Информация о документе

Цена 3000UZS
Размер 174.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение pptx
Раздел Презентации
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Fomal, substansial va antroposentrik tilshunoslikda morfonologiya, unga oid tadqiqotlar va shu sohada amalga oshirilgan ishlar ko‘lami haqida

Купить
Mavzu: Fomal, substansial va antroposentrik tilshunoslikda morfonologiya, unga oid tadqiqotlar va shu sohada amalga oshirilgan ishlar ko’lami haqida Reja: I . Kirish. Fomal,substansial va antroposentrik tilshunoslik haqida II.Asosiy qism: 1.Fomal, substansial va antroposentrik tilshunoslikda morfonologiya; 2. Morfonologiyaga oid tadqiqotlar; III. Xulosa. IV. Foydalanilgan adabiyotlar. Formal substansial AntroposentrikStrukturaviy Tilshunoslikda yangicha qarashlar Strukturaviy tilshunoslik 1. • Tilni aniq, ajralib turadigan struktur (tarkibiy) elementlar (lisoniy birliklar, ularning turkumlari va boshqalar)ga ega bo lgan belgilar tizimi tarzida ʻ tushunish va tilni qat iy (aniq fanlarga o xshatib) formal tavsiflashga ʼ ʻ intilish mazkur qarashlar va usullar asosini tashkil etadi. Struktura o z ʻ nomini til strukturasiga bo lgan alohida e tibori tufayli olgan. ʻ ʼ 2. • Til strukturasi (tuzilishi) esa, odatda, lisoniy tizimning muayyan sathlar doirasida iyerarxik (pog onali) bog lanishda joylashgan va tartibga solingan ʻ ʻ elementlari o rtasidagi munosabatlarni ifodalaydi ʻ . 3. • Tilni struktur jihatdan tavsiflash aniq bir matndan umumlashgan invariant (o zgarmas) birliklar (morfemalar, fonemalar)ni ajratish va ularni aniq, ʻ nutqiy bo laklar bilan munosabatini qat iy qo llanish qoidalari asosida ʻ ʼ ʻ aniqlashga imkon beruvchi tahlilni talab qiladi Struktura-tuzilish Strukturalizm lotincha-structura- tuzilish,qurilish ma’nosini anglatadiStruktural lingvistika- tilshunoslikning o‘z tekshirish predmetini til tizimidagi ichki aloqalar bilan chegaralovchi; Til va tafakkurning o‘zaro munosabatini ifodalovchi;Tilning jamiyat bilan aloqalari kabi masalalarni chetlab o‘tuvchi soha.(Azim Hojiyev.Tilshunoslik terminlarining izohli lug’ati) STRUKTUR TILSHUNOSLIKNING POYDEVORI Tilshunoslik tarixida strukturalizm tasodifiy paydo bo'lgani yo'q. Strukturalizm XIX asrning 70-yillaridan boshlab hukm surgan yosh grammatikachilarning pozitivistik qarashlariga qarshi maydonga chiqa boshladi. Strukturaviy g oyalari ʻ asosida strukturaviy (formal) grammatika yuzaga keldi, mashina tarjimasi bilan bog liq ʻ masalalar kun tartibiga olib chiqildi va ma lum ʼ darajada o z yechimini ʻ topdi. Tilshunoslikda matematik tadqiqot usullarining keng qo llanishiga imkon ʻ tug ildi. ʻ Formal tilshunoslik Tilshunoslikda XIX asrning ikkinchi yarmi — XX asrning boshlarida formal yo‘nalish ijtimoiy ehtiyoj natijasida shakllangan va o'z oldiga, asosan: — ommaviy savodxonlikni ta’minlash; — zamonaviy adabiy til me’yorlarini ishlab chiqish; — adabiy til me’yorlarini ommalashtirish kabi masalalarni qo‘ygan edi. (R.Sayfullayeva va boshq.Hozirgi o‘zbek adabiy tili) XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab formal yo‘nalish keng ommalashdi • shevalararo farqlarni yo‘qotish, adabiy tilni ommalashtirish, • til va xalqning tarixiy yozma yodgorliklarini nashr etish va yoyish, • ta’limni zamonaviy usullarda yo‘lga qo‘yish kabi amaliy vazifalar turgan paytda eng samarali va eng qulay Iingvistik tavsif va ta’lim yoki mana shu formal usuldir. • Jamiyat oldida ommaviy savodxonlikni ta’minlash, Abdurauf Fitrat Elbek, Ayyub G‘ulomovQayum Ramazon O‘zbek substansial tilshunosligi asoschilari A.Fitrat, A .G‘ulomov; yetuk namoyondalari F.Abdullayev, M.Asqarova, O.Azizov, A.Hojiyev, S.Ibrohimov, F.Kamolov, M.Mirzayev, A.Muxtorov, I.Rasulov, A.Rustamov, U.Tursunov, X.Xoliyorov, R.Qo‘ng‘urov, Sh.Shoabdurahmonov, S.Usmonov kabilar bo‘lgan o‘zbek formal tilshunosligining bevosita davomchilaridir. Formal grammatika Gap qurilishida shakliy ifodaga ega bo‘lgan munosabatlarnigina o‘rganuvchi grammatika (A.Hojiyev.Tilshunoslik terminlarining izohli lug‘ati) Formal sintaksis bevosita kuzatishda berilgan, nutqiy sintaktik hodisani o‘rganadi.(R.Sayfullayeva va boshqalar.Hozirgi o’zbek adabiy tili) Formal sintaksis nutqiy parchani shu holida, turli mohiyat zarralarining qorishmasi sifatida o‘rganadi va uning qorishimligiga e’tibor qaratmaydi. LISONIY SHAXS Kommunikativ shaxs Shaxs Tilshunoslikda keyingi yillarda olib borilayotgan tadqiqotlarda lisoniy hodisalar markazida inson turishi va har bir hodisa unga bog`liq holda yuzaga chiqishi e‘tirof etilgani holda so`zlovchi shaxs tushunchasi «olam manzarasi» va «madaniy konsept» tushunchalari bilan ajralmas holda talqin qilinmoqda. Tilshunoslikdagi antroposentrik nazariyada tilni o‘rganishga inson va uning faoliyatining kiritilishi tilshunoslik bilan bog‘liq sohalarning vujudga kelishi va rivojlanishiga zamin yaratdi. Psixolingvistika Sotsiolingvistika Pragmalingvistika Nutqiy muloqotda inson faktori muhim rol o`ynaydi va bu faktor muloqot faoliyatini rejalashtirish, uni voqelantirish, uning strategiyasini amalga oshirish kabi amallarini boshqaruvchi ko`rsatkichlardan biridir» Tilshunos olim Sh.Safarov nutqiy muloqotda inson omili muhim ekanligini ta‘kidlaydi: Bu davrda til sistemalarining amal qilish xususiyatlariga lisoniy imkoniyatlardan kishilarning nutqda amaliy foydalanish samaradorligiga e’tibor qaratila boshladi.Baxtiyor Mengliyev tilshunoslikning antroposentrik davri haqida shunday deydi: Morfonologiya haqida Morfo no logiya – fonologiya va morfologiya oralig idagi til ʻ bosqichi bo lib, bu terminni ʻ birinchi marta rus - chex tilshunosi N. S. Trubetskoy taklif etgan.Morfonologiya - (morfologiya va fonologiya) — turli morfemalarning fonologik tuzilmasini va fonologik farqlanishlarning morfologik ma q sadda qo llanishini ilmiy ʻ tadqiq etuvchi tilshunoslik bo limi. ʻ A.A.Abduazizov quyidagilarni yozadi: Morfonologiya grammatikaga ham, fonologiyaga ham kirmaydi, lekin ularning birligi bo‘lgan fonema va morfe- madan foydalanadi. Har qanday o`zgarishni tovushlar, fonemalar yoki fonemalar komplekslarning almashinuvlariga kiritish mumkin. S h uning uchu n ha m morfonologiyaning asosiy o‘ rganish ob y ekti sifatida almashinuvchi    tovushlar,      fonemalar,  fonemalar  kompleksi qaralishi lozim . Tilshunoslikning boshqa bo`limlarida o`rganilmay d ig an quyidagi masalalar morfonologiyada o`rganilishi kerak: 1. So`z va bo`g`inning fonologik strukturasi. 2.So`z va morfemaning ma`lum qurshovdagi shakll ari . a) A gglyutinatsiya jarayonidagi almashinuvlar. Singarmonizm. b) kompozitsion so`z yasalishi jarayonida fonetik o`zgarish - lari. Aktsent-ritmik strukturaning o`zgarishi. v) reduplikatsiya jarayonidagi fonetik o`zgarishlar. O`zak qisqaruvi Foydalanilgan adabiyotlar 1. Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R ., Boqiyeva G.H., Qurbonova M .M ., Yunusova Z.Q ., Abuzalova M .Q . Hozirgi o ‘zbek adabiy tili. 0 ‘quv qo‘llanma. — T., «Fan va texnologiya», 2009. — 416 b. 2. Tilshunoslik nazariyasiga kirish: Oliy o‘quv yurtlarining fil. fak. talabalari uchun darslik — T.: “Sharq”, 2010. — 176 b. 3. Нурмонов А., Мадвалиев А., Маҳкамов Н. Мустақиллик даврида ўзбек тилшунослиги тараққие^ти // Ўзбек тили ва адаби е^ти журнали, - №3, 2011. -Б. 5 4. Hozirgi o‘zbek tili (kirish, fonetik sath, leksik-semantik sath) darslik. Baxtiyor Mengliyev – Toshkent: «Tafakkur bo‘stoni», 2018. – 200 b . 5. Nurmonov Abdulhamid, Struktur tilshumoslik: ildizlari va yo‘nalishlari. – Toshkent; Fan va ta’lim,2019. -160 b 6. Абдуазизов А. Узбек тилининг фонологияси ва морфонологияси.— Т.: Уқитувчи, 1992.— 136 б. 7. Abduazizov, Abduzuhur Tilshunoslik nazariyasiga kirish: Oliy o‘quv yurtlarining fil. fak. talabalari uchun darslik — T.: “Sharq”, 2010. — 176 b.

Fomal, substansial va antroposentrik tilshunoslikda morfonologiya, unga oid tadqiqotlar va shu sohada amalga oshirilgan ishlar ko‘lami haqida

Купить