Fonetika-fonologiya, uning o‘rganish manbayi va predmeti, yo‘nalishlari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	58.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Fonetika-fonologiya, uning o‘rganish manbayi va predmeti, yo‘nalishlari

Купить

FON ETIKA -FON OLOGIY A , UN IN G O‘RGA N I SH MA N BA Y I VA
PREDMETI, Y O‘N A LISHLA RI
Reja:
1.Fonetika va fonologiyaning o‘rganish manbai, predmeti, maqsad
va vazifalari.
2.Fonetika va uning birligi.
3.Fonetikaning turlari.
4.Fonologiya.

Fonetika va fonologiyaning o‘rganish manbai, predmeti, maqsad
va vazifalari. Lisoniy sath sirasida fonetika eng kichik tashkil etuvchi va
boshqa sathlar birliklari uchun moddiy asos bo‘luvchi birlikni
beradigan sath sifatida ajralib turadi.
Insonning nutq faoliyati sezgi a’zolari asosida his qilinuvchi nutq
birliklari ― tovush yoki tovushlar tizimi vositasida ro‘yobga chiqadi.
Nutq tovushi o‘zida uch jihatni birlashtirgan murakkab nutqiy birlik
sifatida namoyon bo‘ladi. Ular quyidagilar:
a) talaffuz a’zolari bilan boshqariladigan markaziy nerv sistemasi
mahsuli (fiziologik jihat);
b) tabiatdagi har qanday tovush kabi akustik tabiatga ega (fizik,
akustik jihat);
d) kishilarning axborot uzatish, kommunikatsiya vositasi
(funksional, sotsial, lisoniy jihat).
Nutq tovushining haqiqiy va muhim jihati – uning funksional
aspekti. Tilshunoslikda aytilgan uch jihatni yaxlitlikda o‘rganish yoki
ajratgan holda tadqiq qilish masalasida bir xillik yo‘q. Ba’zi
mutaxassislar nutq tovushining fiziologik tomoni biologiya, akustik
jihati fizika fanining o‘rganish predmeti bo‘lib, tilshunos uning faqat
funksional tomoninigina tekshirishi lozim degan fikrni ilgari sursa,
ayrimi har uchala jihat bir-biridan ajralmas, ularni yaxlitlikda
o‘rganmoq kerak degan aqidaga tayanadi. Ana shu ikki qarash kurashi
natijasida tilshunoslikda ikki – fonetika va fonologiya sohalari ajraldi.
Pirovard natijada fonetika nutqiy variant (xususiylik)ni, fonologiya esa

lisoniy invariant (umumiylik)ni tadqiq qilish bilan mashg‘ul bo‘ladigan
bo‘ldi.
Fonetika va uning birligi. Fonetika deganda eng quyi lisoniy sath
ham, tilshunoslikning shu sathni o‘rganadigan sohasi ham tushuniladi.
Fonetika (gr. phonetikos – tovushga, ovozga xos) tilshunoslikning
boshqa sohalaridan farqli o‘laroq, nafaqat o‘rganish manbaining
funksional tomonini, balki nutq tovushini hosil qiluvchi talaffuz
apparatini, shuningdek, ularning akustik xossasini va til egalari
tomonidan qabul qilinish jihatlarini ham tekshiradi. Fonetikada
tilshunoslikning boshqa fan sohalari, adabiyotshunoslik, fiziologiya,
fizika, psixologiya kabi fanlar bilan aloqasi yanada yaqqol namoyon
bo‘ladi. Bu fanlardan farqli o‘laroq, fonetika tovushga so‘z, qo‘shimcha
va gapga moddiy qiyofa beruvchi til tizimi unsuri sifatida qaraydi.
Fonetika nutqdagi tovush o‘zgarishlari va almashinishini, urg‘u va
uning turini ham o‘rganadi.
Fonetikani o‘rganish imlo (orfografiya), to‘g‘ri talaffuz (orfoepiya)
me’yorini yaxshi o‘zlashtirib olishda, adabiy va dialektal talaffuz
farqlarini aniqlashda, logopediya va surdopedagogikada nutqiy
nuqson diagnostikasi va uni bartaraf etishda katta ahamiyatga ega.
Fonetika yutuqlari aloqa vositalarini tekshirish va ular samaradorligini
oshirishda hamda nutqni avtomatik aniqlashda muhim rol o‘ynaydi.
Fonetikaning turlari. Fonetika, avvalo, umumiy, xususiy va qiyosiy
fonetikaga ajraladi.
Umumiy fonetika. Inson talaffuz apparatining imkoniyatidan kelib
chiqqan holda nutq tovushi hosil qilishning umumiy shartlari (masalan,

hosil bo‘lish o‘rniga ko‘ra lab, til, bo‘g‘iz undoshlarining farqlanishi,
hosil bo‘lish usuliga ko‘ra portlovchi, sirg‘aluvchi, portlovchi-sirg‘aluvchi
tovush xossalarining aniqlanishi kabilar), shuningdek, tovushning
umumiy akustik xossalari o‘rganiladi. Qisman artikulyatsion, qisman
akustik belgiga tayangan holda nutq tovushining universal,
shuningdek, farqlovchi belgilariga tayanadigan ichki tasnifini berish
bilan ham shug‘ullanadi. Umumiy fonetika tovushning birikish
qonuniyatlari, bir tovushning ikkinchisiga ta’siri xususiyatini
(akkomodatsiya va assimilyatsiyaning turli ko‘rinishlari), bo‘g‘inning
tabiati, bo‘g‘inda tovushning birikish qonuniyati, bo‘g‘inga bo‘linish
shartlari, so‘zlarning fonetik tuzilishi, qisman urg‘u va singarmonizm
masalalarini ham tekshiradi. Umumiy fonetika intonatsiya uchun
qo‘llaniladigan vosita (tovush balandligi, kuchi (intensivligi), cho‘ziqligi,
tezligi tempi), pauza, tembr kabi masalalarni ham o‘rganadi.
Xususiy fonetikada yuqorida aytilgan masalalar muayyan tillar
misolida tekshiriladi. Xususiy fonetika tarixiy va muosir, sinxron va
diaxron, tasviriy va eksperimental kabi ko‘rinishlarda ish yuritadi.
Qiyosiy fonetika bir nechta qarindosh yoki qarindosh bo‘lmagan
tilning yoxud bir qancha dialekt va shevaning unli va undosh
tovushlari, ulardagi fonetik o‘zgarish va boshqa hodisalarni qiyosiy
aspektda tekshiradi.
Qiyosiy fonetika umumiy va xususiy fonetika oralig‘idagi vaziyatni
egallaydi.
Fonologiya. Fonologiya (gr. phone – tovush, logos – ta’limot) termini
tilshunoslikda XIX asr oxirida nutq tovushining fiziologik-akustik (fizik)

tomonidan funksional (lingvistik) tomonini farqlash ehtiyoji bilan paydo
bo‘ldi. Fonologiya til tovush qurilishining struktur va funksional
qonuniyatini o‘rganuvchi soha, semiotik (ishoraviy) tizim sifatida nutqni
akustik-artikulyatsion aspektda o‘rganadigan fonetikadan farqlanadi.
Fonetikaning birligi bevosita kuzatishda berilgan nutq tovushi
bo‘lganligi kabi, fonologiyaning birligi – so‘zlovchilarning ana shu
bevosita kuzatishda berilgan nutq tovushi asosida yotgan tovush tipi
haqidagi ijtimoiy tasavvuri. Har bir fonema kishi ongida umumiy
farqlovchi xususiyati asosida vujudga kelgan maxsus «akustik portret»
yoki «tovush obrazi» sifatida yashaydi. Bu farqlovchi belgi tovushning
artikulyatsion va akustik belgisi asosida vujudga keladi hamda
barqarorlashadi.
Boshqa lisoniy birlik kabi fonema ham paradigmatik va
sintagmatik munosabatda yashaydi. Bu fonologik paradigmatika va
fonologik sintagmatika deyiladi.
Fonologik paradigma. O‘zaro qarama-qarshi belgiga ega bo‘lgan,
biroq umumiy, integral belgilari asosida birlashgan bir tipdagi
fonemalar sirasi fonologik paradigma , fonemalarning o‘zaro
munosabati fonologik paradigmatik munosabat deyiladi.
Fonologik paradigmaning markazida fonologik ziddiyat turadi.
Fonologik ziddiyat (oppozitsiya) fonemaning farqli belgilarini o‘zida
ifodalaydi. Masalan, o‘zbek tilidagi unli fonemalar bir umumiy belgi –
«o‘pkadan kelayotgan havoning tovush paychalariga urilish natijasida
hosil bo‘lgan ovozning og‘iz bo‘shlig‘ida to‘siqqa uchramay chiqishidan
vujudga keladigan tovush tipi» invariant xossasiga ega. Bu mohiyat 6

ta unli fonema uchun ham amal qiladi. Biroq bu mohiyat ostida
birlashgan fonemalar o‘zaro zidlanib, kichik guruhlar hosil qiladi. i va u
«yuqori tor» belgisi bilan «o‘rta keng» xossasiga ega e va o‘ hamda
«quyi keng» xossasiga ega a va o fonemalar guruhlariga qarama-
qarshi turadi. Yoki «lablanmagan» belgisiga ega i , e , a fonemalari
guruhi «lablangan» belgisiga ega u , o‘ , o guruhiga qarama-qarshi
turadi. O‘z navbatida i , e , e guruhi a’zolari o‘ziga xos belgilari asosida
o‘zaro zidlanadi.
Fonologik ziddiyat. Tilshunoslikda fonologik ziddiyatning har xil tur
va ko‘rinishlari farqlanadi. N.S.Trubetskoy «Fonologiya asoslari»
asarida fonologik ziddiyatni uch asosga ko‘ra tasniflaydi:
1.Fonologik ziddiyatning ziddiyat tizimiga munosabatiga ko‘ra
tasnifi . Bunda ziddiyat bir o‘lchovli va ko‘p o‘lchovli, muntazam va
ajralgan ziddiyatga bo‘linadi. Bir o‘lchovli ziddiyatda fonemalar bir belgi
asosida zidlanadi. Masalan, i va u fonemalaridan biri lablanmagan va
ikkinchisi lablangan bo‘lib, bunda ular bir belgi – «lablangan»lik
xossasiga ko‘ra qarama-qarshi turadi.
Ko‘p o‘lchovli ziddiyatda ziddiyat a’zolari birdan ortiq belgi asosida
qarama-qarshi qo‘yiladi: i ~ o ziddiyatida i yopiq va lablanmagan bo‘lsa,
o yarim yopiq, lablangan.
Muntazam ziddiyatda zidlanuvchi a’zolar o‘zaro o‘ziga xos belgilar
asosida qarama-qarshi qo‘yiladi: « i – tor, o – keng» zidlanishi
muntazam zidlanish. Bunda i fonemasi «tor»lik, o fonemasi «keng»lik
belgisiga ega. « i (tor) – o (tor emas)» zidlanishi esa muntazam emas.
Chunki birinchi a’zoda ziddiyat belgisi aniq, ikkinchi a’zoda aniq emas.

Agar ikkinchi a’zoning ziddiyatdagi belgisi «keng» bo‘lganda edi,
ziddiyatni muntazam ziddiyat deyish mumkin bo‘lar edi.
Bir belgining bo‘linishlari asosida zidlanish ajralgan zidlanish
deyiladi. Quyidagi ikki zidlanishga diqqat qiling:
a) «lablanganlikka ko‘ra» b) «keng va torlikka ko‘ra»

u i o u
lablangan lablanmagan keng tor
Birinchi zidlanishda ziddiyat belgisi bo‘lingan, ajralgan, ikkinchida
esa bunday hol mavjud emas.
2. A’zolari o‘rtasidagi munosabatga ko‘ra ziddiyat tasnifi . Bunga
ko‘ra, privativ (noto‘liq), gradual (darajali), teng qiymatli ziddiyatlar
ajratiladi.
Birinchi tasnifda ziddiyat belgisi xarakteriga ko‘ra ziddiyat turlari
ajratilgan bo‘lsa, ikkinchi tasnifda fonemalarning ziddiyat a’zolariga
munosabatiga ko‘ra tasnifi amalga oshiriladi.
3. Barqarorlik darajasiga ko‘ra zidlanish barqaror va barqaror
bo‘lmagan turga bo‘linadi . Barqaror zidlanishda fonemalar qanday
nutqiy vaziyatda bo‘lishidan qat’i nazar, ulardagi ziddiyat saqlanib
qoladi. Masalan, til oldi unlisi til orqa undoshi bilan kelgan vaziyatda til
orqa unlisi sifatida namoyon bo‘ladi. Bunda a unlisi bilan til orqa u
unlisi orasidagi ziddiyat kuchsizlanadi.

Barqaror bo‘lmagan ziddiyatning neytrallashmagan holatini
ta’minlovchi fonetik pozitsiya – kuchli pozitsiya . Masalan, b fonemasi
so‘z boshida jarangsizlashmaydi va bu pozitsiyada uning p fonemasiga
zidligi saqlanadi. Bu kuchli pozitsiyadir. Neytrallanish, so‘nishga olib
keluvchi pozitsiya kuchsiz pozitsiyadir. Demak, bunday pozitsiyadagi
ziddiyat barqaror bo‘lmagan ziddiyat deyiladi. Unli va undosh orasidagi
qarama-qarshilik barqaror ziddiyatga misol bo‘la oladi. Yoki
undoshning paydo bo‘lish o‘rniga ko‘ra, unlilarning tor-kenglik
xossalariga ko‘ra zidlanishi ham barqaror ziddiyat. Lablanish belgisiga
ko‘ra o‘ – e tizimchasi ham barqaror ziddiyat asosiga qurilgan.
Demak, o‘zbek tilining fonetik paradigmasi deganda, har qaysisi
o‘ziga xos xususiyatga ega bo‘lgan barqaror bir umumiy belgi ostida
birlashadigan fonetik unsurlardan tashkil topgan tizim tushuniladi. Bu
butunlik yoki paradigma o‘z ichida ayrim belgilari bilan umumiylikni
tashkil etgan va shu umumiylik uchun asos bo‘lgan belgilari bilan
boshqa shunday umumiylikdan farq qiladigan kichik butunlik, ichki
paradigmalardan tashkil topadi.
Bu tizimchalar unli va undosh fonemalar paradigmalaridir.
Paradigma a’zolarining umumiy belgisi ularning shu tizimni tashkil
etishini ta’minlasa, farqlovchi belgisi bu ichki paradigmaning yana
kichik bo‘laklarga bo‘linib ketishiga olib keladi. Jarangli undoshlar
paradigmasi, jarangsiz undoshlar paradigmasi kabi.
Unli fonemalar paradigmasi. Tilning ko‘tarilish darajasi (yuqori, o‘rta,
quyi) va lablanish-lablanmaslik – kuchli pozitsiyadagi unli
fonemalarning asosiy, sistema hosil qiluvchi belgisi. Unlilarning til

gorizontal holatiga ko‘ra (old qator, o‘rta qator va orqa qator)
be §lgilari asosiy hisoblanmaydi. Chunki bu belgilar ularga nutqiy╒
yondosh tovush ta’sirida o‘zgarib turadi. Masalan, q undoshi bilan
qo‘shnichilik munosabatida a unlisi til orqalik xossasiga ega bo‘lsa, k
undoshi qurshovida o‘z holatini saqlaydi.
Unli fonemalarning asosiy belgilariga ko‘ra tasnifi quyidagicha (15-
jadval):
15-jadval
Unli
fonemala
r Asosiy belgilari
Tilning ko‘tarilish
darajasi Lablanish belgisi
bor-yo‘qligi

Yuqori O‘r
ta Q u
yi Lablan
gan Lablan
magan
I + +
U + +
O‘ + +
O + +
E + +
A + +
Jadvaldan ko‘rinadiki, tilning ko‘tarilish darajasiga ko‘ra unli
fonemalar uch pog‘onali, lablanish belgisiga ko‘ra ikki pog‘onali
sistemani hosil qiladi.

Unli fonema yaxlit tizimni tashkil etib, bu tizim ham o‘z navbatida
tizimchalarga bo‘linadi. i va u fonemalari «yuqori tor» belgisi ostida
birlashib, bunday belgiga ega bo‘lmagan fonemalardan ajraladi. Biroq
i va u kichik paradigmasi a’zolari farqlovchi belgilari ( i – lablanmaganlik
va u – lablanganlik belgilari) asosida o‘z mustaqilliklarini saqlab qoladi
va ziddiyatda turadi. e – o‘ tizimchasi «o‘rta keng» belgisiga ko‘ra i – u
tizimchasidan ham, e – o tizimchasidan ham farqlanadi.
Demak, unli fonemaning har biri ikki belgidan iborat:
i – yuqori, lablanmagan
u – yuqori, lablangan
e – o‘rta, lablanmagan
o‘ – o‘rta, lablangan
a – quyi, lablanmagan
o – quyi, lablangan.
Tilning ko‘tarilish darajasi birlashtiruvchi belgi bo‘lganda (masalan, i ,
u unlilari «torlik» belgisi ostida birlashadi) lablanganlik-lablanmaganlik
farqlovchi belgi sanaladi: i – lablanmagan, u – lablangan.
«Lablanganlik» birlashtiruvchi belgi bo‘lganda, tilning ko‘tarilish
darajasi farqlovchi belgi sanaladi. Masalan, i , e , a unlilari
«lablanmaganlik» umumiy birlashtiruvchi belgisiga ega, biroq «yuqori»
( i ), «o‘rta» ( e ), «quyi» ( a ) lik belgilari bu fonemalarning farqlovchi
belgilari sanaladi.
Ma’lum bo‘ladiki, o‘zbek tilida unli fonemalar bir belgi asosida uch
(tor, o‘rta, keng) va ikki a’zoli ziddiyatni (lablangan, lablanmagan), ikki

belgi («tilning ko‘tarilish darajasi» va «lablanganlik-lablanmaganlik»)
asosida olti a’zoli ziddiyatni hosil qiladi.
Undosh fonemalar paradigmasi. Kuchli ziddiyatdagi undosh
fonemalarni farqlovchi asosiy belgi quyidagilar hisoblanadi:
a) hosil bo‘lish o‘rniga ko‘ra;
b) hosil bo‘lish usuliga ko‘ra;
d) ovoz va shovqin ishtirokiga ko‘ra.
Hozirgi o‘zbek tilida 24 ta undosh fonema bo‘lib, ularni yuqorida
sanab o‘tilgan belgilari bilan quyidagicha ko‘rsatish mumkin: (2-
jadvalga qarang).
Boshqa sath birliklarida bo‘lgani kabi, fonemalarning asosiy belgilari
korrelyativ va korrelyativ bo‘lmaganlarga ajraladi. Ziddiyatda turgan
fonemaning birida bor, ammo ikkinchisida mavjud bo‘lmagan belgi –
korrelyativ belgi . Masalan, b – p zidlanishda jarangli-jarangsizlik
korrelyativ belgidir. Ammo til oldi va portlovchilik belgisi har ikkala
fonema uchun ham xos bo‘lganligi sababli korrelyativ bo‘lmagan belgi
deyiladi. Shuningdek, h undoshda jarangsizlik belgisi mavjud. Ammo
shu belgi asosida uni boshqa fonema bilan zid qo‘yib bo‘lmaydi. Chunki
p fonemasining jarangli jufti b fonemasi. h fonemasining esa jarangli
jufti o‘zbek tili fonologik tizimida mavjud emas.
O‘zbek tilidagi 8 ta fonema uchun «jarangli-jarangsizlik» korrelyativ
belgi hisoblanadi:
b – p , d – t , k – g , s – z, j – ch , j – sh , g‘ – q , v – f

«Jarangli-jarangsizlik» belgisi asosida korrelyativ munosabatga
kirishmaydigan fonemalarning jarangli yoki jarangsiz jufti bo‘lmaydi.
Masalan: s , l , m , y , x , h , n , r , ng .
Undosh fonemalar tizimini jadvalda quyidagicha berish mumkin (16-
jadval).
Nutqda lisoniy ziddiyatlar so‘nishi mumkin.
Fonemaning asosiy korrelyativ belgilari farqlovchi belgi hisoblanadi.
Masalan, s fonemasining jarangsizlik, z fonemasining jaranglilik belgisi
farqlovchi belgidir.
Undosh fonemada ham asosiy belgi farqlovchilik darajasida
bo‘lmasligi mumkin. Masalan, m fonemasining jaranglilik belgisi
farqlovchi belgi sanaladi. Chunki fonema xuddi shu belgisi asosida
boshqa fonema bilan ziddiyatli juftlik hosil qila olmaydi.
Undosh fonemalar artikulyatsion o‘rniga ko‘ra quyidagi binar
ziddiyatli munosabatlarga kirishadi:
a) «lab-lab – til oldi»: p – t ; b – d ; m – n ; f – s ; v – z ; f – sh ; v – l ; v – r ;
b) «lab-lab – til o‘rta»: f – y ; v – y ;
d) «lab-lab – til orqa»: p – k ; b – k ; f – x ; v – g ;
e) «lab-lab – bo‘g‘iz»: f – h ; v – h ;
f) «til oldi – til orqa»: t – k ; t – q ; d – g ; s – x ; z – g ; n – g .
Hosil bo‘lish usuliga ko‘ra undosh fonemalar quyidagi ziddiyatli
munosabatda bo‘ladi:
a) «portlovchi-sirg‘aluvchi»: p – f ; b – v ; t – s ; d – z ; t – sh ; k – x .
Ayrim fonemalar affrikat fonemalar bilan teng qiymatli ziddiyatda
bo‘ladi: t – ng , d – dj .

Sirg‘aluvchi fonemalar ham affrikat fonemalar bilan teng qiymatli
ziddiyat hosil qiladi: sh – ch , j – dj .
Yana quyidagi ziddiyatli juftliklar mavjud:
a) «portlovchi – shovqinli – burun sonanti»: b – m; d – n; g – n ;
b) «sirg‘aluvchi – sonant»: z – l ; j – r ;
d) «shovqinli sonant – burun sonant»: l – n ; r – n ;
e) «yon sonant – titroq sonant»: l – r ;
f) «titroq sonant – til o‘rta sonant»: f – y .
16-jadval
F O N E M A L A R
p b F V t d s Z c
h J S
h j k g g
‘ q x h m n n
g y l r
s hovqin
li + + + + + + + + + + + + + + + + + + +
s onor + + + + +
j arangli + + + + + + + + + + + + + + +
j arangs
iz + + + + + + + + + +
P ortlov
chi + + + + + + + + +
sirg‘alu
vchi + + + + + + + + + +
a ffrikat + +
t itroq +
b urun + + +

Y on +
l abial + + + +
til oldi + + + + + + + + + +
til o‘rta +
til orqa + + +
chuqur
til orqa + + +
b o‘g‘iz +
Fonemaning v ariant lashuv i. Fonema va tovush munosabati
invariant-variant dialektikasini o‘zida aks ettiradi. Nutqiy
variantlanishda fonema turli-tuman tovush sifatida yuzaga chiqadi va
ularni shartli ravishda, masalan, [b1], [b2], [b3], [b4], [b5], [b6], ...[bn]
tarzida belgilash mumkin. Nutqda voqelangan barcha [b]larni bitta b
fonemasiga birlashtirishda ularning umumiy xossalari «yig‘iladi».
Bunday umumiy xossa – fizik (akustik) va fiziologik (artikulyatsion)
o‘xshashlik. Turli talaffuz sharoitida bu umumiy belgi o‘zgarishga
uchrashi mumkin. Lekin bu o‘zgarish miqdor o‘zgarishi darajasida
bo‘lib, sifat o‘zgarishi bosqichiga yetmaydi. Aks holda, u boshqa
fonemaning variantiga aylanib ketgan bo‘lur edi. Masalan, a fonemasi
«quyi keng» va «lablanmagan»lik mohiyatiga ega. Shu boisdan u nutqiy
voqelanganda, qanchalik o‘zgarishga uchramasin, baribir, tovush bu
fonemaning varianti hisoblanishi uchun mazkur mohiyat chegarasidan
chiqmasligi lozim. Qalam va katta so‘zida 4 ta [a] tovushi mavjud bo‘lib,
buning barchasi yuqorida aytilgan «quyi keng», «lablanmaganlik»
umumiy belgisiga ega. Shu boisdan a fonemasining varianti

hisoblanadi. Biroq [a] tovushlari yumshoq-qattiqligi va til oldi-til
orqaligi bilan farqlanadi. Qalam so‘zidagi a tovushlari til orqa va qattiq
unlilar bo‘lsa, katta so‘zidagi a lar til oldi va yumshoq. Bu belgilar a
fonemasi mohiyatida mavjud bo‘lmay, balki a tovushining talaffuzi
jarayonida boshqa ( q va k ) tovushlar ta’sirida yuzaga kelgan hodisa.
Boshqacha aytganda, a tovushlari mohiyatiga daxldor bo‘lmagan,
o‘zga, begona mohiyat zarralarining a fonemasi ko‘rinishiga yopishgan
tajallidir. Bu tajallilar bir qarashda a tovushi mohiyatiga daxldordek
tuyuladi. Shu boisdan darslik va qo‘llanmalarda a fonemasining
substansial belgisidan biri sifatida mazkur xossa ham ajratiladi. Bir
fonema ham tor, ham keng yoki ham jarangli, ham jarangsiz bo‘la
olmaganligi kabi a fonemasi ham til oldi, ham til orqa tovushi sifatida
voqelana olmaydi.
Demak, umumiylik va xususiylik metodologiyasi bilan qurollangan
tilshunos tovushlardagi mohiyatga daxldor va daxldor bo‘lmagan
jihatlarni boshqalardan ko‘ra tezroq va aniqroq ilg‘aydi.
Fonemaning mohiyati doirasidan chiqqan tovush uning varianti
sanalmaydi. Masalan, b fonemasi jarangli undosh fonema. Talaffuzda u
jarangli bo‘lsagina, b fonemasining varianti sanaladi. Kitob so‘zi kitop
tarzida talaffuz etilsa, voqelangan p tovushi b fonemasining nutqiy
varianti hisoblanmaydi. Chunki jarangsizlashuv hodisasidagi miqdor
o‘zgarishi me’yor chizig‘idan o‘tib, sifat o‘zgarishi darajasigacha yetgan
va p fonemasi mohiyati chegarasiga kirgan. Xuddi shunday a fonemasi
voqelanishida ham «torlik» belgisining kenglik chegarasiga etishi bilan
variant i fonemasi mohiyati chegarasiga kirib ketadi.

Tovush (variant)larning bir fonemaga birlashishi uchun ularning
barchasida o‘zgarishsiz saqlanadigan muhim bir xossa e’tiborga
olinishi lozim. Bu bir guruhga kiruvchi barcha variantning ushbu
guruhga kirmaydigan boshqa variantga bir xil qarama-qarshi turishi
(bunday belgi, odatda, fonologik farqlovchi belgi ham deyiladi) va bir
xil ma’no farqlashidir. Boshqacha aytganda, tovush (variant)lar bir
fonemaga birlashishi uchun ular funksional umumiylikka ham ega
bo‘lishi lozim. Ma’no farqlash xossasi ana shunday funksional
umumiylik. Fonema ma’no farqlash xossasiga ega. Lekin tovushning
barchasi ham har doim ma’no farqlayvermaydi. Bir fonemaning nutqiy
varianti o‘rnini ikkinchi fonemaning nutqiy varianti egallasa, so‘z
o‘zgarib ketadi: bosh – bot, bosh – besh kabi. Lekin bir fonemaning bir
varianti o‘rnini uning ikkinchi bir varianti bilan almashtirilsa, ma’no
farqlash amalga oshmaydi. O’t (o‘simlik) so‘zidagi ( o‘ ) unlisini bir kishi til
oldi, boshqasi esa, shevaning fonetik xususiyatidan kelib chiqqan
holda, til orqa tovushi sifatida talaffuz etadi. Lekin ular bir fonema
varianti bo‘lganligi sababli o‘zaro ma’no farqlash qobiliyatiga ega emas.
Demak, fonema deganda uning fizik-fiziologik xossalari majmuidan
iborat ma’lumotnigina tushunmaslik kerak. Masalan, fizik-fiziologik
umumiylik bo‘lgan b balki barcha tillarda bo‘lishi mumkin. Fonema esa
har bir tilda o‘ziga xos. Chunki fonema o‘zining ijtimoiy xossasini
ma’lum bir tildagina bajaradi. Buni shu bilan izohlash mumkinki,
mavhum (lisoniy) b ning qarama-qarshiliklar tizimi, ma’no farqlash
vazifasi faqat ma’lum bir til uchungina xos. Boshqacha aytganda,
tovushlarning ularni bir guruhga kirituvchi funksional xususiyatlari

(akustik-fiziologik xossalari bilan birgalikda) faqat bir til doirasidagina
amal qiladi.
Fonema funksional qo‘llanishdan tashqarida amal qiladigan,
muayyan tovushlar guruhidan umumlashtiriladigan mavhum tovush
tipi emas. U muayyan funksiya bajaradigan tovushlar umumlashmasi.
Biroq fonemani «sof funksiya» bilan ham chegaralab qo‘ymaslik lozim.
Chunki u eshitish a’zosiga ta’sir qiladigan va funksiya bajaradigan
birlik. Biroq har ikkala xossasini ham varianti – tovush orqali namoyon
qiladi.
Fonema va uning varianti bo‘lgan nutq tovushi qanday
munosabatda bo‘lsa, yozma nutqda fonemaning grafik ifodasi va
yozma tovush shunday munosabatda bo‘ladi.
Fonemani talaffuz qilib va eshitib bo‘lmaganligi kabi, fonemaning
grafik ifodasi ham ongda shartli ravishda o‘rinlashgan. Talaffuz qilgan
birligimiz fonema emas, balki tovush bo‘lganligi kabi, b tarzida
qog‘ozga yozganimiz ham grafema (fonema ifodasi) emas, balki harf
(tovush ifodasi)dir. Ongimizdagi b grafemasi barcha b harflari uchun
invariant ekan, birorta harf ham grafemaning barcha xossalarini
birdaniga va umuman namoyon qila olmaydi. Har qanday harf
individual, variant xossani o‘zida mujassamlashtiradi.
Harf grafema varianti bo‘lganligi kabi, bir vaqtning o‘zida fonema
variantining ifodasi. Har qanday tovush fonema varianti, har qanday
harf grafema varianti.
1. Fonemani tiklash «nutq-lison», ya’ni xususiylik – umumiylik
tarzida, uning voqelanishi esa «lison-nutq», ya’ni umumiylik-xususiylik

yo‘nalishida kechadi. Demak, boshqa sath birliklarida bo‘lgani kabi,
fonemaning voqelanishi va uning tiklanishi bir-biriga qarama-qarshi
turadi. Bu holat grafema va harf dialektikasida ham aks etadi.
Fonetik jarayonlar. Fonema nutqda voqelanar ekan, uning varianti
nutqiy sharoit (yonma-yon kelgan tovushlar yoki qo‘shimchalar ta’siriga
uchrashi) tufayli turlicha namoyon bo‘ladi. Natijada, tovush so‘z
mohiyatida bo‘lmagan xossalarga ega bo‘ladi. Ayrim tovush yondosh
tovushga moslashadi, ayrimida o‘zgarish kuchayib, boshqa tovushga
almashib ketadi. Nutqda sodir bo‘ladigan o‘zgarish tovushning
kombinator-pozitsion o‘zgarishi deyiladi. Quyida uning turlari haqida
so‘z boradi.
Singarmonizm. Unli va undoshning o‘zgarishi farqlanadi. Unlining
nutq jarayonida o‘zgarishi singarmonizm deyiladi. Singarmonizm
unlilarning moslashishi, uyg‘unligi demakdir. U asosan turkiy tillarga
xos.
Singarmonizmning ikki asosiy ko‘rinishi mavjud:
a) til garmoniyasi;
b) lab garmoniyasi.
Til garmoniyasida unli tovush yumshoqlik yoki qattiqlik, til oldilik
yoki til orqalik jihatdan bir-biriga moslashadi. Singarmonizmning til
garmoniyasi qonuniyatiga ko‘ra so‘zning boshida til oldi unlisi kelsa,
so‘z o‘rtasi va oxirida ham til oldi unlisi keladi. Boshqacha aytganda,
so‘zning boshida undoshning artikulyatsion o‘rniga bog‘liq ravishda
unli tovushda yuz bergan o‘zgarish so‘zning keyingi bo‘g‘inlaridagi

unlida ham yuz beradi. Bu hol so‘zning talaffuzida artikulyatsion
qulaylikka olib keladi. Masalan, qalam so‘zidagi q undoshi chuqur til
orqa undoshi bo‘lganligi bois, birinchi bo‘g‘inda a unlisi ham til orqalik
xususiyatiga ega bo‘ladi. Buning natijasida esa keyingi bo‘g‘indan a
tovushi ham til orqa unlisi sifatida namoyon bo‘ladi. Demak, birinchi a
unlisi q undoshiga, keyingi bo‘g‘indagi a esa oldingi bo‘g‘indagi a
unlisiga moslashadi.
Lab garmoniyasida unlining moslashishi ikki tomonlama bo‘ladi.
Bunda unli ham til oldi – til orqalik jihatidan, ham lablanganlik-
lablanmaganlik jihatidan o‘zaro va undoshlarga moslashadi. Bunga
ko‘ra, so‘z boshidagi unli lablangan til oldi unlisi bo‘lsa, so‘z oxirida ham
lablangan til oldi unlisi keladi. So‘z boshidagi unli lablangan til orqa
unlisi bo‘lsa, so‘z oxiridagi unli ham lablangan til orqa unlisi bo‘ladi.
Masalan, boshqird, sog‘in, bo‘g‘in so‘zidagi kabi.
Assimilatsiya . Nutq tovushi qator kelganda ba’zan bir-biriga ta’sir
qilib, biri ikkinchisini o‘ziga moslashtiradi. Bunday hodisa assimilatsiya
deyiladi. Assimilatsiya ikki xil bo‘ladi: progressiv va regressiv
assimilatsiya. Agar oldingi tovush keyingi tovushni o‘ziga o‘xshatsa,
moslashtirsa, progressiv assimilatsiya yuz beradi: ket-di – ketti, ayt-di –
aytti, ot-dan – ottan, yurak-ga – yurakka.
Keyingi tovush oldingi tovushga ta’sir qilib, uni o‘ziga o‘xshatsa,
moslashtirsa, regressiv assimilatsiya yuz beradi: yigit-cha – yigichcha,
bir-ta – bitta, uch-so‘m – usso‘m.
Regressiv assimilatsiya, odatda, progressiv assimilatsiyaga nisbatan
nutqda kamroq uchraydi. Chunki assimilatsiyaning bu turida keyingi

tovush oldingi tovushni o‘ziga moslashtiradi. Demak, talaffuz jarayoni
boshlanmasdan burun so‘zning talaffuz texnologiyasi haqidagi
tasavvur ham hosil bo‘lmog‘i lozim.
Assimilatsiya to‘liq va qisman bo‘lishi mumkin.
To‘liq assimilatsiyada bir tovush ikkinchi tovushga aynan moslashadi
va to‘lig‘icha uning tusiga kiradi. Yuqorida keltirilgan so‘zning hammasi
to‘liq assimilatsiyaga misol bo‘ladi.
Qisman assimilatsiyada nutq tovushidan biri ikkinchisini biron
tomondan qisman o‘xshatadi (moslashtiradi): Osh-ga – oshka, ish-ga –
ishka, so‘zlarida jo‘nalish kelishigidagi g tovushi oldingi sh tovushining
ta’sirida k tovushiga aylanmoqda. Bu so‘zda qisman assimilatsiya
yuzaga kelmoqda, ya’ni g jarangli tovushi o‘zidan oldingi sh tovushiga
faqat bir tomonlama – jarangsizlanish tomonidan o‘xshamoqda, xolos,
lekin to‘liq uning tusiga kirgan emas. Uchta leksemasining ushta,
pochta leksemasining poshta deb talaffuz qilinishi ham shu hodisaga
misol bo‘la oladi.
Dissimilyatsiya. Og‘zaki nutqda tovushlar doimo bir-biriga
o‘xshayvermasdan, ba’zan uning aksi bo‘ladi. Ayrim paytda talaffuzda
ikki o‘xshash tovush bir joyda yoki bir so‘zda kelgan vaqtda biri
noo‘xshash tovushga aylanib ham qoladi. Bunday hodisa
dissimilyatsiya kabi progressiv va regressiv bo‘ladi.
Keyingi tovush noo‘xshash tovushga aylansa, progressiv
dissimilyatsiya: zarar – zaral, zarur – zaril, birorta – bironta, muyassar –
muyastar, kissa – kista kabi. Oldingi tovush o‘zgarsa, regressiv

dissimilyatsiya yuz beradi: koridor – kalidor, ittifoq – intifoq kabi yuz
beradi.
Dissimilyatsiya hodisasi oz uchraydi. Hatto assimilatsiyaning
regressiv turiga nisbatan ham kam yuz beradi.
Metateza – og‘zaki nutqda ba’zan yonma-yon kelgan undosh
tovushlarning o‘rni almashishi mumkin. Bunday jarayon metateza
deyiladi: r-y: daryo – dayro : m-g‘: yomg‘ir – yog‘mir, b-r : tebratmoq –
terbatmoq: m-l : yamlamoq-yalmamoq: h-v: ahvol – avhol: p-r : tuproq –
turpoq, r-g : o‘rganmoq – o‘granmoq: g‘-r : to‘g‘ramoq – to‘rg‘amoq, n-m :
aylanmoq – aynalmoq va boshqalar .
Proteza – so‘z boshida bitta unlining orttirilishi proteza hodisasi
sanaladi. Odatda, aksariyat sonor r tovushidan oldin o‘ va o‘ unlilari
orttiriladi: ro‘mol – o‘ramol, ro‘za – o‘raza, rayhon – o‘rahon, rozi – o‘rozi,
rais – o‘rais, rang – o‘rang, ro‘zg‘or – o‘razg‘or kabi.
Ayrim holatda so‘z boshida sirg‘aluvchi va portlovchi ikki undosh
qator kelganda i unlisi orttirilishi mumkin: shkaf – ishkaf, spravka –
ispravka, stol – istol, stul – istul, shtraf – ishtaraf, stansiya – istansa.
Epenteza – so‘z boshida, o‘rtasida va oxirida ikki undosh qator
kelganda, ular orasida i , ba’zan u va a unlisi orttiriladi: fikr – fikir, hukm
– hukum, doklad – dakalad, klass – kilass .
Epiteza – so‘z oxirida bir o‘rinda kelgan ikki undoshdan so‘ng ( a )
tovushining qo‘shilish hodisasi: disk – diska , bank – banka, tank – tanka,
kios – kioska, otpusk – otpuska kabi.
Prokopa – bunda so‘z boshida ba’zan unli yoki undosh tovush tushib
qoladi : yiroq – iroq, yigna – igna, yig‘ach – ag‘ach, yirik – iri, yuz – uz .

Sinkopa – hodisasiga binoan so‘z o‘rtasidagi va oxiridagi keng unli
tor unli kabi talaffuz qilinadi va ayrim holatda tushib qoladi: valochka –
valichka, traktor – traktir, avtor – avtir, director – direktir, generator –
generatir kabi.
Apakopa – so‘z o‘zagidagi oxirgi unli yoki undoshning tushishi
hodisasidir: do‘st – do‘s, xursand – xursan, gazeta – gazit, smena – smen
va hokazo.
Sinerezis – hodisasiga ko‘ra so‘z o‘rtasida bir joyda kelgan ikki
unlining biri kuchsizlanadi va nutqda tushib qoladi. Ikkinchi unli
fonema esa cho‘ziq talaffuz etiladi: maorif – mo:rif, saodat – so:dat,
qiroat – qiro:t, jamoat – jamo:t . Bu hodisa asl o‘zbekcha so‘zlarga xos
emas.
Reduksiya – so‘zning birinchi bo‘g‘inida biror unlining, odatda, tor
unlining kuchsizlanib talaffuz qilinishidir. Masalan, bir, bil, til so‘zlari bir
bo‘g‘inli bo‘lganligi va urg‘u shu so‘zdagi i unlisiga tushganligi tufayli bu
so‘zlardagi i unlisi me’yordagidek talaffuz qilinadi va eshitiladi. Lekin
shu so‘zlarning oxiriga ikkinchi bir bo‘g‘in qo‘shilishi bilan, urg‘u ham
ikkinchi bo‘g‘inga ko‘chadi. Natijada, birinchi bo‘g‘inidagi i unlisi
kuchsizlanadi va eshitilar-eshitilmas holda sust talaffuz qilinadi: bilak,
tilak, biroq. Birinchi bo‘g‘indagi urg‘uning ana shunday kuchsizlanib
talaffuz qilinishi reduksiya hodisasiga misol bo‘la oladi ( reduksiya
so‘zining lug‘aviy ma’nosi «kuchsizlanish», «orqaga qaytish», «pastga
tushish» demakdir). Reduksiyaga quyidagi so‘zlarning birinchi
bo‘g‘inida kelgan « i »ning kuchsizlanib talaffuz qilinishi ham misol bo‘la
oladi: pishiq, shira, pishak, ( qiliq ) , ( ichak ) kabi. Reduktsiyaning ikkinchi

bo‘g‘inda kelishi ham uchrab turadi. Bu hodisa so‘zga uchinchi bo‘g‘in
qo‘shilganda sodir bo‘ladi – ikkinchi bo‘g‘indagi unli tamoman
kuchsizlanib, tushib qoladi. Masalan , burun – burni, bo‘yin – bo‘yni, egin
– egni, keyin – keyni singari.
Eliziya – unli bilan tugovchi va unli bilan boshlanuvchi ikki so‘zning
qo‘shilishi natijasida unli tovushdan birining tushib qolish hodisasi.
Bunda bir necha holat kuzatiladi: a) birinchi so‘z oxiridagi unli tushib
qoladi: yoza oladi – yozoladi, bora oladi – boroladi, qora ot – qorot : b) unli
bilan boshlanuvchi ikkinchi so‘zning bosh unlisi tushib qoladi: borar
ekan – borarkan, borar emish-borarmish, yozgan ekan – yozgankan kabi:
d) Abdusalom so‘zining Absalom, Abdujabbor so‘zining Abjabbor, olib kel
so‘zining opke tarzida talaffuz qilinishi natijasida bir unli va bir
undoshning tushib qolishi ham eliziyaning yuqori, murakkablashgan
ko‘rinishi hisoblanadi. Bunday holda so‘zlarning qisqargan shakli hosil
bo‘ladi.
Morfonologiya. Ma’lumki, fonema varianti so‘z va morfema tarkibida
uni tashkil etuvchi sifatida ishtirok etar ekan, boshqa tovush bilan
kombinatsiya hosil qilish jarayonida va pozitsion omil ta’sirida turli
o‘zgarishlarga uchraydi – har xil morfem variant vujudga kelishiga
sabab bo‘ladi. Substansial yondashuvda esa variantlashuv va nutq
sharoitiga mos variantning tanlanishi tilning tarkibiy qismi bo‘lgan
me’yorga daxldorligi bilan muhim ahamiyat kasb etadi.
So‘z invariant – allovariant – variant munosabati xususida ketar
ekan, morfema variantlashuvining:

a) sof fonetik (orttirma nisbat shakllari: - dir – - tir, -kaz – - qaz; o‘zlik va
majhul nisbat shakllari: -in – - l , -in – - n ;
b) morfologik (kesimlik shakllari: -man, -m; -miz, -k; edi, di );
d) funksional-sintaktik (orttirma nisbat shakllari: -kaz – -dir, -sat – -r ;
e) leksik (kichraytirish shakli: -choq, -chak ) kabi turlari mavjud bo‘lib,
bu variantlarni ikki:
a) asemantik (sof fonetik);
d) semantik (morfologik, funksional-sintaktik, leksik) turga ajratish
mumkin.
So‘z va morfema tarkibidagi har qanday tovush almashinuvi, avvalo,
fonetik-fonologik tabiatli, semantik qiymatga ega emas. Morfonologiya
morfemik-morfologik variantning ana shu ko‘rinishlari voqelanishining
me’yoriy jihatini tekshiradi. Bu esa bugungi kunda til strukturasining
fonetik, leksik va morfemik sathlari oralig‘ida ajratilayotgan
morfonologiyaning aslida fonetika-fonologiya doirasida qaralishi
lozimligini ko‘rsatadi.
Demak, ma’lum bo‘ladiki, o‘zbek substansial tilshunosligi tilning
lison-nutq bo‘linishida morfonologiyani me’yorda, sathdagi o‘rnini esa
fonologiyada ko‘radi.
Morfonema haqida . Ma’lumki, fonema variantlari so‘z va
morfemalar tarkibida uni tashkil etuvchi sifatida ishtirok etar ekan,
boshqa tovush bilan kombinatsiyalar hosil qilish jarayonida turli
o‘zgarishga uchraydi.
Aksariyat tilshunoslik atamalari kabi morfonologiya ham ikki ma’noli:

1) ma’lum bir qurshovdagi leksema va morfema nutqiy varianti
tarkibidagi fonetik o‘zgarish sistemasi;
2) tilshunoslikning shu o‘zgarishni o‘rganuvchi sohasi.
Morfema nolug‘aviy ma’no ifodalovchi eng kichik lisoniy birlik.
Fonemaning so‘zning so‘z yoki qo‘shimcha bilan, shuningdek,
qo‘shimchaning qo‘shimcha bilan birikuvi natijasida yuz beradigan
fonetik o‘zgarish natijasidagi varianti ham mavjud. Masalan, ong, ot,
son kabi so‘zlarga fe’l yasovchi qo‘shimcha qo‘shilganda, o‘zak
tarkibidagi o tovushi a tovushiga aylanadi. Demak, o va a tovushi
kompleksi bir morfonema, ya’ni « o-a » morfonemasi. Ammo bu fonetika
obyekti sifatida ikki fonemaning varianti.
Tilshunoslikda morfonologiya va uning birligi masalasi atrofidagi
munozara davom etmoqda.
Morfonologiyada quyidagi masalalar o‘rganilishi tavsiya etiladi:
– so‘z va bo‘g‘inning fonetik strukturasi;
– so‘z va qo‘shimchaning ma’lum qurshovdagi fonetik varianti.
So‘z va bo‘g‘in tuzilishi . Turkiy tillarda so‘zlar o‘zakning bir bo‘g‘inli
ekanligi bilan xarakterlanadi. Bu bo‘g‘in to‘rt xil fonetik strukturaga
egadir:
1) CVC;
2) CV;
3) VC;
4) V.

Hozirgi o‘zbek tilida CVC tipidagi o‘zak boshida « dj», «ng» dan boshqa
barcha undosh kela oladi: bor, tor, zor, nor, kor, yor, sol, xoll, lol, rol, mol,
pol, shol, fol, val, jar kabi.
Turkiy o‘zak boshida (SCVC tarzida ( traktor, trassa kabi) undoshlar
qavatlanib kelmaydi.
Morfemalarning fonetik strukturasi quyidagicha:
1) CVC ( -kaz – o‘tkaz,ketkiz );
2) CV ( - qi – chopqi, gi – kuzgi );
3) VC ( - im – kitobim, uyim );
4) V (- a – tuna, ata, sana );
5) S (- k – kurak, tilak ).
So‘z va morfema variatsiyasi. Agglyutinativ morfonema . Turkiy tillar
garchi ustuvor agglutinatsiyaga ega bo‘lsa-da, baribir ularda ham
kombinatsion o‘zgarish sodir bo‘lib turadi. Morfemaning o‘zakka,
o‘zakning o‘zakka qo‘shilishi natijasidagi o‘zgarishlar turkiy tillarda
fuziya unsuri mavjudligidan dalolat beradi. Bu esa agglyutinativlik,
flektivlik yoki amorflik muayyan tillar uchun mutlaq hodisa emasligidan
kelib chiqadi. O‘zbek tilida agglutinatsiya jarayonidagi quyidagi
morfonologik holatlar e’tiborli.
1. Unlilar almashinuvi:
a) o – a : ong – angla, ot – ata, son – sana, yosh – yasha ;
b) a – o : tarqa – tarqoq, yara – yaroq, chanqa – chanqoq, so‘ra – so‘roq,
alda – aldoq, tara – taroq;
d) i – u : sovi – sovuq, qovi – qovuq, quri – quruq ;
2. Undoshlar almashinuvi:

a) q – g‘ : qiliq – qilig‘i, bo‘liq – bo‘lig‘i, qiziq – qizig‘i;
b) k – g : bilak – bilagi, tilak – tilagi, kichik – kichigi;
d) g – k : bargga – barkka, eggan – ekkan, teggan – tekkan;
e) n – z : bizni – bizzi, sizni – sizzi, qizni – qizzi;
f) n – t : otni – otti, o‘tni – o‘tti, toshni – toshti;
j) n – r : qorni – qorri, shaharni – shaharri:
k) n – p : gapni – gappi, qopni – qoppi .
Bunday misolni ko‘plab keltirish mumkin.
Kompozitsion derivatsiya va analitik shakl yasalishidagi morfonema .
Kompozitsion derivatsiya va analitik shakl yasalishi jarayonida so‘zga
fonetik-intonatsion yaxlitlik berish uchun qator fonetik va
morfonologik hodisa (urg‘u, tovushlar almashinuvi, fonetik qayta
bo‘linish) ishtirok etadi.
Qo‘shma so‘z va analitik so‘zshakllarni hosil qilishdagi morfonologik
o‘zgarishda urg‘uning roli juda katta.
Bu turdagi morfonologik o‘zgarishning ayrimlarini ko‘rib o‘tamiz.
1. Har ikki a’zo yopiq bo‘g‘inli bo‘lganda:
a) n – m : o‘n besh – o‘m besh ;
b) b – v : belbog‘ – belvog‘ ;
d) ch – s : uch so‘m – us so‘m ;
e) b – p : ichib qo‘y – ichip qo‘y ;
j) n – m : o‘n bir – o‘m bir .
2. Birinchi a’zo ochiq bo‘g‘in bilan tugab, ikkinchi bo‘g‘in yopiq bo‘g‘in
bilan boshlanganda:
a) b – v : bora berdi – boraverdi ;

b) k – g : bu kun – bugun .
3. Birinchi a’zo yopiq bo‘g‘in bilan tugab, keyingi bo‘g‘in ochiq bo‘g‘in
bilan boshlanganda ham uzvlar yaxlitligini ta’minlash uchun
morfonologik hodisa (tovush tushishi) yuz beradi:
a) e tushishi: kelar emish – kelarmish ;
b) b – v va i tushishi: bosib oldi – bosvoldi .
4. Fonetik qayta bo‘linish:
qayn ona – qaynona – qayna
qayn ota – qaynota – qaynata
qayn ini – qaynini – qayni.
Reduplikatsiya jarayonidagi o‘zgarish . Juft so‘zning ko‘pchiligida
uzvlarning biri ikkinchisining fonetik o‘zgarishi asosida bo‘ladi. Bu ham
morfonologik hodisaning yorqin ko‘rinishi. Misollar:
1. Birinchi uzvi o‘zgaradi:
a) t – s : butun –bus-butun ;
b) t – p : katta – kap-katta ;
d) k – m : ko‘m-ko‘k ;
e) q – r : qop-qora .
2. Ikkinchi uzvi o‘zgaradi:
a) y – p : yog‘och – yog‘och – pog‘och ;
b) m – s : mol – mol – sol ;
d) m – p : mol – mol – pol ;
e) t – m : tugun – tugun-mugun ;
f) t – p : tugun – tugun-pugun .

Demak, ma’lum bo‘ladiki, bir leksema yoki morfemaning variantini
yuzaga chiqaruvchi almashinuvchi tovush juftligi morfonema deyiladi.

ADABIYOTLAR
Asosiy adabiyotlar
1. Jamolxonov N. Hozirgi o‘zbek tili. 1-qism. –T.: O‘qituvchi, 2005.
2. Sayfullayeva R. va boshqalar. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. –T.: Fan va
texnologiya, 2010.
Qo‘shimcha adabiyotlar
3. Rahimov S., B.Umurqulov. Hozirgi o‘zbek tili. –T.: O‘qituvchi, 2003.
4. Jamolxonov H. Hozirgi o‘zbek adabiy tili I-II qism. –T., 2004.
5. Qilichev E. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. –Buxoro, 1999.
6. Qudratov T., Nafasov T. Lingvistik tahlil. –T.: O‘qituvchi, 1981.
7. Qo‘chqortoev I. So‘z ma’nosi va uning valentligi. – T.: Fan, 1977.
8. Mirtojiev M.M. O‘zbek tili semasiologiyasi. –T.: Mumtoz so‘z, 2010.
9. Ne’matov H., Bozorov O. Til va nutq. –T.: O‘qituvchi, 1993.
10. Ne’matov H., Rasulov R. O‘zbek tili sistem leksikologiyasi
asoslari. –T.: O‘qituvchi, 1995.
11. “O‘zbek tili va adabiyoti” jurnallari. –T., 1990-2015.
12. “Til va adabiyot ta’limi” jurnallari. –T., 1990-2015.

Fonetika-fonologiya, uning o‘rganish manbayi va predmeti, yo‘nalishlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish