom … 268-mashq. Ko‘chiring. Fe’llarni topib, ularning zamonini aniqlang. Temur bobomiz bir so‘zli, qattiqqo‘l podshoh bo‘lgan. Butun umri davomida “Kuch adolatdadir” degan shiorni ilgari surdi. Ulkan qasrlar, bog‘lar barpo qildi. Odamlarga faqat yaxshilik qilishni o‘yladi. Bugun Amir Temurning an’analari davom etmoqda. Yurtimizda biri- biridan go‘zal binolar qurilmoqda, odamlarimizda mehr-oqibat kuchayib 11 bormoqda. Bir so‘z bilan aytganimizda, O‘zbekiston Amir Temur orzu qilgan yurtga aylanib bormoqda. 271-mashq. Eng yaxshi ko‘rgan adabiy qahramoningizga maktub yozing. Maktubda foydalanilgan fe’llarning zamonini ayting. 272-mashq. O‘tgan zamon fe’llarini hosil qiluvchi qo‘shimchalarni topib, ularga izoh bering. Bolg‘achalarning tiqillashi bir soatcha davom etdi. Gulliver boshini burib, yoniga qaray degan edi, chilvir va qoziqlar imkon bermadi. U boshining yonida hozirgina yasalgan taxta minbarchanigina ko‘rdi. Bir necha odamcha shu minbarga zinapoya yasabdi. 273-mashq. Ko‘chiring. O‘tgan zamon fe’llariga izoh bering. Ota-onasi Ibn Sinoni maktabga berishdi. Lekin u maktabda o‘qitiladigan kitoblarni allaqachon o‘qib, ularni uqib olgan edi, shuning uchun ota-onasi madrasada o‘qisin deb, Buxoroga ko‘chib kelishibdi… Ibn Sino bora-bora zo‘r tabib bo‘lib ketibdi. 275-mashq. Yashnamoq, ko‘karmoq, gullamoq fe’llaridan Hozirgi zamon shakllarini hosil qiling va ular ishtirokida gaplar tuzib, daftaringizga yozing. 277-mahq. Tag‘in nimalar desam ekan? Ha, “Buvim kasal bo‘lib qoldilar. Sizni ko‘p o‘ylab, tashvish… !” deyman. Buni ham yozdim. Endi-chi? Ha, “Ona tilidan bahomni “besh”ga … , yozuvim … .mana ko‘ring”, - deyman. Xursand bo‘ladi. Yozdim. Hammasi bo‘lib yarim betcha bo‘ldi. U yog‘ini nima bilan to‘ldiraman? Varaq-varaq xat yozganlar gapni qayoqdan toparkin- a? 278. Onangizga uy ishlarida qanday yordam berganingiz haqida hikoya tuzing. Unda Hozirgi zamon fe’llaridan foydalaning. 279-mashq. O‘qing. Kelasi zamon fe’llarini topib, izohlang. 1.Ishlagan tishlar, ishlamagan kishnar. 2.Biz yurtimizni bog‘-u bo‘stonga aylantirmoqchimiz. 3.Hali shunday kunlar kelajak. O‘zbek 12 xalqining ichidan yana Beruniy, Farg‘oniy, Xorazmiy, Navoiy singari allomalar yetishib chiqajak. 4 Kelajakda ilm-fan sirlarini o‘rganib katta olim bo‘lmoqchiman. 280-mashq. Matnni o‘qing. Fe’llarga kelasi zamon qo‘shimchalaridan mosini qo‘yib, ko‘chiring. -Bir kosa ayroningiz bormi, opa? Men ket(-moqchi, -ar, -ajak, -adi) man hozir. -Eshikdan kirmasdan qayoqqa qoch(-adi, -ar, - ajak, -moqchi) san, bolam? -Hozir Toshkentdan televezorchilar, shoirlar, muxbirlar kelish (-ar, - ajak, -adi, -moqchi). Bizni suratga olish (-ajak, -moqchi, -adi, ar) ! – dedi Lochin bolalarcha g‘urur bilan. O‘tgan zamon qo‘shimchasining tagiga to‘lqinli chiziq chizing. Ularning aytilishi va yozilishini qiyoslang. 388-mashq . Berilgan qo‘shimchalar bilan o‘tgan zamon fe’llarini hosil qiling va yozilishini qiyoslang. -gan -kan -qan Yozgan fe’llaringizning aytilishi va yozilishini izohlang. 389-mashq. Nuqtalar o‘rniga qavs ichida qo‘shilgan qo‘shimchalardan mosini qo‘yib o‘qing. Shu fe’llarni ko‘chirib, aytilishi va yozilishini tushuntiring. O‘tgan zamon qo‘shimchalarining tagiga chizing. Suvi qurigan ariqlarning bo‘yiga 22-maktab o‘quvchilari 200 tacha chinor ekib ketish … (-di,-ti). Chinorlar ham gaplashar ekan: 13 -Hammalaringiz eson-omon joylashib oldilaringizmi? –dedi novcha nihol. - Bolalar ekishayotganda mening bitta shohimni sindirib qo‘yish …(- ti,-di) , deb zorlan … (-di.-ti), singan niholcha. Ertasiga quyosh nurini soch…(-di.-ti) Bir necha kundan so‘ng niholchalar; -Suv! Suv! Suv- deb baqirish …(-di,-ti). Ularning ovozini hech kim eshitmadi. Nihollar tik turgancha qotib qoldilar. Maktab o‘quvchilarining qilgan ishlariga o‘z munosabatingizni bildiring. 390-mashq. O‘qing va ko‘chiring. Bahor keldi. Giloslar g‘arq pishdi. Ali gilos daraxtiga chiqdi. Shox uchlaridagi giloslar unga kattaroq , shirinroq tuyuldi. Ali sekin-sekin daraxtning uchiga chiqdi. Daraxtning shoxi qarsillab sindi. Ali yerga yiqilib tushdi.(“Gulxan”dan) O‘tgan zamon fe’llarini aniqlab zamon qo‘shinchalarining tagiga chizing. Ajratilgan so‘zlarni yozishda qanday xatoga yo‘l qo‘yishingiz mumkin. Hozirgi zamon fe’li 391-mashq. O‘qing fe’llarni toping. Qaysi gaplardagi harakat siz so‘zlab turgan vaqtda bajarilyapti? Derazamning oldida bir tup o‘rik o‘sgan. U erta bahorda oppoq bo‘lib gullaydi. Shu o‘rik gullaganda jonimni hovuchlab turaman. Mana yomg‘ir aralash qor yog‘yapti. O‘rik bechora oppoq, nozik gullarini qayoqqa yashirishni bilmayapti. Buni ko‘rib mening yuragim ezilmoqda…(Muxtor Xudoyqulovdan) Hozirgi zamon fe’li nutq so’zlab turgan bir paytda bajarilayotgan (yoki bajarilmayotgan) harakatni bildiradi. -yap, -moqda hozirgi zamon qo‘shimchalaridir 14 392-mashq. O‘qing. Fe’llarni topib, zamonini ayting. Ikki daryo - Sirdaryo va Amudaryo oralig‘idagi o‘lka insonlarning yashashi uchun qulay makon bo‘lgan. Amudaryo qirg‘oqlarida katta-kichik qo‘rg‘onlarning qoldiqlari topilyapti. Arxeologlar qadimgi madaniyatimiz haqida ma’lumot beruvchi ashyolarni izlamoqda. (M.Xayrullayevdan) Hozirgi zamon fe’llari qatnashgan gaplarni ko‘chiring. Zamon qo‘shimchalarini belgilang. 394-mashq. O’qing .Ko‘chiring. Bahor. Quyosh charaqlab nurini sochmoqda Uning nuri shunday yoqimliki, undan dov –daraxtlar yayramoqda. Daraxt qizg‘ish tusga kiryapti .Maysalar nish uryapti. Hamma yoqqa o‘t-o‘lanlarning yoqimli hidi taralmoqda. Osmonda yakka –yakka oppoq bulutlar quvlashmachoq o‘ynashmoqda. (M.Tursunovdan) Fe’llarni topib, hozirgi zamon qo‘shimchalarining tagiga chizing. Kelasi zamon fe’li 398-mashq. O‘qing. Nima qilmoqchi? so‘rog‘iga javob bo‘lgan fe’llarni toping. Biz yaqinda “Tengdoshlarimning hayotidan” nomli kecha o‘tkazmoqchimiz. Kechaning birinchi qismida Nodira tengdoshlarimizning darsdan tashqari vaqtlaridagi mashg‘ulotlari haqida so‘zlashmoqchi. Sarvar o‘zi yozgan she’rini o‘qib bermoqchi. Shu fe’llardan anglashilgan harakat qachon bajariladi? Kelasi zamon fe’li nutq so‘zlab turgan paytdan keyin bajariladigan (yoki bajarilmaydigan) harakatni bildiradi. - moqchi? Kelasi zamon qo‘shimchalaridir. Fe’llarning shaxs-son qo‘shimchalari bilan qo‘llanishi 15 404-mashq. Gaplarni o‘qing. Harakatni bildirgan so ‘zlarni toping. Ularni ega bilan birga ko‘chiring. 1. Men qushlarga don berdim. Sen kelgusida qaysi kasbni tanlaysan? U kattalar mehnatini qadrlaydi. 2. Biz ozod va obod Vatanda yashayapmiz. Siz qaysi kitoblarni o‘qigansiz? Ular qishloq tongini kuzatdilar. Fe’llardagi oxirgi qo‘shimchalar nimani bildiryapti? Jadvalni kuzating. Shaxs-son qo‘shimchalarini bilib oling. Shaxslar Sonlar Birlik qo‘shimchalari Ko‘plik qo ‘shimchalari I II III o‘qidi m, ishlayap man, o‘qimoqchi man, o‘qidi ng, ishlayap san, o‘qimoqchi san ,o‘qidi ishlayap ti ,o‘qimoqchi o‘qidi k, ishlayap miz, o‘qimoqchi man, o‘qidi ngiz , o‘qimoqchi siz, o‘qidi lar, ishlayap tilar, o‘qimoqchilar Fe’llardagi – m, -man,-ng, -san,-di,(-ti),-k,-miz,-ngiz,-siz,,-di (lar) shaxs-son qo‘shimchalaridir.Shaxs-son qo‘shimchalari harakatning uch shaxsdan biri tomonidan birlik va ko‘plikda bajarilgan yoki bajarilmaganini bildiradi. Shaxs-son qo‘shimchalari tuslovchi qo‘shimchalardir.Fe’llarning tuslovchi qo‘shimchalar bilan qo‘llanishi tuslanish deyiladi 410-mashq. She’rni ifodali o‘qing.Uning nima haqida ekanini ayting. Tog‘laringda kezganman, Bog‘laringda kezganman. Ona diyor,mehringni 16 Har qadamda sezganman. Sevdik seni umrbod, Sen borsanki ko ‘ngil shod Ne buyursang biz tayyor, Biz baxtiyor yosh avlod! (Shukur Sa’dulla) Ajratilgan so‘zlarga so‘roq berib, turkumini aniqlang.Ularga mos kishilik olmoshlari topib,birga yozing. Zamon, shaxs-son qo ‘shimchalarini tegishlicha belgilang. Fe’llardagi shaxs-son qo‘shimchalari gapda so‘zlarni bir-biriga bog‘laydi. 416-mashq. O‘qing. She’r nimaning tilidan aytilgan? Bahor so‘zi Tog‘lar bag‘ri-adirlarda Lolaman, lovullayman. Ko‘piraman, guvillayman , Sho‘x soyday shovullayman. Uyg‘onaman , ko‘z ochaman , Go‘zal sirli tong bo‘lib, Tovlanaman kamalakday, Turfa-turfa rang bo‘lib. (Rauf Tolib) Ajratilgan fe’llarni II shaxs birlikda tuslab, she’rni qayta o‘qing va yozing. She’r endi kimning tilidan aytildi? Unga qanday sarlavha qo‘yish kerak? 421-mashq. O‘qing. Fe’llarni aniqlab, ularning bo‘lishli-bo‘lishsizligini, zamoni shaxs-sonini ayting. 1.Ayni yoz - saraton chog‘, Suluvlangan dala ,bog‘. 2 .Yiltillagan husayni boq, Donasidan go‘yo bol tomar. (Obid Rasul) 17 Ajratib ko‘rsatilgan fe’llarni ko‘chiring. Ularning asos va fe’l yasovchi qo‘shimchalarini tegishlicha belgilang. -la,-lan,-sira,-illa,[-ulla],-lash fe’l yasovchi qo ‘shimchalardir. 427-mashq. Chizmalarni kuzating. Bir xil fe’l yasovchi qo‘shimchali so‘zlar guruhini tuzib yozing. -la -illa -sira Fe’lning asos va qo‘shimchalarini belgilang. Qaysi fe’lning yozilishida xato qilishingiz mumkin? 1.2 Nutqda fe’ldan ongli foydalanish malakasini rivojlantirish Ona tili fanida fe’lni o‘rganishda maqsadga qaratilgan ishlar harakatni bildirgan so‘zlar mavzusini o‘rganishdan boshlanadi. Fe’lning leksik ma’nosi bilan grammatik ma’nosi harakatni bildirgan so‘zlarda quyidagi jadval asosida misollar bilan tushuntirib beriladi. 18 yugurmoq arralamoq sakramoqLeksik ma’noAtash ma’nosi tup ma’nosi asosiy ma’nosi Har bir so‘z o‘zining leksik va grammatik ma’nosiga ega 19Grammatik ma’no O‘qigan Zamon shakli Shaxs –son qo‘shimchasi O‘qidi m , o‘qidi ng Mayl shakli Keltir sa, de saOna tili darslarida harakatni bildirgan so‘zlar quyidagi grammatik shaklda uchraydi Fe’l yasovchi qo‘shimcha Suv sa , gul la Bo‘lishli va bo‘lishsiz Keldi-kel ma di Bunday mashqlar o‘quvchilarda predmet harakatini keng ma’noda tushinish ko‘nikmasini shakllana borishiga yordam beradi. Bundan tashqari o‘quvchilarda so‘zlarga so‘roq berib, ularni bir-biridan farqlash ko‘nikmasini shakllanishini talab etadi. Buning uchun o‘qituvchi fe’lning har xil shakllaridan foydalanib, maxsus mashqlar o‘tkazadi. Nima? so‘rog‘iga javob bo‘lgan so‘z bilan nima qildi? so‘rog‘iga javob bo‘lgan so‘zlar taqqoslanadi: nima so‘rog‘iga javob bo‘lgan so‘zlar guruhi predmetni bildirishi, nima qildi? so‘rog‘iga javob bo‘lgan so‘zlar esa predmetning harakatini bildirishi aniqlanadi. Taqqoslash ot va fe’lni ajratishga o‘rgatadi, ularni nutqda bir-biriga ta’sir etishini aniqlashga imkon beradi. Fe’lga so‘roq berishga o‘rgatish yuzaki bo‘lmasligi o‘quvchilar harakat bir kishi tomonidan bajarilsa , nima qildi?, nima qilmoqchi?, nima qilyapti? so‘roqlarini, ikki yoki undan ortiq kishi tomonidan bajarilsa, nima qildilar?, nima qilyaptilar?, nima qilmoqchilar? berishni bilishlari zarur. Bunday so‘roqlarga javob berishga o‘rgatish o‘z navbatida fe’l zamonlarini o‘rgatishga tayyorlash demakdir. Morfologik so‘roq so‘z nimani bildirishini aniqlash maqsadida beriladi. O‘quvchilar so‘zga so‘roq berishga, o‘qituvchi bergan so‘rog‘iga javob bo‘ladigan so‘zni tanlashga, so‘zni so‘roqqa mos ravishda o‘zgartirishga o‘rgatadi. O‘zbek tilida fe’llar g‘oyalar, harakatlar va niyatlarni izchil aloqaga aylantiruvchi dinamik iplar bo‘lib xizmat qiladi. Ko‘pincha e’tiborgan vjetda qolsa-da, nutqda fe’llarni ongli ravishda ishlatishni o‘zlashtirish samarali ifodalash va ta’sirli muloqot uchun juda muhimdir. Tasodifiy suhbatlar o‘tkazish, taqdimoti qilish yoki yozma ishlarni bajarishdan qat’I nazar, fe’llarni tanlash bizning xabarlarimiz qanday qabul qilinishi va tushunilishiga chuqur ta’sir qiladi. Fe’llar tilni boshqaradigan, harakatni, mavjudlik holatini 20 va sub’ektlar va ob’ektlar o‘rtasidagi munosabatlarni boshqaradigan vositadir. Oddiy “yugurish” dan tortib nozik “tafakkur”gacha har bir fe’l o‘ziga xos ma’no va hissiy tushunchaga ega. Eng aniq va jo‘shqin fe’llarni tanlab, ma’ruzachilar o‘zlarining muloqotlarini boyitib, yorqin rasmlarni chizishlari va tinglovchilarning aniq javoblarini olishlari mumkin. Fe’llarni ongli ravishda ishlatish muloqotda aniqlikni ta’minlaydi. Umumiy fe’llarga tayanish o‘rniga, malakali kommunikatorlar mo‘ljallangan harakat yoki holatni aniq aks ettiruvchi fe’llarni tanlashadi. Masalan, “yasalish” so‘zining o‘rniga “to‘qish”, “yaratish” yoki “qurilish” so‘zlari jumlaga aniqlik va o‘ziga xoslik bag‘ishlaydi va nohaqlikka o‘rin qoldirmaydi. Fe’llar nutqda ohangni belgilash va his-tuyg‘ularni yetkazishda ham hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Istalgan kayfiyatga mos keladigan fe’llarni diqqat bilan tanlab, ma’ruzachilar o‘z tinglovchilarida hamdardlik, hayajon va tantanavorlikni uyg‘otishi mumkin. Masalan, “shivirlash” fe’li yaqinlik va maxfiylikni bildirsa, “baqirmoq” esa kuch va shiddatni uyg‘otadi. Fe’llarning hissiy kuchidan foydalangan holda, ma’ruzachilar tinglovchilarni o‘ziga jalb qilishi va chuqurroq aloqalarni o‘rnatishi mumkin. Fe‘llarning ongli qo‘llanilishi tilde ijodkorlik va ifodalilikni rivojlantiradi. Sinonimlar, metaforalar va iboralarni o‘rganish orqali ma’ruzachilar nutqiga boylik va hayotiylik singdira oladi. Fe’llar bilan tajriba o‘tkazish yanada nozik va jozibador muloqot uslubini yaratishga imkon beradi. Bu ma’ruzachilarga o‘z tinglovchilarini o‘ziga jalb qilish va doimiy taassurot qoldirish imkonini beradi. Fe’lni ongli ravishda ishlatish qobiliyatini rivojlantirish amaliyot va diqqatni talab qiladi. Pedagoglar so‘z tanlashni tushunishni chuqurlashtirish uchun fe’llarning lug‘atini kengaytirish, sinonim va antonimlarni o‘rganishdan boshlashlari mumkin. 21 5-6 sinflarda fe’lni o‘rganish . Bu bosqichning asosiy vazifasi ,,Fe’l - so‘z turkumi’’ni yaxshi anglash, bo‘lishli va bo‘lishsiz fe’llarning ma’nosi va shakliga qarab farqlash, bo‘lishsizlik qo‘shimchasi -ma ning talaffuzi va imlosini o‘rgatish hisoblanadi. Fe’lning harakat bildirishi yuzasidan o‘quvchilarda aniq tasavvur hosil qilish uchun o‘qituvchi ularga shu darsdagi mehnat jarayonini tasvirlashni, ya’ni o‘quvchilarning o‘zlari bajarayotgan ish –harakatni aytishni so‘raydi, suhbat o‘tkaziladi. Suhbatda ,,O‘qituvchi nima qildi? O‘quvchilar nima qildilar? Hozir o‘qituvchi nima qilyapti? O‘quvchilar nima qilyaptilar? Endi o‘quvchilar nima qiladilar? O‘qituvchi nima qiladi?’’ kabi savollardan ham foydalaniladi. Suhbat jarayonida o‘quvchilar o‘qituvchi rahbarligida fe’llarning so‘rog‘i bilan yozib boradilar. Masalan, nima qildi?- so‘zladi, tushuntirdi; nima qildilar?-tingladilar, yozdilar; nima qilyapti?- tushuntiryapti, so‘rayapti, tinglayapti; nima qilyaptilar?-javob beryaptilar, yozyaptilar, tinglayaptilar; nima qiladi?- tekshiradi ko‘radi; nima qiladilar?-ishlayaptilar, bajaradilar, yozadilar. Suhbatdagi yoki o‘quvchilar aytgan gaplardan birini gap bo‘lagi jihatdan tahlil qilish asosida xulosa chiqariladi: nima qildi? nima qilyapti? nima qiladi? kabi so‘roqlarga javob bo‘lib predmet harakatini bildirgan so‘zlar fe’l deyiladi. Fe’l gapda kesim vazifasida keladi. Mavzu yuzasidan o‘quvchilarda ko‘nikma hosil qilish uchun so‘roq berib fe’lni aniqlash, gap mazmuniga mos fe’lni tanlab qo‘yish, aralash berilgan so‘zlardan, rasmga qarab gap tuzish kabi mashqlardan foydalaniladi. Bo‘lishli va bo‘lishsiz fe’llar mavzusi suhbat asosida tushuntiriladi. Suhbat uchun ,,Adabiyot darsida kimlar o‘qidi? Shokir ham o‘qidimi? Kim so‘zladi? Alisher so‘zladimi? Barno kutubxonaga boradimi? Abdulla-chi?, U qachon bormoqchi? Hozir kim tushuntirayapti? Hozir Tohir gapiryaptimi?” kabi savollardan ham foydalaniladi. O‘quvchilar so‘roq berib fe’llarni topadilar, ma’nosini qiyoslaydilar va o‘qituvchi rahbarligida tushuntiradilar. Xulosa chiqariladi: fe’l harakatni yuzaga 22 chiqqanini, ya’ni bajarilganligini (o‘qidi, so‘zladi), hozir bajarilayotganini (tushuntiryapti) endi bajarilishini (boradi, o‘qiydi) bildiradi. Bu fe’llar bo‘lishli fe’llar deyiladi. Ayrim fe’llar harakatni bajarilmaganligini (o‘qimadi, so‘zlamadi) hozir bajarilmayotganini (o‘qimayapti), keyin ham bajarilmasligini (bormaydi) bildiradi. Bunday fe’llar bo‘lishsiz fe’llar deyiladi. O‘quvchilar bo‘lishli va bo‘lishsiz fe’llarni so‘roqlari bilan ikki ustun shaklida yozadilar va so‘roqlarini bo‘lishsiz fe’l qanday hosil bo‘lganini aytadilar. O‘quvchilar bilimi mashqlar bilan mustahkamlanadi, bo‘lishsizlik qo‘shimchasi –ma, -mi shaklida talaffuz qilinsa ham doim aslicha –ma shaklida yozilishi tushuntiriladi. O‘quvchilarda bo‘lishli va bo‘lishsiz fe’llarni ma’nolariga qarab farqlash ko‘nikmasini o‘stirish uchun bo‘lishli fe’ldan bo‘lishsiz fe’l hosil qilish, bo‘lishsiz fe’llarning talaffuzi va yozilishini qiyoslash, bo‘lishsiz fe’llar bilan gaplar tuzish mashqlaridan foydalaniladi. 6-sinfda fe’lni o‘rganish. Bu sinfda fe’lni o‘rganishning vazifalari quyidagilar: 1.Fe’lning shaxs-son qo‘shimchalari bilan tuslanishi, zamon qo‘shimchalari bilan o‘zgarishini bilish; fe’lning leksik ma’nolari, bo‘lishli va bo‘lishsizligi, gapdagi vazifasi haqidagi bilimni chuqurlashtirish. 2. Zamon qo‘shimchalarini bilish. 3.Qo‘shma fe’llar va ularning doim ajratib yozilishi haqidagi tushunchani berish va dastlabki ko‘nikmani hosil qilish hisoblanadi. Fe’l zamoni shaklining mohiyati ish -harakat qachon bajarilishini, yani ish-harakatning nutq so‘zlanib turgan paytda, undan oldin va keyin bajarilishini taqqoslash asosida ochiladi. O‘quvchilar o‘zlari bajargan yoki bajarayotgan harakatni kuzatadilar, shuningdek, keyin nima qilishlarini muhokama qiladilar. Xuddi shunga o‘xshash kuzatishni tabiatda bo‘ladigan o‘zgarishlar yuzasidan ham o‘tkazadilar. Bu mavzu bahorda o‘tiladi. Shuning uchun o‘quvchilar kuzatish asosida avval oddiy gaplardan 23 foydalanib ,,Bahor keldi. O‘rik, olcha gulladi. Gullar ochilyapti. Endi gilos pishadi. Bahordan so‘ng yoz keladi. Yozda bolalar oromgohga bormoqchi” kabi gaplar tuzadilar. Gapdagi fe’llarga so‘roq berib, ish-harakat bajarilayotganligini (nima qilyapti?-o‘qiyapti, ochilyapti), oldin bajarilganligini (nima qildi?-o‘qidi, keldi, gulladi) va keyin bajarilishini (nima qilmoqchi?-yodlamoqchi, bormoqchi) aniqlanadi. Aniq kuzatishlar asosida yig‘ilgan bu leksik materiallar o‘qituvchi rahbarligida umumlashtiriladi va xulosa chiqariladi: 1.Fe’llar zamon bilan o‘zgaradi. Fe’l uch zamonni bildiradi: hozirgi zamon, o‘tgan zamon, kelasi zamon. 2.Hozirgi zamon fe’llari nima qilyapti ? so‘rog‘iga javob bo‘ladi, hozirning o‘zida, ya’ni nutq so‘zlanayotgan vaqtda bajarilayotgan harakatni bildiradi. 3.O‘tgan zamon fe’li nima qildi? so‘rog‘iga javob bo‘ladi, harakatni oldin, ya’ni nutq so‘zlanayotgan vaqtdan oldin bajarilayotganini bildiradi. 4.Kelasi zamon fe’li nima qilmoqchi so‘rog‘iga javob bo‘ladi, harakatning keyin, ya’ni nutq so‘zlanayotgan vaqtdan keyin bajarilishini bildiradi. O‘quvchilar fe’l zamonlarini unga berilgan savoldan bilib oladilar. So‘roqdan uning leksik ma’nosi ham bilinib turadi. Fe’lning zamon shaklini yasash va bilib olish uchun o‘quvchilarni so‘roqdan to‘g‘ri foydalanishga o‘rgatish muhim ahamiyatga ega. Bu maqsadga erishish uchun avval jamoaviy ravishda ishlanadi va o‘quvchilar e’tibori so‘roq bilan fe’l zamonini bog‘lanishini aniqlashga qaratiladi. Zamon shaklini hosil qilish uchun fe’lning II shaxs birlik shakli asos qilib olinadi. Fe’lga so‘roq berish bilan fe’l zamoni hosil qilinadi. Bir fe’ldan uch zamonni hosil qilib, ularni taqqoslash mashqi fe’lning zamon kategoriyasining mohiyatini tushunishga yordam beradi. Shuning uchun ,,Fe’l’’ mavzusini o‘rganish jarayonida fe’lning zamon qo‘shimchalari bilan o‘zgarish mashqi muntazam o‘tkazib boriladi. 24 5-sinf boshlarida o‘quvchilar fe’l haqida quyidagi tushunchalarga ega bo‘lishlari lozim; - fe’lning qanday so‘roqlarga javob bo‘lishi ; -fe’l zamonlari va zamon hosil qiluvchi qo‘shimchalar ; -fe’l yasovchi qo‘shimchalar ; -fe’llarda shaxs-son qo‘shimchalari. Ushbu jarayonda zamon hosil qiluvchi qo‘shimchalar qo‘shish orqali fe’llarning savollari ham o‘zgarib boradi. Masalan, “O‘ynadim”-nima qildim? “O‘ynading”-nima qilding ? “O‘ynamoqchiman”-nima qilmoqchisan? kabi. Bu tushunchalarni o‘quvchiga singdirishda darslarni “Charxpalak”, “Qo‘shningni top”, “Zinama-zina”, “BBB”, “Bumerang” kabi interfaol metodlardan foydalangan holda tashkil etish ko‘zlangan natijani beradi. Ona tili darslarida o‘quvchilarning nutqini fe’llar bilan boyitishda mazmuni har xil usullar bilan tushuntirish, tez eslab qolishga xizmat qiladigan metodlardan interfaol mashq turlaridan keng foydalanish, nutq o‘stirishda o‘quvchilarning fe’llarni qo‘llashga yetarli e’tibor berish maqsadga muvofiqdir. II.BOB. Ona tili darslarida harakatni bildirgan so‘zlarni interfaol usullarda o‘tishning metodik asoslari. II.1.Interfaol usullar haqida ma’lumot. Ta’limning tobora rivojlanib borayotgan sharoitida o‘qitish jarayonida interfaol usullarning o‘rni tobora ortib bormoqda. An’anaviy o‘qitish usullarini to‘ldirishda davom etayotgan va ko‘p hollarda raqamli texnologiyalar bilan almashtirilganligi sababli, o‘qituvchilar o‘quvchilarni 25 jalb qilish, tanqidiy fikrlashni rivojlantirish va faol o‘rganishni rivojlantirish uchun interfaol yondashuvlarni qo‘llaydilar. Interfaol usullar o‘quvchilar e’tiborini jalb qilish va o‘quv jarayonida faol ishtirok etishga yordam beradigan kuchli vosita bo‘lib xizmat qiladi. Ma’ruza kabi passiv ta’lim usullaridan farqli o‘laroq, interfaol usullar o‘quvchilarni material bilan faol shug‘ullanishga undaydi. Guruhdagi munozaralar, bahslar yoki amaliy mashg‘ulotlar orqali o‘quvchilar o‘z bilimlarini shakllantirishda faol ishtirok etadilar, bu esa tushunchalarni chuqurroq tushunish va saqlashga olib keladi. Ta’limning asosiy vazifalaridan biri o‘quvchilarda tanqidiy fikrlash va muammoni hal qilish ko‘nikmalarini rivojlantirishdan iborat. Interfaol usullar real ssenariylarni taqdim etish, talabalarni axborotni tanqidiy tahlil qilishga va hamkorlikda yechimlar ishlab chiqishga undash orqali ushbu ko‘nikmalarni rivojlantirish uchun qulay muhit yaratadi. Keys tadqiqotlari, rolli o‘yin mashqlari yoki interfaol metodlar orqali talabalar ijodiy fikrlashga va o‘z bilimlarini murakkab muammolarni hal qilishda qo‘llashga, ularni kelajak muammolariga tayyorlashga chaqiriladi. Interfaol usullar jamoaviy ishlash, muloqot va shaxslararo munosabatlarni rivojlantirish orqalio‘quvchilar orasida hamkorlikni rivojlantirishga yordam beradi. Guruh loyihalari, muammolarni birgalikda hal qilish faoliyati va tengdoshga o‘rganish tashabbuslari o‘quvchilarga umumiy maqsadlar sari birgalikda ishlash, fikr almashish va bir-birining nuqtai nazaridan o‘rganish imkonini beradi. Bundan tashqari, interfaol texnologiyalar sinf doirasidan tashqarida muloqotni osonlashtiradi. O‘quvchilarga tengdoshlari va global miqyosdagi mutaxassislar bilan aloqa o‘rnatishga imkon beradi. Ularning o‘rganish tajribasini boyitadi. Tilni o‘zlashtirishning dinamik manzarasida harakat so‘zlarini o‘z ona tilidan maqsadli tilga o‘tkazish o‘rganishning hal qiluvchi jihati hisoblanadi. 26 O‘qituvchilar uchun ona tili darslarida samarali metodik tamoyillarni qo‘llash o‘quvchilarning harakat lug‘atini egallashini sezilarli darajada oshirishi mumkin. Interfaol usullar ushbu jarayonni osonlashtirishda, ishtirok etishni rivojlantirishda va tushunishni chuqurlashtirishda muhim rol o‘ynaydi. Samarali o‘qitish kontekstual aloqadorlikni o‘rnatishdan boshlanadi. Harakat so‘zlarini hayotiy vaziyatlar bilan bog‘lash orqali o‘qituvchilar o‘quvchilar uchun mazmunli o‘rganish tajribasini yaratadilar. Videolar yoki tasvirlar kabi multimedia resurslaridan foydalanish visual kontekstni ta’minlaydi. Tushunish va saqlashga yordam beradi. Bundan tashqari, kundalik ssenariylarni taqlid qiladigan tadbirlarni o‘z ichiga olish faol ishtirokni rag‘batlantiradi va so‘z boyligini o‘zlashtirishni kuchaytiradi. O‘quvchilarni interfaol lug‘at o‘yinlariga jalb qilish harakat so‘zlarini uzatishni osonlashtiradi. So‘z birikmasi yoki rolli o‘yinlar kabi o‘yinlar o‘quvchilarni kommunikativ kontekstda lug‘atdan faol foydalanishga va o‘zlashtirishga undaydi. O‘yinli raqobat va hamkorlik orqali o‘quvchilar lingvistik ishonch va ravonlikni rivojlantiradilar. Shu bilan birga harakat fe’llari haqidagi tushunchalarini yaxshilaydilar. Izchillik o‘quvchilarga tilni o‘zlashtirishning murakkabliklarida harakat qilishda tizimli yordam beradi. O‘quv jarayonini boshqarilishi mumkin bo‘lgan bosqichlarga bo‘lib, o‘qituvchilar o‘quvchilarni tanib olishdan harakat so‘zlarini ishlab chiqarishga yo‘naltirishlari mumkin. Jumlalar yoki boshqariladigan dialoglardan foydalanish mustaqillik va malakani asta-sekin kuchaytirishni ta’minlaydi. Aql xaritasi mashqlari, grafik organayzerlar yoki kontseptsiya tarmoqlari o‘quvchilarga yangi so‘zlarni mavjuda bilim doiralari bilan tartibga solish va bog‘lashda yordam beradi. Harakatlar va ularning ma’nolari o‘rtasidagi munosabatlarni visual tarzda ifodalash orqali o‘quvchilar chuqurroq rivojlanadilar. Bu esa uzoq muddatli saqlashga yordam beradi. 27 Haqiqiy kontekstda harakat so‘zlarini o‘z ichiga olgan til amaliyoti faoliyati mazmunli o‘rganish tajribasiga yordam beradi. Rolli o‘yinlar yoki ssenariy asosidagi muhokamalar o‘quvchilarni real vaziyatlarda harakat lug‘atini qo‘llashga undaydi. Faol ishtirok etish va o‘zaro ta’sir qilish orqali o‘quvchilar nafaqat harakat fe’llari haqidagi tushunchalarini mustahkamlaydilar, balki kommunikativ kompetentsiyani ham rivojlantiradilar. Texnologiyani o‘rganish vositasi sifatida qo‘shish ona tili darslarida harakat so‘zlarini interaktiv uzatishni boyitishi mumkin. Interfaol til o‘rganish ilovalari, virtual reallik yoki onlayn hamkorlik platformalari jalb qilish va amaliyot uchun turli yo‘llarni taklif qiladi. Multimedia resurslari va raqamli platformalardan foydalangan holda, o‘qituvchilar turli xil o‘rganish uslublari va afzalliklariga mos keladigan o‘quv muhitini yaratishi mumkin. Yuqorida keltirilgan uslubiy tamoyillar ona tili darslarida harakat so‘zlarini interfaol tarzda o‘tkazishni osonlashtirishga intilayotgan pedagoglar uchun yo‘naltiruvchi asos bo‘lib xizmat qiladi. Kontekstli aloqadorlikni rivojlantirish, interfaol lug‘at o‘yinlaridan foydalanish, o‘quv mashg‘ulotlarini amalga oshirish, kontekstli til amaliyoti va texnologiyalardan foydalanish orqali o‘qituvchilar o‘quvchilarga maqsadli tilda harakat lug‘atini samarali egallash va undan foydalanish imkoniyatini beradigan dinamik va qiziqarli o‘rganish tajribasini rivojlantirishlari mumkin. Aql xaritasi mashqlari, grafik organayzerlar yoki kontseptsiya tarmoqlari o‘quvchilarga o‘quvchilarga yangi so‘zlarni mavjud bilim doiralari bilan tartibga solish va bog‘lashda yordam beradi. Harakatlar va ularning ma’nolari o‘rtasidagi munosabatlarni visual tarzda ifodalash orqali o‘quvchilar xotirasida muayyan bilimni uzoq muddatli saqlashga erishilish mumkin. Haqiqiy kontekstda harakat so‘zlarini o‘z ichiga olgan til amaliyoti faoliyati mazmunli o‘rganish tajribasiga yordam beradi. Rolli o‘yinlar yoki 28 ssenariy asosidagi muhokamalar o‘quvchilarni real vaziyatlarda harakat lug‘atini qo‘llashga undaydi. Faol ishtirok etish va o‘zaro ta’sir qilish orqali o‘quvchilar nafaqat harakat fe’llari haqidagi tushunchalarini mustahkamlaydilar. Texnologiyani o‘rganish vositasi sifatida qo‘shish ona tili darslarida harakat so‘zlarini interaktiv uzatishni boyitishi mumkin. Multimedia resurslari va raqamli platformalardan foydalangan holda, o‘qituvchilar turli xil o‘rganish uslublari va afzalliklariga mos o‘quv muhiti yaratishi mumkin. Yuqorida keltirilgan uslubiy tamoyillar ona tili darslarida harakat so‘zlarini interfaol tarzda o‘tkazishni osonlashtirishga intilayotgan pedagoglar uchun yo‘naltiruvchi asos bo‘lib xizmat qiladi. Kontekstli aloqadorlikni rivojlantirish, interfaol lug‘at o‘yinlaridan foydalanish, o‘quv mashg‘ulotlarini amalga oshirish, kontesktli til amaliyoti va texnologiyalardan foydalanish orqali o‘qituvchilar o‘quvchilarga maqsadli tilda harakat lug‘atini samarali egallash va undan foydalanish imkoniyatini beradigan dinamik va qiziqarli o‘rganish tajribasini rivojlantirishlari mumkin. Ta’lim sifatini yaxshilash, o‘quvchilarning intellektual faolligini oshirish bugungi kunda ta’limning bosh vazifasi hisoblanadi. O‘quvchilarning intellektual faolligini oshirishda interfaol usullardan foydalanish yaxshi samara beradi. Interfaol usullar esa (Interaktion –inglizcha –aro, o‘zaro, act-harakat ma‘nosini anglatadigan so‘zlardan iborat) o‘zaro harakat yoki hamkorlik asosidagi harakatni bildiradi. Zamonaviy ta’limning dolzarb muammolaridan biri – uni interaktiv usulda tashkil etish bo‘lib qolmoqda. Ta’lim sohasi beto‘xtov yangilanib borayotgani sir emas va bu o‘z navbatida dars samaradorligiga ijobiy ta’sir ko‘rsatganini ta’kidlash o‘rinli. Ayni paytda darslar davomida o‘quvchining mustaqil fikrlash qobiliyatini rivojlantirish, atrofdagi voqea-hodisalarga nisbatan shaxsiy nuqtai-nazariga 29 ega shaxslarni tarbiyalash maqsadi ustuvorlik qilmoqda. Bu maqsadga ta’limni interaktiv usulda tashkil etish orqali erishish mumkin. “Interaktiv” so‘zi (inglizcha “inter”-o‘zaro va “akt”harakat) birgalikda faol harakat qilish degan ma’noni anglatadi. Ma’lumki, o‘qitish uch xil: passiv, faol va interfaol usullarni qamrab oladi. Passiv usulda . O‘qituvchi ma’ruza qiladi, og‘zaki tushuntiradi. O‘quvchi uy vazifasini darslik asosida bajaradi. O‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasida yaqin hamkorlik bo‘lmaydi. Faol usul. O‘qituvchi mavzuni bayon etish uchun bor kuch mahoratini ishga solib, uni dalillar, ko‘rgazmalar, didaktik tarqatma materiallar yordamida izohlashga harakat qiladi: mavzu yuzasidan fikr almashadi, amaliy topshiriqlar, ijodiy ishlar beradi. O‘qituvchi uy vazifasini mustaqil ishlash, o‘tilganlarni takrorlash orqali bajaradi. Interfaol usul. O‘qituvchi dars jarayoni tashkil etish uchun qulay muhitni yuzaga keltiradi, o‘quvchilarning o‘zaro fikr almashishiga imkon beradi. Topshiriqlar birgalikda hal etiladi, to‘plangan ma’lumotlar asosida o‘quvchilar bahs –munozaraga kirishishi ham mumkin. Har bir ishtirokchi o‘zini dars jarayonining muallifidek his etadi. Interaktiv usul yordamida mavzuni to‘liq o‘zlashtirishga erishiladi . Ma’lumki, ta’lim jarayoniga innovatsion texnologiyalar va interfaol metodlarni tadbiq etishga qiziqish tobora keng tus olmoqda. Boisi, bunday metodlarni qo‘llash ta’lim samaradorligi va ta’sirchanligini oshiradi o‘quvchilarning o‘qish motivlarini o‘stiradi. Innovatsiya so‘zining ma’nosiga e’tibor qaratadigan bo‘lsak, u yangilik yaratish demakdir. Ya’ni, an’anaviy ta’limdagi kabi bir shablonlar asosida emas, balki yangiliklar asosida ta’lim jarayonining ta’sirchanligini oshirishga qaratilgan ish shaklidan foydalanish demakdir. Ta’limda pedagogik texnologiyalarga asoslanish va innovatsiyaga intilish, 30 o‘quvchilarni faollashtirishga qaratilgan turli interfaol metodlardan foydalanish ta’lim maqsadini samarali amalga oshirishga yordam beradi. Ta’lim jarayonini innovatsion metodlardan foydalanib tashkil etish uchun, avvalo, darsning rejasi va loyihasi aniq ishlab chiqilishi zarur. Dars loyihasini tuzishda o‘qituvchi o‘zining ish shakllari va o’quvchilarning ko‘nikmasini egallash jarayonidagi ishlari doirasini aniq belgilab olishi lozim. Shuningdek, u qanday o‘qitish metodlaridan foydalanish ham muhim ahamiyatga ega. Bunda ko‘proq interfaol metodlarga e’tiborni qaratish ta’lim samaradorligini o‘shiradi. Hamkorlik asosida o‘qitishning to‘rtta turi mavjud: -kognitiv usullar; o‘yinlar eksprimental faoliyat; -ishbilarmonlik o‘yinlari, modellashtirish; -amaliyot orqali o‘qitish, bevosita faoliyat. Bunday usullarning barchasida ham o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi hamkorlik, o‘quvchinig ta’lim jarayonidagi faol harakati ko‘zda tutiladi. Mazkur usulning bir qancha turlari mavjud. Bularga: “fikriy hujum’’, (fikr jangi), “dumoloq stol metodi”, ,,Aql charxi‘‘ ,,baxtli tasodif’’ “muammolarni hal qilish” metodlari, “stol o‘rtasidagi ruchka”, va boshqa usullar kiradi. Quyida shulardan ayrimlarini e‘tiboringizga havola etamiz. “Dumoloq stol” metodi Topshiriq yozib qo‘yilgan qog‘oz varag‘i davra bo‘lib aylantiriladi. Har bir o‘quvchi o‘zining javob variantini yozib qo‘ygach varaqni boshqa o‘quvchiga uzatadi. Keyin muhokama bo‘ladi; noto‘g‘ri javoblar o‘chiriladi. To‘g‘ri javoblarning soniga qarab o‘quvchining bilimiga baho beriladi. Bu metodni faqat yozma shaklda emas, balki og‘zaki shaklda ham qo‘llash mumkin. Berilishi mumkin bo‘lgan topshiriqlarga misollar: -fe’llarning shaxs-son qo‘shimchalari qaysilar?; -tuslanish deb nimaga aytiladi?; 31 -nima qilibdi? so‘rog‘iga javob bo‘lgan fe’llarni yozing; -shaxs-son qo‘shimchasi qo‘shimchaning qaysi turiga kiradi? -fe’l yasovchi qo‘shimchaga misollar ayting; Shuni esda tutish kerakki, yaxshi qo‘yilgan savol, bu –javobning yarmini o‘zida jo etgan savoldir. “Ruchka stol o‘rtasida”metodi Butun guruhga topshiriq beriladi (masalan, o‘quvchi shaxsining rivojlanishi va shakllanishining asosiy omillarini birma-bir ko‘rsatib o‘tilsin).Har bir o‘quvchi bitta javob variantini bir varaq qog‘ozga yozib uni qo‘shnisiga beradi, o‘z ruchkasini esa stolning o‘rtasiga surib qo‘yadi. Topshiriqqa misol: O‘qituvchining guruhga beradigan topshirig‘i shaxs rivojlanishi va omillarini hayotiy misollar bilan sharhlab berish. Ajratilgan 10-15 daqiqa vaqt ichida guruh mumkin qadar ko‘proq sonda javob berishi kerak. Bir varaq qog‘ozga yozilgan topshiriq bir o‘quvchidan ikkinchisiga uzatiladi. O‘quvchi javobni yozib, qog‘ozni keyingi o‘quvchiga uzatadi, ruchkasini esa o‘ziga ro‘baro‘ qilib, stolga qo‘yib qo‘yadi. Javobni bilmaydigan o‘quvchi qog‘ozni keyingi o‘quvchiga uzatadi- yu, lekin ruchkasini qo‘lida olib qoladi. Bu metodikaning yana bir sharti: bitta variantni ikki qayta berish mumkin emas, boshqacha aytganda, qaytariqlar bo‘lishiga bu o‘rinda yo‘l qo‘yilmaydi. Topshiriq bajariladi: Javob variantlari yozilgan qog‘oz o‘qituvchida. U o‘sha variantlarni sanab o‘tadi. Variantlar sanab o‘tilar ekan, ularning har biri bir yo‘la muhokama qilib boriladi: 32 -harakatni bildirgan so‘zlar gapda qanday gap bo‘laklari vazifasida kelishi mumkin. -harakatni bildirgan so‘zlarga ma’nodosh so‘zlar ayting. “Ruchka stol o‘rtasida” metodi bir qancha afzalliklari bor: -o‘qituvchi mashg‘ulotga kim tayyor, kim tayyor emasligini ko‘rib turadi; -mashg‘ulotga tayyorlanmagan o‘quvchi og‘zaki muhokama paytida ko‘rib chiqilayotgan mavzu yuzasidan anchagina foydali bilimlar olishi mumkin; -bu guruhda olib boriladigan ish bo‘lib, o‘quvchilar intizomini mustahkamlaydi va ularni jipslashtiradi, chunki o‘z variant ustida juda uzoq o‘ylab o‘tiradigan o‘quvchi butun guruhga ajratilgan vaqtni sarflaydi. Shuningdek, o‘quvchi mashg‘ulotga tayyor bo‘lmasa, bunda ham u guruhga pand beradi, chunki guruh uning uchun ishlashi kerak bo‘ladi; -o‘quvchilar o‘z javoblarini ikki marta: yozma ish paytida va og‘zaki muhokama paytida tahlil qilib chiqishadi. Samarali muloqot sohasida fe’llardan ongli ravishda foydalanish katta ahamiyatga ega. Fe’llar bizning jumlalarimizni boshqaradigan, nutq va yozishimizga hayotiylik, ravshanlik va aniqlik kiritadigan vositadir. Fe’llarni ongli ravishda tanlash va qo‘llash mahoratini egallash insonning lingvistik qobiliyatini yangi cho‘qqilarga ko‘tarishi, ishontirish, jozibali va ta’sirli muloqotni rivojlantirishi mumkin. Ongli og‘zaki ifodaning negizida har bir fe’l tanloviga xos bo‘lgan kuchlarni anglash yotadi. Otlardan farqli o‘laroq, fe’llar harakatga turtki beradi, tasvirni uyg‘otadi va his-tuyg‘ularni bildiradi. Maruzachilar va yozuvchilar fe’llarni niyat bilan ishlatib, jonli rasmlarni 33 chizishlari, kuchli his-tuyg‘ularni uyg‘otishlari va idroklarga ta’sir qilishlari mumkin. Fe’llarning ongli qo‘llanilishini o‘zlashtirishning asosiy jihatlaridan biri ularning dinamik tabiatini tushunishdir. Fe’llar turli shakllarda bo‘ladi. Ularning har biri o‘ziga xos ma’no, ohang va ma’noga ega. “Yurgan” va “qadam” o‘rtasidagi nozik farqlardan tortib “yig‘lagan” va “kulgan” kabi qarama-qarshi tasvirlargacha, to‘g‘ri fe’lni tanlash yetkazilgan xabarga sezilarli ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Bundan tashqari, ongli fe‘ldan foydalanish ular ishlatilayotgan kontestni hisobga olishni o‘z ichiga oladi. Bir vaziyatda aks-sado beradigan fe’l boshqa holatda tekis tushishi yoki hatto chalg‘itishi mumkin. Shuning uchun samarali kommunikatorlar o‘zlarining maqsadlariga mos keladigan fe’llarni tanlash uchun o‘zlarining xabarlarining ohangini, auditoriyasini va maqsadini baholashlari kerak. Bundan tashqari, fe’lni ongli ravishda qo‘llash qobiliyatini rivojlantirish so‘z boyligini oshirishni talab qiladi. Kuchli leksika odamlarga o‘zlarining mo‘ljallangan ma’nosini aniq aks ettiradigan fe’llarni tanlash imkoniyatini beradi. Bu esa yanada aniqlik va ifoda chuqurligini ta’minlaydi. Odamlar ongli ravishda o‘zlarining shaxsiy ovozi va uslubiga mos keladigan fe’llarni tanlaganlarida, ular o‘z tinglovchilari bilan haqiqiy aloqani o‘rnatadilar. Haqiqiylik ishonch va ishonchlilikni keltirib chiqaradi, ularning xabarlarining ta’sirini kuchaytiradi. Fe’lni ongli ravishda ishlatish qobiliyatini rivojlantirish muloqotda ustunlikka intilayotgan har bir kishi uchun juda muhimdir. Fe‘llarning idrokni shakllantirish, his-tuyg‘ularni uyg‘otish va ma’noni yetkazish kuchini tan olish orqali shaxslar o‘zlarining til bilimlarini yangi cho‘qqilarga ko‘tarishlari mumkin. 34 II.2. Fe’lni o‘rgatishda interfaol metodlarni qo‘llash Fe’llar tilning asosi bo‘lib, muloqotni boshqaradigan harakat so‘zlari bo‘lib xizmat qiladi. Fe’llarni samarali o‘rgatish shunchaki eslab qolishdan ko‘ra ko‘proq narsani talab qiladi; ularning qo‘llanilishini chinakam tushunish uchun jalb qilish va o‘zaro ta’sir qilishni talab qiladi. Interfaol usullarni fe’l o‘qitishga kiritish nafaqat o‘rganishni yanada qiziqarli qiladi, balki tushunish va eslab qolishni ham oshiradi. Ushbuda biz fe’llarni o‘rgatishda interfaol usullardan foydalanishning afzalliklarini o‘rganamiz va o‘qituvchilar uchun sinfda amalga oshirish uchun amaliy strategiyalarni taqdim etamiz. Interfaol ta’limning ahamiyati: Interfaol ta’lim o‘quvchilarni o‘quv jarayoniga faol jalb qiladi, chuqurroq tushunish va uzoq muddatli saqlashga yordam beradi. Fe’llar haqida gap ketganda, interfaol usullar o‘quvchilarga tilni kontekstda his qilish imkonini beradi, mavhum grammatik qoidalarni yanada aniq va mazmunli qiladi. Ko‘p his-tuyg‘ularni va o‘rganish uslublarini jalb qilish orqali interfaol tadbirlar turli xil o‘quvchilarni qamrab oladi. Yanada inklyuziv va samarali ta’lim muhitini rivojlantiradi. Interaktiv fe’llarni o‘rgatish usullarining afzalliklari: Kontekstni tushunish: rolli o‘yinlar, hikoyalar va ssenariylarga asoslangan o‘yinlar kabi interfaol harakatlar fe’ldan foydalanish uchun real hayotiy kontekstlarni ta’minlaydi. Bu o‘quvchilarga zamon, kayfiyat va jihatning nozik tomonlarini tushunish imkonini beradi. Bu esa fe’llarning turli vaziyatlarda qanday ishlashini chuqurroq tushunishga olib keladi. Interfaol usullar talabalardan ma’lumotni passiv qabul qilishdan ko‘ra, o‘quv jarayonida faol ishtirok etishlarini talab qiladi. Guruhdagi munozaralar, hamkorlikdagi loyihalar yoki interfaol mashqlar orqali o‘quvchilarni tanqidiy fikrlashga va fe’l haqidagi bilimlarini mazmunli qo‘llashga da’vat etiladi. 35 Interfaol tadbirlar ko‘pincha o‘quvchilarga real vaqt rejimida xatolarni aniqlash va tuzatish imkonini beruvchi tezkor fikr-mulohazalarni taqdim etadi. Ushbu teskari aloqa tizimi nafaqat o‘rganishni kuchaytiribgina qolmay, balki o‘quvchilarga til ko‘nikmalarini yanada samarali tarzda yaxshilashga yordam beradi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, faol ishtirok etish xotirani saqlashni kuchaytiradi. Harakat, ko‘rgazmali tasvirlar va amaliy mashg‘ulotlarni fe’l o‘qitishga kiritish orqali o‘qituvchilar o‘quvchilarga fe’l shakllarini samaraliroq kodlash va eslab qolishlariga yordam beradi. O‘quvchilarni turli xil fe’l shakllaridan foydalangan holda ssenariylarni bajarishga undash. Bu nafaqat grammatik tushunchalarni mustahkamlaydi, balki nutqda ravonlik va ishonchni ham oshiradi. O‘quvchilarni tildan foydalanish va turli xil fe’l shakllari bilan tanitish uchun videolar, qo‘shiqlar va interaktiv onlayn platformalardan foydalanish maqsadga muvofiqdir. O‘quvchilardan turli xil fe’llardan foydalangan holda hikoyalar, dialoglar va taqdimotlar yaratish fe’l ko‘nikmalarini mustahkamlash bilan birga jamoaviy ish va ijodkorlikni rivojlantiradi. Interfaol usullarni fe’l o‘rgatishda qo‘shish o‘qituvchilar va talabalar uchun juda ko‘p afzalliklarni beradi. Ijodkorlik, hamkorlik va faol ishtirokni o‘z ichiga olgan holda, interaktiv fe’llarni o‘rgatish usullari chuqurroq tushunish va yaxshilab eslab qolish ko‘nikmalariga yo‘l ochadi. Ona tili darslarida bolalarni o‘qitish ularda milliy g‘urur va umuminsoniy tarbiya elementlarini shakllantirish zamonaviy ta’lim jarayonida o‘z ifodasini topishi kerak. Ta’lim jarayonida turli usullardan foydalaniladi. O‘qitishning yangicha o‘quv uslubiy jihatlarini, samarali sohalarini izlash, uni o‘quv jarayoniga tatbiq etish, shu asosda o‘qituvchining fan sohasidagi bilimlarini yanada mustahkamlash bugungi kun talabidir. Bugungi kunda interfaol metodlar nomi bilan kirib kelayotgan metodlar 36 o‘qituvchi o‘quvchidan ortiqcha ruhiy va jismoniy kuch sarflamay qisqa vaqt ichida yuksak natijalarga erishish maqsadini nazarda tutadi. Qisqa vaqt moboynida ma’lum nazariy bilimlarni o‘quvchiga yetkazish unga ayrim faoliyat yuzasidan ko‘nikma, malaka, hosil qilish, m’naviy sifatlarini shakllantirish shu bilan birga ularni nazorat qilish hamda baholash, o‘qituvchidan yuksak pedagogik mahorat, va chaqqonlik talab etadi. O‘quvchilarni mustaqil fikrlashga yo‘naltiruvchi mantiqiy metodlar, interfaol usullarda o‘z aksini topadi. Dars usullari va ta’lim beruvchining faoliyatini tashkillashtirish vositasidir. Ta’limga muhokama va rivojlantiruvchi xarakter beruvchi, ta’lim oluvchilarning mahsuldor faoliyatini ta’minlovchi dars berish va o‘qitish usullari –interfaol usullar deyiladi. Ana shunday interfaol usullar va texnologiyalarga asoslangan dars tuzilishini ko‘rib chiqamiz. Mavzu: Harakatni bildirgan so‘zlar. Mustahkamlash uchun mashqlar. Darsning maqsadlari: Ta’limiy maqsad: o‘quvchilarning shaxs va narsalarning harakatini bildirgan so‘zlar yuzasidan olingan bilimlarni mustahkamlash, shaxs va narsalar harakatini bildirgan so‘zlarga beriladigan so‘roq bilan shu so‘zning ma’nosini taqqoslash ko‘nikmasini oshirish; Tarbiyaviy maqsad : o‘quvchilarni bir-birlarini hurmat qilishga va tabiatni asrab-avaylashga o`rgatish; Rivojlantiruvchi: harakatni bildirgan so‘zlar, ularning to‘g‘ri talaffuzini, imlosini o‘quvchilar ongiga singdirish va so‘z boyligini boyitish. Tayanch va fanga oid kompetensiya: o ‘quvchilarga shaxs va narsalarning harakatini bildirib, nima qildi?,nima qilyapti?,nima qiladi? so’roqlariga javob bo‘lgan so‘zlar bilan tanishtirish, shaxs va narsalar harakatini bildirgan so‘zlarga beriladigan so‘roq bilan shu so‘zning ma’nosini taqqoslash ko‘nikmasini oshirishirish. O`quv jarayonini amalga oshirish: 37 Metod : Suhbat,tushuntirish,tezkor savol –javob analiz-sintez, ta’limiy o‘yinlar. Jihoz : ,,Sirlikema’’rangli rasmlar, tarqatmalar, kompyuter, testlar. Dars turi: yangi bilim ,ko‘nikmalarini shakllantiruvchi dars. I – bosqich: Tashkiliy qism: . Dars shior,,O‘rgan-o‘rgat ‘‘ shiori –Boshlang‘ich poydevori. ,,Sog’lom tanda –sog‘ aql’’ Biz doim unga kafil Darsning borishi: Salomlashish O‘quvchilar hisobot beradi. 2.Savol-javob. Bugungi kunga aloqador bo‘lgan bir nechta ijtimoiy savollar beriladi. (O‘quvchilarning javoblari tinglanadi) O‘quvchilar guruhlarga bo‘linadi. II – bosqich : O‘tilgan mavzuni mustahkamlash. 1-guruh uchun: -Shaxs nomini bildirgan so‘zlarga misol toping. 2-guruh uchun: -Narsalar nomini bildirgan so‘zlardan ayting. 3-guruh uchun: -Shaxs va narsalarning harakatini bildirgan so‘zlardan sanang. (Kemaning yoniga savollar yozilgan o‘quvchilar savollarga javob beradilar). III – bosqich: Yangi mavzu bayoni Yangi mavzu o‘quvchilarga tanishtiriladi. Yigirma uchinchi fevral 213-mashq. Mashq uchta guruhga qismlarga bo‘lib o‘qitiladi. Kashtan daraxti haqida tushincha beriladi va daraxtning rasmi ko‘rsatiladi.Har bir gapdan harakatni bildirgan so‘zlar aniqlanadi. So‘ngra o‘quvchilar doskada va daftarlarida bajaradilar. 38 Kashtan daraxti” O‘zbekistonda kashtan manzarali daraxt sifatida ekiladi. Uning ko‘rinishi juda chiroyli. Havoni tozalaydi. Kashtan urug‘idan ko‘paytiriladi. Ayrim navlari payvand qilinadi. Shox-shabbalari keng, bargi oddiy, yirik bo‘ladi. Barg chiqargandan keyin gullaydi. Uning gullaridan asalarilar shira yig‘adilar. Bu asal o‘ziga xos xushbo‘y bo‘ladi. ,,O‘zingni top” o‘yini. O‘qituvchi so‘zlar aytadi, o‘quvchilar o‘zlariga tegishli so‘zlarni tanlab yozadilar (ishladi, o‘qiyapti, o‘ynaydi, tikdi, uxlaydi, davolayapti). 1-guruh: nima qildi?... , … 2-guruh : nima qiladi? … , … 3-guruh nima qilyapti? … , … Dam olish daqiqasi. IV – bosqich. Mustahkamlash: Darslikda berilgan mashqni yoddan aytish. 214-mashq Mashqdagi tez aytishlar 2-3 o‘quvchiga o‘qitiladi va boshqa o‘quvchilarga yoddan aytiladi, so‘ng hamma daftarga yoddan yozadi. 1.Qobil qizil sabzilarni qirg‘ichda qirdi. 39 2.Oqila qog‘ozdan oq g‘oz yasadi Test bilan ishlash. (Javoblar rangli kartochkalar bilan ko‘rsatiladi). 1.Shaxs va narsaning harakatini bildirgan so‘zlar qanday so‘roqqa javob bo‘ladi? a) Nima qildi? Nima qiladi? b) Kim? Nima? d) Qanday? Qanaqa? 2. Shaxs va narsa harakatini bildirgan so‘zlar qatorini belgilang? a)Mayin, yoqimli. b)Ko‘m-ko‘k, ko’kardi. d)Yashnadi, gulladi, 3. Shaxs va narsalar harakatini bildirgan so‘z ishtirok etgan gapni belgilang. a) Sinfda a’lochi o‘quvchilar ko‘p. b) Alisher Navoiy g‘azal mulkining sultoni. d)Nigora gullarni parvarish qiladi 4.O‘quvchi maktabda nima qiladi? a) Uxlaydi, kuylaydi b) O‘ynaydi,cho‘miladi d) O‘qiydi, yozadi. ,So‘z topish’’ o‘yini (Bir o`quvchi so‘z aytadi, yonidagi partadoshi so‘zning harakatini topadi) Masalan: Daraxt o‘sadi, it qo‘riqlaydi, mushuk miyovlaydi, quyosh qizdiradi. V – bosqich. Dars yakunida baholash: Dars jarayonida faol ishtirok etgan o’quvchilar baholanadi. VI – bosqich. 40 Uyga vazifa berish: “Kelajakdagi maqsadlarim” mavzusida matn tuzish va unda qatnashgan fe’llarning zamonini topish. Dars ishlanma Dars mavzusi “Fe’l zamonlari” bo‘lib, darsning ta’limiy maqsadi o‘quvchilarning barcha fe’l zamonlari bo‘yicha olgan bilimlarini mustahkamlash, o‘quvchilarning mustaqil fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantirish, o‘quvchilarning savodxonligi va fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirish, adabiyot fani bilan darsni bog‘lab, o‘quvchilarning og‘zaki nutqini rivojlantirishdir. Darsning tarbiyaviy maqsadi o‘quvchilarning ijtimoiy va ma’naviy tafakkurini rivojlantirish; o‘quvchilar orasida do‘stona munosabatlarni qaror toptirishdir. Darsning rivojlantiruvchi maqsadi o‘quvchilarni mustaqil ishlash, malakasini oshirish, va ijodiy fikrlashga o‘rgatishdir. Darsning uslubi guruhlarda ishlash, savol-javob, bahs-munozara va yangi interfaol metodlar asosida (aqliy hujum, klaster) o‘qitish. Darsning jihozi 6-sinf darsligi, daftar, didaktik o‘yin uchun tarqatmalar, test, kompyuter, oq qog‘oz va marker. Darsning jarayoni quyidagicha: 1.Tashkiliy qism. Salomlashish, navbatchining hisobotini tinglashdan iborat 2.O‘tilgan mavzuni so‘rash. Darslikda berilgan savol va topshiriqlar orqali hamda uyga berilgan mashq asosida uyga vazifa so‘raladi. 3.Yangi mavzu bayoni: O‘qituvchi: Aziz o‘quvchilar, fe’lda uchta zamon bo‘lib, bular: o‘tgan zamon, hozirgi zamon va kelasi zamon. 1 .O‘tmishda bo‘lib o‘tgan voqea yoki hodisa o‘tgan zamon deyiladi. Masalan: gul ochildi, bola maktabdan keldi, kitobni o‘qibdi 2 .Hozirgi zamonda bo‘lib o‘tayotgan ish-harakat va holatni anglatadi. Masalan: kelayapti, borayapti, yugurayapti 3 .Kelajakda sodir bo‘ladigan ish-harakat va holatni bildirgan fe’l zamoni kelasi zamon deyiladi. Masalan: boramiz, o‘qimoqchimiz, ketamiz Biz 6-sinfda so‘z turkumlarining ko‘pi bilan tanishdik. Shu jumladan, fe’l bilan ham. Bugun darsimizda esa fe’lning zamonlarini o‘rganamiz. Kun tartibi 1.Fe’l va uning zamonlari axborotini eshitish. 2.Interfaol usullar orqali axborotlarni tahlil etish. Uchta: O‘tgan zamon, Hozirgi zamon va Kelasi zamon haqidagi ma’lumotlar beriladi hamda tinglanadi. 41 O‘qituvchi: Hozir o‘quvchilar 2 guruhga ajralamiz. Men sizlarga shu qog‘ozlarni beraman. Siz esa qog‘ozda yozilgan so‘zlar asosida qo‘llaringizni harakatlantirib, bir-biringizni topib, 2 guruhga bo‘linib olasiz. Qog‘ozda “Lazgi” hamda “Dutor” so‘zlari yozilgan bo‘ladi. Guruhga ajratilgandan keyin o‘quvchilarga darslikda berilgan 1- topshiriq bajartiriladi. Sharti quyidagicha: Gaplarning qo‘shimchalarini to‘g‘rilab ko‘chiring. So‘zlarning yozilishiga e’tibor bering. O‘quvchilar doskaga navbatma-navbat chiqadi. 1.Kimsan akam birpas qarab tur(-a, -di, -adi)-da, indamay chiqib ketdi. 2.Sarvinoznikiga bor(-adi, -di, -gan, -moqchi) bo‘lsam, ruxsat berasizmi? 3.Biz uni botqoqlikdan chiqolmaydi, deb o‘yla(-a, -adi, -gan, -moqchi) edik. 4.Muzaffar eshikni sharaqlatib ochib, pastga tush(-di, -adi, -moqchi, -ajak) 1-topshiriq bajarilgach, guruhlarga berilgan harflar asosida so‘zlar hosil qilish topshiriladi. 1-guruh F.A.U.S.T.B 2-guruh D.A.N.M.O.L Eng ko‘p so‘z tuzgan guruhga rag‘batlantiriladi. O‘quvchilarni tez va to‘g‘ri fikrlash, hozirjavoblik layoqatini o‘stirish maqsadida “Ha” yoki “Yo‘q” o‘yini o‘tkaziladi. Buning uchun o‘quvchilar o‘qituvchining har bir savoliga “Ha” yoki “Yo‘q” deb javob berishi kerak. Masalan: - “-moqchi” qo‘shimchasi hozirgi zamonga tegishlimi? - “Borasanmi?” so‘zi o‘tgan zamonga tegishlimi? - “Kutubxonaga boraman” mazkur gap Hozirgi zamonga tegishlimi? - “-di” qo‘shimchasi kelasi zamonga tegishlimi? - “-adi” qo‘shimchasi kelasi zamonga tegishlimi? - “-ajak” qo‘shimchasi hozirgi zamonga tegishlimi? - “-gan, -kan, -qan” qo‘shimchalari o‘tgan zamonga tegishlimi? O‘quvchilarning og‘zaki nutqini o‘stirish maqsadida darslikdagi 5- topshiriq og‘zaki bajartiriladi. Ajratib ko‘rsatilgan so‘zlarga izoh berish, ularning nutqdagi ahamiyati haqida so‘zlash aytiladi. Borajak, kelajak, o‘qiyotir, ketayotir, quyosh botmoqda, yoqmoqda O‘qituvchi: Endi aqliy hujum usulidan foydalanamiz. Buni ham interfaol o‘yinlardan biri bo‘lgan, “Soatsoz o‘yini” asosida bajaramiz. Guruhlarga 6 tadan savol beriladi. K harfi bilan boshlanib K harfi bilan tugallaydigan, so‘zni topish aytiladi. Har bir savol javobi bir soat vaqt hisobida belgilanadi, ya’ni, agar guruh 1 ta savolga javob berolmasa, ularning guruhida soat 1 soat orqada qoladi va hokazo. 1-guruhga savollar: 1.Tuproq qotishmasi? -kesak 2.Uy parrandasi xonasi? -katak 42 3.Lozim, darkor turkumiga xos so‘z? -kerak 4.Un chiqindisi? -kepak 5.Yetti jilo? -kamalak 6.Yordam, madad so‘zlarining ma’nosi? -ko‘mak 2-guruhga savollar: 1.Tanlov so‘zining ma’nodoshi? -ko‘rik 2.Ko‘z himoyachisi? -kiprik 3.Ariqdan o‘tkazadi? -ko‘prik 4.Fazoviy krem? -kosmik 5.Mittigina so‘zining ma’nodoshi? -kichik 6.Kir yuvganda hosil bo‘ladigan narsa? -ko‘pik G‘olib guruh qarsak asosida olqishlanadi. O‘qituvchi: Endi “Siz kimsiz?” o‘yinini o‘tkazamiz. Hozir doskaga ikki o‘quvchi chiqadi. Men ularning boshiga fe’l so‘z turkumi yozilgan qalpoq kiydiraman. Siz bu o‘quvchilarga savol berib, kim ekanligini so‘raysiz. Ular esa o‘zining kimligini bilmaydi. 1-o‘quvchi: Siz ish harakat va holatning nutq so‘zlanib turgan paytda bajarilishni bilasiz – Siz kimsiz? Siz -adi qo‘shimchasini olasiz – Siz kimsiz? Siz -moqchi qo‘shimchasini olasiz – Siz kimsiz? 2-o‘quvchi: Siz ish harakat va holatning nutq so‘zlanib turgan paytdan oldin bajarilishini bildirasiz – Siz kimsiz? Siz ish harakat va holatning nutq so‘zlanib turgan paytdan keyin bajarilishini bildirasiz – Siz kimsiz? Siz -gan qo‘shimchasini olasiz – Siz kimsiz? O‘quvchilar bu savollardan so‘ng o‘zining kimligini bilib oladilar. Agar 1-2-savollardan so‘ng o‘zining kimligini aytolmasa, savol bergan o‘quvchilar aytishadi. O‘qituvchi: Bilimimizni o‘stirish hamda o‘tilgan mavzuni mustahkamlash uchun test savollaridan foydalanamiz. Har ikkala guruhga bittadan savol beriladi. Qaysi guruh testni tez va to‘g‘ri bajarsa, rag‘batlantiriladi. 1-guruhga test savollari 1. Hozirgi zamonda fe’li ishtirok etgan gapni toping. a)Men maktabga bormoqchiman b)Men sayrdan qaytdim 43 c)U maktub yozayapti 2 .Nima qilmoq? Nima bo‘lmoq? so‘roqlariga javob bo‘lib, shaxs yoki narsalarning harakat holatini ifodalagan so‘z turkumi ………. deyiladi? a)ravish b)fe’l c)sifat d)son 3 .Holat fe‘llarini toping. a)tasvirlamoq, kuylamoq, unmoq b)gapirmoq, porlamoq, eshitilmoq c)ikkilanmoq, porlamoq, o‘ylamoq d)eshitilmoq, yugurmoq, porlamoq 4 .Fe‘llar qaysi xususiyatiga ko‘ra harakat va holat fe’llariga bo‘linadi? a)bajarilish-bajarilmasligiga ko‘ra b)nimani atab kelishiga ko‘ra c)bajaruvchining harakat va holat jarayonidagi ishtirokiga ko‘ra d)ish-harakatning vaqtiga, munosabatiga ko‘ra 5 .Tushum kelishigidagi so‘zlar bilan bog‘lana olmaydigan fe’llar qanday ataladi? a)harakat fe’llari b)o‘timsiz fe’llar c)o‘timli fe’llar d)holat fe’llar 6 .Fe’llarning o‘timli yoki o‘timsizligini belgilovchi kelishikni toping. a)qaratqich kelishigi b)tushum kelishigi c)jo‘nalish kelishigi d)o‘rin-payt kelishigi 7 .Shaxs va narsalarning jismoniy faoliyati natijasida ro‘y bergan harakatni bildiruvchi fe’llar qanday ataladi? a)harakat fe’llari b)holat fe’llari c)o‘timli fe’llar d)o‘timsiz fe’llar 8 .Tushum kelishigidagi so‘zlar bilan bog‘lana oladigan fe’llar qanday ataladi? a)harakat fe’llari b)o‘timsiz fe’llar c)o‘timli fe’llar d)holat fe’llar 44 9 .O‘timsiz fe’llar qaysi kelishikdagi so‘zlar bilan bog‘lana olmaydi? a)qaratqich kelishigi b)jo‘nalish kelishigi c).tushum kelishigi d)o‘rin-payt kelishigi 10 .Turli gap bo‘laklari vazifasida kelish uchun xoslangan fe’l shakllari qanday nomlanadi? a).fe’lning vazifa shakllari b)fe’l nisbatlari c)harakat fe’llari d)holat fe’llari 2-guruh test savoli 1 .Kelasi zamon qo‘shimchalari berilgan qatorni toping. a)-adi, -gan, -ajak b)-moqchi, -ajak, -adi c)-ib, -di, -ajak d)-adi, -moqchi, -gan 2.Fe’llarning nechta vazifa shakli bor? a)ikkita b)uchta c)to‘rtta d)beshta 3.Fe’lning sifatga xoslangan shakli qanday nomlanadi? a)sof fe’l shakli b)harakat nomi c)sifatdosh d)ravishdosh 4.Fe’lning otga xoslangan shakli qanday nomlanadi? a)sof fe’l shakli b)harakat nomi c)ravishdosh d)sifatdosh 5.Fe’lning ravishga xoslangan shakli qanday nomlanadi? a)sof fe’l shakli b)harakat nomi c)ravishdosh d)sifatdosh 6.Harakat nomi shakllari to‘g‘ri va to‘liq sanalgan javobni toping. a)-i(sh), -u(v), -moq b)-i(sh), -u(v), -moq, -mak c)-i(sh), -u(v) –gan 45 d)-i(sh), -moq 7.Sifatdosh qo‘shimchalarini toping. a)-gan (-kan, -qan) b)-ydigan (-aydigan) c)-(a)yotgan, -a(r) d)Hammasi to‘g‘ri 8. Sifat va sifatdosh qaysi tomondan bir-biriga o‘xshaydi? a)shaxs va narsalarning belgisini bildirishi bilan b)harakatning belgisini bildirishi bilan c)holatning belgisini bildirishi bilan d)sifat va sifatdosh bir biriga o‘xshamaydi 9.Qaysi nisbat shakli orqali bajaruvchilarning ko‘p ekanligi anglashiladi? a)o‘zlik nisbat b)birgalik nisbat c)aniq nisbat d)majhul nisbat 10.Orttirma nisbat fe’llarini toping. a)tayyorlamoq, odimlamoq b)bo‘zlatmoq, chaqirmoq c)bo‘zlatmoq, tayyorlamoq, chaqirmoq d)chiqarmoq, qaytarmoq (Birinchi guruhning savollari javoblari: 1-c, 2-b, 3-c, 4-b, 5-b, 6-b, 7-a, 8-c, 9-c, 10-a. Ikkinchi guruhning savollari javoblari: 1-b, 2-c, 3-c, 4-b, 5-c, 6-b, 7-d, 8-d, 9-b, 10-d) O‘qituvchi : Aziz o‘quvchilar mana yig‘ilishimiz ham oxiriga yetdi. Ta’lim jarayoniga interfaol metodlarni qo‘llashga qiziqish va talab oshib bormoqda. Sababi bunday metodlarni qo‘llash ta’limning yanada samarador bo‘lishi, o‘quvchilarning o‘qishga bo‘lgan motivatsiyalarini oshiradi. Harakatni bildirgan so‘zlarni o‘quvchilarga yana quyidagi interfaol metodlar orqali tushuntirish mumkin. Fe‘l mavzusini o‘rganayotgan o‘quvchilar shaxs va narsaning harakatini bildirgan so‘zlarni o‘tishda ,,Aql charxi’’ usuli orqali o‘quvchilarning mantiqiy fikrlash qobilyati rivojlanadi, tez va to‘g‘ri javob berish malakasi shakllanadi. Bu o‘yinda ikki yoki uchta o‘quvchidan iborat guruhchalar ishtirok etadi. Birinchi o‘quvchi mavzuga doir so‘zlardan birini 46 aytadi. Ikkinchi o‘quvchi birinchi o‘quvchi aytgan so‘zni qaytaradi va o‘zi ham bitta so‘z qo‘shib aytadi. Uchinchi o‘quvchi avvalgi ikkita so‘zni qaytaradi va bitta so‘z qo‘shib aytadi.Yana birinchi o‘quvchiga navbat keladi, u ham avvalgi uchta termini qaytaradi o‘zi ham bitta so‘z qo‘shib aytadi. Qaysi o‘quvchi adashib ketsa yoki aytilgan termini qaytarib aytsa o‘yindan chiqadi. Shu tariqa o‘quvchilar guruhi davom etadi. Ayniqsa, bu o‘yin umumlashtirish va takrorlash darslarida qo‘l keladi. Masalan: harakatni bildirgan so‘zlarni ayting: 1-guruh 1-o‘quvchi: arraladi 2-o‘quvchi: arraladi -kuyladi 3-o‘quvchi: arraladi - kuyladi- saqlaydi 2-guruh 1-o‘quvchi : arraladi - kuyladi- saqlaydi - ochildi 2-o‘quvchi: arraladi- kuyladi - saqlaydi - ochildi - yugurdi 3-o‘quvchi: arraladi - kuyladi - saqlaydi- ochildi - yugurdi- quvondim Ta’lim jarayonida o‘quvchilarning fikrlash motivini rivojlantirish katta ahamiyatga ega. Chunki motiv o‘quvchilarni ta’lim jarayoniga qiziqishiga, bilimlarni egallashga undaydi. Interfaol metodlar o‘quvchini fikrlash va darsga bo‘lgan qiziqishini oshiradi. Masalan, ,,Baxtli tasodif’’ o‘yini orqali mavzu yuzasidan uyga berilgan topshiriqlarni nechog‘lik o‘rganilganligini aniqlash oson bo‘ladi. Buning uchun qog‘ozdan kartochkalar tayyorlanadi va har bir kartochkaga 2-3 tadan savollar 47,,Aql charxi’ qo‘yiladi. Faqat bitta kartochkaga ,,Yutuq ,,5’’baho’’ deb yoziladi. Shu yutuqli kartochka kimga tushsa ,,Baxtli tasodif ’’sohibi hisoblanadi va bugungi darsda eng yuqori ballni oladi. Savolli kartochkalar olgan o‘quvchilar ham savollarga bergan javoblari asosida baholanadi. Masalan: Ona tili darslarida fe’l mavzusini o‘tishda ,,baxtli tasodif” o‘yinini quyidagicha tashkil etish mumkin: ,,Baxtli tasodif ”o‘yini uchun tuzilgan kartochkalar: 1. Bo‘lishli va bo‘lishsiz fe’llarning farqini ayting. 2. Berilgan misralardagi qo‘shma fe’llar sonini aniqlang. O‘tgan yili bahorda Bir gul ko‘chat o‘tqazdim. Yaproq yozdi, gul ochdi, Husn qo‘shdi bog‘imga. 48 Baxtli tasodif- 1 1. Yiqilmoq , qulamoq , ag ‘ namoq , yumalamoq fe ’ llarini ma ’ nosida farq bormi ? 2.Zid ma’noli fe’llarni juftlab ayting. Qishda kun qisqaradi, yozda … 1.Aytilishi va yozilishida bir-biridan farqlanuvchi fe’llarni yozing. 2.Fe’llar nutqda qanday vazifani bajaradi ? 49 Baxtli tasodif- 3 Baxtli tasodif- 2 1.Yasama fe’llarga misollar ayting. 2.Ma’nodosh fe’llarga misol keltiring. Bunday usullar o‘quvchida bilimga ishtiyoq uyg‘otadi. O‘quvchi darslarga puxta hozirlik ko‘rishga intiladi. 50 Baxtli tasodif- 4 Baxtli tasodif- 5 Y ut uq ,,5’’ baho Xulosa qilib aytganda, interfaol usullar darsning qiziqarliligi va ta’sirchanligini oshiradi, o‘quvchilarni ta’lim jarayonining faol subyektlariga aylantiradi. II. 3. Ona tili darslarida fe’l zamonlarini interfaol usulda o‘tish Til o‘rganish sohasida fe’l zamonlarini o‘zlashtirish asosiy mahoratdir. Biroq, an’anaviy usullar ko‘pincha chuqur tushunish va saqlashga yordam bermaydi. O‘ziga jalb etuvchi innovatsion yondashuvlardan biri ona tili darslarida fe’l zamonlarini interaktiv tarzda o‘tkazishdir. Bu usul nafaqat tushunishni kuchaytiradi, balki o‘quvchilarning faol ishtirokini va tilga bo‘lgan ishonchini kuchaytiradi. Fe’l zamonlarining qiyinligi til ichidagi harakatlarning vaqtini va munosabatlarini yetkazishda muhim rol o‘ynaydi. Shunga qaramay, o‘tmish, hozirgi va kelajak zamonlarni tushunish, ayniqsa, ona tilini bilmaganlar uchun qiyin bo‘lishi mumkin. An’anaviy sinf usullari ko‘pincha eslab qolish va takroriy mashqlarga tayanadi. Talabalar passiv ma’lumot olish o‘rniga, dinmik mashqlar va mazmunli o‘zaro ta’sirlar orqali material bilan faol shug‘ullanadilar. Ushbu yondashuv turli xil usullardan, jumladan, rolli o‘yinlar, hikoyalar va interaktiv o‘yinlardan foydalanadi. Ona tili darslarida interfaol o‘tkazish usullarini joriy etish ko‘plab afzalliklarni beradi. Interfaol metodlar faollikni rivojlantiradi. Dinamik o‘quv muhitini yaratadi. Talabalar muloqot qilish, hamkorlik qilish va tanqidiy fikrlash uchun rag‘batlantiriladi. Bu esa motivatsiya va esda qolishning oshishiga olib keladi. Interfaol mashg‘ulotlar o‘quvchilarga o‘z fikrlarini ravon va to‘g‘ri ifoda etish imkoniyatini beruvchi qo‘llab-quvvatlovchi sharoitda tajriba o‘tkazish va xatolarni tuzatish imkoniyatini beradi. Til o‘rganish madaniy tushunish bilan o‘zaro bog‘liqdir. Interfaol ko‘chirish faoliyati ko‘pincha urf-odatlar va kundalik ssenariylar kabi madaniy 51 elementlarni o‘z ichiga oladi. Bu esa o‘quvchilarda madaniy qadrlash va empatiyani rivojlantiradi. Ona tili darslarida interfaol o‘tkazishni integratsiyalash puxta rejalashtirish va ijodkorlikni talab qiladi. O‘qituvchilar o‘z talabalarining ehtiyojlari va malaka darajalariga moslashtirilgan turli xil texnikalardan foydalanishlari mumkin: Rol o‘ynash : O‘quvchilarni turli ssenariylarni rol o‘ynashga undash, masalan, restoranda ovqat buyurtma qilish yoki o‘tmishdagi tajribalarni aytib berish. Bu ularga tabiiy, suhbat kontekstida turli xil fe’l zamonlarini mashq qilish imkonini beradi. Hikoya: O‘quvchilarga turli xil fa’l zamonlari yordamida hikoyalar yaratish va hikoya qilish uchun hamkorlik qiling. Bu faoliyat ijodkorlikni, hamkorlikni va lingvistik ravonlikni rivojlantiradi. Interfaol o‘yinlar : fe’l zamonidan foydalanishni qiziqarli va interaktiv tarzda kuchaytirish uchun stol o‘yinlari yoki onlayn viktorinalar kabi o‘yinlardan foydalanish kerak. O‘quvchilarga ishlatiladigan fe’l zamonlarining hayotiy misollarini ko‘rsatish uchun gazetalar, qo‘shiqlar yoki videolar kabi haqiqiy materiallardan foydalanish zarur. Fe’l zamonlarining interaktiv ko‘chirilishi til ta’limidagi paradigma o‘zgarishini ifodalaydi. Bu muloqotning ushbu asosiy jihatini o‘zlashtirish uchun dinamik va samarali yondashuvni taklif qiladi. O‘quvchilarni mazmunli o‘zaro munosabatlarga va real dunyo kontekstlariga jalb qilish orqali ona tili darslari tilni bilish, madaniy tushunish va tildan foydalanishga ishonchni rivojlantirishi mumkin. Pedagoglar innovatsion o‘qitish usullarini qo‘llashda davom etar ekan, ravonlik sari sayohat nafaqat ta’lim, balki boyitish va zavq bag‘ishlaydi. 52 Fe’lni tushuntirishda o‘qituvchi harakat ifodalavchi (yurmoq, o‘ynamoq, yozmoq, arralamoq) so‘zlarnigina misol qilib olmasdan balki holatni ifodalovchi ( gulladi, uxlaydi, o‘tiradi, kuladi, shodlanadi) s o‘zlardan ham foydalana bilishi kerak. O‘qituvchi bolalarga fe’l haqida tushuncha bera turib, fe’llarni gap ichidan ajratib olish, bog‘lanishli matndagi fe’llarni ajratish,fe’llarni ko‘chirib yozish, fe’llarga savol berish, so‘roqlarga javob berish va undagi fe’llarni aniqlash, zamonini ko‘rsatish kabi mashqlarni ishlatishi kerak. “Fe’l zamonlari” mavzusi o‘tilganda o‘quvchilar fe’l zamonini bir-biridan savollar yordamida farqlashga o‘rgatiladi (o‘tgan zamon fe’li nima qildi? so‘rog‘iga, hozirgi zamon fe’li nima qilyapti? so‘rog‘iga, kelasi zamon fe’li nima qilmoqchi? so‘rog‘iga javob bo‘ladi) va bir-biriga qiyoslanadi. Avval (boshida) bolalar fe’l zamonlarini savoliga va ma’nosiga ko‘ra ajratadilar. Keyin zamon yasovchi fe’l mavzusiga ko‘ra ajrata boshlaydilar. Fe’llarni o‘rganishdagi grammatik tahlil o‘quvchilarning darslariga qiziqishlarini oshiradi. Masalan: “Bolalar yozda oromgohga boradilar” gapidagi fe’lni aniqlang, boradilar so‘zini nima uchun fe’l deb ataymiz? Boradilar so‘zi harakatni bildiradi, harakatni bildirgan so‘z fe’ldir. - Boradilar qaysi zamonni ko‘rsatadi? -Kelasi zamonni. Shu tartibda fe’lning qoidasi, zamonlari, savollari qaytariladi. Doimo o‘quvchilarning diqqatini fe’lga uning morfologik tarkibiga, fe’lning ma’nosiga, uning gapdagi vazifasiga jalb qilib turish kerak. O‘qituvchi o‘quvchilarga birdan ortiq so‘zdan tuzilib, bir so‘roqqa javob bo‘lgan o‘qiy oladi, o‘rganib oling, o‘qib chiqdi, yozib oldi kabi fe’llar fe’l deyilishini, qo‘shma fe’llar ajratib yozilishini tushuntiradi. Fe’lning yozilishi ustida ishlash, grammatik tahlil bilan bog‘liq holda olib borilishi kerak. Fe’lni o‘rganishda turli xildagi lug‘at ishlarini olib borish foydali. Bu xil mashqlar quyidagilar: 53 1.Berilgan fe’llarga o‘zakdan so‘zlar tanlash. 2.Fe’llarni shaxsiga ko‘ra, zamoniga ko‘ra guruhlarga ajratish. 3.Berilgan fe’llarning ma’nodoshini toping. So‘z birikmalari tuzish, fe’llar qo‘yib qaplar tuzish, gaplarga fe’llar qo‘shib ma’lum mavzuga oid hikoya tuzish yoki rasmlar asosida hikoya tuzing. Bu xil mashqlar ham yozma, ham og‘zaki bajarilishi mumkin. Bunda o‘quvchilar nutqini o‘stirishga diqqat qilish kerak. O‘quvchilar nutqini o‘stirishga qaratilgan mashqlar fe’lni o‘zlashtirishgagina qaratilgan bo‘lmasdan, balki oldindan o‘tilgan qoidalarni takrorlashni ham ko‘zda tutishi kerak. “Fe’l zamonlari” mavzusini o‘tishda quyidagi mustaqil ish turlaridan foydalanish mumkin. 1.Har xil topshiriqli mashqlardan ko‘chirib yozish. 2.Har xil zamondagi fe’llar ishtirok etgan gaplar tuzish. 3.Zamon shakllarini o‘zgartirgan holda gaplar tuzish. 4.Tabiatni kuzatish, odamlarning mehnat faoliyatini kuzatish asosida hikoyalar tuzish. Har xil mashqlar esa quyidagicha bo‘lishi mumkin: -Matnni o‘qing, fe’llarni so‘roqlar yordamida aniqlang, zamonini ko‘rsating. -Uchta ustunga uch xil zamon fe’llarini yozing. -Gapni zarur fe’llar bilan tugating. -Nuqtalar o‘rniga o‘tgan zamon fe’llarini ajratib yozing. -Hozirgi zamon fe’llarini ajratib yozing. -Kelasi zamon fe’llarini ajratib yozing. -O‘zingizni kun tartibingizni yozib, fe’llarni qaysi zamondaligini ayting.va h. Savol va topshiriqlar quyidagi tartibda ham bo‘lishi mumkin. Chizmalar ichiga mavzuga mos fe’llar qo‘yib yozing. 54 -gan -kan -qan O‘qing. Chiziqlar o‘rniga berilgan so‘zlardan mosini qo‘yib yozing. Bahor… .Quyosh iliq nurlarini … .Maysalar yam-yashil tusga … . “Fe’l zamonlari mavzusi” o‘tilganda turli topshiriqlardan ham foydalanish mumkin. Ma’lum vaqt moboynida o‘nta so‘zni tartib raqamiga ko‘ra yod olishga harakat qiling va berilgan so‘zlarni berkitib, ularni tartib raqamiga ko‘ra yozing. 1.Yozdi 2.Kuldi 3.O‘qidi 4.Ko‘rdi 5.Soldi 6.Uxlayapti 7.Boryapti 8.Gapiryapti 9.Shoshyapti 10.Olyapti O‘quvchilar ishtirokida navbatma-navbat fe’llarni aytish o‘yini. Bunda ma’lum vaqt to‘xtab qolmaslik lozim. Ushbu fe’lni qaysi maqollarga qo‘yish mumkin. Keltiradi, sotilmas, qolar, ko‘rinadi. 1.Yaxshidan bog‘ … , Yomondan dog‘… . 2.Aql bozorda …. . 3.Mehnat baxt … . 4.Qo‘rqqanga qo‘sha … . Qilinadigan ishlar qanday bo‘lmasin, dars qanday tashkil qilinmasin, albatta, fe’l zamonlari o‘quvchilar uchun tushunarli bo‘lishini ta’minlashi kerak. Tanlanayotgan uslub-usullar o‘quvchilarning mavzuni o‘zlashtirish imkoniyatiga mos kelishi lozim. Xulosa 55 Ta’limni takomillashtirish hozirgi kunning dolzarb vazifalaridan biri hisoblanadi. Shu sababli davlatimizning rahbari Sh.M.Mirziyoyev ham ta’lim samaradorligini oshirish to‘g‘risida ko‘plab sa’y-harakatlar qilinmoqda. Ta’limga jiddiy e’tiborini qaratmoqda. “Yoshlarimizni mustaqil fikrlaydigan yuksak intellektual va ma’naviy salohiyatga ega bo‘lib, dunyo miqyosida o‘z tengdoshlaridan hech qaysi sohada bo‘sh kelmaydigan insonlar bo‘lib, kamol topishi va baxtli bo‘lishi uchun davlatimiz va jamiyatimizning bor kuch va imkoniyatlarini safarbar etamiz”-degan so‘zlarida ham katta e’tiborni ko‘rishimiz mumkin. O‘quvchi maktabga kelgan dastlabki kundan boshlaboq o‘qishga havas qo‘yish, savodli o‘qishi va yozilishi,dastlabki amallarni to‘g‘ri bajarishga o‘rganish kerak. Maktablarda ta’lim va tarbiyaning zamon talabi darajasida takomillashtirilishi, yoshlarning ma’naviy barkamol shaxslar bo‘lib, yetishishida asosiy omillardan hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasi demokratik, huquqiy va fuqorolik jamiyatini qurish yo‘lidan borayotgan bir paytda ta’lim sohasida amalga oshirilayotgan islohatlarning bosh maqsadi va harakatga keltiruvchi kuchi har tomonlama rivojlangan barkamol insonni tarbiyalashdan iboratdir. Har bir jamiyatning kelajagi uning ajralmas qismi va hayotiy zarurati bo‘lgan ta’lim tizimining qay darajada rivojlanganligi bilan belgilanadi. Ta’limning bugungi vazifasi o‘quvchilarni kun sayin oshib borayotgan axborot-ta’lim muhiti sharoitida mustaqil ravishda faoliyat ko‘rsata olishga axborot oqimidan oqilona foydalanishga o‘rgatishdan iboratdir. Yosh avlodga ta’lim-tarbiya berishning maqsadi, vazifalari, mazmuni, uslubiy talablariga ko‘ra, fan-texnika yutuqlaridan unumli foydalanish bugungi ta’lim tizimi oldida turgan dolzarb muammolardan biri hisoblanadi. Ta’limning yangi mazmuni o‘quvchilarning har tomonlama kamol topishiga, ularni 56 faollashtirishga qaratilgandir. Ona tili darslarida olib borilayotgan barcha mashg‘ulotlarning yetakchi o‘rni nutq o’stirish bo’lib, u fikr doirasini kengaytirish vazifalarini o‘z ichiga oladi. Ta’limning samarali bo‘lishiga erishish uchun bir qator muhim talablarni hisobga olish zarur: -o‘qituvchi har bir darsining maqsad va mavzusiga muvofiq holda o‘quvchilarning yosh xususiyatlari hamda qobiliyatlariga mos bo‘lgan ish qurollari tanlaydi. Shuningdek, har bir darsda bir necha ish qurollaridan foydalaniladi. Darsning boshidan oxirigacha turli xil usulda olib borilsa o‘rinli bo‘ladi. Ona tili darslarida o‘tilgan mavzuni uyga berilgan mashqqa o‘xshash so‘zlarni tezkor savol-javob asosida ham olib borilsa aqlini charxlash bilan bir qatorda so‘z boyligini oshiradi. -Ona tili darslarida mashq bajarishdan oldin uning sharti tushuntirilsa o‘quvchilarda diqqati ortadi va mustaqil tahlil qilishga o‘rganadi. -O‘quvchilar Ona tili darslarida mavzuni to‘g‘ri e’tibor bilan diqqat qaratsalar izchillikda o‘rganib oladilar. Yuqoridagi fikrlarga amal qilinsagina maqsadga erishiladi, dars samaradorligi oshadi. 57 Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati 1. Karimov.I.A. “Barkamol avlod orzusi” O ‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi Davlat ilmiy hashriyoti .T.2000.146-bet. 2 .Mirziyoyev.Sh,M. “Erkin va faravon demokratik O‘zbekiston davlatini birgalikda quramiz”T. “O‘zbekiston”nashriyoti.2016.14-bet. 3 “.Ta’lim to‘g‘risuda”gi qonun.T. 1997.3-bet. 4 “Kadrlar tayyorlash bo ‘yicha Milliy dastur”.T.1997.21-bet. 5 .Fotima Sharipova. Nutqni fe’llar bilan bo‘yitish / №4-son 10-bet. 6 .N.Mahmudov, A.Nurmonov, A.Sobirov, V.Qodirov, Z.Jo‘raboyeva / Toshkent “Ma’naviyat” 2015. 5-sinf “Ona tili” 7 .Yo‘ldosheva Sh. “Interfaol usullar dars samaradorligini ta’minlaydi” 2- son. 2013. 20-bet. 8 .Haydarova.O. “Interfaol usullar” 7-son.2008. 2-3-bet. 9 .G‘afforova .T. “Interfaol metodlar ta’lim samaradorligi” 6-son.2008.10- 11bet. 58 10 .Sanayeva.S. “Interfaol faollar” 11-son .2015. 11 .Mashripova.U. Umarova.M. Baynazarova.D. Nabiyeva.M. Ona tili darslarida o‘qituvchilari uchun metodik qo‘llanma “Sharq” Nashriyot- matbaa aksiyadorlik kompaniyasi bosh tahririyati.T.-2014. 12 .Masharipova.U. Umarova.M. Boynazarova.D. Nabiyeva.M. Ona tili O‘qituvchilar uchun metodik qo‘llanma. “Sharq” Nashriyot-matbaa aksiyadorlik komponiyasi.T.2015. 13. Xudoyberdiyeva.M.Fuzalov.S.Muxtorova.M. “Ona tili”darslarida o‘qituvchilar uchun metodik qo‘llanma .T. “ O‘qituvchi” 2014.4-5-betlar. 14. Masharipova.U.Umarova.M.Baynazarova.D.Nabiyeva.M. “Ona tili” o‘qituvchilar uchun metodik qo ‘llanma “Sharq”Nashriyot-matbaa aksiyadorli komponiyasi Bosh tahririyati.T.2017. 15 ..www.ziyonet 59 60

“Fe’l so‘z turkumi” modulini o‘qitishda interfaol metodlardan foydalanish

Купить