Firibgarlik jinoyatining obyektiv tomonining jinoiy huquqiy xususiyatlari 26 - Юриспруденция - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	44.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	13 Июнь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Юриспруденция

Продавец

G'ayrat Ziyayev

Дата регистрации 14 Февраль 2025

201 Продаж

Firibgarlik jinoyatining obyektiv tomonining jinoiy huquqiy xususiyatlari 26

Купить

MUNDARIJA
KIRISH ................................................................................................................... 2
I BOB. FIRIBGARLIK JINOYATINING OBYEKTIV TOMONINING
NAZARIY-HUQUQIY ASOSLARI
1.1. Firibgarlik jinoyatining obyektiv tomonining tushunchasi, mazmuni va
huquqiy ahamiyati ................................................................................................... 4
1.2. Firibgarlik jinoyatining turli shakllari va obyektiv tomon
xususiyatlari ................................................................................................................
................ 15
II BOB. FIRIBGARLIK JINOYATINING OBYEKTIV TOMONINING
O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI VA AMALIY QO‘LLANILISHI
2.1. Sud amaliyotida firibgarlik jinoyatining obyektiv tomonining o‘ziga xos
jihatlari ................................................................................................................... 20
2.2. Firibgarlik jinoyatining obyektiv tomoni bilan bog‘liq muammolar va ularni
takomillashtirish yo‘llari ....................................................................................... 27
XULOSA .............................................................................................................. 32
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR …………............................................ 34
1

KIRISH
Kurs ishining dolzarbligi. Firibgarlik jinoyati jamiyatdagi moliyaviy va
ijtimoiy barqarorlikka eng katta tahdid soluvchi jinoyat turlaridan biri hisoblanadi.
Bu jinoyatning jinoiy-huquqiy xususiyatlarini o‘rganish, ayniqsa uning obyektiv
tomonini tahlil qilish, nafaqat nazariy, balki amaliy jihatdan ham muhimdir.
Obyektiv tomon jinoyatning tashqi ko‘rinishi, ya’ni jinoyatning amalga oshirilish
shakli, sodir etilgan harakatlar va ularning oqibatlarini o‘z ichiga oladi. Shu
jihatdan firibgarlikning obyektiv tomonini chuqur o‘rganish, jinoyatni aniqlash va
malakalashtirishda sud amaliyotiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Hozirgi kunda iqtisodiy va moliyaviy sohalardagi yangilanishlar, elektron
tizimlar va moliyaviy texnologiyalarning keng qo‘llanilishi firibgarlik jinoyatining
yangi shakllarini yuzaga keltirmoqda. Shu sababli, obyektiv tomonni aniqlashning
ilmiy asoslarini mustahkamlash, jinoyatning isbotlanishida va tergov jarayonida
yuzaga keladigan muammolarni oldini olishga yordam beradi. Mazkur mavzu
ayniqsa moliyaviy jinoyatlar, bank operatsiyalari, korporativ huquq va shaxsiy
mulkni himoya qilish bilan bog‘liq sohalarda dolzarbdir.
Shuningdek, firibgarlik jinoyatining obyektiv tomoni jinoyatning
takroriyligi, guruh bo‘lib sodir etilishi, soxtalashtirilgan hujjatlar va moliyaviy
vositalar bilan bog‘liq murakkab holatlarda ham o‘ziga xosdir. Bu jihatlarni ilmiy
va huquqiy asosda tahlil qilish, jinoyatga qarshi kurashish tizimini
takomillashtirish, sud va tergov amaliyotini yaxshilash imkonini beradi. Shu
sababli, mazkur mavzu nafaqat nazariy jihatdan, balki amaliy qo‘llanilishi bilan
ham katta ahamiyatga ega.
Kurs ishining maqsadi. Mazkur kurs ishining asosiy maqsadi — firibgarlik
jinoyatining obyektiv tomonini jinoiy-huquqiy nuqtai nazardan tizimli va ilmiy
asosda tahlil qilishdir. Ish davomida jinoyatning tashqi ko‘rinishi, amalga
oshirilish shakllari, oqibatlari va ular bilan bog‘liq sababli aloqalar o‘rganiladi.
Shuningdek, kurs ishi firibgarlik jinoyatining turli shakllarini, xususan, mol-
2

mulkni firibgarlik yo‘li bilan egallash, rasmiy hujjatlarni soxtalashtirish, guruh
bo‘lib sodir etish kabi holatlarni aniqlashga yo‘naltiriladi.
Ishning maqsadi shuningdek, sud amaliyotida obyektiv tomonning aniqlanishini,
mavjud muammolarni va ularni bartaraf etish bo‘yicha tavsiyalarni ko‘rsatishdir.
Natijada firibgarlik jinoyatining obyektiv tomonini chuqur tushunish, jinoyatni
tergov qilish va malakasini aniqlashda amaliy yordam ko‘rsatish kurs ishining
asosiy maqsadini tashkil etadi.
Kurs ishining vazifalari. Firibgarlik jinoyatining tushunchasi, huquqiy
mohiyati va obyektiv tomonini aniqlash;
Obyektiv tomonning belgilari, ya’ni jinoyatning tashqi ko‘rinishi, harakatlar,
oqibat va sababli aloqalarni tahlil qilish;
Firibgarlik jinoyatining turli shakllarini (mol-mulkni firibgarlik yo‘li bilan
egallash, rasmiy hujjatlarni soxtalashtirish, takroriy va guruh bo‘lib sodir etish)
o‘rganish;
Sud amaliyotida obyektiv tomonning aniqlanishini va uning malaka
berishdagi o‘rnini tahlil qilish;
Obyektiv tomon bilan bog‘liq muammolarni aniqlash va ularni bartaraf etish
bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqish;
Jinoyatga qarshi kurashish tizimini takomillashtirish va huquqiy amaliyotda
obyektiv tomonning qo‘llanilishini yaxshilash.
Kurs ishining obyekti. Kurs ishining obyekti sifatida firibgarlik jinoyati va
uning obyektiv tomoni tanlangan. Obyekt sifatida jinoyatning tashqi ko‘rinishi,
amalga oshirilish shakllari, oqibatlari va ular o‘rtasidagi sababli aloqalar
o‘rganiladi. Shuningdek, obyekt sud va tergov amaliyotida obyektiv tomonning
aniqlanishiga bog‘liq amaliy qoidalar, jinoyatning turli shakllari va huquqiy
normalar bilan ham o‘zaro bog‘liq hisoblanadi.
Kurs ishining predmeti — firibgarlik jinoyatining obyektiv tomonining
huquqiy xususiyatlari, ularning sud amaliyotidagi qo‘llanilishi, turli shakllari va
malakasini aniqlashda yuzaga keladigan muammolarni o‘rganishdir.
3

I BOB. FIRIBGARLIK JINOYATINING OBYEKTIV TOMONINING
NAZARIY-HUQUQIY ASOSLARI
1.1. Firibgarlik jinoyatining obyektiv tomonining tushunchasi, mazmuni
va huquqiy ahamiyati
Firibgarlik jinoyati jinoyat huquqi nuqtai nazaridan iqtisodiy va moliyaviy
barqarorlikka tahdid soluvchi eng keng tarqalgan jinoyat turlaridan biridir.
Jinoyatning obyektiv tomoni uning tashqi ko‘rinishi, ya’ni jinoyat amalga
oshirilgan shaklini, sodir etilgan harakatlarni, ulardan kelib chiqqan oqibatlarni va
bu oqibatlar bilan harakatlar o‘rtasidagi sababli aloqani o‘z ichiga oladi. Shu
sababli firibgarlik jinoyatining obyektiv tomoni jinoyatning ilmiy va huquqiy
tahlilida markaziy o‘rin tutadi, chunki jinoyatni aniqlash, tergov qilish va sudda
malaka berish aynan obyektiv tomonning xususiyatlariga bog‘liqdir.
Obyektiv tomonning huquqiy mohiyati shundaki, u jinoyatning tashqi
ifodasini aniqlaydi. Firibgarlikda bu odatda boshqa shaxsning mol-mulkini yoki
moliyaviy resurslarini noqonuniy egallash harakatlarida namoyon bo‘ladi.
Masalan, firibgarlik jinoyatida shaxs yoki guruh, o‘z manfaati yo‘lida, boshqa
shaxsni aldagan holda, mol-mulkini egallaydi yoki hujjatlarni soxtalashtiradi. Bu
holatlar obyektiv tomonning asosiy belgilari sifatida sud amaliyotida ko‘riladi va
jinoyatning malakasini aniqlashda hal qiluvchi ahamiyatga ega.
Firibgarlikning obyektiv tomoni bir necha tarkibiy elementlardan iborat:
birinchidan, jinoyat harakati; ikkinchidan, harakatning oqibati; uchinchidan,
harakat va oqibat o‘rtasidagi sababli aloqa. Jinoyat harakati firibgarlikning tashqi
ifodasi bo‘lib, bu odatda aldash, soxtalashtirish, yolg‘on va boshqa firibgarlik
shakllarini o‘z ichiga oladi. Harakatning oqibati sifatida, jinoyatchi tomonidan
sodir etilgan harakat natijasida jabrlanuvchiga moliyaviy zarar yetkazilishi,
mulkning noqonuniy egallanishi yoki moliyaviy huquqlarining cheklanishi
namoyon bo‘ladi. Sababli aloqa esa, jinoyat harakati bilan oqibat o‘rtasida
to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘lanish mavjudligini anglatadi va bu jinoyat tarkibini tashkil
etuvchi asosiy jihat hisoblanadi.
4

Shuningdek, firibgarlik jinoyatining obyektiv tomoni uning turli shakllarida
o‘ziga xos xususiyatlarga ega. Masalan, mol-mulkni firibgarlik yo‘li bilan egallash,
rasmiy hujjatlarni soxtalashtirish, pul mablag‘larini yolg‘on ma’lumotlar orqali
olish kabi holatlar obyektiv tomonga turlicha aks etadi. Takroriy yoki guruh bo‘lib
sodir etilgan jinoyatlar esa obyektiv tomonni yanada murakkablashtiradi, chunki
bu holatlarda harakatlar, oqibatlar va sababli aloqalar bir necha shaxs faoliyati
bilan bog‘liq bo‘ladi.
Sud amaliyotida firibgarlik jinoyatining obyektiv tomoni huquqiy jihatdan
harakatni, oqibatni va sababli aloqani isbotlash uchun asos sifatida xizmat qiladi.
Obyektiv tomonning to‘g‘ri tahlili jinoyatni malakalash, jabrlanuvchining zararini
aniqlash va jinoyatchiga qonunda belgilangan jazo qo‘llashda muhim ahamiyatga
ega. Shu sababli, firibgarlik jinoyatining obyektiv tomonini ilmiy va huquqiy
jihatdan tahlil qilish nafaqat nazariy, balki amaliy jihatdan ham dolzarbdir. 1
Firibgarlik jinoyati jamiyatdagi iqtisodiy va moliyaviy barqarorlikka eng
katta tahdid soluvchi jinoyat turlaridan biridir. U boshqa shaxsning mol-mulkini
yoki moliyaviy resurslarini noqonuniy egallashga qaratilgan harakatlar orqali
amalga oshiriladi va shu jihati bilan jinoyat huquqi uchun dolzarb mavzu
hisoblanadi. Jinoyatning obyektiv tomoni jinoyatning tashqi ko‘rinishi, sodir
etilgan harakatlar, ularning oqibatlari va bu oqibatlar bilan harakatlar o‘rtasidagi
sababli aloqani o‘z ichiga oladi. Obyektiv tomon firibgarlikni ilmiy, huquqiy va
amaliy jihatdan tahlil qilishning asosini tashkil etadi, chunki jinoyatni aniqlash,
tergov qilish va sudda malaka berish aynan obyektiv tomonning xususiyatlariga
bog‘liqdir.
Obyektiv tomonning huquqiy mohiyati shundaki, u jinoyatning tashqi
ifodasini aniqlaydi va sud amaliyotida jinoyat tarkibini belgilashda asosiy mezon
sifatida xizmat qiladi. Firibgarlikda bu ko‘pincha boshqa shaxsni aldagan holda
mol-mulkini egallash yoki hujjatlarni soxtalashtirish shaklida namoyon bo‘ladi.
1
Mualliflar jamoasi. Jinoyat huquqi. Umumiy qism. Darslik. Ichki ishlar vazirligi Akademiyasi. –
T.: 2012. – B. 411.
5

Masalan, shaxs firibgarlik orqali boshqa shaxsdan kredit mablag‘larini firib yo‘li
bilan olishi, kontrakt shartlarini buzgan holda mol-mulkni noqonuniy egallashi,
yoki firibgarlik maqsadida kompaniya moliyaviy hujjatlarini soxtalashtirishi
mumkin. Shu jihatlar obyektiv tomonning sud amaliyotidagi markaziy o‘rnini
belgilaydi.
Firibgarlik jinoyatining obyektiv tomoni uch asosiy tarkibiy elementdan
iborat: jinoyat harakati, harakatning oqibati va sababli aloqa. Jinoyat harakati
firibgarlikning tashqi ko‘rinishi bo‘lib, aldash, yolg‘on va soxtalashtirish kabi
harakatlarni o‘z ichiga oladi. Harakatning oqibati sifatida jabrlanuvchiga
moliyaviy zarar yetkazilishi, mol-mulkning noqonuniy egallanishi yoki moliyaviy
huquqlarning cheklanishi namoyon bo‘ladi. Sababli aloqa esa, jinoyat harakati
bilan oqibat o‘rtasida to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘lanish mavjudligini anglatadi va bu
jinoyat tarkibini tashkil etuvchi asosiy jihat hisoblanadi.
Firibgarlikning turli shakllarida obyektiv tomonning xususiyatlari o‘zgaradi.
Mol-mulkni firibgarlik yo‘li bilan egallash, rasmiy hujjatlarni soxtalashtirish,
elektron moliyaviy operatsiyalar orqali mablag‘larni noqonuniy olish kabi holatlar
obyektiv tomonda turlicha aks etadi. Takroriy yoki guruh bo‘lib sodir etilgan
jinoyatlar esa obyektiv tomonni yanada murakkablashtiradi, chunki bu holatlarda
harakatlar, oqibatlar va sababli aloqalar bir necha shaxs faoliyati bilan bog‘liq
bo‘ladi.
Sud amaliyotida obyektiv tomonni aniqlashda jinoyatning har bir elementini
isbotlash talab etiladi. Masalan, O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining
168-moddasida firibgarlik jinoyati aniqlanadi va uning malakasini belgilash uchun
jinoyat harakati, oqibat va sababli aloqa tafsilotlari muhim hisoblanadi. Sudlar
amaliyotida firibgarlik holatlarida moliyaviy hujjatlar, bank ma’lumotlari,
shartnoma va guvohlarning ko‘rsatmalari obyektiv tomonning isboti sifatida
qo‘llaniladi.
Shuningdek, firibgarlikning obyektiv tomonini o‘rganish nafaqat jinoyatni
tergov qilish, balki jinoyatga qarshi kurashish tizimini takomillashtirish, profilaktik
6

choralarni ishlab chiqish va huquqiy amaliyotni yaxshilashda ham muhim
ahamiyatga ega. Obyektiv tomonni ilmiy tahlil qilish orqali jinoyatchilikning yangi
shakllari — masalan, onlayn firibgarlik, elektron to‘lov tizimlaridagi aldovlar va
moliyaviy soxta operatsiyalar — yanada samarali aniqlanishi mumkin.
Natijada, firibgarlik jinoyatining obyektiv tomoni jinoyat huquqida markaziy
o‘rin egallaydi, chunki u jinoyatning tashqi ifodasini aniqlash, sud va tergov
amaliyotida jinoyatni malakalash va jabrlanuvchining zararini aniqlash uchun
asosiy vosita hisoblanadi. 2
Firibgarlik jinoyati jamiyatda iqtisodiy va ijtimoiy barqarorlikka eng jiddiy
tahdid soluvchi jinoyat turlaridan biridir. Bu jinoyat odatda boshqa shaxsning mol-
mulkini yoki moliyaviy resurslarini aldash yo‘li bilan egallash, hujjatlarni
soxtalashtirish yoki moliyaviy vositalardan noqonuniy foydalanish orqali sodir
etiladi. Jinoyatning obyektiv tomoni esa uning tashqi ko‘rinishi, ya’ni jinoyat
harakatlari, ularning oqibatlari va harakatlar bilan oqibatlar o‘rtasidagi sababli
aloqani o‘z ichiga oladi. Shu jihat firibgarlik jinoyatini tahlil qilishda markaziy
o‘rin tutadi, chunki jinoyatni aniqlash, tergov qilish va sudda malaka berish aynan
obyektiv tomonning xususiyatlariga bog‘liqdir.
Obyektiv tomon jinoyat huquqida jinoyatning tashqi ifodasini belgilovchi
element sifatida huquqiy ahamiyatga ega. U jinoyat tarkibini to‘liq anglash va
jinoyatchilik harakatini qonuniy doirada baholash imkonini beradi. Firibgarlikning
obyektiv tomonini aniqlash jinoyatning mazmunini, uning turli shakllarini va sodir
etilish mexanizmlarini tushunishga xizmat qiladi. Masalan, firibgarlik jinoyati
nafaqat mol-mulkni firib yo‘li bilan egallashdan iborat, balki rasmiy hujjatlarni
soxtalashtirish, kontrakt shartlarini buzish, elektron to‘lov tizimlaridagi aldovlar va
moliyaviy manipulyatsiyalarni ham o‘z ichiga oladi.
Firibgarlik jinoyatining obyektiv tomoni uch tarkibiy elementdan iborat:
jinoyat harakati, harakatning oqibati va harakat bilan oqibat o‘rtasidagi sababli
aloqa. Jinoyat harakati firibgarlikning tashqi ko‘rinishi bo‘lib, aldash, yolg‘on,
2
Mualliflar jamoasi. Jinoyat huquqi. Umumiy qism. Darslik. Ichki ishlar vazirligi Akademiyasi. –
T.: 2012. – B. 411.
7

moliyaviy manipulyatsiya va soxtalashtirish kabi turli shakllarni qamrab oladi.
Harakatning oqibati esa jabrlanuvchiga moliyaviy zarar yetkazilishida, mol-
mulkning noqonuniy egallanishida yoki shaxsning moliyaviy huquqlarining
cheklanishida namoyon bo‘ladi. Sababli aloqa esa jinoyat harakati bilan oqibat
o‘rtasida to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘lanish mavjudligini anglatadi va bu jinoyat
tarkibini tashkil etuvchi asosiy jihat hisoblanadi.
Firibgarlik jinoyatining obyektiv tomonining huquqiy mazmuni uning
jinoyat huquqidagi o‘rni bilan ham belgilanadi. O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat
kodeksining 168-moddasida firibgarlik jinoyati aniq ko‘rsatilgan bo‘lib, uning
malakasini aniqlashda obyektiv tomonning xususiyatlari asosiy mezon sifatida
xizmat qiladi. Moddada jinoyatning amalga oshirilish shakli, sodir etilgan
harakatlar, oqibatlar va sababli aloqa tafsilotlari ochiq bayon etilgan. Shu bilan
birga, sud amaliyotida obyektiv tomonning tahlili jinoyatni tergov qilish, malaka
berish va jabrlanuvchining zararini aniqlashda asosiy rol o‘ynaydi.
Firibgarlik jinoyatining obyektiv tomonini o‘rganishning dolzarbligi nafaqat
nazariy, balki amaliy jihatdan ham yuqori. Moliyaviy va iqtisodiy sohalarda
yuzaga kelayotgan yangiliklar, elektron tizimlarning rivojlanishi va moliyaviy
texnologiyalarning keng qo‘llanilishi firibgarlik jinoyatining yangi shakllarini
yuzaga keltirmoqda. Shu sababli, obyektiv tomonning ilmiy va huquqiy asosda
tahlil qilinishi jinoyatni aniqlash va oldini olishda, tergov jarayonini samarali
tashkil etishda, sud amaliyotida esa jinoyat malakasini to‘g‘ri belgilashda muhim
ahamiyatga ega.
Sud amaliyotida firibgarlik jinoyatining obyektiv tomonini aniqlash
jarayonida dalillar, guvohlarning ko‘rsatmalari, hujjatlar va moliyaviy ma’lumotlar
asos sifatida qo‘llaniladi. Masalan, firibgarlik yo‘li bilan olingan mablag‘lar,
soxtalashtirilgan shartnomalar, elektron tranzaksiyalar va boshqa hujjatlar jinoyat
harakatini va uning oqibatini isbotlashda muhim rol o‘ynaydi. Obyektiv tomonni
chuqur o‘rganish orqali jinoyatga qarshi kurashish tizimi samarali ishlashi,
firibgarlikning yangi shakllari va murakkab holatlari aniqlanishi mumkin.
8

Firibgarlik jinoyatining obyektiv tomonining mazmuni shuningdek,
jinoyatning turli shakllari va sodir etilish usullari bilan chambarchas bog‘liq.
Masalan, firibgarlikning takroriy yoki guruh bo‘lib sodir etilishi, firibgarlikning
moliyaviy, korporativ yoki elektron shakllari obyektiv tomonning o‘ziga xos
xususiyatlarini belgilaydi. Shu bilan birga, obyektiv tomon jinoyatchilikning
profilaktik choralari, moliyaviy va huquqiy xavfsizlikni ta’minlash va jinoyatga
qarshi huquqiy mexanizmlarni ishlab chiqishda ham muhim ahamiyat kasb etadi.
Natijada, firibgarlik jinoyatining obyektiv tomoni jinoyat huquqida markaziy
o‘rin egallaydi. U jinoyatning tashqi ifodasini aniqlash, sud va tergov amaliyotida
jinoyatni malakalash, jabrlanuvchining zararini aniqlash va jinoyatchiga qonunda
belgilangan jazo qo‘llashda asosiy vosita hisoblanadi. Shu sababli firibgarlik
jinoyatining obyektiv tomonini ilmiy va huquqiy jihatdan tahlil qilish nafaqat
nazariy, balki amaliy jihatdan ham dolzarbdir. 3
Firibgarlik jinoyatining obyektiv
tomonining jinoiy-huquqiy xususiyatlarini chuqur tahlil qilish O’zbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasida belgilangan mulk huquqining daxlsizligi va
himoyasi tamoyillariga asoslanadi hamda amaldagi jinoyat qonunchiligining asosiy
talablarini aks ettiradi. Ushbu jinoyatning obyektiv tomoni uning tashqi
ko’rinishini, sodir etilish mexanizmini va huquqiy oqibatlarini to’liq ochib beradi.
Firibgarlik jinoyatining obyektiv tomoni jinoiy tarkibning majburiy elementlari
sifatida jinoyat harakati, yetkazilgan zarar, ular o’rtasidagi sababiy bog’lanish
hamda qo’shimcha belgilar – vaqt, joy, usul va vositalarni o’z ichiga oladi. Mazkur
xususiyatlarni tahlil qilishda quyidagi rejalar asos qilib olindi.
Firibgarlik jinoyatining obyektiv tomoni tushunchasi va O’zbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasidagi huquqiy asoslari.
O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida mulkchilik munosabatlari
jamiyatning iqtisodiy negizi sifatida mustahkamlanadi va barcha mulk
shakllarining teng huquqliligi hamda huquqiy jihatdan to’liq himoya qilinishi
kafolatlanadi. Konstitutsiyaning mulk huquqiga oid normalari firibgarlik kabi
3
Rustamboyev.M.X. O‘zbekistan Respublikasining Jinoyat kodeksiga sharxlar. Maxsus kism/M.
Rustambaev. - Toshkent: «Yuridik adabiyotlar publish», 2021. - 744 b.
9

jinoyatlarga qarshi kurashning asosiy huquqiy poydevorini tashkil etadi, chunki har
qanday mulkka nisbatan tajovuz qonun bilan ta’qib etiladi va mulkdor o’z mol-
mulkidan faqat qonunda nazarda tutilgan hollarda va sud qaroriga asosan mahrum
etilishi mumkin. Firibgarlik jinoyatining obyektiv tomoni aynan shu
konstitutsiyaviy tamoyillarni amalda himoya qilishga qaratilgan bo’lib, jinoyat
harakati mulk egasining ixtiyoriy harakatlarini yanglishish orqali
rag’batlantirishdan iborat. Obyektiv tomonning asosiy mazmuni mulkni yoki
mulkka bo’lgan huquqni aldash yoki ishonchni suiiste’mol qilish yo’li bilan tekin
va qonunga xilof ravishda egallashda ifodalanadi. Bu jarayonda mulk egasi yoki
mulkni tasarruf etishga vakolatli shaxs o’z xohishi bilan mulkni yoki huquqni
boshqa shaxsga beradi yoxud bunday berishga imkoniyat yaratadi.
Konstitutsiyaviy asoslar firibgarlikni nafaqat mulkiy zarar yetkazish, balki
iqtisodiy munosabatlardagi ishonchni buzish sifatida ham baholashga imkon
beradi, chunki mulk daxlsizligi jamiyatning barqaror rivojlanishi uchun zarur
shartdir. Firibgarlikning obyektiv tomoni shu jihatdan iqtisodiy faoliyat erkinligini
ta’minlovchi konstitutsiyaviy normalarni himoya qiluvchi mexanizm bo’lib xizmat
qiladi va bozor munosabatlarida halol raqobatni saqlashga qaratilgan.
O’zbekiston Respublikasi Jinoyat Kodeksida firibgarlik jinoyatining
obyektiv belgilarining huquqiy tartibga solinishi va asosiy tarkibiy qismlari.
O’zbekiston Respublikasi Jinoyat Kodeksining tegishli moddasida
firibgarlik jinoyati aldash yoki ishonchni suiiste’mol qilish yo’li bilan o’zganing
mulkini yoki o’zganing mulkiga bo’lgan huquqni qo’lga kiritish sifatida
belgilangan bo’lib, obyektiv tomonning asosiy belgisi aynan shu harakatlarda
namoyon bo’ladi. Jinoyat harakati ikki asosiy usulda sodir etiladi: birinchisi,
aldash, ya’ni bila turib haqiqatga to’g’ri kelmaydigan yolg’on ma’lumotlar xabar
qilish, ish holati bo’yicha ma’lum qilinishi lozim bo’lgan haqiqiy faktlarni
yashirish yoki mulk egasini yanglishtirishga qaratilgan qasddan sodir etilgan
harakatlar.
10

Aldash har qanday shaklda bo’lishi mumkin – yozma, og’zaki, harakatlar
orqali yoki texnik vositalar yordamida. Masalan, mulkning sifati, narxi, aybdor
shaxsning mansabi yoki niyati to’g’risida yolg’on ma’lumot berish, bitim
predmetini soxtalashtirish yoki qimor o’yinlarida aldov usullarini qo’llash kabi
holatlar aldashning klassik namunalaridir. Ikkinchi usul – ishonchni suiiste’mol
qilish, ya’ni mulk egasi yoki mulkni tasarruf etishga vakolatli shaxs bilan mavjud
bo’lgan ishonchli munosabatlardan g’arazli maqsadlarda foydalanish. Bunday
munosabatlar xizmat mavqei, qarindoshlik, do’stlik yoki boshqa shaxsiy aloqalar
asosida yuzaga kelishi mumkin. Ishonchni suiiste’mol qilishda aybdor mulk
egasining qaror qabul qilish qobiliyatidan foydalanib, mulkni o’z foydasiga
o’tkazadi. Obyektiv tomonning majburiy elementi yetkazilgan zarar hisoblanadi,
ya’ni mulk yoki mulkka bo’lgan huquq tekin va qonunga xilof ravishda egallangan
bo’lishi kerak. Zarar mulk qiymati bilan o’lchanadi va ancha miqdordan boshlab
jinoyat tarkibi shakllanadi. Sababiy bog’lanish esa aldash yoki ishonchni
suiiste’mol qilish harakati bilan mulkning egallanishi o’rtasidagi to’g’ridan-to’g’ri
va zaruriy aloqani bildiradi – ya’ni mulk aynan shu harakatlar natijasida
egallangan bo’lishi lozim. Agar sababiy bog’lanish bo’lmasa, qilmish boshqa
huquqbuzarlik sifatida baholanadi. Firibgarlik jinoyati tugallangan deb topiladi,
mulk aybdor yoki uchinchi shaxslarning g’ayriqonuniy egaligiga o’tgan va undan
xohlagancha foydalanish yoki tasarruf etish real imkoniyati paydo bo’lgan
paytdan. Pul mablag’lari uchun bank hisobvaragiga o’tkazilgan payt, ko’chmas
mulk uchun huquq ro’yxatga olingan payt yoki shartnoma tuzilgan vaqtdan
boshlab jinoyat tugallangan hisoblanadi. Ushbu normalar O’zbekiston
Respublikasi Jinoyat Kodeksida aniq belgilangan bo’lib, obyektiv tomonning har
bir elementi jinoyatni to’g’ri kvalifikatsiya qilishda hal qiluvchi ahamiyatga ega.
Firibgarlik jinoyatining obyektiv tomonidagi qo’shimcha belgilar va
ularning huquqiy ahamiyati.
Firibgarlik jinoyatining obyektiv tomonida qo’shimcha belgilar – vaqt, joy,
usul va vositalar ham muhim o’rin tutadi. Jinoyat har qanday vaqtda va joyda sodir
11

etilishi mumkin, ammo zamonaviy sharoitda axborot texnologiyalari vositalaridan
foydalanish alohida kvalifikatsiyaga olib keladi. Masalan, elektron to’lov tizimlari,
internet savdosi yoki raqamli hujjatlar orqali aldash usullari jinoyatning obyektiv
tomonini murakkablashtiradi va uni og’irroq turkumga kiritadi. Usul sifatida
aldashning turli shakllari – soxta hujjatlar tayyorlash, yolg’on reklama berish yoki
shaxsiy ma’lumotlarni o’g’irlash kabi harakatlar qo’llaniladi. Vositalar esa
kompyuter texnikasi, telekommunikatsiya vositalari yoki boshqa texnologik
qurilmalar bo’lishi mumkin. Bu qo’shimcha belgilar jinoyatning ijtimoiy xavf
darajasini oshiradi va O’zbekiston Respublikasi Jinoyat Kodeksining tegishli
qismlarida og’irlashtiruvchi holatlar sifatida nazarda tutiladi. Obyektiv tomonning
chuqur tahlili shuni ko’rsatadiki, firibgarlik boshqa mulkiy jinoyatlardan farqli
o’laroq, jabrlanuvchining ixtiyoriy harakati orqali sodir etiladi, bu esa mulk
egasining yanglishishini asosiy mexanizmga aylantiradi. Konstitutsiyaviy mulk
himoyasi nuqtai nazaridan bu xususiyat firibgarlikni nafaqat moddiy zarar, balki
ijtimoiy ishonchni buzuvchi jinoyat sifatida baholashga imkon beradi.
Firibgarlik jinoyatining obyektiv tomonini boshqa jinoyatlar obyektiv
tomoni bilan solishtirish va farqlash masalalari.
Firibgarlik jinoyatining obyektiv tomonini to’g’ri tushunish uchun uni
boshqa mulkiy jinoyatlarning obyektiv tomoni bilan solishtirish zarur. Masalan,
o’g’rilik jinoyatida mulk yashirin ravishda talon-toroj qilinadi, ya’ni mulk egasi
mulkning egallanishini anglamaydi yoki anglay olmaydi. Firibgarlikda esa mulk
egasi o’z xohishi bilan mulkni beradi, ammo yanglishish natijasida. O’zlashtirish
yoki rastrata jinoyatida mulk avval qonuniy asosda topshirilgan bo’ladi va keyin
o’zlashtiriladi, firibgarlikda esa topshirishning o’zi aldov yoki ishonchni
suiiste’mol qilish natijasida sodir bo’ladi. Mulkiy zarar yetkazish jinoyatida mulk
egallanilmaydi, faqat zarar yetkaziladi, firibgarlikda esa mulk to’liq tekin
egallaniladi. Tovlamachilikda esa mulk egasining irodasi zo’ravonlik yoki tahdid
orqali bostiriladi, firibgarlikda esa irodasi yanglishadi. Ushbu farqlar obyektiv
tomonning harakat belgilarida aniq namoyon bo’ladi va sud amaliyotida jinoyatni
12

to’g’ri kvalifikatsiya qilishda muhimdir. Konstitutsiyaviy asoslarda mulk
huquqining himoyasi barcha mulkiy jinoyatlar uchun umumiy bo’lsa-da,
firibgarlikning obyektiv tomoni iqtisodiy munosabatlardagi ishonchni buzishning
o’ziga xos xususiyatini ta’kidlaydi. Zamonaviy sharoitda raqamli firibgarlik
holatlari ko’payganligi sababli obyektiv tomonning texnologik vositalar bilan
bog’liq belgilarini chuqur tahlil qilish zarur bo’lib, bu jinoyatning ijtimoiy xavfini
yanada oshiradi.
Firibgarlik jinoyatining obyektiv tomonida zaruriy elementlar – harakat,
oqibat va sababiy bog’lanish majburiydir, ixtiyoriy elementlar esa vaqt, joy, usul
va vositalar bo’lib, ular jinoyatni og’irlashtirishi yoki yengillashtirishi mumkin.
Harakatning zaruriyligi shundaki, u aldash yoki ishonchni suiiste’mol qilish
shaklida bo’lmaguncha jinoyat tarkibi shakllanmaydi. Oqibatning zaruriyligi
mulkning tekin egallanishida ifodalanadi va zarar miqdori jinoyatning og’irligini
belgilaydi. Sababiy bog’lanishning mavjudligi harakat bilan oqibat o’rtasidagi
to’g’ridan-to’g’ri bog’liqlikni talab qiladi. Masalan, agar mulk egasi aldovdan
keyin mulkni bergan bo’lsa, sababiy bog’lanish mavjud; agar boshqa sabablar
ta’sir qilgan bo’lsa, jinoyat boshqa tarkibga o’tadi. Ixtiyoriy elementlar orasida
axborot tizimlaridan foydalanish jinoyatni og’irlashtiruvchi holat sifatida alohida
e’tiborga loyiq, chunki bu zamonaviy texnologiyalarning keng qo’llanilishi bilan
bog’liq. Vaqt va joy elementlari jinoyatni tergov qilishda muhim bo’lib, ular
jinoyatning rejalashtirilganligini ko’rsatishi mumkin. Ushbu tahlil O’zbekiston
Respublikasi Jinoyat Kodeksining normalari bilan uzviy bog’liq bo’lib,
konstitutsiyaviy mulk himoyasini amalda ta’minlashga xizmat qiladi.
Firibgarlikning obyektiv tomoni chuqur tahlil qilinganda shu narsa ayon bo’ladiki,
jinoyatning tashqi ko’rinishi jabrlanuvchining irodasini aldov orqali boshqarishga
asoslangan bo’lib, bu mulkiy munosabatlardagi ishonchni buzishning eng xavfli
shakllaridan biridir.
Amaliyotda firibgarlik jinoyatining obyektiv tomoni ko’pincha murakkab
holatlarda namoyon bo’ladi. Masalan, bank krediti olishda yolg’on ma’lumotlar
13

berish, ko’chmas mulk sotishda haqiqiy holatni yashirish yoki oilaviy
munosabatlardan foydalanib mulkni egallash kabi holatlar obyektiv tomonning
barcha elementlarini o’zida mujassamlashtiradi. Sud amaliyotida aldashning
mavjudligi yolg’on ma’lumotlarning haqiqatga to’g’ri kelmasligi va mulk
egasining yanglishishi bilan isbotlanadi. Ishonchni suiiste’mol qilish esa ishonch
munosabatlarining mavjudligi va ulardan g’arazli foydalanish bilan tasdiqlanadi.
Yetkazilgan zarar miqdori bazaviy hisoblash miqdorlari asosida aniqlanadi va
jinoyatning kvalifikatsiyasini belgilaydi. Agar zarar qoplangan bo’lsa, ba’zi jazolar
qo’llanilmaydi, bu esa konstitutsiyaviy adolat tamoyillariga mos keladi. Obyektiv
tomonning to’g’ri baholashi jinoyatni fuqarolik nizolaridan ajratishga yordam
beradi: agar oldindan qasd bo’lmasa va mulk majburiyatlarni bajarish niyatida
olingan bo’lsa, qilmish jinoyat sifatida baholanmaydi. Bu farqlar O’zbekiston
Respublikasi Jinoyat Kodeksining normalari va konstitutsiyaviy tamoyillar asosida
amalga oshiriladi.
Firibgarlik jinoyatining obyektiv tomonining zamonaviy sharoitlardagi
rivojlanishi va oldini olish masalalari.
Zamonaviy iqtisodiyotda firibgarlik jinoyatining obyektiv tomoni raqamli
texnologiyalar ta’sirida o’zgarib bormoqda. Internet orqali aldash, kriptovalyutalar
bilan bog’liq firibgarlik yoki elektron hujjatlar soxtalashtirish kabi holatlar
obyektiv tomonning yangi shakllarini yaratadi. Bu holatlarda aldash usuli elektron
vositalar orqali amalga oshiriladi, oqibat esa pul mablag’larining tezkor
o’tkazilishida namoyon bo’ladi. Sababiy bog’lanish texnologik izlar orqali
isbotlanadi. Konstitutsiyaviy mulk himoyasi nuqtai nazaridan bunday jinoyatlar
iqtisodiy xavfsizlikka tahdid soladi va ularni oldini olish uchun obyektiv
tomonning barcha elementlarini hisobga olgan holda qonunchilikni
takomillashtirish zarur. Firibgarlikning obyektiv tomoni chuqur tahlil qilinganda
uning ijtimoiy xavfi yuqori ekanligi ayon bo’ladi, chunki u nafaqat alohida
shaxslarga, balki butun jamiyatga zarar yetkazadi.
14

1.2. Firibgarlik jinoyatining turli shakllari va obyektiv tomon
xususiyatlari.
Firibgarlik jinoyati turli shakllarda sodir etilishi mumkin, va har bir
shaklning obyektiv tomoni o‘ziga xos xususiyatlarga ega. Jinoyat huquqi nuqtai
nazaridan firibgarlikning turli shakllarini aniqlash uning sodir etilish mexanizmi,
jabrlanuvchiga yetkazilgan zarar, jinoyat harakatining murakkabligi va
jinoyatchining maqsadi bilan belgilanadi. Firibgarlik jinoyatining asosiy
shakllariga mol-mulkni firib yo‘li bilan egallash, rasmiy hujjatlarni soxtalashtirish,
takroriy va guruh bo‘lib sodir etilgan firibgarliklar kiradi.
Mol-mulkni firib yo‘li bilan egallash firibgarlikning eng keng tarqalgan
shakli hisoblanadi. Bu shaklda jinoyatchi o‘z manfaati uchun boshqa shaxsning
mol-mulkini aldash, yolg‘on ma’lumot berish yoki ishonchni suiiste’mol qilish
orqali egallaydi. Masalan, shaxs boshqa shaxsni ish haqi yoki dividendlarni to‘lash
maqsadida aldab, mablag‘ni firib yo‘li bilan oladi. Bu shaklda obyektiv tomonda
jinoyat harakati — aldash yoki yolg‘on ma’lumot berish, oqibat — mol-mulkning
noqonuniy egallanishi, va sababli aloqa — harakat bilan oqibat o‘rtasidagi
to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘lanishdan iborat.
Rasmiy hujjatlarni soxtalashtirish shakli firibgarlikning murakkabroq va
huquqiy jihatdan og‘irroq shakli hisoblanadi. Bu shaklda jinoyatchi hujjatlarni
soxtalashtirish, imzolarni qalbakilashtirish yoki rasmiy organlarda noto‘g‘ri
ma’lumotlar kiritish orqali moliyaviy yoki boshqa foyda oladi. Masalan,
kompaniya rahbari firib yo‘li bilan moliyaviy hisobotlarni soxtalashtirib,
kompaniya mablag‘larini o‘z foydasiga yo‘naltiradi. Bu holatda obyektiv tomon
yanada murakkab bo‘ladi, chunki jinoyat harakati hujjatlarni soxtalashtirishdan
iborat, oqibat moliyaviy zarar yoki mablag‘larning noqonuniy egallanishi, sababli
aloqa esa hujjat va oqibat o‘rtasida aniqlanadi.
Firibgarlik jinoyatining takroriy shakli ham mavjud bo‘lib, bu holatda
jinoyatchi biror shaxs yoki guruh tomonidan bir nechta firibgarlik harakatlarini
amalga oshiradi. Masalan, shaxs yoki guruh bir necha kishi bilan kelishib, bir
15

necha marotaba firib yo‘li bilan mablag‘ yoki mol-mulkni egallaydi. Takroriy
firibgarlikda obyektiv tomonda harakatlarning ketma-ketligi, oqibatlarning
ko‘payishi va sababli aloqaning har bir jinoyat harakati bilan alohida aniqlanishi
muhim ahamiyatga ega.
Guruh bo‘lib sodir etilgan firibgarlik shakli esa jinoyatni
murakkablashtiradi. Bu holatda bir nechta shaxs oldindan kelishib, firibgarlikni
amalga oshiradi. Masalan, bir guruh shaxslar firib yo‘li bilan bank mablag‘larini
egallashga urinishadi, bunda har bir shaxsning harakati umumiy oqibatga hissa
qo‘shadi. Sud amaliyotida guruh bo‘lib sodir etilgan firibgarlikni aniqlashda
obyektiv tomonni har bir shaxs harakati, oqibat va sababli aloqa orqali tahlil qilish
zarur bo‘ladi.
Firibgarlikning elektron shakli ham zamonaviy davrda keng tarqalgan. Bu
shaklda jinoyatchi onlayn bank tizimlari, elektron to‘lov platformalari yoki
moliyaviy axborot tizimlaridan foydalanib, firib yo‘li bilan mablag‘ni egallaydi.
Masalan, firibgarlikning elektron shaklida shaxs yolg‘on elektron hujjatlar yoki
phishing usuli orqali foyda oladi. Bu shaklda obyektiv tomonning xususiyati
shundaki, jinoyat harakati elektron texnologiyalar orqali sodir etiladi, oqibat —
mablag‘ning noqonuniy egallanishi yoki moliyaviy huquqlarni cheklash, sababli
aloqa esa harakat va oqibat o‘rtasidagi aniq bog‘lanish bilan belgilanadi.
Sud amaliyotida firibgarlik jinoyatining turli shakllarini aniqlashda dalillar,
guvohlarning ko‘rsatmalari, hujjatlar va moliyaviy operatsiyalar tekshiriladi.
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 168-moddasi firibgarlik jinoyatini
turli shakllar bilan belgilaydi va har bir shaklning malakalanishi uchun obyektiv
tomonning xususiyatlarini tahlil qilish zarur. Sudlar amaliyotida firibgarlikning
mol-mulkni egallash shakli, rasmiy hujjatlarni soxtalashtirish, takroriy yoki guruh
bo‘lib sodir etilgan firibgarliklar alohida-alohida tahlil qilinadi.
Shuningdek, firibgarlik jinoyatining turli shakllarini o‘rganish nafaqat
jinoyatni tergov qilish va malaka berishda, balki profilaktik choralarni ishlab
chiqishda, huquqiy mexanizmlarni mustahkamlashda va moliyaviy xavfsizlikni
16

ta’minlashda muhim ahamiyatga ega. Zamonaviy iqtisodiyotda firibgarlikning
yangi shakllari — elektron to‘lov tizimlaridagi aldovlar, onlayn firibgarlik,
korporativ firibgarlik va moliyaviy manipulyatsiyalar — obyektiv tomonni chuqur
o‘rganishni talab qiladi.
Natijada, firibgarlik jinoyatining turli shakllari va ularning obyektiv tomoni
jinoyat huquqida markaziy ahamiyatga ega. Obyektiv tomon har bir jinoyat
shaklida jinoyat harakatini, oqibatni va sababli aloqani aniqlash, sud amaliyotida
jinoyatni malakalash va jabrlanuvchining zararini baholashda asosiy vosita
hisoblanadi. Shu bilan birga, firibgarlikning turli shakllarini ilmiy va huquqiy tahlil
qilish jinoyatga qarshi kurashish tizimini takomillashtirish va huquqiy amaliyotni
samarali tashkil etishga imkon yaratadi. 4
Firibgarlik jinoyatining obyektiv tomoni — bu jinoyatning tashqi ifodasi
bo‘lib, jinoyatning sodir etilish shakli, harakatlar, ularning oqibatlari va bu
harakatlar bilan oqibatlar o‘rtasidagi sababli aloqani o‘z ichiga oladi. Obyektiv
tomon jinoyat huquqida markaziy o‘rin tutadi, chunki jinoyatning ilmiy va amaliy
tahlili aynan uning obyektiv jihatlarini o‘rganish orqali amalga oshiriladi.
Firibgarlik jinoyatining obyektiv tomonini aniqlash jinoyat tarkibini to‘g‘ri
baholash, tergov jarayonida dalillarni to‘plash va sud amaliyotida jinoyatchini
malakalash uchun zarur.
Firibgarlik jinoyatining obyektiv tomoni bir nechta xususiyatlarga ega.
Birinchidan, jinoyat harakati tashqi va ongli bo‘lishi kerak. Jinoyatchi bilib, o‘z
foydasi yo‘lida boshqa shaxsni aldash, mol-mulkini yoki moliyaviy resurslarini
egallashga harakat qiladi. Bu harakat firibgarlikning asosiy tashqi ifodasi sifatida
namoyon bo‘ladi. Masalan, shaxs yolg‘on ma’lumot berib, boshqa shaxsdan kredit
mablag‘ini firib yo‘li bilan oladi. Bu harakat obyektiv tomonning eng asosiy
xususiyati hisoblanadi. Firibgarlik jinoyatining obyektiv tomoni O’zbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasida mustahkamlangan mulk huquqining daxlsizligi va
O’zbekiston Respublikasi Jinoyat Kodeksining tegishli normalari asosida to’liq
4
Rustamboyev.M.X. O‘zbekistan Respublikasining Jinoyat kodeksiga sharxlar. Maxsus kism/M.
Rustambaev. - Toshkent: «Yuridik adabiyotlar publish», 2021. - 744 b.
17

huquqiy tartibga solingan bo’lib, aldash yoki ishonchni suiiste’mol qilish harakati,
yetkazilgan zarar, sababiy bog’lanish va qo’shimcha belgilarning majmui sifatida
tavsiflanadi. Ushbu xususiyatlarning chuqur tahlili jinoyatni to’g’ri kvalifikatsiya
qilish, boshqa jinoyatlardan ajratish va oldini olishda muhim ahamiyatga ega.
Konstitutsiyaviy tamoyillar asosida firibgarlikka qarshi kurash mulkiy
munosabatlarni mustahkamlash va jamiyatda ishonchni saqlashga xizmat qiladi.
Firibgarlik jinoyatining obyektiv tomonini har tomonlama o’rganish huquqni
muhofaza qiluvchi organlar faoliyatini samarali tashkil etishga va fuqarolarning
huquqlarini ishonchli himoya qilishga yordam beradi. Natijada, mulk huquqining
konstitutsiyaviy kafolatlari amalda ta’minlanadi va iqtisodiyotning barqaror
rivojlanishi uchun zarur sharoitlar yaratiladi. Ushbu tahlil firibgarlik jinoyatining
obyektiv tomonining jinoiy-huquqiy xususiyatlarini to’liq ochib beradi va huquqiy
amaliyotda qo’llash uchun asos bo’lib xizmat qiladi.
Ikkinchidan, harakatning oqibati aniq va hukumat qoidalariga muvofiq
baholanishi zarur. Firibgarlik jinoyatida oqibat — jabrlanuvchiga moliyaviy zarar
yetkazilishi yoki mol-mulkning noqonuniy egallanishidir. Oqibat jinoyatchining
harakati bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘langan bo‘lishi kerak. Masalan, firib yo‘li
bilan olingan mablag‘lar, soxtalashtirilgan hujjatlar yoki elektron tranzaksiyalar
natijasida jabrlanuvchining moliyaviy huquqlari cheklanishi oqibat hisoblanadi.
Uchinchidan, harakat va oqibat o‘rtasida sababli aloqa mavjudligi zarur. Bu
xususiyat obyektiv tomonning eng muhim jihati bo‘lib, jinoyatning tarkibiy
elementini tashkil etadi. Sababli aloqa jinoyat harakati bilan oqibat o‘rtasida
to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘lanishni bildiradi, ya’ni harakat natijasida oqibat yuzaga
kelgan bo‘lishi kerak. Misol uchun, firibgarlik yo‘li bilan olingan mablag‘lar
jabrlanuvchining moliyaviy zarariga sabab bo‘lishi shart.
To‘rtinchidan, obyektiv tomonning tashqi ifodasi turli shakllarda namoyon
bo‘lishi mumkin. Firibgarlikning turli shakllari mavjud: mol-mulkni firib yo‘li
bilan egallash, rasmiy hujjatlarni soxtalashtirish, takroriy yoki guruh bo‘lib sodir
etilgan firibgarliklar, elektron firibgarlik va moliyaviy manipulyatsiyalar.
18

Har bir shakl obyektiv tomonni turlicha ifodalaydi, ammo umumiy xususiyat
— jinoyat harakati, oqibat va sababli aloqa mavjudligi.
Beshinchidan, obyektiv tomonning aniqligi va isboti sud amaliyotida muhim
hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 168-moddasida
firibgarlik jinoyati aniq belgilangan va obyektiv tomonning xususiyatlari har bir
jinoyat shaklida sud tomonidan tahlil qilinadi. Sud amaliyotida obyektiv tomon
guvohlarning ko‘rsatmalari, hujjatlar, moliyaviy operatsiyalar va elektron
ma’lumotlar orqali isbotlanadi.
Oltinchidan, obyektiv tomon jinoyatning murakkabligi va takroriyligini ham
aks ettiradi. Takroriy yoki guruh bo‘lib sodir etilgan firibgarlikda obyektiv tomon
murakkablashadi, chunki har bir shaxsning harakati, oqibat va sababli aloqa
alohida tahlil qilinadi. Shu bilan birga, obyektiv tomon jinoyatchilikning yangi
shakllari — elektron firibgarlik, onlayn aldovlar, moliyaviy soxta operatsiyalar —
yuzaga kelishi bilan ham bog‘liq.
Yettinchidan, obyektiv tomonning huquqiy ahamiyati uning jinoyatni
malakalash, jabrlanuvchining zararini aniqlash va jinoyatchiga qonunda
belgilangan jazo qo‘llashda namoyon bo‘ladi. Obyektiv tomonni chuqur o‘rganish
jinoyatga qarshi kurashish tizimini takomillashtirish, profilaktik choralarni ishlab
chiqish va huquqiy amaliyotni samarali tashkil etishda yordam beradi.
Firibgarlik jinoyatining obyektiv tomoni quyidagi xususiyatlarga ega:
- Jinoyat harakati tashqi va ongli bo‘lishi;
- Harakatning oqibati aniq va huquqiy jihatdan baholanishi;
- Harakat va oqibat o‘rtasida sababli aloqa mavjudligi;
- Ob’ektiv tomon jinoyatning turli shakllarida namoyon bo‘lishi;
- Obyektiv tomonning aniqligi va isboti sud amaliyotida muhimligi;
- Jinoyatning murakkabligi va takroriyligini aks ettirishi
19

II BOB. FIRIBGARLIK JINOYATINING OBYEKTIV
TOMONINING O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI VA AMALIY
QO‘LLANILISHI
2.1. Sud amaliyotida firibgarlik jinoyatining obyektiv tomonining o‘ziga xos
jihatlari.
Firibgarlik jinoyati jamiyatning moliyaviy xavfsizligini buzuvchi eng keng
tarqalgan jinoyat turlaridan biridir. Jinoyat huquqi nuqtai nazaridan firibgarlikning
obyektiv tomoni jinoyatning tashqi ko‘rinishi, sodir etilgan harakatlar, ulardan
kelib chiqqan oqibatlar va bu oqibatlar bilan harakatlar o‘rtasidagi sababli aloqani
o‘z ichiga oladi. Sud amaliyotida firibgarlik jinoyatining obyektiv tomonini tahlil
qilish nafaqat jinoyatni to‘g‘ri malakalash, balki jabrlanuvchining zararini
aniqlash, jinoyatchining harakatini huquqiy nuqtai nazardan baholash va qonunda
belgilangan jazo choralarini qo‘llash uchun asosiy vosita hisoblanadi.
Sud amaliyotida firibgarlikning obyektiv tomonini o‘rganishda asosiy e’tibor
jinoyatning harakat, oqibat va sababli aloqa jihatlariga qaratiladi. Harakatning
tashqi ko‘rinishi jinoyatning sodir etilish usulini belgilaydi. Firibgarlikda bu
ko‘pincha aldash, yolg‘on ma’lumot berish, ishonchni suiiste’mol qilish, mol-
mulkni noqonuniy egallash yoki hujjatlarni soxtalashtirish orqali sodir etiladi. Sud
amaliyotida harakatning aniq ifodasi jinoyat tarkibini aniqlash va malaka
berishning muhim mezoni sifatida qaraladi. Firibgarlikning har bir holatida
jinoyatchi bilib turib harakat qiladi, bu esa uning harakatining ongli va irodali
ekanligini ko‘rsatadi. Shu sababli sudlar harakatni batafsil tekshiradi, dalillarni
yig‘adi va harakatning jabrlanuvchiga yetkazgan zarar bilan aloqasini aniqlaydi.
Oqibat jinoyatning ikkinchi asosiy jihati bo‘lib, jabrlanuvchining moliyaviy
yoki boshqa huquqlari zarar ko‘rishini anglatadi. Firibgarlik holatlarida oqibat
turlicha bo‘lishi mumkin: mol-mulkning noqonuniy egallanishi, pul
mablag‘larining firib yo‘li bilan olinishi, moliyaviy huquqlarni cheklash yoki
hujjatlarni soxtalashtirish natijasida qonuniy talablarni bajarmaslik. Sud
amaliyotida bu oqibatni aniqlash uchun moliyaviy hujjatlar, bank hisobvaraqlari,
shartnomalar, elektron tranzaksiyalar va boshqa dalillar o‘rganiladi. Oqibatni
20

aniqlashda jinoyatning sodir etilish shakli va jabrlanuvchining moliyaviy ahvoli
ham hisobga olinadi.
Sababli aloqa jinoyat harakati va oqibat o‘rtasidagi bevosita bog‘lanishni
bildiradi. Firibgarlik jinoyatida sababli aloqa mavjud bo‘lishi shart, ya’ni
jinoyatchining harakati jabrlanuvchiga yetkazilgan zarar bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri
bog‘lanishi kerak. Sud amaliyotida sababli aloqa jinoyatni malakalash va
jinoyatchining javobgarligini belgilashda hal qiluvchi ahamiyatga ega. Agar
harakat bilan oqibat o‘rtasida to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘lanish mavjud bo‘lmasa,
jinoyat tarkibi to‘liq shakllanmagan deb baholanadi. Shu sababli, sudlar har bir
firibgarlik holatida jinoyat harakati va oqibat o‘rtasidagi sababli aloqani aniqlashga
alohida e’tibor beradi.
Sud amaliyotida firibgarlik jinoyatining obyektiv tomonining o‘ziga xos
jihatlari uning turli shakllarida ham namoyon bo‘ladi. Mol-mulkni firib yo‘li bilan
egallash, rasmiy hujjatlarni soxtalashtirish, elektron firibgarlik, takroriy yoki guruh
bo‘lib sodir etilgan firibgarlik — bularning har biri obyektiv tomonni turlicha aks
ettiradi. Mol-mulkni firib yo‘li bilan egallashda obyektiv tomon oddiy va aniq
ko‘rinadi: jinoyat harakati — aldash yoki yolg‘on ma’lumot berish, oqibat —
mablag‘ yoki mol-mulkning noqonuniy egallanishi, sababli aloqa esa harakat bilan
oqibat o‘rtasida bevosita bog‘lanishdan iborat.
Rasmiy hujjatlarni soxtalashtirish shaklida obyektiv tomon murakkablashadi,
chunki jinoyat harakati hujjatlarni soxtalashtirish va firib yo‘li bilan moliyaviy
yoki boshqa foyda olish bilan bog‘liq. Bu shaklda jinoyatchi firibgarlik orqali o‘z
foydasini ko‘zlaydi, oqibat jabrlanuvchining moliyaviy zarariga yoki
huquqlarining cheklanishiga olib keladi, va sababli aloqa hujjat va oqibat o‘rtasida
aniqlanadi. Sud amaliyotida bunday holatlarda har bir hujjat, imzo va moliyaviy
operatsiya alohida tahlil qilinadi, jinoyatning murakkabligi aniqlanadi.
Takroriy firibgarlik jinoyatining obyektiv tomonining murakkabligini
oshiradi. Takroriy holatlarda jinoyatchi bir nechta firibgarlik harakatlarini amalga
oshiradi va har bir harakat oqibat bilan alohida bog‘lanadi. Sud amaliyotida bu
turdagi jinoyatlarda obyektiv tomonning aniqligi juda muhim, chunki har bir
21

harakat uchun jinoyat tarkibi alohida tekshiriladi va jinoyatchining har bir
harakatiga qarshi qonuniy choralar qo‘llanadi.
Guruh bo‘lib sodir etilgan firibgarlik ham obyektiv tomonning o‘ziga
xosligini oshiradi. Bir nechta shaxslar kelishib firibgarlikni amalga oshirsa, sudlar
har bir shaxs harakati, uning oqibatga hissa qo‘shishi va harakatlar bilan oqibat
o‘rtasidagi sababli aloqani aniqlashga alohida e’tibor beradi. Bu holatlarda jinoyat
murakkablashadi, chunki obyektiv tomon bir necha subyekt faoliyati bilan bog‘liq
bo‘ladi va jinoyatning har bir qismi alohida tahlil qilinadi.
Elektron firibgarlik jinoyatining sodir etilishida obyektiv tomon zamonaviy
texnologiyalar bilan bog‘liq xususiyatlarga ega. Onlayn bank tizimlari, elektron
to‘lov platformalari va moliyaviy axborot tizimlari orqali sodir etilgan firibgarlikda
jinoyat harakati virtual muhitda amalga oshiriladi, oqibat mablag‘ning firib yo‘li
bilan egallanishi yoki moliyaviy huquqlar cheklanishi bilan namoyon bo‘ladi,
sababli aloqa esa harakat va oqibat o‘rtasida bevosita bog‘lanadi. Sud amaliyotida
elektron firibgarlik holatlarini tahlil qilishda texnik dalillar, tranzaksiya
ma’lumotlari va elektron hujjatlar asos sifatida qo‘llaniladi.
Sud amaliyotida obyektiv tomonning yana bir o‘ziga xos jihati bu jinoyatning
huquqiy baholanishidir. Jinoyatning turli shakllari obyektiv tomonni turlicha talqin
qilishni talab qiladi. Masalan, firibgarlikning oddiy shaklida jabrlanuvchining
moliyaviy zararini aniqlash oson bo‘lsa, guruh bo‘lib sodir etilgan yoki elektron
firibgarlik holatida bu jarayon murakkablashadi va sudlar qo‘shimcha ekspertiza,
moliyaviy tahlil va texnik tekshiruvlarni amalga oshiradi.
Sud amaliyotida obyektiv tomonning xususiyatlarini o‘rganish
jinoyatchilikning profilaktik choralari va huquqiy mexanizmlarni
mustahkamlashda ham muhimdir.
Firibgarlikning yangi shakllari — onlayn aldovlar, korporativ firibgarlik va
moliyaviy manipulyatsiyalar — obyektiv tomonni chuqur o‘rganishni talab qiladi.
Shu bilan birga, obyektiv tomonning aniqligi jinoyatchilikni oldini olish va
jabrlanuvchilarni himoya qilishda sud tizimining samaradorligini oshiradi.
22

Sud amaliyotida obyektiv tomonning o‘ziga xos jihatlarini aniqlash jarayoni
quyidagi aspektlarni o‘z ichiga oladi: jinoyat harakatining tabiati va murakkabligi,
sodir etilgan harakatlar va ularning oqibatlari, harakat va oqibat o‘rtasidagi sababli
aloqa, jinoyatning turli shakllari (takroriy, guruh bo‘lib, elektron),
jabrlanuvchining moliyaviy va huquqiy ahvoli, dalillar bazasining to‘liq va aniq
bo‘lishi. Sud amaliyotida bu aspektlar obyektiv tomonning to‘liq tahlilini
ta’minlaydi va jinoyatchining javobgarligini aniq belgilash imkonini beradi.
Firibgarlik jinoyatining obyektiv tomonining sud amaliyotidagi o‘ziga xos
jihatlari nazariy jihatdan ham ahamiyatlidir. Nazariy tahlil jinoyat tarkibining
elementlarini aniqlash, jinoyatning turli shakllari va ularning xususiyatlarini
tushunish, shuningdek, jinoyatchilikning yangi shakllariga mos sud amaliyotini
ishlab chiqish imkonini beradi. Sud amaliyotida obyektiv tomonning to‘g‘ri
baholanishi jinoyat malakasini aniqlash, jabrlanuvchining zararini hisoblash va
qonuniy jazoni qo‘llashda hal qiluvchi ahamiyatga ega.
Shunday qilib, sud amaliyotida firibgarlik jinoyatining obyektiv tomoni
nafaqat jinoyatning tashqi ifodasi sifatida, balki jinoyat tarkibini aniqlash va
malaka berish, jabrlanuvchining moliyaviy zararini aniqlash, jinoyatchilikni oldini
olish va huquqiy amaliyotni samarali tashkil etish vositasi sifatida ham xizmat
qiladi. 5
Firibgarlik jinoyati nafaqat iqtisodiy sohada, balki ijtimoiy barqarorlikni
ta’minlashda ham jiddiy tahdid soluvchi jinoyat hisoblanadi. Sud amaliyotida bu
jinoyatning obyektiv tomoni — jinoyat harakati, uning oqibati va bu harakatlar
bilan oqibat o‘rtasidagi sababli aloqani aniqlash orqali baholanadi. Amaliy
jihatdan, sudlar firibgarlik jinoyatining obyektiv tomonini tahlil qilganda,
jinoyatning sodir etilish mexanizmi, jabrlanuvchiga yetkazilgan zarar va
jinoyatchilikning konkret sharoitlarini chuqur o‘rganadi.
Sud amaliyotida firibgarlik jinoyatining obyektiv tomonini aniqlashning
asosiy mezoni jinoyat harakati va uning oqibatidir. Jinoyat harakati firibgarlikning
tashqi ko‘rinishi sifatida namoyon bo‘ladi va odatda aldash, yolg‘on ma’lumot
5
https://Advice.uz
23

berish, ishonchni suiiste’mol qilish, mol-mulkni firib yo‘li bilan egallash yoki
hujjatlarni soxtalashtirish orqali amalga oshiriladi. Sud amaliyotida harakatning
mazmuni har bir ishtirokchi yoki jinoyatchining roli, u amalga oshirgan harakatlar,
ularning oqibatga hissa qo‘shishi bilan baholanadi. Shu jarayonda dalillar, hujjatlar
va guvohlarning ko‘rsatmalari asosiy manba sifatida ishlatiladi.
Jinoyat oqibatini aniqlashda sudlar jabrlanuvchining moliyaviy va huquqiy
holatini tahlil qiladi. Firibgarlik holatlarida oqibat mablag‘ yoki mol-mulkning
firib yo‘li bilan egallanishi, hujjatlarni soxtalashtirish natijasida moliyaviy yoki
huquqiy zarar yetkazilishi bilan o‘lchanadi. Amaliyotda sudlar moliyaviy
hisobotlar, bank operatsiyalari, elektron tranzaksiyalar va shartnomalarni
tekshiradi, bu orqali firibgarlikning oqibati va jabrlanuvchiga yetkazilgan zarar
aniq aniqlanadi. Shuningdek, sudlar zarar miqdorini belgilashda jabrlanuvchining
moliyaviy holati, biznes faoliyati va firibgarlik natijasida yuzaga kelgan boshqa
oqibatlarni ham hisobga oladi.
Sababli aloqa jinoyat harakati va oqibat o‘rtasidagi bog‘lanishni ko‘rsatadi.
Sud amaliyotida firibgarlik holatlarida sababli aloqani aniqlash juda muhim.
Sababli aloqa mavjud bo‘lmasa, jinoyat tarkibi to‘liq shakllanmagan deb
baholanadi va jinoyatchining javobgarligi cheklanishi mumkin. Masalan,
firibgarlik natijasida mablag‘ yo‘qotilgan bo‘lsa, sud harakat va oqibat o‘rtasidagi
bog‘lanishni ekspertiza, hujjatlar va guvohlar orqali isbotlaydi. Amaliy jihatdan
sababli aloqa jinoyatni malakalash va jazo choralarini qo‘llashda hal qiluvchi rol
o‘ynaydi.
Mol-mulkni firib yo‘li bilan egallash firibgarlikning eng ko‘p uchraydigan
shakli hisoblanadi.
Sud amaliyotida bu shaklda obyektiv tomonning o‘ziga xos jihati uning
oddiyligi va aniq ko‘rinishidir. Jinoyat harakati aldash yoki yolg‘on ma’lumot
berish orqali sodir etiladi, oqibat mablag‘ yoki mol-mulkning noqonuniy
egallanishi bilan ifodalanadi, sababli aloqa esa harakat va oqibat o‘rtasidagi
bevosita bog‘lanishdir. Amaliyotda sudlar firibgarlikning ushbu shaklida mablag‘
miqdori, firibgarlik usuli va jabrlanuvchining holatini aniqlashga e’tibor beradi.
24

Rasmiy hujjatlarni soxtalashtirish shakli firibgarlikning murakkab va huquqiy
jihatdan jiddiyroq shakli hisoblanadi. Sud amaliyotida hujjatlarni soxtalashtirish
orqali firibgarlikni aniqlashda obyektiv tomonning o‘ziga xos xususiyati shundaki,
jinoyat harakati nafaqat firibgarlikni amalga oshirish, balki moliyaviy va huquqiy
oqibatlarni ham keltirib chiqaradi. Masalan, kompaniya rahbari moliyaviy
hisobotlarni soxtalashtirib, mablag‘larni o‘z foydasiga yo‘naltiradi. Sud bu holatda
hujjatlarni ekspertiza orqali tekshiradi, har bir harakat oqibatga qanday hissa
qo‘shgani aniqlanadi.
Takroriy firibgarlik jinoyati obyektiv tomonning murakkabligini oshiradi. Sud
amaliyotida bu turdagi jinoyatlarda har bir firibgarlik harakati alohida baholanadi
va harakatning oqibatga ta’siri tahlil qilinadi. Masalan, bir shaxs bir necha
marotaba firib yo‘li bilan mablag‘ olgan bo‘lsa, sud har bir holat bo‘yicha
dalillarni yig‘adi va zarar miqdorini aniqlaydi. Shu bilan birga, jinoyatchilikning
takroriyligi va ketma-ket sodir etilishi jinoyatning og‘irligini oshiradi, bu esa
obyektiv tomonning sud amaliyotida o‘ziga xos jihatlarini yanada kuchaytiradi.
Guruh bo‘lib sodir etilgan firibgarlik obyektiv tomonning murakkabligini
yanada oshiradi. Bir nechta shaxslar firibgarlikni amalga oshirsa, sud har bir
shaxsning harakatini alohida tahlil qiladi, ularning oqibatga hissa qo‘shishini
aniqlaydi va harakatlar bilan oqibat o‘rtasidagi sababli aloqani baholaydi.
Amaliyotda bu holatlarda jinoyatchilikning murakkabligi va obyektiv tomonning
o‘ziga xos jihatlari sudning e’tiborini talab qiladi.
Elektron firibgarlik zamonaviy davrda keng tarqalgan va obyektiv tomonning
xususiyatlarini yanada murakkablashtiradi.
Onlayn bank tizimlari, elektron to‘lov platformalari va moliyaviy axborot
tizimlari orqali sodir etilgan firibgarlikda jinoyat harakati virtual muhitda amalga
oshadi, oqibat mablag‘ning firib yo‘li bilan egallanishi yoki moliyaviy huquqlar
cheklanishi bilan ifodalanadi. Sud amaliyotida elektron firibgarlik holatlarini
aniqlashda texnik ekspertiza, tranzaksiya ma’lumotlari va elektron hujjatlar asos
sifatida qo‘llaniladi.
25

Sud amaliyotida obyektiv tomonning yana bir o‘ziga xos jihati — jinoyatning
huquqiy baholanishi. Jinoyatning turli shakllari obyektiv tomonni turlicha talqin
qilishni talab qiladi. Masalan, oddiy firibgarlik shaklida jabrlanuvchining
moliyaviy zararini aniqlash oson bo‘lsa, guruh bo‘lib sodir etilgan yoki elektron
firibgarlik holatida bu jarayon murakkablashadi va qo‘shimcha ekspertiza va
moliyaviy tahlillar talab etiladi.
Firibgarlik jinoyatining obyektiv tomonining sud amaliyotidagi o‘ziga xos
jihatlari jinoyatchilikning profilaktik choralarini ishlab chiqish va huquqiy
mexanizmlarni mustahkamlashda ham namoyon bo‘ladi. Zamonaviy iqtisodiyotda
firibgarlikning yangi shakllari — onlayn firibgarlik, korporativ firibgarlik va
moliyaviy manipulyatsiyalar — obyektiv tomonni chuqur o‘rganishni talab qiladi.
Shu bilan birga, obyektiv tomonning aniqligi jinoyatchilikni oldini olish va
jabrlanuvchilarni himoya qilishda sud tizimining samaradorligini oshiradi.
Sud amaliyotida obyektiv tomonning o‘ziga xos jihatlarini aniqlash jarayoni
jinoyat harakatining tabiati va murakkabligi, sodir etilgan harakatlar va oqibatlar,
harakat va oqibat o‘rtasidagi sababli aloqa, jinoyatning turli shakllari (takroriy,
guruh bo‘lib, elektron), jabrlanuvchining moliyaviy va huquqiy holati, dalillar
bazasining to‘liq va aniq bo‘lishini o‘z ichiga oladi. Bu aspektlar obyektiv
tomonning to‘liq tahlilini ta’minlaydi va jinoyatchining javobgarligini aniq
belgilash imkonini beradi.
Sud amaliyotida firibgarlik jinoyatining obyektiv tomoni nafaqat jinoyatning
tashqi ifodasi sifatida, balki jinoyat tarkibini aniqlash va malaka berish,
jabrlanuvchining moliyaviy zararini hisoblash, jinoyatchilikni oldini olish va
huquqiy amaliyotni samarali tashkil etish vositasi sifatida ham xizmat qiladi. Shu
bilan obyektiv tomon jinoyatchilikni aniqlash va jinoyatga qarshi chora ko‘rishda
markaziy ahamiyatga ega bo‘ladi.
Sud amaliyotida obyektiv tomonning aniqligi jinoyatni tergov qilish, malaka
berish va jazo choralarini qo‘llashning muhim sharti hisoblanadi.
Jabrlanuvchining mol-mulkini himoya qilish va firibgarlikning yangi
shakllarini aniqlashda sudlar har bir holatni alohida ko‘rib chiqadi, dalillarni
26

tizimli tahlil qiladi va jinoyatchilikning barcha jihatlarini hisobga oladi. Shu tarzda
sud amaliyoti firibgarlik jinoyatining obyektiv tomonini samarali o‘rganish va
jinoyatchilikka qarshi chora ko‘rishda asosiy vosita sifatida xizmat qiladi.
Firibgarlik jinoyatining obyektiv tomonining sud amaliyotida o‘ziga xosligi
shundaki, u jinoyatning turli shakllari va murakkablik darajasiga moslashadi.
Oddiy firibgarlikda obyektiv tomonning aniqligi oson bo‘lsa, guruh bo‘lib sodir
etilgan yoki elektron firibgarlik holatlarida obyektiv tomonning tahlili yanada
murakkablashadi, chunki har bir harakat va oqibat alohida tahlil qilinadi, sababli
aloqa aniqlanadi va jinoyat malakasi belgilanadi.
Amaliy jihatdan, sudlar obyektiv tomonning o‘ziga xos jihatlarini tahlil qilish
orqali jinoyatchining harakatini, jabrlanuvchining moliyaviy zararini va jinoyat
oqibatlarini aniq baholaydi. Shu bilan birga, obyektiv tomonning sud amaliyotidagi
o‘ziga xos jihatlari jinoyat profilaktikasi va huquqiy amaliyotning samaradorligini
oshiradi.
Natijada, sud amaliyotida firibgarlik jinoyatining obyektiv tomoni jinoyatning
tashqi ifodasi, sodir etilgan harakat, oqibat va sababli aloqa orqali to‘liq tahlil
qilinadi. Bu obyektiv tomonning o‘ziga xos jihatlari firibgarlik jinoyatini aniqlash,
jinoyatchiga qonunda belgilangan jazo qo‘llash va jabrlanuvchining zararini
qoplashda markaziy ahamiyatga ega.
Shu bilan obyektiv tomon nafaqat nazariy, balki amaliy jihatdan ham sud
tizimida jinoyatni tahlil qilish va jinoyatchilikka qarshi kurashishda asosiy vosita
sifatida xizmat qiladi. 6
2.2. Firibgarlik jinoyatining obyektiv tomoni bilan bog‘liq muammolar
va ularni takomillashtirish yo‘llari.
Firibgarlik jinoyati zamonaviy jamiyat uchun eng jiddiy tahdid soluvchi
iqtisodiy va ijtimoiy jinoyatlardan biri bo‘lib, uning obyektiv tomonini aniqlash va
tahlil qilish jarayonida bir qator muammolar yuzaga keladi. Obyektiv tomon
jinoyatning tashqi ko‘rinishi, jinoyat harakatlari, ularning oqibatlari va bu
6
Mualliflar jamoasi. Jinoyat huquqi. Umumiy qism. Darslik. Ichki ishlar vazirligi Akademiyasi. –
T.: 2012. – B. 411.
27

harakatlar bilan oqibat o‘rtasidagi sababli aloqani o‘z ichiga oladi. Sud amaliyotida
firibgarlik holatlarini tahlil qilishda obyektiv tomonning to‘g‘ri aniqlanishi
jinoyatni malakalash, jabrlanuvchining zararini aniqlash va jinoyatchiga qonuniy
jazo qo‘llashda hal qiluvchi ahamiyatga ega. Shu bilan birga, amaliyotda obyektiv
tomon bilan bog‘liq turli muammolar yuzaga keladi, ularni aniqlash va yechish
jinoyat huquqi rivojining dolzarb masalalaridan biri hisoblanadi.
Jinoyat harakati va oqibat o‘rtasidagi sababli aloqani aniqlash amaliyotda
murakkab muammo sifatida qaraladi. Firibgarlikning turli shakllari — mol-mulkni
firib yo‘li bilan egallash, hujjatlarni soxtalashtirish, elektron firibgarlik va takroriy
firibgarlik — har birida sababli aloqa turlicha namoyon bo‘ladi. Sud amaliyotida
ayniqsa elektron firibgarlik va murakkab moliyaviy manipulyatsiyalar holatida
sababli aloqa aniqlash qiyin kechadi. Masalan, onlayn tranzaksiyalar orqali
mablag‘larni firib yo‘li bilan egallashda harakat va oqibat o‘rtasidagi bog‘lanishni
ekspertiza va texnik tahlillar orqali isbotlash talab etiladi. Shu sababli, sudlar
uchun obyektiv tomonning aniqligi va ishonchliligi muhim ahamiyat kasb etadi.
Firibgarlik jinoyatining obyektiv tomonini aniqlashda muammolarning yana
bir manbai — bu jinoyatning ko‘plab shakllari va murakkabligi. Oddiy firibgarlik
shaklida obyektiv tomonni aniqlash oson bo‘lsa-da, guruh bo‘lib sodir etilgan,
takroriy va elektron firibgarlik holatlarida obyektiv tomon murakkablashadi. Sud
amaliyotida bu turdagi jinoyatlarda har bir harakat alohida tahlil qilinadi,
harakatning oqibatga hissa qo‘shishi aniqlanadi va sababli aloqa baholanadi.
Murakkab jinoyat shakllarini baholashda dalillarni yig‘ish va ularni sudga taqdim
etish jarayoni ko‘pincha ko‘p vaqt talab qiladi va resurslar sarflashni talab qiladi.
Jinoyat harakatining tashqi ko‘rinishini aniqlashda yuzaga keladigan
muammolar ham mavjud. Amaliyotda firibgarlikning ayrim shakllari yashirin yoki
noaniq bo‘lib, harakatning aniqligini isbotlash qiyinlashadi. Masalan, firibgarlik
yolg‘on ma’lumot berish yoki ishonchni suiiste’mol qilish shaklida amalga
oshirilganda, jabrlanuvchi va jinoyatchi o‘rtasidagi muomala dalillarini aniqlash va
harakatni sudda isbotlash murakkab bo‘ladi. Bu holatda, sudlar guvohlar,
28

ekspertiza va moliyaviy hujjatlar orqali obyektiv tomonning mavjudligini
aniqlashga harakat qiladi.
Firibgarlikning oqibatini aniqlash jarayonida ham muammolar mavjud.
Jabrlanuvchining moliyaviy zararini hisoblashda turli sharoitlar mavjud:
mablag‘ning qayta tiklanishi, zarar miqdorining o‘zgarishi, kompaniya yoki
shaxsning moliyaviy ahvoli. Sud amaliyotida jabrlanuvchining zararini to‘g‘ri
baholash va obyektiv tomon bilan bog‘lash masalasi ko‘plab ekspertiza va
moliyaviy tahlillarni talab qiladi. Shu bilan birga, zarar va jinoyat harakati
o‘rtasidagi sababli aloqani aniqlash, ayniqsa takroriy firibgarlik yoki guruh bo‘lib
sodir etilgan jinoyatlarda, murakkablik darajasini oshiradi.
Sud amaliyotida obyektiv tomon bilan bog‘liq muammolarning yana bir jihati
— jinoyatchilikning yangi shakllari va texnologik rivojlanish. Onlayn firibgarlik,
elektron to‘lov tizimlaridagi manipulyatsiyalar va moliyaviy texnologiyalardagi
firibgarlik holatlari obyektiv tomonning aniqlanishini qiyinlashtiradi. Bu holatlar
yangi ekspertiza usullarini, texnik va moliyaviy tahlillarni talab qiladi. Shu sababli
sudlar muntazam ravishda amaliyotda yangi yondashuvlarni ishlab chiqishlari,
ekspertlar bilan hamkorlik qilishlari va texnologik vositalarni qo‘llashlari zarur.
Firibgarlik jinoyatining obyektiv tomonini aniqlashda huquqiy me’yorlarning
yetarlicha aniq emasligi ham muammolardan biri hisoblanadi. O‘zbekiston
Respublikasi Jinoyat kodeksi firibgarlikni aniq belgilagan bo‘lsa-da, turli shakllar
va zamonaviy texnologiyalar bilan bog‘liq holatlarda normativ hujjatlar yetarlicha
tafsilot berilmagan. Shu sababli, sudlar obyektiv tomonni aniqlashda qonuniy
talqinlarni kengaytirish, ekspertiza va amaliyotda olingan dalillar asosida qarorlar
qabul qilishga majbur bo‘ladi.
Jinoyatni tergov qilish va sud jarayonida zamonaviy ekspertiza vositalarini
keng qo‘llashdir. Moliyaviy ekspertiza, texnik va elektron ekspertiza, hujjatlarni
tahlil qilish, onlayn tranzaksiyalarni tekshirish orqali obyektiv tomonning aniqligi
oshiriladi. Shu bilan birga, sudlar uchun standartlashtirilgan metodikalar ishlab
chiqish muhim ahamiyatga ega, bu firibgarlik jinoyatining obyektiv tomonini tez
va aniq aniqlash imkonini beradi.
29

Muammolarni hal qilishda amaliy yondashuvlardan biri — jinoyat malakasi
va obyektiv tomonni baholashni tizimli ravishda amalga oshirishdir. Sud
amaliyotida jinoyatchilikning turli shakllarini tahlil qilishda standart metodlar
qo‘llaniladi, harakat, oqibat va sababli aloqa aniq belgilanadi. Shu bilan birga,
sudlar firibgarlikning takroriy va guruh bo‘lib sodir etilgan shakllarini alohida
baholaydi, har bir harakat va oqibatni alohida tahlil qiladi.
Sud amaliyotida obyektiv tomon bilan bog‘liq muammolarni hal qilishning
yana bir yo‘li — huquqiy xodimlar va tergov organlari o‘rtasida yaqindan
hamkorlik qilishdir. Firibgarlik jinoyatlarini tergov qilish va obyektiv tomonni
aniqlashda tajriba almashish, ekspertlar bilan ishlash va zamonaviy
texnologiyalarni qo‘llash muhimdir. Shu tarzda, jinoyatchilikning murakkab
shakllarini aniqlash va obyektiv tomonni to‘g‘ri baholash imkoniyati oshadi.
Firibgarlik jinoyatining obyektiv tomonini takomillashtirishning muhim
yo‘llaridan biri normativ huquqiy bazani rivojlantirishdir.
Jinoyat kodeksi va boshqa normativ hujjatlarda firibgarlikning zamonaviy
shakllari, elektron firibgarlik va moliyaviy manipulyatsiyalar aniq belgilanishi sud
amaliyotida obyektiv tomonning aniqligini oshiradi. Shu bilan birga, sud
amaliyotida ilg‘or yondashuvlar, standart metodikalar va ekspertiza vositalari
birlashtirilishi muhim ahamiyatga ega.
Amaliy yondashuv nuqtai nazaridan firibgarlik jinoyatining obyektiv
tomonini takomillashtirish jarayonida, sudlar uchun axborot texnologiyalari va
moliyaviy tahlil vositalarini keng qo‘llash, ekspertlar bilan yaqindan ishlash,
jinoyatchilikning yangi shakllarini aniqlash va obyektiv tomonni tizimli baholash
zarur. Shu bilan birga, qonunchilikni yangilash, normativ me’yorlarni
takomillashtirish va standart metodikalarni ishlab chiqish orqali sud amaliyotida
obyektiv tomonning aniqligi va samaradorligi oshiriladi.
Shuningdek, obyektiv tomon bilan bog‘liq muammolarni hal qilishda
amaliyotda olingan statistik ma’lumotlar va firibgarlik jinoyatlarining tahliliy
hisobotlari sud qarorlarini asoslashda muhim ahamiyatga ega. Moliyaviy zarar
30

miqdori, firibgarlikning shakllari, takroriyligi va guruh bo‘lib sodir etilishi kabi
jihatlar tahlil qilinadi va obyektiv tomonni aniqlashda qo‘llaniladi.
Natijada, sud amaliyotida firibgarlik jinoyatining obyektiv tomonini aniqlash
bir qator muammolar bilan bog‘liq bo‘lib, ularni hal qilish yo‘llari turli
yondashuvlar orqali amalga oshiriladi: zamonaviy ekspertiza vositalari, standart
metodikalar, huquqiy me’yorlarni rivojlantirish, sud va tergov organlari o‘rtasida
hamkorlik, statistik va tahliliy ma’lumotlardan foydalanish. Shu tarzda obyektiv
tomonning aniqligi oshiriladi, jinoyatchilikka qarshi samarali choralar qo‘llanadi
va jabrlanuvchining huquqlari himoya qilinadi. 7
XULOSA
Kurs ishida firibgarlik jinoyatining obyektiv tomoni chuqur o‘rganilib, uning
sud amaliyotida yuzaga keladigan muammolari va ularni takomillashtirish yo‘llari
tahlil qilindi. Obyektiv tomon — jinoyat harakati, uning oqibati va bu harakatlar
7
Rustambayev M.X. O zbekiston Respublikasi jinoyat huquqi kursi. Tom 3. Maxsus qism. Shaxsga qarshi ʻ
jinoyatlar.Tinchlik va xavfsizligiga qarshi jinoyatlar. Darslik. 2-nashr, to ldirilgan va qayta ishlangan – T.:
ʻ
O zbekiston Respublikasi Milliy gvardiyasi Harbiy-texnik instituti, 2018. – 412 bet.bet.
ʻ
31

bilan oqibat o‘rtasidagi sababli aloqani o‘z ichiga oluvchi jinoyat tarkibining
markaziy elementi sifatida ko‘riladi. Amaliyot shuni ko‘rsatadiki, firibgarlikning
turli shakllari — mol-mulkni firib yo‘li bilan egallash, hujjatlarni soxtalashtirish,
elektron firibgarlik va takroriy firibgarlik — obyektiv tomonning aniqlanishida
turlicha murakkablik darajasini keltirib chiqaradi.
Sud amaliyotida obyektiv tomon bilan bog‘liq eng dolzarb muammolardan
biri jinoyat harakati va oqibat o‘rtasidagi sababli aloqani ishonchli aniqlashdir.
Zamonaviy firibgarlik shakllarida, xususan elektron va guruh bo‘lib sodir etilgan
firibgarlik holatlarida harakatning oqibatga ta’sirini aniqlash murakkablashadi, bu
esa dalillar bazasini kengaytirish va ekspertizani chuqurlashtirishni talab qiladi.
Shuningdek, firibgarlikning yashirin shakllari va noaniq harakatlari sud organlari
uchun qo‘shimcha qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi, jabrlanuvchining moliyaviy
zararini hisoblash va jinoyatchilikning har bir harakatini alohida tahlil qilish
zaruratini oshiradi.
Amaliyot shuni ko‘rsatadiki, obyektiv tomonning aniqligi nafaqat
jinoyatchilikni malakalash va jazo tayinlashda, balki jabrlanuvchining huquqlarini
himoya qilishda ham muhim ahamiyatga ega. Shu sababli, sud amaliyotida
zamonaviy ekspertiza vositalarini qo‘llash, moliyaviy va texnik ekspertizani
kengaytirish, elektron firibgarlik holatlarini tekshirish, shuningdek, sud va tergov
organlari o‘rtasida hamkorlikni mustahkamlash zarur.
Firibgarlik jinoyatining obyektiv tomonini takomillashtirishning yana bir yo‘li
huquqiy me’yorlarni rivojlantirishdir. Jinoyat kodeksi va boshqa normativ
hujjatlarda firibgarlikning zamonaviy shakllari, elektron firibgarlik va moliyaviy
manipulyatsiyalar aniq belgilanishi sud amaliyotida obyektiv tomonning aniqligini
oshiradi va jinoyatchilikka qarshi kurash samaradorligini kuchaytiradi.
Standart metodikalar va amaliy ko‘rsatmalar ishlab chiqish orqali jinoyat
harakatini aniqlash va jinoyat oqibatini baholash jarayoni tizimli va izchil amalga
oshiriladi.
Shuningdek, obyektiv tomon bilan bog‘liq muammolarni hal qilishda statistik
va tahliliy ma’lumotlardan foydalanish muhim ahamiyatga ega. Firibgarlik
32

jinoyatlarining shakllari, takroriyligi, guruh bo‘lib sodir etilishi va jabrlanuvchiga
yetkazilgan zarar miqdori tahlil qilinadi va sud qarorlarini asoslashda qo‘llaniladi.
Bu yondashuv nafaqat jinoyatchilikni aniqlash, balki firibgarlikning oldini olish va
huquqiy profilaktik choralarni kuchaytirishga xizmat qiladi.
Natijada, kurs ishida tahlil qilingan muammolar va ularni takomillashtirish
yo‘llari shuni ko‘rsatadiki, firibgarlik jinoyatining obyektiv tomonini aniqlashning
samaradorligi sud amaliyoti, huquqiy me’yorlar, ekspertiza vositalari va
zamonaviy texnologiyalarni kompleks qo‘llash orqali oshirilishi mumkin.
Obyektiv tomonning to‘liq va aniq aniqlanishi jinoyatchining javobgarligini
belgilash, jabrlanuvchining zararini qoplash va firibgarlik jinoyatlariga qarshi
samarali huquqiy choralarni qo‘llashda muhim ahamiyat kasb etadi. Shu bilan, sud
amaliyotida obyektiv tomonning aniqligi jinoyatchilikni oldini olish va
fuqarolarning moliyaviy hamda huquqiy manfaatlarini himoya qilishda markaziy
vosita sifatida xizmat qiladi.
FOYDALANGAN ADABIYOTLAR
Asosiy adabiyotlar:
1. O zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi. 01.04.1995.ʻ
https://lex.uz/docs/-111453#-265694
33

2. O‘zbekiston Respublikasi Oliy Sudi Plenumining : «Jinoyat uchun
jazo chorasini tayinlash borasida sud amaliyotida vujudga kelgan ayrim masalalar
to‘g‘risida» 2000-yil 22-dekabr qarori.
4. O’zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksiga sharhlar. Umumiy
qism/M.Rustambaev. - T.: “Yuridik adabiyotlar publish”, 2024. - 536 b.
5. Rustambayev M.X. O zbekiston Respublikasi jinoyat huquqi kursi.ʻ
Tom 3. Maxsus qism. Shaxsga qarshi jinoyatlar.Tinchlik va xavfsizligiga qarshi
jinoyatlar. Darslik. 2-nashr, to ldirilgan va qayta ishlangan – T.: O zbekiston
ʻ ʻ
Respublikasi Milliy gvardiyasi Harbiy-texnik instituti, 2018. – 412 bet.bet.
6. Rustamboyev.M.X. O‘zbekistan Respublikasining Jinoyat kodeksiga
sharxlar. Maxsus kism/M. Rustambaev. - Toshkent: «Yuridik adabiyotlar publish»,
2021. - 744 b.
Qo‘shimcha adabiyotlar:
1. Mualliflar jamoasi. Jinoyat huquqi. Umumiy qism. Darslik. Ichki
ishlar vazirligi Akademiyasi. – T.: 2012. – B. 411.
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 7-fevraldagi
«O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasi
to‘g‘risida»gi PF–4947-son Farmoni // O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari
to‘plami, 2017 yil, 6 -son, 70-modda.
3. O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining qarorlari
4. https://Lex.uz
5. https://Advice.uz
6. https://www.wikipedia
7. https://www.uznauka.uz
8. www.sud.uz
34

Купить