fonemalarning variantlashuvi
![FON ETIKA NING VARIANTLASHUVI . Fonema va tovush munosabati
invariant – variant dialektikasini o‘zida aks ettiradi. Nutqiy variantlanishlarda
fonemalar turli– tuman tovush sifatida yuzaga chiqadi va ularni shartli ravishda,
masalan, (bl), (b2), (b3), (b4), (b5), (b6), ...(bn) tarzida belgilash mumkin. Nutqda
voqelangan barcha (b) larni bitta [b] fonemasiga birlashtirishda ularning umumiy
xossalari «yig'iladi». Bunday umumiy xossalardan biri ularning fizik (akustik) va
fiziologik (artikulyatsion) o‘xshashliklaridir. Turli talaffuz sharoitlarida bu umumiy
belgilar o‘zgarishga uchrashi mumkin. Lekin bu o‘zgarish miqdor o‘zgarishlari
darajasida bo‘lib, sifat o‘zgarishi bosqichiga yetmaydi. Aks holda, u boshqa
fonemaning variantiga aylanib ketgan bo‘lur edi. Masalan, [a] fonemasi «quyi keng»
va «lablanmagan»lik mohiyatiga ega. Shu boisdan u nutqiy voqelanganda, qanchalik
o‘zgarishga uchramasin, baribir, tovush bu fonemaning varianti hisoblanishi uchun
mazkur raohiyat chegarasidan chiqmasligi lozim. Qalam va katta so‘zlarida 4 ta (a)
tovushi mavjud bo‘lib, bularning barchasi yuqorida aytilgan «quyi keng»,
«lablanmaganlik» umumiy belgisiga ega. Shu boisdan ular [aj fonemasining varianti
hisoblanadi. Biroq (a) tovushlari yumshoq – qattiqligi va til oldi –til orqaligi bilan
farqlanadi. Qalam so‘zidagi [a] tovushlari til orqa va qattiq unlilar bo‘lsa, katta
so‘zidagi [a] lar til oldi va yumshoq unlilardir. Bu belgilar [a] fonemasi zotiy
mohiyatida mayjud bo‘lmay, balki [a] tovushlarining talaffuzi jarayonida boshqa (q
va k) tovushlar ta'sirida yuzaga kelgan hodisalardir. Boshqacha aytganda, (a)
tovushlari mohiyatiga daxldor bo‘lmagan, o‘zga, begona mohiyat zarralarining (a)
fonemasi ko‘rinishiga yopishgan tajallilardir. Bu tajallilar bir qarashda (a) tovushi
mohiyatiga daxldordek tuyuladi. Shu boisdan darslik va qo‘llanmalarda (a)
fonemasining zotiy belgilaridan biri sifatida mazkur xossa ham ajratiladi. Bir fonema
ham tor, ham keng yoki ham jarangli, ham jarangsiz bo‘la olmaganligi kabi (a)
fonemasi ham til oldi, ham til orqa tovushi sifatida voqelana olmaydi.](https://docx.uz/documents/c68eefda-6e2e-46f4-aa9f-a7b09c91c652/page_2.png?v=1)
![Demak, zot va tajalli hamda umumiylik va xususiylik metodologiyasi bilan
qurollangan tadqiqotchi tovushlardagi mohiyatga daxldor va daxldor bo‘lmagan
jihatlarni boshqalardan ko‘ra tezroq va aniqroq ilg'aydi.
Fonemaning zotiy mohiyati doirasidan chiqqan tovush uning varianti
sanalmaydi. Masalan, (b) fonemasi jarangli undosh fonemadir. Talaffuzda u jarangli
bo‘lsagina, (b) fonemasining varianti sanaladi. Kitob so‘zi kitop tarzida talaffuz etilsa,
voqelangan (p) tovushi (b) fonemasining nutqiy varianti hisoblanmaydi. Chunki
jarangsizlashuv hodisasidagi miqdor o‘zgarishi me'yor chizig'idan o‘tib, sifat
o‘zgarishi darajasigacha yetgan va (p) fonemasi mohiyati chegarasiga kirgan. Xuddi
shunday (a) fonemasi voqelanishida ham «torlik» belgisining kenglik chegarasiga
yetishi bilan variant [i] fonemasi mohiyati chegarasiga kirib ketadi.
Tovush (variant)larning bir fonemaga birlashishi uchun ularning barchasida
o‘zgarishsiz saqlanadigan muhim bir xossa e'tiborga olinishi lozim. Bu bir guruhga
kiruvchi barcha variantlarning ushbu guruhga kirmaydigan boshqa variantlarga bir xil
qarama – qarshi turishi (bunday belgi, odatda, fonologik farqlovchi belgi ham
deyiladi) va bir xil ma'no farqlashidir. Boshqacha aytganda, tovush (variant)lar bir
fonemaga birlashishi uchun ular funksional umumiylikka ham ega bo‘lishi lozim.
Ma'no farqlash xossasi ana shunday funksional umumiylikdir. Fonema ma'no farqlash
xossasiga ega. Lekin tovushlarning barchasi ham har doim ma'no farqlayvermaydi.
Bir fonemaning nutqiy variantlari o‘rnini ikkinchi fonemaning nutqiy varianti
egallasa, so‘z o‘zgarib ketadi: bosh –bot, bosh – besh kabi. Lekin bir fonemaning bir
varianti o‘rnini uning ikkinchi bir varianti bilan almashtirilsa, ma'no farqlash amalga
oshmaydi. o‘t (o‘simlik) so‘zidagi (o‘) unlisini birov til oldi, boshqasi esa shevaning
fonetik xususiyatlaridan kelib chiqqan holda til orqa tovushi sifatida talaffuz etadi.
Lekin ular bir fonema variantlari bo‘lganligi sababli o‘zaro ma'no farqlash
qobiliyatiga ega emas.
Demak, fonema deganda uning f izik – f iziologik xossalari majmuidan iborat
ma'lumotnigina tushunmaslik kerak. Masalan, fizik – fiziologik umumiylik bo‘lgan](https://docx.uz/documents/c68eefda-6e2e-46f4-aa9f-a7b09c91c652/page_3.png?v=1)
![(b) balki barcha tillarda bo‘lishi mumkin. Fonema esa har bir tilda o‘ziga xosdir.
Chunki fonema o‘zining ijtimoiy xossasini ma'lum bir tildagina bajaradi. Buni shu
bilan izohlash mumkinki, mavhum (lisoniy) [b] ning qarama – qarshiliklar tizimi
ma'no farqlash vazifa faqat ma'lum bir til uchungina xosdir. Boshqacha aytganda,
tovushlarning ularni bir guruhga kirituvchi funksional xususiyatlari (akustik –
fiziologik xossalari bilan birgalikda) faqat bir til doirasidagina amal qiladi.
Fonema funksional qo‘llanishlardan tashqarida amal qiladigan, muayyan
tovushlar guruhidan umumlashtiriladigan mavhum tovush tipi emas. Fonema shunday
tovushlar umumlashmasiki, ular muayyan hmksiya bajaradi. Biroq fonemani «sof
funksiya» bilan ham chegaralab qo‘ymaslik lozim. Chunki u eshitish organiga ta'sir
qiladigan va funksiya bajaradigan birlikdir. Biroq u har ikkala xossasini ham varianti
– tovushlar orqali namoyon qiladi.
Fonema va uning varianti bo‘lgan nutq tovushi qanday munosabatda bo‘lsa,
yozma nutqda fonemaning grafik ifodasi va yozma tovush shunday munosabatda
bo‘ladi.
Fonemani talaffuz qilib va eshitib bo‘lmaganligi kabi, fonemaning grafik ifodasi
ham ongda shartli ravishda o‘rinlashgan. Talaffuz qilgan birligimiz fonema emas,
balki tovush bo‘lganligi kabi, b deb qog'ozga yozganimiz ham grafema (fonema
ifodasi) emas, balki harf (tovush ifodasijdir. Ongimizdagi b grafemasi barcha b
harflari uchun invariant ekan, birorta harf ham grafemaning barcha xossalarini
birdaniga va umuman namoyon qila olmaydi. Har qanday harf individual, variant
xossalarini o‘zida mujassamlashtiradi.
Har qanday harf grafema varianti bo‘lganligi kabi, bir vaqtning &'zida fonema
variantining ifodasidir. Har qanday tovush fonema varianti har qanday harf grafema
variantidir.
Fonemani tiklash lison, ya'ni xususiylik umumiylik tarzida, uning voqelanishi esa
lisoniy nutq, umumiylik –xususiylik yo‘nalishida kechadi. Demak, boshqa sath](https://docx.uz/documents/c68eefda-6e2e-46f4-aa9f-a7b09c91c652/page_4.png?v=1)
![O‘zaro qarama – qarshi belgilarga ega bo‘lgan, biroq umumiy, integral belgilari
asosida birlashgan bir tipdagi fonemalar sirasi fonologik paradigma, fonemalarning
o‘zaro munosabatlari fonologik paradigmatik munosabat deyiladi.
Fonologik paradigmaning markazida fonologik ziddiyatlar turadi. Fonologik
ziddiyat (oppozitsiya)lar fonemalarning farqli belgilarini o‘zida ifodalaydi. Masalan,
o‘zbek tilidagi unli fonemalar bir umumiy belgi – «o'pkadan kelayotgan havoning
tovush paychalariga urilish natijasida hosil bo‘lgan ovozning og'iz bo'shlig'ida
to‘siqqa uchramay chiqishidan vujudga keladigan tovush tiplari» invariant xossasiga
ega. Bu mohiyat 6 ta unli fonema uchun ham amal qiladi. Biroq bu mohiyat ostida
birlashgan fonemalar o‘zaro zidlanib, kichik guruhlar hosil qiladi. [i] va [u] «yuqori
tor» belgisi bilan «o'rta keng» xossasiga ega [e] va [o‘] hamda «quyi keng» xossasiga
ega [a] va [o] fonemalar guruhlariga qarama – qarshi turadi. Yoki «lablanmagan»
belgisiga ega [i], |e], [a] fonemalari guruhi «lablangan» belgisiga ega [u], [o‘], [0]
guruhiga qarama – qarshi turadi. O'z navbatida [i], [e], [e] guruhi a'zolari o‘ziga xos
belgilari asosida o‘zaro zidlanadi.
Tilshunoslikda fonologik ziddiyatlaming turli tip va ko‘rinishlari farqlanadi.
N.S.Trubetskoy «Fonologiya asoslari» asarida fonologik ziddiyatlarni uch asosga
ko‘ra tasniflaydi:
1. Fonologik ziddiyatning ziddiyat tizimiga munosabatiga ko‘ra tasnifi.
Bunda ziddiyatlar bir o‘lchovli va ko‘p o‘lchovli, muntazam va ajralgan
ziddiyatlarga bo‘linadi. Bii o‘lchovli ziddiyatda fonemalar bir belgi asosida zidlanadi.
Masalan, [ij va [u] fonemalaridan biri lablanmagan va ikkinchisi lablangan bo‘lib,
bunda ular bir belgi – «lablangan»lik xossasiga ko‘ra qarama – karshi turadi.
Ko‘p o‘lchovli ziddiyatda ziddiyat a'zolari birdan ortiq belgi da qarama – qarshi
qo‘yiladi: [ij[~[o] ziddiyatida [i] yopiq va nmagan bo‘lsa, [o] yarim yopiq,
lablangandir.
Muntazam ziddiyatda zidlanuvchi a'zolar o‘zarp o‘ziga xos lar asosida qarama –
qarshi qo‘yiladi: «[i] –tor [o] –keng» nishi muntazam zidlanishdir. Bunda [i] fonemasi](https://docx.uz/documents/c68eefda-6e2e-46f4-aa9f-a7b09c91c652/page_8.png?v=1)
![«tor»lik, [o] raasi «keng»lik belgisiga ega. «[1] (tor)~[o] (tor emas)» zidlanishi
tnuntazam emas. Chunki birinchi a'zoda ziddiyat belgisi aniq, ichi a'zoda aniq emas.
Agar ikkinchi a'zoning ziddiyatdagi si «keng» bo‘lganda edi, ziddiyatni muntazam
ziddiyat deyish Jein bo‘lur edi.
Bir belgining bo‘linishlari asosida zidlanish ajralgan zidlanish adi. Quyidagi ikki
zidlanishga diqqat qiling:
«lablanganlikka ko'ra» «keng va torlikka ko'ra»
(lablangan) (lablanmagan) o (keng) u (tor)
B irinchi zidlanishda ziddiyat belgisi bo‘lingan, ajralgan, ichida esa bunday hol
mayjud emas.
2. A'zolari o‘rtasidagi munosabatga ko‘ra ziddiyatlar tasnifi. Bunga i,
privativ (noto‘liq), gradual, (darajali), teng qiymatli ziddiyatlar iladi. *
Birinchi tasnifda ziddiyat belgisi xarakteriga ko‘ra ziddiyat ri ajratilgan bo‘lsa,
ikkinchi tasnifda fonemalarning ziddiyat iriga munosabatiga ko‘ra tasnif amalga
oshiriladi.
3.Barqarorlik darajasiga ko‘ra zidlanishlar barqaror va barqaror lagan turlarga
bo‘linadi. Barqaror zidlanishda fonemalarning ay nutqiy vaziyatda bo‘lishidan qafiy
nazar ulardagi ziddiyat :nib qoladi. Masalan, til oldi unlisi til orqa undoshi bilan
kelgan atda til orqa unlisi sifatida namoyon bo‘ladi. Bunda [a] unlisi til orqa [u] unlisi
orasidagi ziddiyat kuchsizlanadi.
Barqaror bo‘lmagan ziddiyatning neytrallashmagan holatini nlovchi fonetik
pozitsiya kuchli pozitsiya deyiladi. Masalan, [b] nasi so‘z boshida jarangsizlashmaydi
va bu pozitsiyada uning [p] nasiga zidligi saqlanadi. Bu kuchli pozitsiyadir.
Neytrallanish, shga olib keluvchi pozitsiya kuchsiz pozitsiyadir. Demak, bunday
siyadagi ziddiyat barqaror bo‘lmagan ziddiyat deyiladi. Unli adoshlar orasidagi
qarama – qarshilik barqaror ziddiyatga misol oladi. Yoki undoshlarning paydo bo‘lish
o‘rniga ko‘ra, irning toi –kenglik xossalariga ko‘ra zidlanishi ham barqaror](https://docx.uz/documents/c68eefda-6e2e-46f4-aa9f-a7b09c91c652/page_9.png?v=1)
![ziddiyatlardir. Lablanish belgisiga ko‘ra [o‘ – e] tizimchasi ham barqaror ziddiyat
asosiga qurilgan.
Demak, o‘zbek tilining fonetik paradigmasi deganda har qaysisi o‘ziga xos
xususiyatlarga ega bo‘lgan barqaror bir umumiy belgi ostida birlashadigan fonetik
unsurlardan tashkil topgan tizim tushuniladi. Bu butunlik yoki paradigma o‘z ichida
ayrim belgilari bilan umumiylikni tashkil etgan va shu umumiylik uchun asos bo‘lgan
belgilari bilan boshqa shunday umumiylikdan farq qiladigan kichik butunliklardan,
ichki paradigmalardan – mikrosistemalardan tashkil topadi. Bu tizimchalar unli va
undosh fonemalar paradigmalaridir. Bu kichik paradigmalar a'zolarining umumiy
belgilari ularning shu tizimni tashkil etishini ta'minlasa, farqlovchi belgilari bu ichki
paradigmaning yana kichik bo‘laklarga bo‘linib ketishiga olib keladi. Jafangli
undoshlar paradigmasi, jarangsiz undoshlar paradigmasi kabi.
FONETIK JARAYONLAR. Aytilganidek, fonema nutqda voqelanar ekan,
uning variantlari nutqiy sharoit (yonma –yon kelgan tovushlar yoki qo‘shimchalar
ta'siriga uchrashi) tufayli turlicha namoyon bo‘ladi. Natijada tovushlar so‘z
mohiyatida bo‘lmagan xossalarga ega bo‘ladi. Ayrim tovushlar yondosh tovushlarga
moslashadi, ayrimlarida o‘zgarishlar kuchayib, boshqa tovushlarga almashib ketadi.
Nutqda sodir bo‘ladigan o‘zgarishlar tovushlarning kombinator –pozitsion
o‘zgarishlari deyiladi.
Singarmonizm. Unli va undoshlarning o‘zgarishi farqlanadi. Unlilarning nutq
jarayonida o‘zgarishi singarmonizm deyiladi. Singarmonizm unlilarning moslashishi,
uyg'unligi demakdir. Singarmonizm faqat turkiy tillarga xosdir.
Singarmonizmning ikki asosiy ko‘rinishi mayjud:
a) til garmoniyasi;
b) lab garmoniyasi.
Til garmoniyasida unli tovushlar yumshoqlik yoki qattiqlik, til oldilik yoki til
orqalik jihatdan bir –biriga moslashadi. Singannonizmning til garmoniyasi
qonuniyatiga ko‘ra so‘zning boshida til oldi unlisi kelsa, so‘z o‘rtasi va oxirida ham](https://docx.uz/documents/c68eefda-6e2e-46f4-aa9f-a7b09c91c652/page_10.png?v=1)
![Assimilatsiya to‘liq va qisman bo‘lishi mumkin. To‘liq assimilatsiyada bir
tovush ikkinchi tovushga aynan moslashadi va to'lig'icha uning tusiga kiradi.
Yuqorida keltirilgan so‘zlarning hammasi to‘liq assimilatsiyaga misol bo‘ladi.
Qisman assimilatsiyada nutq tovushlaridan biri ikkinchisini biron tqmondan
qisman o‘xshatadi (moslashtiradi): osh+ga – oshka, ish+ga – ishka, so‘zlarida
jo‘nalish kelishigidagi g tovushi oldingi sh tovushining ta'sirida k tovushiga
aylanmoqda. Bu so‘zda qisman assimilatsiya yuzaga kelmoqda, ya'ni (g) jarangli
tovushi o‘zidan oldingi (sh) tovushiga faqat bir tomonlama – jarangsizlanish
tomonidan o‘xshamoqda, xolos, lekin to‘liq uning tusiga kirgan emas. [Uchta]
leksemasining ushta, [pochta] leksemasiniag poshta deb talaffuz qOinishi ham shu
hodisaga misol bo‘Ia oladi.
Dissimilatsiya. Og'zaki nutqda tovushlar doimo bir – biriga o‘xshay bermasdan,
ba'zan uning aksi bo‘ladi. Ayrim paytda talaffuzda ikki o‘xshash tovush bir joyda
yoki bir so‘zda kelgan vaqtda ulardan biri noo‘xshash tovushga aylanib ham qoladi.
Bunday hodisa dissimilatsiya kabi progressiv va regressiv bo‘ladi.
Keyingi tovush noo‘xshash tovushga aylansa, progressiv dissimilatsiya yuz
beradi: zarar –zaral, zarur – zaril, birorta – bironta, muyassar – muyastar, kissa –kista
kabi.
Oldingi tovush o‘zgarsa, regressiv dissimilatsiya yuz beradi: koridor –kalidor,
ittifoq – intifoq kabi.
Dissimilatsiya hodisasi odatda juda kam uchraydi. Hatto assimilatsiyaning
regressiv turiga nisbatan ham ancha kam qo‘llanadi. Chunki dissimilatsiya hodisasi
nutqda, odatda, o‘xshashlikdan noo‘xshashlikka, ixchamlikdan qulaysizlikka
qaratilgan harakat bo‘lib, tavtologiyadan qutulishga xizmat qiladi.
Metateza. Og'zaki nutqda ba'zan yonma –yon kelgan undosh tovushlaming o‘rni
almashishi mumkin. Nutqdagi bunday jarayon metateza deyiladi: r – y: daryo – dayro:
m –g': yomg'ir – yog'mir, b – r: tebratmoq – terbatmoq: m – 1: yamlamoq–yalmamoq:](https://docx.uz/documents/c68eefda-6e2e-46f4-aa9f-a7b09c91c652/page_12.png?v=1)
![va urg'u shu so‘zdagi i unlisiga tushganligi tufayli bu so‘zlardagi i unlisi
me'yordagidek talaffuz qilinadi va eshitiladi. Lekin shu so‘zlarning oxiriga ikkinchi
bir bo'g'in qo‘shilishi bilan, urg'u ham ikkinchi bo'g'inga ko‘chadi. Natijada birinchi
bo'g'inidagi i unlisi kuchsizlanadi va eshitilar – eshitilmas holda sust talaffuz qilinadi:
bilak, tilak, biroq. Birinchi bo'g'indagi urg'ularning ana shunday kuchsizlanib talaffuz
qilinishi reduksiya hodisasiga misol bo‘la oladi (reduksiya so‘zining lug'aviy ma'nosi
«kuchsizlanish», «orqaga qaytish», «pastga tushish» demakdir). Reduksiyaga
quyidagi so‘zlarning birinchi bo'g'inida kelgan i ning kuchsizlanib talaffuz qilinishi
ham misol bo‘la oladi: pishiq, shira, pishak, qiliq, ichak kabi. Reduksiyaning ikkinchi
bo'g'inda kelish hollari ham uchrab turadi. Bu hodisa so‘zga uchinchi bo'g'in
qo‘shilganda sodir bo‘ladi – ikkinchi bo'g'indagi unli tamoman kuchsizlanib, tushib
qoladi. Masalan, burun –bumi, bo‘yin –bo‘yni, egin –egni, keyin keyini singari.
Eliziya. Unli bilan tugovchi va unli bilan boshlanuvchi ikki so‘zning qo‘shilishi
natijasida unli tovushdan birining tushib qolish hodisasidir. Bunda bir necha holat
kuzatiladi: a) birinchi so‘z oxiridagi unli tushib qoladi: yoza oladi – yozoladi, bora
oladi – boroladi, qora ot– qorot: b) unli bilan boshlanuvchi ikkinchi so‘zning bosh
unlisi tushib qoladi: borar ekan – borarkan, borar emish – borarmish, yozgan ekan –
yozgankan kabi: v) Abdusalom so‘zining Absalom, Abdujabbor so‘zining Abjabbor,
olib kel so‘zining opke tarzida talaffuz qilinishi natijasida bir unli va bir undoshning
tushib qolishi ham eliziyaning yuqori, murakkablashgan formasi hisoblanadi. Bunday
hollarda eliziyaning murakkablashishi natijasida so‘zlarning qisqargan formasi hosil
bo‘ladi.
UNLI FONEMALAR PARADIGMASI . Tilning ko‘tarilish darajasi (yuqori,
o‘rta, quyi) va lablanish – lablanmaslik belgilari kuchli pozitsiyadagi unli
fonemalarning asosiy belgilari bo‘lib, bu belgilar ularning sistema Qosil qiluvchi
belgilari sanaladi. Unlilarning til gorizontal holatiga ko‘ra (old qator, o‘rta qator va
orqa qator) belgilari asosiy hisoblanmaydi. Chunki bu belgilar ularga nutqiy yondosh
tovushlar ta'sirida o‘zgarib turadi. Masalan, [q] undoshi bilan qo‘shnichilik](https://docx.uz/documents/c68eefda-6e2e-46f4-aa9f-a7b09c91c652/page_14.png?v=1)
![munosabatida [a] unlisi til orqalik xossasiga ega. bo‘lsa, [k] undoshi qurshovida o‘z
holatini saqlaydi.
Unli fonemalarning asosiy belgilariga ko‘ra tasnifi quyidagicha:
Unli
fonemalar Asosiy belgilari
Tilning ko‘tarilish
darajasi Lablanish belgisi bor –
yo‘qligi
[i] + qu
yi Lablang
an Lablanmag
an
+
[o‘J + +
[uj + +
[0] [e] -
j- + +
[a] + + +
Jadvaldan ko‘rinib turibdiki, tilning ko‘tarilish darajasiga ko‘ra unli fonemalar
uch pog'onali, lablanish belgisiga ko‘ra ikki pog'onali sistemalarni hosil qiladi.
Unli fonemalar yaxlit tizimni tashkil etib, bu tizim ham o‘z navbatida
tizimchalarga bo‘linadi. [i]va [u] fonemalari «yuqori tor» belgisi ostida birlashib,
bunday belgiga ega bo‘lmagan fonemalardan ajraladi. Biroq [i] va [u] kichik
paradigmasi a'zolari farqlovchi belgilari ([i]-lablanmaganlik va [u] - lablanganlik
belgilari) asosida o‘z mustaqilliklarini saqlab qoladi va ziddiyatda turadi. [e] – [o‘]](https://docx.uz/documents/c68eefda-6e2e-46f4-aa9f-a7b09c91c652/page_15.png?v=1)
![tizimchasi «o'rta keng» belgisiga ko‘ra [i] – [u] tizimchasidan ham, [e] – [o]
tizimchasidan ham farqlanadi.
Demak, unli fonemalarning har biri ikki belgidan iboratdir:
[i] – yuqori, lablanmagan
[u]–yuqori, lablangan
[e]–o‘rta, lablanmagan
[o‘]–o‘rta, lablangan
[a] – quyi, lablanmagan
[o] – quyi, lablangan.
Tilning ko‘tarilish darajasi birlashtiruvchi belgi bo‘lganda (masalan, [i], [u]
unlilari «torlik» belgisi ostida . birlashadi) lablanganlik – lablanmaganlik farqlovchi
belgi sanaladi: (i) – lablanmagan, [u] – lablangan. «Lablanganlik» biriashtiruvchi
belgi bo‘lganda, tilning ko‘tarilish darajasi farqlovchi belgi sanaladi. Masalan, [i], [e],
[a] unlilari «lablanmaganlik» umumiy tfirlashtiruvchi belgisiga ega, biroq «yuqori»
([i]), «o'rta» ([e]), «quyi» ([a]) lik belgilari bu fonemalarning farqlovchi belgilari
sanaladi.
Ma'lum bo‘ladiki, o‘zbek tilida unli fonemalar bir belgi asosida uch (tor unlilar,
o‘rta unlilar, keng unlilar) va ikki a'zoli ziddiyatni (lablangan unlilar, lablanmagan
unlilar), ikki belgi («tilning ko‘tarilish darajasi va lablanganlik – lablanmaganlik birga
olinadi») asosida olti a'zoli ziddiyatni hosil qiladi.
UNDOSH FONEMALAR PARADIGMASI . Kuchli ziddiyatdagi undosh
fonemalarai farqlovchi asosiy belgilar quyidagilar hisoblanadi:
a) hosil bo‘lish o‘rniga ko‘ra;
b ) hosil bo‘lish usuliga ko‘ra;
v ) ovoz va shovqin ishtirokiga ko‘ra;](https://docx.uz/documents/c68eefda-6e2e-46f4-aa9f-a7b09c91c652/page_16.png?v=1)
![Hozirgi o‘zbek adabiy tilida 24 ta undosh fonema bo‘lib, ularni yuqorida sanab
o‘tilgan belgilari bilan quyidagicha ko‘rsatish mumkin: (61 – betdagi jadvalga
qarang).
Boshqa sath birliklarida bo‘lgani kabi, fonemalarning asosiy belgilari korrelyativ
va korrelyativ bo‘lmagan belgilarga ajraladi. Ziddiyatda turgan fonemalarning birida
bor, ammo ikkinchisida mayjud bo‘lmagan belgi korrelyativ belgi deyiladi. Masalan,
[b] – [p] zidlanishda jarangli–jarangsizlik korrelyativ belgidir. Ammo til oldi va
portlovchilik belgisi har ikkala fonema uchun ham xos bo‘lganligi sababli korrelyativ
bo‘lmagan belgi deyiladi. Shuningdek, [x] undoshda jarangsizlik belgisi mavjud.
Ammo shu belgi asosida uni boshqa fonema bilan zid qo‘yib bo‘lmaydi. Chunki [p]
fonemasining jarangli jufti [b] fonemasidir. [x] fonemasining esa jarangli jufti o‘zbek
tili fonologik tizimida mayjud emas.
O‘zbek tilidagi 8 ta fonema uchun «jarangli–jarangsizlik» korrelyativ belgi
hisoblanadi:
( b - p, d - t, k – g , s – z, j – ch, j – sh, g’ – q, v – f )
«Jarangli – jarangsizlik» belgisi asosida korrelyativ munosabatga kirishmaydigan
fonemalarning jarangli yoki jarangsiz jufti bo‘lmaydi. Masalan: [s, [1], [k], [m], [y],
[x]
r [n], [r], [ng]. Qulay vaziyat tug'ilishi bilan nutqda jarangli fonemalar
jarangsizlanib, jarangli – jaranglilikziddiyati mo‘tadillashadi.
Fonemalarning asosiy korrelyativ belgilari farqlovchi belgi hisoblanadi. Masalan,
[s] fonemasining jarangsizlik, [z] fonemasining jaranglilik belgisi farqlovchi belgidir.
Undosh fonemalarda ham asosiy belgi farqlovchilik darajasida bo‘lmasligi
mumkin. Masalan, [m] fonemasining jaranglilik belgisi farqlovchi belgi sanaladi.
Chunki fonema xuddi shu belgisi asosida boshqa fonema bilan ziddiyatli juftlik hosil
qila olmaydi.
Undosh fonemalar artikulyatsion o‘rniga ko‘ra quyidagi binar ziddiyatli
munosabatlarga kirishadi:
a) «lab – lab – til oldi»:](https://docx.uz/documents/c68eefda-6e2e-46f4-aa9f-a7b09c91c652/page_17.png?v=1)
![b) «lab – lab – til o'rta»
[f]-[y]; [v]-[yj;
v) «lab – lab – til orqa» [p]-[k]; [b]-[k]; [f]-[x];[v]-[ g ];
g) «lab – lab – bo'g'iz» '[f]-(h]; [v]- [h];
d) «til oldi --- til orqa» [t]-[k];[t]-[q]; [d]-[g];[s-x]; [z]-[g]; [n]-[g];
Hosil bo‘lish usuliga ko‘ra undosh fonemalar quyidagi ziddiyatli munosabatlarda
bo‘ladi:
a) «portlovchi – sirg'aluvchi» :
Ayrim fonemalar affrikat fonemalar bilan teng qiymatli ziddiyatda bo‘ladi: [t]-
[ng], [d]-[dj];
Sirg'aluvchi fonemalar ham affrikat fonemalar bilan teng qiymatli ziddiyat hosil
qiladi: [sh] - [ch], [j] - [dj].
Yana quyidagi ziddiyatli juftliklar mayjud:
a) « portlovchi-shovqinli - burun sonanti»: [b]-[m] [d]-[n] [g]-[n];
b) «sirg'aluvchi – sonant»: ( z – l- j- r)
«shovqinli sonant - burun sonant» :
[ v –t –l- n- r- n ];
g) «yon sonant – titroq sonant»:
( l – r ) ;
«titroq sonant – til o‘rta sonant»:
f – y](https://docx.uz/documents/c68eefda-6e2e-46f4-aa9f-a7b09c91c652/page_18.png?v=1)
fonemalarning variantlashuvi