Fosforli o‘g‘itlar sirtini oltingugurt bilan qoplash texnologiyasi - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	1.1MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Fosforli o‘g‘itlar sirtini oltingugurt bilan qoplash texnologiyasi

Купить

FOSFORLI O‘G‘ITLAR SIRTINI OLTINGUGURT BILAN QOPLASH
TEXNOLOGIYASI
MUNDARIJA
KIRISh …………………………………………………………...................... 3
I BOB ADABIY O TLAR S H ARHI ………………………………………. 7
1.1. Fosforli o‘g‘itlar olish uchun xom ashyoning umumiy tavsifi va
xossalari ......................... ...................................................................... 7
1.2. Fosfat xom ashyosi asosida mineral o‘g‘itlar olish ............ ................. 11
1.3. Oltingugurtli o‘g ‘ itlar va ularning olish usullari ..................... ............ 19
1.4. Adabiyotlar sharhi bo‘yicha xulosalar............................................... 24
II BOB TADQIQOT OBYEKTLARI VA USULLARINING UMUMIY
TAVSIFI ..................................................................... .........................
27
2.1. Xom ashyolarning umumiy tavsifi va tadqiqot usullari ………. 27
2.2. Fosforli o‘g‘ itlar va oltingugurtlarning fizik-kimyoviy hamda mexanik
xossalari......................................................................... ......................... 29
III BOB FOSFOR LI O‘G‘ITLAR SIRTINI OLTINGUGURT BILAN
QOPLASH TEXNOLOGIYASI ................................................ ....... 38
3 .1. Oltingugurt qoplamali y angi navli o‘g‘itlarning fizik-mexanik va
tovar xossalari . .............. ........................................................................ 33
3 .2. Oltingugurt qoplamali f osfor-oltingugurtli o‘g‘itlar olishning moddiy
balansi ................. ........................................................................ 38
3 .3. Oltingugurt qoplamali f osfor-oltingugurtli o‘g‘itlar olishning
intensiv texnologik
tizimi................................... ................................................ 43
XULOSALAR ................................................................................................... 52
FOYDALANILGAN ADABIY O TLAR RO’Y X ATI ...................................... 53
ILOVALAR .......................................................................................................
67
1

KIRIS H
Ilmiy ishning dolzarbligi
Ekinlar hosildorligini oshirish va ularning sifatini yaxshilashda turli
o‘g‘itlardan foydalanish asosiy omil hisoblanadi. Qishloq xo‘jalik mahsulotlari
ishlab chiqarishni rivojlanti-rishda mineral o‘g‘itlar asosiy o‘rinda turadi. Chunki
yetishtiriladigan hosildorlikning deyarli 50% mineral o‘g‘itdan foydalanish
hisobiga olinadi. Shuning uchun mineral o‘g‘itlar ishlab chiqarish muntazam o‘sib
boradi. Fosfat xom ashyo zahiralariga ega bo‘lgan va o‘g‘it ishlab chiqarish
sanoati rivojlangan mamlakatlar qatoriga Rossiya, Qozog‘iston, Ukraina,
Belorussiya va Markaziy Osiyoda esa O‘zbikiston Respublikasi kiradi.
Davriy jadvalidagi qirqdan ortiq kimyoviy elementlar o‘simlikning normal
holda o‘sishi va rivojlanishi uchun zarurdir. Jumladan azot, fosfor, kaliy, kalsiy,
oltingugurt va magniy o‘simlikning asosiy oziq moddalari hisoblanadi. Tuproq
unumdorligini oshirishda va undan olinadigan qishloq xo‘jalik ekinlarining
hosildorligini ko‘tarishda qo‘llaniladigan barcha mineral o‘g‘itlar ichida fosforlisi
yetakchi rol o‘ynaydi. Fosforli o‘g‘itlarga bo‘lgan talabni qoplash fosfat xom
ashyosini qazib olish va uni qayta ishlash korxonalarining quvvatini oshirish
asosida bajariladi. Ishlab turgan korxona uskuna va qurilmalaridan foydalanib,
juda qisqa muddatda mahalliy xom ashyo manbalarini qayta ishlab o‘g‘it olish
muhim ahamiyatga ega. Respublikamiz qishloq xo‘jaligi ekinlaridan mo‘l hosil
olishni mineral o‘g‘itlarsiz tasavvur etib bo‘lmaydi. O‘zbekiston paxtachilik ilmiy-
tadqiqot instituti olimlarining ko‘rsatishicha, g‘o‘zaning rivojlanish davrida yerga
o‘g‘it solmasa paxta hosildorligi atigi 12 sentnerni tashkil qilishini, agarda
gektariga 225 kg azot, 150 kg fosfor va 100 kg kaliy oziqa moddalari berilganda
hosildorlik unumi 30-35 sentnerga yetishi allaqachon tasdiqlangan. Chunki,
o‘simliklar uchun zarur bo‘lgan asosiy oziqa moddalari (N, P, K, S, Ca, Mg va
boshqalar) tuproq tarkibiga mineral o‘g‘itlar hisobidan beriladi.
2

Mamlakatimizda ishlab chiqarilayotgan mineral o‘g‘it va o‘simliklarni
zararkunandalardan himoya qiluvchi preparatlar qishloq xo‘jalik ekinlaridan yuqori
hosil olishda agrokimyo fani talablarini to‘liq qoniqtirmaydi. Mineral o‘g‘itlar
texnologiyasi va qishloq xo‘jalik sohasida o‘simliklarni tashqi muhitning noqulay
sharoitlariga chidamliligini oshiradigan va ularni o‘simlik zararkunandalari,
o‘rgimchakkanalarga hamda boshqa kasalliklarga qarshiligini kuchaytiradigan,
shunindek o‘simlikni hosildorligini ortishiga ijobiy ta’sir etadigan kompleks
o‘g‘itlarni yaratish dolzarb muammodir.
Bundan tashqari o‘simliklarni himoya qilish bilan birga oltingugurt bilan
oziqlantirish ham dolzarb muammolardan biri hisoblanadi. Chunki, tuproq
tarkibidagi oltingugurtning miqdori, o‘simliklarning me’yorda o‘sishini
qanoatlantirmaydi. Oltingugurt o‘simliklarning o‘sishi va rivojlanishi uchun juda
zarur bo‘lib, u o‘simlik uchun zarur makroelementlar bilan bir qatorda turadi.
Uning yetishmasligi esa o‘z-o‘zidan hosil sifatining pasayishiga va qishloq xo‘jalik
ekinlarining rivojlanish bosqichlarida turli xil kasalliklarga chalinishiga olib keladi
va yil so‘ngida kutilgan hosilni olishga erishilmaydi. Barcha turdagi ekinlarni 2-5
marotabagacha maydalangan yoki kolloid holdagi oltingugurt bilan ishlash tavsiya
etiladi. Chunki, o ltingugurt hashoratlarni o‘zidan qochiruvchi (cho‘chituvchi)
xususiyatga ega. Lekin, o ltingugurt gidrofob (namlanmaydigan) xususiyatga ega
bo‘lishi uning samaradorligini kamaytiradi va oltingugurtli kimyoviy preparatlarni
olinishini qiyinlashtiradi.
Insektitsid moddalar ichida oltingugurtli dorilar inson va chorva mollariga
zararli emas. Oltingugurtli insektitsid moddalar sifatida: ohak : oltingugurt (2:1)
qaynatmasi (ISO), oltingugurt talqoni, kolloid oltingugurtlar ishlatiladi. Ammo bu
insektitsid moddalarni olish jarayoni murakkab bo‘lib, u ko‘p energiya va mablag‘
talab qiladi [1].
Butun dunyo olimlari tomonidan boyitilmagan va past sifatli fosforitlardan
fosforli o‘g‘itlar olishning kam xarjli va resurstejamli yo‘llari qidirilmoqda. Shu
jumladan, O‘zbekistonda ham. Bu borada kelajagi porloq ilmiy izlanishlar qatoriga
kimyoviy, mexanik, mexanokimyoviy, termik va bakterialar asosida fosforitlarni
3

faollashtirib yangi turdagi murakkab o‘g‘itlar yaratilganini ko‘rsatish mumkin [2-
9].
Shu sababli tarkibida fosfor oziqasi bilan birga kasalliklar keltirib
chiqaruvchi hashoratlarga qarshi kurashuvchi insektitsid moddalari bo‘lgan fosfor-
oltingugurtli va azot-fosfor-oltingugurtli murakkab o‘g‘itlar olishning o‘ziga xos
resurstejamli texnologiyalarini ishlab chiqish va amaliyotga joriy qilish hozirgi
kunning eng dolzarb masalalaridan biridir. Ushbu fosfor-oltingugurtli o‘g‘itlar
qo‘llash bir vaqtini o‘zida o‘simliklarni oziqa moddalar bilan ta’minlaydi va ularni
turli kasalliklardan himoya qiladi.
Ilmiy tadqiqot maqsadi
Qishloq xo‘jaligida qo‘llaniladigan fosforli o‘g‘itlardan oddiy surerfosfat va
ammafos o‘g‘itlarining sirtini oltingurugrt bilan qoplash texnologiyasini ishlab
chiqish.
Ilmiy tadqiqot vazifalari
Tadqiqot maqsadiga erishish uchun quyidagi vazifalar bajarildi:
- Markaziy Qizilqum fosforitlarining va oltingugurtning kimyoviy tarkibi,
fizik-kimyoviy va mexanik xossalarini o‘rganish;
- oltingugurt va uning qishloq xo‘jaligaidagi ahamiyatini o‘rganish va
insektitsid, fungitsid xususiyatli fosfor-oltingugurtli o‘g‘itlar olish texnologiyasini
yaratish ;
- fosforli o‘g‘itlarni sirtini oltingugurt bilan qoplash orqali olingan yangi
navli o‘g‘itlarning fizik-mexanik va tovar xossalarini o‘rganish;
- oltingugurt qoplamali fosfor-oltingugurtli o‘g‘itlar olishning jadallashgan
texnologik tizimini ishlab chiqish.
Muammoning o‘rganilganlik darajasi
O‘simliklarni oziqlantirishda tarkibida mineral o‘g‘itlar bilan birgalikda
insektitsid va fungitsid moddalar bo‘lgan, bir vaqtda uni oziqa moddalari va
kasallikka qarshi kurash vositasi bilan ta’minlaydigan kimyoviy preparatlar
yaratilmagan va ishlab chiqarilmaydi.
4

Oltingugurt Respublikamizdagi keng qo‘llaniladigan mahalliy insektitsid
moddalardan biri bo‘lganligi uchun, fosforitlarni oltingugurt yordamida
faollashtirib insektitsid faollikga ega bo‘lgan fosfor-oltingugurtli o‘g‘itlar olish
dolzarb muammodir.
Fosforitlarni oltingugurt ishtirokida faollashtirish natijasi fosforning o‘simlik
o‘zlashtiruvchan va oltingugurtning gidrofil (namlanuvchi) shakliga o‘tkazish
natijasida fosforli o‘g‘itlar olishda sarflanadigan sulfat kislota sarf miqdori tejaladi
va olingan o‘g‘itlarning iqtisodiy jihatdan samaradorligi yuqori bo‘ladi.
Tadqiqot ob’ekti va predmeti
Ilmiy tadqiqotlarda Markaziy Qizilqum fosforitlari asosida olingan oddiy
superfosfat (TSh 6.6-32:2011), ammafos (TSh 6.6-09-2008), shuningdek fosforli
o‘g‘it namunalarini qayta ishlash uchun (GOST 127-76) yaxshi maydalanmagan
(komovoy) oltingugurtlardan foydalanildi.
Tadqiqot natijalarining ilmiy va amaliy ahamiyati
Ilmiy tadqiqotlar natijalari asosida birinchi marotaba mahalliy fosforli
o‘g‘itlar oddiy superfosfat va ammafos o‘g‘itlarini oltingugurt bilan qayta ishlash
orqali oltingugurt sirti bilan qoplangan insektitsid va fungitsid faollikka ega
bo‘lgan murakkab fosfor-oltingugurtli o‘g‘itlar olishning sodda, jadallashgan
texnologik tizimini yaratishga asoslandi.
BMI tuzilishi va hajmi
Dissertatsiya ishi to‘rtta bobdan iborat bo‘lib, komp’yuter matnida 70 betda
bayon qilingan, unga 10 ta jadval, 5 ta chizmalar, 85 nomdagi foydalanilgan
adabiyotlar ro‘yxati, xulosa va ilovalar kiritilgan.
5

I BOB ADABIY O TLAR S H ARHI
1.1. Fosforli o‘g‘itlar olish uchun xom ashyoning umumiy tavsifi va
xossalari
Yuqori karbonatli donador Markaziy Qizilqum fosforitlari
respublikamizning mineral o‘g‘itlar ishlab chiqarish korxonalari uchun asosiy
fosforit xom ashyo bazasi hisoblanadi. Bundan tashqari respublikamizning bir
qancha hududlarida fosforit zahiralari mavjud. Masalan, Farg‘ona, Surxondaryo,
Toshkent, Navoiy (Panjikent), Markaziy Qizilqum, Buxoro-Xiva va
Qoraqolpog‘iston hududlarida [10]. Bular ichida, ayniqsa Markaziy Qizilqum
hududi fosforitlari ishlab chiqarish uchun amaliy ahamiyatga egadir [11]. Markaziy
Qizilqum fosforitlari kimyoviy tarkibi jihatidan Shimoliy Afrikaning (Xuribka,
Djembel-Onk, Gafsa, Abu-Tatur) fosforit ma’danlariga o‘xshashdir [12]. Ammo,
Markaziy Qizilqum fosforitlari mustaqil davlatlar hamdo‘stligi (MDH) hududida
joylashgan fosfat madanlaridan keskin farq qiladi. Fosforit rudalar i ning tarkibida
20% mergel qatlamlarida R
2 O
5 ulushi o‘rtacha 16%ni tashkil qiladi. [13].
Olimlar tomonidan Markaziy Qizilqum havzasida joylashgan fosfat
minerallarining moddiy ahamiyatga ega ekanligi, oltmishinchi yillardan keyin
o‘rganila boshlandi [14-16]. Qizilqum havzasidagi fosfat minerallari 65 ming km 2
maydonni egallagan [17]. Umumiy miqdori 10 milliard tonnani tashkil qiladigan
donador fosforitlarning faqatgina 10%ini ochiq usulda qazib olish mumkin [18].
Qizilqum havzasidagi Jeroy, Sardara, Toshqo‘ra, Qoraqat, Jetimtog‘ konlari
deyarli to‘liq o‘rganilgan [19]. Yirik konlardan hisoblangan Jeroy-Sardara fosforit
koni zahirasi 2,9-3,0 mlrd. t (550 mln. t P
2 O
5 ) sifatida baholangan. Shundan
tarkibida o‘rtacha 19,42% P
2 O
5 bo‘ l gan fosfat minerallari zahirasi 223,9 mln. t
( 43,5 mln. t R
2 O
5 )ni tashkil qiladi. Bu fosforit zahirasi respublikamiz qishloq
xo‘jaligini 62 yil davomida fosforli o‘g‘itlar bilan ta’minlashga asos bo‘la oladi.
Qizilqum fosforit kompleksi ham aynan shu kon atrofidan barpo etilgan.
Toshqo‘ra koni fosforitlari zahirasi 1,1 mlrd. t (200-250 mln. t P
2 O
5 )ni
tashkil etishi aniqlangan. Qoraqat koni zahirasi esa 600-650 mln. t P
2 O
5 (3,0-
6

3,5mlrd. t ruda). Shundan 55-60 mln. t P
2 O
5 (320 mln. t rud a ) 60 m chuqurlikda
joylashgan.
Gorizont kengligida fosforitning 1-1,3 metrli ikkita ustki qatlamlari sanoat
ahamiyatiga ega. Ularni bir biridan 8-12 metrli kuchsiz fosfatlashgan mergelli
qatlamlar ajratib turadi. Fosforit tarkibidagi R
2 O
5 miqdori birinchi qatlamda 16-
19%ni, ikkinchi qatlamda esa 21-23%ni tashkil etadi [20]. Kimyoviy va fizik-
kimyoviy tahlil natijalari Qizilqum fosfat xom ashyosi tarkibi asosan
ftorkarbonatapatit va kalsit minerallaridan iboratligi aniqlangan [21].
Petrografik ma’lumotlar Sardara maydoni fosforitlarini donador organogen-
koolit qoldiqlardan tuzilganligini ko‘rsatadi. Paleotsen va eotsenning bo‘r
aralashmali yotqiziqlarini yuza qismida fosforitlarning donador (Afrika),
chig‘anoqli (Chilisoy) va qumshag‘al (Floridiya) kabi turlari aniqlangan [22, 23].
Ruda fosfatlashgan donalar va organik qoldiqlar hisoblangan koolitli
fosfatlar 70%ga yaqin va oz miqdorda loysimon qo‘shimchalari bo‘lgan sementli
karbonatlardan iboratdir. Mineralogik tadqiqotlar natijalari donador fosforit
rudalari tarkibi bir-biriga o‘xshashligini ko‘rsatdi. Tarkibini 10% dan 90% gacha
fosfat minerallari tashkil qilib, qolgan qismi kalsit, montmorillionit, gidroslyuda,
poligorskit, gidrogenit, kvars, gips, glaukonit, dala shpatlari va galit minerallaridan
iborat [24].
Fosfatlashmagan minerallarga esa kalsit (20-50%), montimorillonit,
gidroslyuda va poligorskit, gidrogemit (0,1-15%), gips (5-10%), kvars (0,1-70%),
glaukonit (qoldiqlar), dala shpatlari (0,1-0,3%), galitlar kiradi. Minerallarda temir
qoldiqlari 12%gacha sariq sulfid, gidroksid shaklida uchraydi. Loyli
karbonatlashgan fosfatlarda temir miqdori ko‘proq, yuqori karbonatli fosforitlarda
esa kamroq ulushda bo‘ladi. Magniyning asosiy qismi montmorillonitda, oz
miqdori esa dolomit tarkibida bo‘ladi [22, 24, 25,].
Ruda konlarining o‘rtacha mineralogik tarkibini (og‘ir qism %); frankolit-
56,0, kalsit-26,5, kvars-7,5-8,0, gidroslyuda minerallari va dala shpatlari 4-5, gips-
3-5, getit-1, seolit 1,0, organik moddalar esa 0,5ga yaqin qismini tashkil qilgan
[26].
7

Donador fosforitdagi fosfat minerali adabiyotlarda “kurskit” deb
nomlanadigan karbonatftorapatitga to‘g‘ri keladi. Fosfat mineralining o‘rtacha
kimyoviy tarkibini (%) R
2 O
5 -32,10; SaO-48,37; SO
2 -5,0; F-3,19; MgO-0,04;
Al
2 O
3 -0,2; Fe
2 O
3 ; Na
2 O-0,10; K
2 O-0,05; SO
3 -0,08; SiO
2 -0,05 tashkil qiladi [27].
Qizilqum fosforitlarining boshqa fosforit xom ashyolaridan asosiy farqi
ularning tarkibida karbonat minerallarining uch xil shaklda bo‘lishidir. Ular
fosforit tarkibida “endo-” va “ekzokalsit” shaklida bo‘ladi. Endo kalsit -
chig‘anoqli fosfatlar ichida fosforit zarralari bilan bog‘lanishidan saqlanib qolgan
dastlabki kalsitning qoldig‘idir. Ekzokalsit esa sementli kalsitning kristallarini
ikkinchi shakli sifatida fosforitlarning sirtida sust bog‘langan. Uchinchi shaklda
SO
3 2-
guruhlar fosforit mineral l arining xalqalarda izomorfik shaklida bog‘langan
[28]. Namunalarda frankolit miqdori 20-25 % dan 84-87 % ga cha , kalsit esa 5-8 %
dan 62-65 % gacha o‘zgaradi. Fosforit minerallarning tarkibida umumiy og‘irlikga
nisbatan kalsitlar 75-80 % dan 93-95 % gacha bo‘lgan miqdorni tashkil etadi.
Fosforit namunalarining kalsit mineral l ari tarkibida karbonat angidridning miqdori
27 % gacha ko‘tariladi.
Yuqori karbonatli Qizilqum fosforitlarida P
2 O
3 tarkibli oksid birikmalarini
va karbonatli minerallarning yuqori bo‘lishi ularni kislotalar yordamida klassik
usullar bilan qayta ishlash jarayonlariga salbiy ta’sir qiladi. Chunki fosforitlarning
kalsiy modelining (SaO:R
2 O
5 ) yuqori bo‘lishi birinchidan kislota sarfini oshiradi,
ikkinchidan esa jarayon barqaror ko‘piklanish bilan sodir etadi, natijada texnologik
qurilma va uskunalarning ishlab chiqarish ko‘rsatkichlari pasayadi.
Ushbu yuqori karbonatli fosforitlardan sifatli mineral o‘g‘itlar ishlab
chiqarish uchun albatta ularning tarkibidagi kalsit, ya’ni karbonat minerallari
miqdorini boyitish orqali kamaytirish lozim. Olib borilgan ko‘pgina izlanishlar
fosforit rudalarini flotatsiya usulida boyitish samarasiz ekanligini isbotlashdi.
Chunki uning tarkibidagi kalsit bilan ftorapatit o‘zaro bir-biri bilan zich
bog‘langan. Bu esa rudalarni maydalash jarayonidan keyin ham flotatsiya usuli
bilan ajratishda noqulayliklarini keltirib chiqaradi [29-31]. Qizilqum fosforitlaridan
8

yuqori sifatli fosforli o‘g‘itlar ishlab chiqarish uchun hozirgi kunda xom ashyoni
boshqa usullar yordamida boyitish texnologiyalari yaratildi.
Qizilqum fosforitlarini boyitishning yana bir usuli nitrat kislota va uning
nordon tuzlari eritmalari bilan ishlov berishdir. Jeroy va Sardara fosforit
namunalarini nitrat kislota va magniy va kalsiy nitratli nitrat kislotaning quyidagi
tarkibli 12% Ca(NO
3 )
2 , 10% Mg(NO
3 )
2 , 4,06% HNO
3 eritmalari yordamida
kimyoviy boyitish maqsadga muvofiqligini ko‘rsatganlar [32-34]. Bu sharoitda
xom ashyo tarkibidagi SO
2 ning ajralish darajasi 63-65%ni, P
2 O
5 ning suyuq fazaga
o‘tishi esa 0,14-0,78%ni tashkil qilgan.
Fosforitlarni 3-9%li H
2 SO
4 eritmasi bilan boyitilganda SO
2 ni kerakli
darajada gaz fazaga o‘tkazishga erishilmadi. Chunki bu sharoitda xom ashyodagi
P
2 O
5 ning 18,34% qismi eritmaga o‘tadi [35-36].
Kuchsiz kislota eritmalari bilan kimyoviy boyitishning bir qator
kamchiliklari mavjud: birinchidan, fosforit tarkibidagi karbonat angidridini
100%gacha gaz holatga o‘tkazish mumkin emas. Ikkinchidan, boyitish jarayonida
hosil bo‘lgan ko‘p miqdordagi kuchsiz nitrat eritmalarini qayta ishlashning
murakkabligidir.
Fosforitlarni termik usullar yordamida boyitish bir qancha ilmiy ishlarda
o‘rganilgan [37-41]. Fosforitlarning dekarbonlanish jarayonida karbonat
angidridning to‘liq gaz fazaga o‘tishi haroratning keng intervallarida boradi va
1100 ºS da yakunlanadi.
Hozirgi kunda Qizilqum fosforitlarini intensiv dezintegratsiyalanadi va
ajratilib olingan xom ashyo 850-950ºC da kuydiriladi [42-43]. Xom ashyoning
dezintegratsiyalanishi natijasida uning tarkibidagi sementlangan bo‘laklar
maydalanadi va mergel birikmalaridan ajratiladi. Shuningdek kalsit va kvarsning
yupqa qatlamlari yo‘qotiladi. Termik boyitilgan fosforit tarkibida hosil bo‘lgan
erkin kalsiy oksidini an’anaviy usulda ajratib olish kam samaralidir.
Ishlab chiqarilayotgan fosforit termokonsentrati olish usulining
murakkabligi, unda yuqori haroratdan foydalanish, kuydirilgan mahsulot tarkibida
erkin kalsiy oksidini bo‘lishi va xlor miqdorining ortib ketishidir. Bu esa undan
9

olinadigan yuqori konsentratsiyali ammofos o‘g‘iti tannarxining qimmatlashishiga
va uskunalarni korroziyalanishiga olib keladi.
Markaziy Qizilqum fosforitlarini chiqindisiz texnologiya asosida boyitish
[44-51] tadqiqot ishlarida kengroq yoritilgan. Bu usulda tarkibida 17-18% P
2 O
5
bo‘lgan boyitilmagan Qizilqum fosforit namunalarini 50-57%li nitrat kislota bilan
qayta ishlanadi. Kislota miqdori karbonat mineralini parchalash uchun
stexiometrik sarfining 90-110 % ni tashkil etadi. Boyitish jarayoni “qattiq fazali”
tartibda olib borilishi natijasida barqaror ko‘piklar hosil bo‘lishi kuzatilmaydi.
Parchalanish mahsulotlari bo‘lgan kalsiy nitrat, loysimon minerallar va qisman
parchalangan fosfatlar 10-15%li aylanma kalsiy nitratli eritma yordamida yuvilib,
ajratib olinadi. Ushbu konsentrlangan nitrokalsiyfosfat eritmalari ma’lum usullar
yordamida azot-fosfor-kalsiyli o‘g‘itga qayta ishlanadi. Xom ashyodagi P
2 O
5 ning
54-56% qismi fosforit konsentrati tarkibiga o‘tishi aniqlangan. Mualliflar
tomonidan ushbu fosforit konsentratini yuqori sifatli mono- va diammoniyfosfat
o‘g‘itlari ishlab chiqarish uchun tavsiya etadilar. Bu usulning boshqa kimyoviy
boyitish usullaridan afzallik tarafi shundan iboratki, fosfokonsentrat olish uchun
alohida boyitish korxonasini loyihalash va tashkil etish shart emas, shuningdek
konsentratdagi kalsiy modeli (CaO:P
2 O
5 ) kichik, xlor miqdori ikki martaga
kamayadi va uning tannarxi ancha arzonligidadir.
Yuqorida keltirilgan ma’lumotlardan ko‘rinib turibdiki, mahalliy
fosforitlardan sifatli fosforli o‘g‘itlar olish uchun albatta yangi usullar ustida ilmiy
izlanishlar olib borish zarur.
1.2. Fosfat xom ashyosi asosida mineral o‘g‘itlar olish
Fosforit na’munalarini, ayniqsa yuqori karbonatli xom ashyolarning sulfat
kislota ishtirokida parchalanishi juda tez amalga oshadi. Chunki ularning
strukturasi yuqori dispersli va tarkibidagi karbonat minerallarining kislota
yordamida parchalanishidan hosil bo‘ladigan CO
2 gazi kislota ionlarining
10

diffuziyasini tezlashtiradi va fosfat minerallarini sirtida gips qatlamining hosil
bo‘lishini kamaytiradi.
Birinchi bor Toshqo‘ra fosforit namunalarini (boyitilmagan fosforit uni,
fosforitlarning yuvilgan va termokonsentratlari) sulfat kislota bilan parchalab,
respublikamiz fosforli o‘g‘itlar ishlab chiqaruvchi korxonalarining mavjud
texnologik qurilmalari asosida (uzluksiz va kamerali usullar yordamida) oddiy
superfosfat olish texnologiyasi ishlab chiqildi [52-61]. Fosfat xom ashyosini qayta
ishlash jarayonida parchalanish darajasining kislota konsentratsiyasi va me’yoriga
bog‘liqligi o‘rganildi. Boyitilmagan fosforit uni va yuvilgan konsentratlarni
parchalash 58-60%li sulfat kislotaning 90-100% me’yorlaridan foydalanish hamda
termokonsentrat uchun esa kislota me’yori 100% va uning konsentratsiyasi 62%li
bo‘lishi maqsadga muvofiqligi aniqlandi.
Olingan ilmiy va amaliy natijalarning mahsulotlari asosida “Qo‘qon
superfosfat zavodi” OAJ ning tajriba-ishlab chiqarish sinovlari o‘tkazildi. Hozirgi
kunda ushbu korxona boyitilmagan fosforit uni va yuvib quritilgan fosforit
konsentratlaridan kamerali usul yordamida tarkibida 11-14% R
2 O
5 bo‘lgan
ammoniylashtirilgan oddiy superfosfat o‘g‘itini ishlab chiqarmoqda.
Boyitilmagan fosforit uni va yuvilgan fosforit konsentrat namunalarini 18-
40%li sulfat kislota eritmalarining 80-100% stexiometrik me’yorlarida qayta ishlab
oddiy superfosfatning uzluksiz usulda olish texnologiyasi yaratildi. Fosforit unini
20%li sulfat kislota eritmasining 90-100% me’yori bilan 10 daqiqa davomida ta’sir
ettirilganda, xom ashyoning parchalanish darajasi 85-89%ni tashkil etadi. Yuvilgan
fosforit konsentrati uchun esa 30 % li kislotaning 90-100 % me’yorida 77-82 % ga
teng ekanligi aniqlandi [58].
Jahon amaliyotida birinchi bor S.Tuxtaev va S.M. Tadjievlar o‘z
hamkasabalari bilan yuqori karbonatli Qizilqum fosforitlaridan donador superfosfat
olishning jadallashgan va iqtisodiy tejamkor texnologiyasini yaratdi [62-65].
Texnologiyaning afzalligi shundan iboratki, yuqori karbonatli fosforit namunalari
konsentrlangan sulfat kislota (60-95% H
2 SO
4 ) bilan qayta ishlanadi. Parchalanish
jarayoni qisqa vaqt ichida (10-30 daqiqa) katta miqdorda issiqlik ajralib chiqishi
11

bilan sodir bo‘ladi. Reaksiyada ishtirok etuvchi moddalarda suv miqdori nisbatan
kamligi sababli umuman ko‘piklanish hodisasi kuzatilmaydi. Fosforitning
parchalanish darajasi va olinadigan mahsulot sifati sulfat kislota
konsentratsiyasiga, me’yoriga hamda xom ashyo turiga bog‘liq ravishda o‘zgaradi.
Yuqori karbonatli fosforitlarni 60-95%li sulfat kislotaning 80-100%li me’yorlarida
qayta ishlash, superfosfat olishning optimal sharoiti hisoblanadi. Bunda
fosforitning parchalanish darajasi jarayonining ko‘rsatkichlariga qarab 85-95%ni
tashkil etadi. Olingan ilmiy natijalar asosida oddiy superfosfat olishning texnologik
tizimi tavsiya etildi. Superfosfat olishning jadallashgan texnologiyasi kamerali
usuldan farqli ravishda fosfat xom ashyosini kislota yordamida parchalash, hosil
bo‘lgan mahsulotni neytrallash, donadorlashtirish va quritish birgina uskunada,
ya’ni shnekli aralashtirgichda qisqa 10-20 daqiqa davomida amalga oshiriladi.
Yaratilgan texnologik jarayonlar kamerali superfosfat olish texnologiyasidan
farqli o‘laroq kislotani suyultirish, xom ashyoni katta kamera qurilmasida 1,5-2
soat davomida parchalash, olingan nordon superfosfatni omborxonalarda 4-6 sutka
davomida oxirigacha parchalash, donalash va quritish bosqichlari qisqaradi.
Olingan superfosfat o‘z tarkibi va xossalari bilan boshqa usullarda ishlab
chiqarilgan mahsulotlardan farq qilmaydi.
Yuqori karbonatli Qizilqum fosforitlaridan oddiy superfosfat olish
texnologik tizimining soddalashtirilishi hisobiga mahsulotning tannarxi 20-25%
arzonlashadi. Ushbu ishlanma tajriba ishlab chiqarish qurilmalarida sinovdan o‘tdi
va 2002 yilda “SAMARQANDKIMYO” OAJda boyitilmagan fosforit unidan
oddiy superfosfat ishlab chiqaruvchi (4 t/soat) uskuna qurildi. 2004 yilda esa
Navoiy “ELEKTROKIMYOZAVOD” YoAJ-QK da past sifatli Toshqo‘ra
fosforitlaridan oddiy superfosfat olishning jadallashgan texnologiya asosida
tajriba-sanoat miqyosida (yiliga 32 ming tonna) ishlab chiqarish tashkil qilindi va
hozirgi kungacha istemolchilar uchun oddiy superfosfat ishlab chiqarilmoqda.
Qizilqum fosforitlarini nitrat kislota ishtirokida qayta ishlab nitrofos, kalsiy
selitrasi va nitrokalsiysulfofosfat kabi o‘g‘itlar olishning ilmiy asoslari bir qancha
manbalarda to‘liq va kengroq yoritilgan [66-71].
12

Boyitilmagan fosforit rudasini nitrat kislota bilan parchalaganda (diametri 2-
3) kichik hajmdagi ko‘piklar hosil bo‘ladi. Markaziy Qizilqum fosforitlari
tarkibidagi karbonat angidrid miqdori Qoratog‘ fosforitlariga nisbatan 3-4 marta
yuqori [66].
Fosfokonsentratni 55%li nitrat kislota ishtirokida parchalanishning optimal
sharoiti: harorat 50 °S, kislota me’yori 110% va parchalanish vaqti 10-15
daqiqani tashkil qiladi. Nitrat kislotaning stexiometrik me’yori fosfokonsentrat
tarkibidagi SaO va MgOning parchalanishiga nisbatan hisoblangan. Bu sharoitda
P
2 O
5 ning 99%, Fe
2 O
3 ning 7,8-8,1% eritmaga o‘tadi. Gaz fazaga esa 1,26-1,34%
azot oksidi ajraladi. Jarayoining o‘rtacha faollanish energiyasi qiymati 1,09
kkal/mol (Qoratog‘ uchun 3,42, Guliob fosforitlarida 3,09, apatit konsentratida
10,10 kkal/mol) [67]. Jeroy fosforitlari tarkibidagi temir birikmalarining kislota
ta’siridagi eruvchanligi Qoratog‘, Yegorev, Polpin, Vyatsk va boshqa fosforitlarga
nisbatan kam bo‘ladi [68]. Jeroy fosforit namunalarining nitrat kislota ta’sirida
erimaydigan qoldiqlari kvars, gidrogetit, loy minerallari esa asosan montmorillonit
va gidroslyudalar shaklida bo‘lib umumiy 4,03 - 18,76%ni tashkil etadi . Sardara
fosforitlarida esa erimaydigan qismidagi kvars, gidrogetit, montmorillonit va
gidroslyudalar 4,12%ni tashkil qiladi [69]. Fosfat xom ashyoni parchalash
jarayonida hosil bo‘lgan kalsiy nitrat sovitilib ajratilgandan keyin, mahsulot
nitrafos o‘g‘itiga qayta ishlanadi. Kalsiy nitrat esa yuvib, neytrallanib, kalsiy
selitrasiga aylantiriladi. Tarkibidagi P
2 O
5 ning 60-70% suvda eruvchan holatida
bo‘lgan murakkab o‘g‘it olish uchun CaO:P
2 O
5 =0,44:0,36, eritma muhiti pH=3,4-
4,5, kalsiy nitratni sovitish harorati 8°S - 3°Sni tashkil qiladi. Olingan
N: P
2 O
5 =(0,9-1,1):1 nisbatli mahsulot tarkibida umumiy oziqa komponentlari 41,4-
47,3 % ga teng. Ushbu texnologiya “Maksam-Chirchiq” OAJ tajriba qurilmasida
sinab ko‘rildi [70,71]. Bu ko‘rsatilgan ishning asosiy kamchiligi fosforitni
parchalash uchun sarflanadigan nitrat kislota miqdori yuqoriligi va kalsiy nitratni
ajratish uchun katta miqdorda energiya talab qilinishidir.
Bu borada dunyo amaliyotida birinchi marta Qizilqum fosforitlarini nitrat
kislota ishtirokida parchalanishidagi ko‘piklanishni yo‘qotish va yaxshi tovar
13

xususiyatga ega bo‘lgan, arzon murakkab o‘g‘it olish uchun fosforit namunalarini
bir bosqichli hamda ikki bosqichli parchalanishining turli sharoitlarga bog‘liqligi
bo‘yicha ilmiy natijalar olindi [72-81].
Yaratilgan texnologiya laboratoriya qurilmasida sinab ko‘rildi va ishlab
chiqarishning moddiy balansi tuzildi hamda texnologik tizimi tavsiya etildi.
Olingan nitrokalsiyfosfat o‘g‘iti 2006 yil “SAMARQANDKIMYO” OAJda ishlab
chiqarishga joriy qilindi. Olingan o‘g‘itning o‘ziga xos xususiyati shundaki, past
sifatli fosforitlarni kam me’yorli nitrat kislota ishtirokida qayta ishlanadi, hamda
parchalanish va karbonsizlantirish jarayoni bir vaqtning o‘zida birgina qurilmada
amalga oshiriladi.
Qizilqum fosforitlarining sulfat kislota bilan qayta ishlab ekstraksion fosfat
kislotasi olish jarayoni o‘rganilgan [82]. Boyitilmagan fosforit va
fosfokonsentratlarni sulfat kislota ta’sirida ekstaksiyalanish jarayoni sistemadagi
haroratga va kislota konsentratsiyasiga bog‘liq. Olingan mahsulot tarkibidagi
kalsiy sulfat kristallari turli holatda hosil bo‘lishi aniqlandi. Yuqori karbonatli
fosforitlarning parchalanishidan gips kristallari ignasimon-yelpig‘ichli yoki
yulduzchali ko‘rinishda bo‘lsa, termokonsentrat bo‘tqalarida esa asosan plastinkali
(80-140)÷(20-60) mkm o‘lchamli kristallar hosil bo‘ladi. Digidrat yo‘li bilan
olingan EFK tarkibida 20-23% R
2 O
5 , polugidrat usulida esa 40 % P
2 O
5 bo‘ladi.
EFK olish texnologik jarayonlarining optimal sharoiti quyidagicha: fosfat xom
ashyosini ekstraksiyalashdagi harorat 80-90 °C, olingan bo‘tqa suyuq fazasidagi
P
2 O
5 ning konsentratsiyasi 27-28%, undagi sulfat ionlarining miqdori 2,0-2,5%,
S:Q fazalar nisbati (2-3):1, ekstraksiya vaqti 3,5-4,5 soat davom etadi. Bunda
fosforitdan P
2 O
5 ni ajratib olish darajasi 97,5-98,0% ni, fosfogipsning filtrlanish
tezligi 700-900 kg/m 2
·soatni tashkil qiladi.
Yuvib kuydirilgan foskonsentratidan tarkibida 26-28 % R
2 O
5 bo‘lgan EFK
olish mumkinligi o‘rganilgan [83].
Markaziy Qizilqum fosforitlarini sulfat kislota ishtirokida
ekstraksiyalanishining eng katta kamchiligi ko‘p miqdorda fosfogips
chiqindisining hosil bo‘lishidir. Bundan tashqari past sifatli fosforitlarning
14

parchalanishida sulfat kislota sarfining yuqoriligi va ko‘piklanish sababli
texnologik jarayonlarning qiyinlashishidir.
Qizilqum fosforitlarini termik-kislotali usulda parchalash asosida murakkab
fosforli o‘g‘itlar olindi [84, 85]. Yuqori haroratda (100-300°C) tarkibidagi
komponentlar miqdori MeO:P
2 O
5 =0,6:4,0 nisbatda bo‘lgan xom ashyo EFK
ta’sirida parchalanib, murakkab o‘g‘it olishning optimal texnologik sharoiti
aniqlandi. Haroratning ko‘tarilishi bilan fosforitning suvda eruvchan qismi
kamayadi, o‘zlashtiruvchan P
2 O
5 shakli esa ortadi.
Yuvib kuydirilgan foskonsentratlarni 47,5%li EFKning 80-110%li
stexiometrik me’yorlari ta’sirida parchalab qotuvchan suspenziya ko‘rinishdagi
kamerali qo‘sh superfosfat olish mumkinligi o‘rganilgan [86]. Jarayon yuqori
jadallikda boradi va 1-1,5 soatdan so‘ng tarkibida 5,5-11% erkin holatdagi P
2 O
5
bo‘lgan kamerali mahsulot olindi. Fosfatning parchalanish koeffitsienti 6 kundan
so‘ng 94,3%ni tashkil qiladi.
Sattorov T.A. va boshqalar Markaziy Qizilqum fosforitlarini boyitilmagan
uni, past sifatli fosforitlari, fosforit changi va yuvib kuydirilgan fosforitlarini
ekstraksiyali fosfor kislota yordamida qayta ishlab ammofosfat o‘g‘itini olish [87-
90] ilmiy ishlarida ko‘rsatilgan. Fosfat na’munalarini qayta ishlash uchun tarkibi
(mass.%) 21,45% P
2 O
5 ; 0,77 C aO; 0,89 MgO; 0,51 Fe
2 O
3 ; 1,33 Al
2 O
3 ; 1,78 F 0,50
SO
3 bo‘lgan EFK dan foydalanildi. Tadqiqotlarda EFK va fosforit o‘zaro 100:(5-
30) oraliqdagi nisbatlarda olindi. Fosforitning parchalanish jarayonining
davomiyligi 45 daqiqagacha boradi. Olingan mahsulot tarkibida: N-7,98%,
P
2 O
5umum. -47,95%. Shuningdek, R
2 O
5 ning trilon-B eritmasida 46,12%
o‘zlashtiruvchan, limon kislota eritmasida esa 47,07%, suvda eruvchan P
2 O
5 qismi
37,50% ulushda bo‘lgan ammofosfat o‘g‘iti olish mumkinligi isbotlangan.
Birinchi marotaba Markaziy Qizilqum fosforitlarini fosfat kislotali gips
bo‘tqasi hamda qisman ammoniylashgan ekstraksion fosfat kislotasi bilan o‘zaro
ta’sirlashuv yo‘li orqali oddiy fosfor va azot-fosforli o‘g‘itlar olish mumkinligi
[91-94] ishlarda o‘rganilgan. Ishda Jeroy-Sardara konining quyidagi fosfat xom-
ashyolaridan foydalanilgan: oddiy fosforit uni, changsimon fraksiya, yuvib
15

quritilgan konsentrat, yuvib kuydirilgan konsentrat va fosforkislota-gipsli quyqa
(FKGQ)dan foydalaniladi. FKGQ “Ammofos-Maksam” OAJda ishlab
chiqariladigan suprefos o‘g‘itining oraliq mahsuloti hisoblanib, quyidagi tarkibga
ega, (mass.%): P
2 O
5 -11,93; SaO - 8,30; SO
3 -12,34; pH-0,9; J:T=2,4:1. FKGQ:FX
ning massaviy nisbatlari 100:(25-70) oralig‘ida o‘zgartirildi. Dastlabki
komponentlarning o‘zaro ta’sirlashuvi 70 º
S haroratda 60 min. davomida olib
borildi. Sulfokalsiyfosfatli quyqalarning 30-80 º
C haroratda reologik xossalari
(zichlik, qovushqoqlik) o‘rganilgan.
Azot-fosforli o‘g‘itlar olish texnologiyasi esa jarayonning asosiy texnologik
omillarini aniqlash bilan birga laboratoriya qurilmasida sinovdan o‘tkazildi.
Olingan o‘g‘it namunalari g‘o‘za o‘simligidagi agrokimyoviy sinovlar yaratilgan
o‘g‘itlarning samaradorligini ko‘rsatdi. Texnik-iqtisodiy hisoblar esa, oddiy (sof)
fosfor o‘g‘itidagi 1 t 100%li P
2 O
5 ning tannarxi suprefosga solishtirganda 399385
so‘mga, azot-fosforli o‘g‘it ammofosga nisbatan esa 192604 so‘mga arzon.
Qizilqum fosforitlarini ekstraksion fosfat kislotasi ishtirokida qayta ishlab
suyuq o‘g‘it olish jarayoni [95-97] ishlarda o‘rganilgan.
Qizilqum fosforitlarini xlorid kislota ishtirokida qayta ishlab presipitat olish
bir qancha manbalarda o‘rganilgan [98-102]. Presipitat –fosforli o‘g‘itlar
turkumiga kiradi. Uning tarkibi asosan dikalsiyfosfatdan iborat. Fosforitlarning 10-
40 º
C haroratda 15-20%li xlorid kislota bilan parchalanishi Qoratog‘ fosforitiga
nisbatan yuqori tezlikda boradi. Sardara fosforit namunasi 30 soniya davomida
qayta ishlangandan keyin parchalanish darajasi 62-72%ni tashkil qiladi. 10-20
daqiqada esa fosforitning qolgan 28-38% qismi parchalanadi. Agrokimyoviy
samaradorligi jihatdan superfosfatga yaqin bo‘lganligi sababli uni nordon va
kuchsiz kislotali tuproq sharoitida barcha ekinlar uchun fosforli o‘g‘it sifatida
foydalanish mumkin. Ammo, presipitatni katta hajmda sanoat miqyosida ishlab
chiqarishning ikkita kamchiligi mavjud.
Birinchidan, xlorid kislota faqatgina “NAVOIYAZOT” OAJ tomonidan kam
miqdorda ishlab chiqariladi. Bu sanoat miqyosida katta hajmda presipitat ishlab
chiqarish uchun yetarli emas. Ikkinchidan, fosfat xom ashyosini xlorid kislota
16

ishtirokida qayta ishlash natijasida hosil bo‘ladigan kalsiy xloridni foydali suratda
ishlatish juda mushkul.
Shukurova S.S., Tadjiev S.M. va boshqalar tomonidan birinchi marta
mahalliy past sifatli yuqori karbonatli Qizilqum va Guliob fosforit namunalarini
mineral tuzlar yordamida kimyoviy faollashtirib samarali oddiy va murakkab
fosforli o‘g‘itlar olishning ilmiy asoslari yaratildi va jadallashgan texnologiyasi
ishlab chiqildi. Fosforitlar tarkibidagi fosforning o‘zlashtiruvchan holatga o‘tishida
tuz eritmalari konsentratsiyasi, me’yori va muhitning ta’siri aniqlandi. Shuningdek,
fosforit namunalarini ammoniy sulfatli sulfat kislota va ammoniy nitratli nitrat
kislota eritmalari bilan qayta ishlab, yangi ilmiy natijalar olindi [103-106].
Ammoniy sulfat, ammoniy nitrat, monoammoniyfosfat, nitratmochevina,
ammoniy xlorid, kaliy xlorid va mochevina kabi mineral o‘g‘it eritmalarini
Qizilqum va Guliob fosforit namunalariga ta’sirini o‘rganib, ularning
konsentratsiyasi 2%dan 20%gacha ortganda fosfat xom ashyosining parchalanish
darajasini oshishi aniqlandi. Faollashayotgan fosforit miqdorining oshishi uning
parchalanish koeffitsientini kamayishiga olib keladi. Eritmada fosfat xom
ashyosining faollanishida tuzning dissotsialangan ionlari bilan fosforitning
komponentlari o‘zaro ta’sirlashib o‘zlashtiruvchan P
2 O
5 hosil bo‘lishini ko‘rsatadi
[105]. Past sifatli fosforitlarni faollashtirishda mineral tuzlarning quyidagi faollik
qatori ko‘rsatildi:
nitrat mochevina › ammoniy sulfat › monoammoniyfosfat › ammoniy nitrat ›
ammoniy xlorid › kalsiy xlorid › mochevina.
Fosforit namunalarini ammoniy sulfatni sulfat kislotaning eritmasida (75, 85
va 95%) eritib olingan aralashma bilan parchalanish jarayoni o‘rganildi.
Fosforitlarni parchalanish darajasi sulfat kislota bilan taqqoslanganda o‘rtacha 1,2
marta ortiqligi aniqlandi. Sulfat kislota sarfi 20-40%ga kamayishi va tarkibida
ammoniy sulfati bo‘lgan mahsulotning donadorlik tarkibi va sifati yaxshilangani
ko‘rsatildi. Xom ashyo naviga va kislotali reagentning tarkibiga qarab olingan
murakkab o‘g‘itda 1,5-2,5% azot va fosfor oziqasining 70% o‘zlashtiruvchan
shakldagi 12-14% fosfor angidridi tashkil qiladi.
17

Seytnazarov A.R., Nomozov Sh.S., Beglov B.M. va boshqalar tomonidan
Markaziy Qizilqum fosforitlarini ammoniy tuzlari va nitrokarbamid ishtirokida
kimyoviy va mexanokimyoviy faollashtirib kompleks o‘g‘itlar olishning ilmiy
asosi yaratildi [107-108]. Mualliflar tomonidan izotermik usul yordamida uch
komponentli Ca
3 (PO
4 )
2 -(NH
4 )
2 SO
4 -H
2 O, Ca
3 (PO
4 )
2 -NH
4 NO
3 -H
2 O i Ca
3 (PO
4 )
2 -
NH
4 CI-H
2 O sistemalarning 25 va 50 º C da eruvchanliklari o‘rganildi.
Past sifatli Qizilqum fosforitlarini nitrokarbamid va ammoniy karbonat tuzlari
ishtirokida zarrachalarining o‘lchami 0,16 mm gacha maydalanishi mahsulot
tarkibida o‘simlik o‘zlashtiruvchan R
2 O
5 ning oshishini ta’minlaydi. Fosfat xom
ashyosi ammoniy karbonat tuzi ta’sirida faollashadi. N:P
2 O
5 = 1:0,15 nisbatda
parchalanish koeffitsienti 56,97%ni tashkil etadi. Fosforit unini nitrokarbamid
bilan mexanokimyoviy faollashtirish N: P
2 O
5 =(1:0,3)-(1:1) natijasida parchalanish
koeffitsienti 98,62%dan 45,43%gacha o‘zgaradi. Hosil bo‘lgan mahsulot tarkibida
ko‘p miqdorda suvda eruvchan SaOning borligi, fosforit bilan nitrokarbomidning
qattiq fazali ta’sirlashishi tufayli karbonatlarning parchalanib kalsiy nitrat hosil
bo‘lganligini isbotlaydi. Olingan o‘g‘itlar aralashmasini presslash usuli yordamida
donadorlash jarayoni o‘rganildi.
Hozirgi kunda mahalliy fosfat xom ashyolarni turli xil usullar yordamida
qayta ishlab an’anaviy va yangi navli o‘g‘itlar ishlab chiqarish tashkil qilindi.
1.3. Oltingugurtli o‘g ‘ itlar va ularning olish usullari
O‘simliklarni oltingugurt bilan oziqlantirish hozirgi ku n ning dolzarb
muammolar i dan biri hisoblanadi . Chunki, tuproq tarkibidagi oltingugurtning
miqdori, o‘simliklarning me’yorda o‘sishini qanoatlantirmaydi. Oltingugurt
o‘simliklarning o‘sishi va rivojlanishi uchun juda zarur bo‘lib, u azot, fosfor va
kaliy kabi oziqa elementlari bilan bir qatorda turadi. Oltingugurt o‘simliklarda
sodir bo‘ladigan oqsil almashinuv jarayonida ishtirok etadi. Oltingugurtning
yetishmasligi o‘z-o‘zidan hosil sifatining pasayishiga olib keladi.
18

O‘simliklar rivojlanishida tuproq tarkibida oltingugurtning tanqisligi va
uning o‘simliklar rivojlanishi jarayoniga ta’siri bir qancha ilmiy tadqiqot ishlarida
o‘rganilgan.
Uzoq ajdodlarimiz tok zangini va boshqa daraxtlarni kasallikdan saqlashda
oltingugurt ishlatganlar. Oltingugurt tuproqning holatini yaxshilaydi va
o‘simliklarni har xil kasalliklarga qarshi chidamliligini oshiradi.
Bundan tashqari oltingugurt ishtirokida atmosferadagi azotning ayrim
o‘simlik ildiz tuganaklarida yig‘ilishi amalga oshadi.
B.S.Boltaev tomonidan olib borilgan tadqiqotlarda, g‘o‘zadagi
o‘rgamchakkanaga qarshi suvda namlanuvchi oltingugurtning 2%li suspenziyasi
qo‘llanilganda, ularga qarshi yuqori biologik samara berganligi va paxta xosili 3,7-
6,0 sentnerga oshganligi, hamda tolasining texnologik xususiyatlari
yaxshilanganligi kuzatilgan.
Oltingugurtli preparatlar zararkunanda hashoratlar va o‘simliklarda
uchraydigan kasalliklarga qarshi qo‘llanilganda, ular o‘simliklarning o‘sishi,
rivojlanishi hamda hosildorligiga ijobiy ta’siri aniqlangan. Shuningdek,
oltingugurtning tuproq holatiga ta’siri va tuproqdagi suvda eruvchi foydali
moddalarni to‘plovchi xususiyatga ega ekanligi o‘rganilgan.
S.Gulimov tomonidan olib borilgan ilmiy tadqiqotlar, oltingugurtli
preparatlar g‘o‘zaning rivojlanish jarayoniga ijobiy ta’sir etishi bayon qilingan.
Oltingugurt qo‘llanilgan o‘simliklar rivojlanishi, ko‘sak va shonalarining ko‘rinishi
bilan, oltingugurt qo‘llanilmagan maydondagi o‘simliklardan ajralib turishi va
hosil unumi 7-12% yuqori bo‘lishi aniqlangan .
Ko‘pgina mineral elementlar (N, P, S) oddiy va murakkab oqsillar tarkibiy
qismini tashkil qiladi va shuning uchun o‘simliklarning hayot faoliyatida bu
elementlar muhim rol o‘ynaydi. Fosfor yetishmasligi natijasida o‘simlikning ildizi
va organlarining o‘sishi sustlashib, xujayraning bo‘linish tezligi ham pasayadi.
Oltingugurt yetishmaganda esa, o‘simliklar bargi tomirlari sarg‘ayib qolishi
kuzatiladi. Shuningdek, ularning past harorat, qurg‘oqchilik va kasalliklarga
chidamliligini pasaytiradi.
19

Qishloq xo‘jalik ekinlari, ayniqsa g‘o‘za ekiladigan maydonlarda oltingugurt
birikmalari yetarli bo‘lmaganligi tufayli, bunday yerlar oltingugurt zahiralari bilan
to‘ldirilishiga muhtojdir.
Oltingugurtli preparatlar o‘simliklarda uchraydigan un-shudring, zang va
boshqa kasalliklarga, ayniqsa mevali daraxtlarda uchraydigan kasallik va
qishlovchi zararkunandalarga qarshi yuqori samaradorlikka va kasallik
qo‘zg‘atuvchilarga nisbatan himoya qiluvchi hamda davolovchi xususiyatga ega.
Elementar oltingugurtni fizik va kimyoviy xossalarining ko‘p qirraligi bilan
olimlar hamon qiziqmoqdalar. Elementar oltingugurt kristall holatda sariq rangli,
o‘ziga xos hidga ega, sakkiz burchakli xalqasimon S
8 molekulalardan tuzilgan. Har
qaysi burchak 107,5 º ga teng; S-S bog‘lanish masofasi 0,204 nm, nisbiy atom
massasi 32,066 m.a.b.ga teng. Bog‘lanish energiyasi S=S (431 kJ·mol -1
) va S-S
(264 kJ
·mol -1
), tashqi qavatdagi d-orbitali hisobiga -2, +2, +4 va +6 oksidlanish
darajalarini namoyon qiladi. Oltingugurtning bir qancha kristall va amorf
modifikatsiyalari mavjud. Suyuqlanish temperaturasi 119 º
C, qaynash temperaturasi
444,6 o
C, qattiq holatdagi oltingugurt zichligi 1,92-2,07 g/sm 3
, suyuq holatda 1,79
g/sm 3
(125 o
C), par holatda 3,64 g/l (444,6 o
C, 1 atm)ga teng. Harorat oshirilganda
och-sariq massa xalqaning ochilishi hisobiga polimerlanib, molekulyar massasi
millionga va suyuqlanish darajasi 159 o
Cgacha ko‘tariladi. Suvda hamda qutbli
erituvchilarda erimaydi va ho‘llanmaydi, ya’ni gidrofobdir. U organik erituvchilar
SS
2 va N
2 H
4 hamda konsentrlangan nitrat kislotada yaxshi eriydi.
Oltingugurtning reaksion qobil i yati odatdagi haroratda u qadar yuqori emas ,
uning havoda alangalanish temperaturasi 250 º C ni tashkil etadi.
Oltingugurt quyi temperaturalarda inert holatda bo‘ladi. Ammo
qizdirilganda kimyoviy faolligi ortadi va hatto metall hamda metallmaslar bilan
ta’sirlashadi.
Aralashmalar tarkibida oltingugurtning juda kichik miqdori ham uning fizik-
kimyoviy xossalarini o‘zgartirib yuborishi mumkin. Shuning uchun mahsulotlar
tarkibidagi qo‘shimchalarni ta’sirini o‘rganishda albatta, kimyoviy toza oltingugurt
xossalarini inobatga olish zarur.
20

Oltingugurt qishloq xo‘jaligidan tashqari kimyoviy ishlab chiqarishining
turli sohalari: sun’iy tolalar, serouglerod, ultramarin, bo‘yoqlar, rezina, qog‘oz va
boshqalar ishlab chiqarish uchun ishlatiladi.
O‘simliklar oltingugurtni sulfat kislota tuzlaridan o‘zlashtiradi va tanasida
oltingugurt qaytariladi. O‘simlik va hayvonlar nobud bo‘lgandan keyin oqsillar va
boshqa organik moddalarning minerallashuvi amalga oshadi. Bunda oltingugurt
H
2 S shaklida ajralishi kuzatiladi. U o‘z navbatida, oltingugurt bakteriyalari
ishtirokida parchalanib, sulfat kislota hosil qiladi, sulfat kislota tuproq kationlari
bilan reaksiyaga kirishib, tuzlar hosil qiladi va bu tuzlarni o‘simliklar oson
o‘zlashtiradi.
Qishloq xo‘jaligini zararkunandalardan himoya qilish murakkab va
mashaqqatli tadbir hisoblanadi. Bu yo‘nalishdagi barcha ishlar zamon talablari
asosida iqtisodiy va ekologik jihatidan asoslangan holda olib borilishi maqsadga
muvofiqdir. Oltingugurtning g‘o‘zada rivojlanuvchi zararkunandalarga ta’siri
ishlarda keng o‘rganilgan.
Keyingi yillarda g‘o‘zaga zararkunandalar ta’sirida ekin maydonlarida 30-
60% hosil boy berilishi, tola va urug‘lik sifati buzilishi holatlari kuzatilgan.
O‘rgimchakkana zararkunandasi xavfi bor dalalarda muammo g‘o‘zani shonalash
bosqichiga o‘tishga qadar oltingugurt dorilari va foydali hashoratlarga bezarar
bo‘lgan maxsus akaritsidlarning birortasi bilan dala chetidagi qatorlarga 30 metr
kenglikda ishlov berish orqali hal etildi. Bunday dalalarda g‘o‘zaning
o‘rgimchakkana bilan zararlanishi 75-80% gacha kamayganligi aniqlandi.
Oltingugurtni mineral o‘g‘itlar bilan birgalikda suspenziya holida bargga
sepish bilan ham g‘o‘zadagi kasallik va zararkunandalarga qarshi kurashish, hamda
mineral o‘g‘itlar bilan barg orqali oziqlantirish imkonini beradi. Suspenziya
tarkibi: suvda namlanuvchi oltingugurt 1%, fosfor (superfosfat) 2%, azot
(karbamid) 1% va kaliy (kaliy xlorid) 1%. Hosildorlik nazorat variantiga nisbatan
23,5% yuqori ekanligini ko‘rsatdi. Shuni alohida ta’kidlash kerakki, suvda 85%
namlanuvchi oltingugurt bilan mineral o‘g‘itlar birgalikda suspenziya holida
bargga berilganda, avvalo o‘simlikning barglari qalinlashib kasallik va so‘ruvchi
21

zararkunandalarga chidamliligi ortadi, qolaversa, g‘o‘za maydonida foydali
hashoratlarning saqlanib qolishi va ko‘payishi umuman biologik kurash
o‘tkazishga imkoniyat yaratiladi.
Ayrim ilmiy tadqiqotlarda fosforit va oltingugurtni o‘zaro 100:20 nisbatda
olib, 150  C haroratda qayta ishlab olingan mahsulot tarkibida 26% P
2 O
5 va 16% S
mavjud bo‘lishi o‘rganilgan. Yerga berilgan bu oltingugurt tuproq tarkibidagi
bakteriyalar ta’sirida sekinlik bilan oksidlanadi va kislota hosil qiladi. Natijada
fosforitning keyingi parchalanishi davom etadi.
Ilmiy tadqiqot ishlarida oltingugurtni oksidlovchi va temirni atsidofiltrlovchi
bakteriyalar ta’sirida ftorapatit tarkibidagi fosforni eruvchan holatga o‘tkazishi
o‘rganilgan. Apatit, oltingugurt kukuni (sulfat kislota ishlab chiqarishdagi
chiqindi) va oltingugurtni oksidlovchi bakteriyalar ta’sirida suyuq fazada qayta
ishlanadi. Suyuq fazada hosil bo‘lgan sulfat kislota apatitni parchalaydi va
tarkibidagi fosfor eruvchan shaklga o‘tadi. Apatitning parchalanish darajasi 40
sutkadan keyin 70,2%ni tashkil etadi.
Tuproqni oltingugurt bilan boyitish va o‘simliklarni oziqlantirish uchun
oltingugurtli o‘g‘itlar olish jarayoni o‘rganilgan (monoammoniyfosfat bilan S,
diammoniyfosfat bilan S, azot-fosfor-kaliyli o‘g‘itlar bilan S). Bu o‘g‘itlarni
olishda reaktorga ortofosfat kislota, ammiak va oltingugurt kiritiladi.
Komponentlar o‘zaro ta’sirlashishi natijasida ammoniyfosfatlar aralashmasi hosil
bo‘ladi. Aralashma donalashtiriladi va quritiladi (  113  C). Shuningdek, o‘g‘it
tarkibiga kaliy tuzlarini va oltingugurtni oksidlovchi bakteriyalarni ham kiritish
mumkin.
Tarkibida oziqa elementlarining miqdori 36-45%gacha va qo‘shimcha
ravishda 8%gacha oltingugurt bo‘lgan kompleks NPKS o‘g‘iti olish texnologiyasi
o‘rganilgan. O‘g‘it olish jarayonida fosfat xom ashyosi sulfat kislotasi bilan
parchalash digidrat usulida amalga oshiriladi va sistemaga karbamid aralashtiriladi.
Natijada sistemaga kiritilgan karbamid, superfosfat suspenziyasi ta’sirida kalsiy
sulfat tetrakarbamidni hosil bo‘lishi ko‘rsatilgan.
22

Keyingi yillarda Respublikamizda ham tarkibida sulfat shaklidagi
oltingugurtli o‘g‘itlarni ishlab chiqarishga ahamiyat qaratilmoqda. Yuqori
karbonatli Qizilqum fosforitlarini ammoniy sulfat eritmasi bilan parchalash asosida
NPSCa murakkab o‘g‘it olishning ratsional texnologiyasining ilmiy asoslari
keltirilgan. Bu jarayonda fosforitning parchalanish koeffitsienti sulfat kislota
me’yoriga bog‘liq holatda oshib borishi ko‘rsatilgan. NPSCa o‘g‘itlar olish uchun
ishlab chiqilgan ratsional texnologiya fosforitni sulfat kislotali qayta ishlash
texnologiyasi bilan qiyoslanganda kislota sarfi 20-25%ga, ammiak 0,7-0,9% va
xom ashyo 1,0-1,5%ga tejaladi. Murakkab oltingugurtli o‘g‘it olish texnologik
jarayonlardan ammoniylashish bosqichining bo‘lmasligi hisobiga soddalashadi.
“SAMARQANDKIMYO” OAJning ammofos ishlab chiqarish qurilmalarida olib
borilgan tajriba-sanoat sinovlari ushbu murakkab kompleks o‘g‘itlar olish
mumkinligini isbotladi.
Yangi turdagi azot-fosfor-oltingugurt birikmali ammoniy sulfatofosfat
o‘g‘iti olish texnologiyasi ilmiy asoslari ishlarda kengroq yoritilgan. Ammoniy
sulfatofosfat o‘g‘itini ishlab chiqarish “Ammafos-Maksam” OAJning ammafos
olish qurilmalarida amalga oshirildi. Bu o‘g‘itning olish jarayoni Qizilqum
ekstraksion fosfat kislotasi bilan sulfat kislota aralashmasini qotib qolmaydigan
bo‘tqa olish sharoitida ammoniylashtirish, hosil bo‘lgan neytral bo‘tqani baraban
donalashtirgichda donolashtirish, quritish, donalarni sinflash va sovutish
bosqichlaridan iborat.
Amaliyotda tarkibida azot-fosfor-kalsiy-oltingugurt birikmali uzoq muddat
ta’sir etadigan yangi turdagi Suprefos o‘g‘iti olish texnologiyasi ishlab chiqildi.
Uning tarkibidagi 31-38% umumiy P
2 O
5 ning 50-65% i suvda eruvchan shaklda
bo‘lib, asosan kalsiy va magniy gidrofosfatlardan iborat. Suprefos o‘g‘itining
suvda erimaydigan qismi asosan fosfat tuzlari va parchalanmay qolgan fosforitdan
iborat bo‘ladi. Suprefos donalaridagi monokalsiyfosfat tuproqdagi namlikda
gidrolizlanish natijasida hosil bo‘lgan fosfor kislotasi reaksiyaga kirishmay qolgan
fosforit qoldig‘i bilan ta’sirlashadi. Texnologiyani asosini fosfor-gipsli bo‘tqadagi
gipsni diammoniyfosfat tuzi bilan konversiyasi tashkil etadi. Konversiya natijasida
23

dikalsiyfosfat va ammoniy sulfatlar hosil bo‘ladi. To‘rt xil navli azot-fosfor-
oltingugurt-kalsiyli kompleks o‘g‘itlar uchun kerakli me’yoriy hujjatlar ishlab
chiqilgan. 2005-2008 yillarda “Ammafos-Maksam” OAJda yuvib quritilgan
fosforit konsentratidan 730 ming tonna suprefos ishlab chiqarilgan.
1.4. Adabiyotlar sharhi bo‘yicha xulosalar
Aholini oziq-ovqat mahsulotlari bilan to‘liq ta’minlashning birdan-bir yo‘li
qishloq xo‘jalik ekinlaridan yuqori hosil yetishtirishdir. Buning uchun tuproq
unumdorligini oshirish, zarur bo‘lgan mineral o‘g‘itlar bilan to‘la me’yorda
ta’minlash va o‘simliklarni turli kasalliklardan himoya qilishning chora tadbirlarini
ko‘rish lozim. Chunki hozirgi kunda o‘simliklarning turli xil kasalliklarga
chalinishi natijasida hosilning ma’lum bir qismi yo‘qotilmoqda. Yana bir
murakkab vaziyatlardan biri qishloq xo‘jaligini fosforli o‘g‘itlarga bo‘lgan talabini
to‘la qondirish. 2009 yil (100%li oziqa elementlari hisobiga) Respublikamiz yer
maydonlarining fosforli o‘g‘itlarga bo‘lgan talabi 525,21 ming tonnani tashkil etdi.
2008 yilda esa kimyo sanoati tomonidan 148,5 ming t. fosforli o‘g‘itlar ishlab
chiqarilgan. Bu esa gektariga o‘rtacha 39,8 kg P
2 O
5 ni tashkil etadi. Amalda esa
g‘o‘zaning rivojlanishi uchun gektariga 145-165 kg/ga P
2 O
5 ni ishlatish zarur
bo‘ladi.
Nashr etilgan ilmiy-texnik manbalarning tahlili shuni ko‘rsatdiki, Markaziy
Qizilqum fosforit zahiralari past sifatli fosforitlar jumlasiga kiradi. Ushbu xom
ashyolar tarkibida karbonatli mineral va boshqa qo‘shimcha moddalarning miqdori
yuqori bo‘lishi ulardan sifatli fosforli o‘g‘it ishlab chiqarishning texnologik
jarayonlarini qiyinlashtiradi. Boyitilmagan fosforitni kislotalar yordamida
ishlanganda uning tarkibida CO
2 ning miqdori ko‘pligi uchun kislotaning sarf
miqdori yuqori va jarayon kuchli ko‘piklanish bilan boradi. Natijada o‘g‘it ishlab
chiqarishning texnologik ko‘rsatkichlari keskin kamayadi.
24

Qizilqum fosforitlaridan ammofos, oddiy superfosfat, diammofos, nitrafos,
suprefos, qo‘sh superfosfat, presipitat va boshqa turdagi o‘g‘itlar olishning ilmiy
asoslari ishlab chiqilgan.
Hozirgi kunda olimlar tomonidan fosforitlarni kimyoviy faollashtirib asta-
sekin ta’sir etuvchi turli xil fosforli o‘g‘itlar ishlab chiqarishni taklif qilinmoqda.
Tarkibida karbonat miqdori ko‘p bo‘lgan fosforitlarni faollashtirishda ularning
karbonatsizlanishi hisobiga fosfat zarrachalarining ta’sirlashuvchi yuzasi ortadi.
Natijada fosforitning o‘simlik o‘zlashtiruvchan shaklga o‘tishiga imkoniyat
yaratiladi. Past sifatli va boyitilmagan fosforitlarni kimyoviy faollashtirish orqali
arzon, agrokimyoviy samaradorligi yuqori bo‘lgan o‘g‘itlar yaratishning
jadallashgan texnologiyasini amaliyotga joriy qilish zaruriyati oshadi. Bunda turli
mineral kislotalar, qishloq xo‘jaligida ishlatilayotgan mineral tuzlar, ya’ni mineral
o‘g‘itlar va boshqalardan foydalanilgan holda murakkab o‘g‘itlar olishning
dolzarbligi kuchayadi.
Qizilqum fosforitlarini qayta ishlash jarayonini o‘rganilgan ilmiy ishlarda
uning kimyoviy reaksiyaga kirishish qobiliyati yuqori ekanligi ko‘rsatilgan. Bu esa
fosfat xom ashyosini o‘simlik o‘zlashtiruvchan shaklga o‘tkazish uchun katta
faollanish energiyasini sarf qilmasdan intensiv texnologiya bilan yuqori samarali
murakkab o‘g‘itlar olish zarurligini talab qiladi.
Lekin Qizilqum fosforit namunalarini oltingugurt ishtirokida
faollashtirishning ilmiy asoslari o‘rganilmagan. Shuningdek o‘simliklarni fosforli
o‘g‘itlar bilan oziqlantirish bilan bir vaqtning o‘zida tarkibida insektitsid
xususiyatga ega bo‘lgan murakkab o‘g‘itlar olish va ishlab chiqarish uchun
texnologik jarayonlarning zarur ko‘rsatkichlari biror bir manbada ko‘rsatilmagan.
Keltirilgan adabiyotlar sharhini hisobga olib hozirgi kun talablariga javob
beradigan fosfor-oltingugurtli va azot-fosfor-oltingugurtli insektitsid faollikga ega
bo‘lgan murakkab o‘g‘itlar olishning ilmiy asoslarini va intensiv texnologiyalarini
yaratib, ishlab chiqarishga taklif qilish shu kunning dolzarb vazifalaridan
hisoblanadi.
25

II BOB TADQIQOT OB’EKTLARI VA USULLARINING UMUMIY
TAVSIFI
2.1. Xom ashyolarning umumiy tavsifi va tadqiqot usullari
Ilmiy tadqiqotlarda Markaziy Qizilqum fosforitlari asosida olingan oddiy
superfosfat (TSh 6.6-32:2011), ammafos (TSh 6.6-09-2008), shuningdek fosforli
o‘g‘it namunalarini qayta ishlash uchun (GOST 127-76) yaxshi maydalanmagan
(komovoy) oltingugurtlardan foydalanildi. Bu xom ashyolarning kimyoviy tarkibi
2.1-jadvalda keltirilgan.
2.1-jadval
Fosforit namunalarining kimyoviy tarkibi, %
Komponentlar Oddiy superfosfat Ammafos
P
2 O
5 um. % 14 - 15 44 - 52
N
ammiakli % 2,00 9-11
H
2 O , % 1,17-1,50 1, 00
26

Fosforit namunalari va ularni kimyoviy faollashtirib olingan o‘g‘itlarning
asosiy tarkibiy qismi bo‘lgan P
2 O
5 ning barcha shakllari (umumiy, o‘simlik
o‘zlashtiruvchan va suvda eruvchan P
2 O
5 )
tahlili fosforli o‘g‘itlarning asosiy sifat
ko‘rsatkichini belgilaydi.
O‘g‘itlar tarkibidagi P
2 O
5 ni
aniqlash fotokolorimetrik usulda, KFK-3
fotokolorimetrida λ=450 to‘lqin uzunligida amalga oshirildi. Olingan natijalarning
xatolik darajasi ±1%ni tashkil etadi. Suvda eruvchan va o‘simlik o‘zlashtiruvchan
shakldagi P
2 O
5 larning tahlili standart usullar yordamida aniqlandi.
Namunalar tarkibidagi azotning umumiy miqdori Keldal usuli yordamida
bajarildi.
O‘g‘itlar tarkibidagi oltingugurtning miqdori bariy xlorid ishtirokida
gravimetrik usulda amalga oshirildi.
Xom ashyo va olingan o‘g‘itlar tarkibidagi C aO va MgO hajmli
kompleksometrik usul yordamida bajarildi. Tahlilda eritmalar fluorekson va xrom
ko‘ki indikatorlari ishtirokida 0,05n trilon-B eritmasi bilan titrlanadi.
O‘zlashtiruvchan shakldagi C aO miqdori 0,1n xlorid kislota eritmasidan
foydalanilgan holda aniqlandi. Al
2 O
3 va Fe
2 O
3 kabi oksidlar ham kompleksometrik
usul yordamida tahlil qilindi.
Namunalar tarkibidagi C O
2 miqdorini aniqlash, hajmli usul yordamida
bajarildi. Bu usul namunadagi karbonat minerallarning xlorid kislota yordamida
parchalanishiga asoslangan.
Bajarilgan ilmiy tadqiqot ishlarida xom ashyo va olingan mahsulotlarning
tarkibi kimyoviy usullar bilan bir qatorda fizik-kimyoviy (rentgenofazoviy va
termik) usullar yordamida ham tadqiq qilindi.
Namunalarning rentgenogrammalari C u katodining kuchlanishi 25kV, tok
kuchi 20 mA, hisoblagich tezligi harakati 2 grad/daqiqaga teng bo‘lgan DRON-3
difraktometrida olindi. Olingan rentgenogrammalar ASTM Amerika kartatekasi va
Mixeev i Gillerlar tomonidan tuzilgan minerallarning rentgenometrik ko‘rsatkichli
jadvallariga taqqoslab tahlil qilindi.
27

Namunalarning termogrammalari Paulic-Paulic-Erdeu sitemali
derivatografida 20-1000º C harorat oralig‘ida olib borildi. Tekshirilayotgan modda
p l atinali tigelga solinib, taroziga o‘rnatilgan termoparaning ustiga qo‘yiladi.
Namunalar massasi 200-1500 mg oralig‘ida olinadi. Ikkinchi tigelga esa etalon,
ya’ni Al
2 O
3 solinadi. Bu ikkala termoparaning galvanometr qutblariga Berg taklif
qilgan usulda ulanadi. Tarozining ikkinchi t o monida magnit g‘altagi bo‘lib,
o‘zgarmas manitor oralig‘ida xarakterlanadi. Uning qutblari DTG galvanometriga
ulanadi. Galvanometr o‘ta sezgir bo‘lib, hosil bo‘lgan elektr yurituvchi kuchga
asosan buriladi. Yoritgichlardan tushirilgan yorug‘lik nuri tegishli galvanometrga
yo‘naltirib, EYuK (elektr yurituvchi kuch) fotoqog‘ozli barabanga yo‘naltiriladi.
Fotoqog‘ozga ishlov berilgandan keyin hamma chiziqlar ko‘rinadi.
O‘g‘itlarning namlikni yutish xossalari eksikatorli usul yordamida havoning
nisbiy namligi 50, 85 va 100% bo‘lgan sharoitlarda o‘rganildi.
2.2. Fosforli o‘g‘itlar va oltingugurtning fizik-kimyoviy hamda mexanik
xossalari
Markaziy Qizilqum fosforitlaridan fosfor-oltingugurtli o‘g‘itlarni sanoat
miqyosida ishlab chiqarishni tashkillashtirishda, uning me’yoriy-texnik hujjatlarini
ishlab chiqishda ularning fizik-kimyoviy va mexanik xossalarini tavsiflovchi
ma’lumotlar talab etiladi. Chunki bu xususiyatlar xom ashyoni qayta ishlash uchun
kerakli qurilma va uskunalar o‘lchamini to‘g‘ri loyihalash bilan birga ulardan
unumli foydalanishga imkon beradi.
Ko‘pgina kukunsimon materiallarning namligi va zichligi ortishi natijasida
ularning fizik-mexanik xususiyatlari keskin o‘zgaradi. Bu hol xom ashyoni
korxona ichida tashish, omborxonada saqlash va qadoqlash qurilmalarini
loyihalashtirishda ko‘pgina noqulay sharoitlarni keltirib chiqaradi. Shuning uchun,
Fosforli o‘g‘itlar ishlab chiqarishda va uning sirtini oltingugurt bilan qoplashda
fosforli o‘g‘itlar: oddiy superfosfat va ammofos o‘g‘itlari hamda oltingugurtning
fizik-mexanik xossalari o‘rganildi. Tadqiqot natijalari 2.2-2.3-jadvallarda
keltirilgan.
28

2.2-jadval
Xom ashyolarning donadorlik darajasi, %
Donadorlik o‘lchami Oddiy
superfosfat Ammafos Oltingugurt
1,0 dan kichik, mm % 15 2 -
1,0 - 4,0 mm % 70 95 -
-2 - +0,5 mm % - - -
-0,5 - +0,315 mm % - - 2,10
-0,315 - +0,16 mm % - - 7,30
-0,16 - +0,1 mm % - - 24,60
-0,1 - +0,063 mm % - - 40,10
-0,063 ≥ mm % - - 25,90
2.3-jadval
Namunalarining fizik-kimyoviy va tovar xossalari
Fosforit namunalari Namlik,
% Zichlik,
g/sm 3 Tabiiy
qiyalik
burchagi,
grad. Oquvchanlik,
soniya
Oddiy superfosfat
fosforit uni 1,17 2, 1 89 4 2 16
Ammafos 1,18 2, 2 17 42 12
Oltingugurt 0,15 2,051 44 17
0,28 2,122 4 4 19
0,35 2,198 4 5 20
Miqdoriy tahlillardan olingan natijalarni to‘liq o‘rganish uchun, barcha
turdagi xom ashyolarni fizik-kimyoviy tadqiqot usullari yordamida
rentgenogramma va derivatogrammalari olindi. Fosforit namunalari
rentgenofazoviy usulda tahlil qilinganda uning tarkibida asosan fosfat, karbonat,
29

silikat minerallari mavjud ekanligini tasdiqladi. O‘rganilgan rentgenogrammalar
2.2-chizmada keltirilgan.
Olingan rentgenogramma cho‘qqilarida kalsiyftorapatitga tegishli 1,72,
1,824, 1,90, 1,83, 1,84,1,87, 1,91, 1,93, 2,24, 2,62, 2,69, 2,80, 3,16, 3,45, 3,87 Å,
karbonatli minerallarga 1,865, 2,09, 2,29, 2,267, 3,01, 3,04 Å, qolgan cho‘qqilar
kremniy oksidi, kvars va boshqa oksidlar uchun tegishli ekanligini ko‘rsatdi.
30

2.2-chizma. Xom ashyo namunalarining rentgenogrammalari 1- boyitilmagan
fosforit uni; 2- oltingugurt; 3- yuvib quritilgan foskonsentrat; 4- yuvib kuydirilgan
foskonsentrat
Yangi navli o‘g‘itlarni termik tahlil qilib olingan natijalarni taqqoslash
uchun boyitilmagan fosforit uni va oltingugurtning derivatogrammalari olindi.
Natijalar 2.3- chizmada keltirilgan.
Fosforit uni Oltingugurt
31

2.3-chizma. Xom ashyolarning derivatogrammasi.
Fosforit uni termik tahlili natijasida olingan derivatogrammada ikkita
endotermik 637  C va 803  C effektlar kuzatildi va massaning yo‘qolishi birinchi
endo effektda 9,80%ni, ikkinchi endo effektda esa 4,2% ni tashkil etadi.
Oltingugurt termik tahlilida uchta endot e rmik 110, 130, 188  C va ekzotermik 354,
429, 652  C effektlar kuzatildi. Dastlabki uchta endo effektda tahlil uchun olingan
massaning 6,20%, 354  Cdagi birinchi ekzo effektda 21,30%, 429  Cdagi ikkinchi
ekzo effektda 19,21% va oxirgi 652  Cdagi ekzo effektda 2,15% massa yo‘qolishi
amalda ko‘rsatildi.
Markaziy Qizilqum fosforitlari tarkibidagi karbonatli mineral - kalsit uch xil
shaklda bo‘lishi, ya’ni «ekdokalsit», «enzokalsit» va fosfat minerallari tuzilish
halqalarida karbonat ionlari (CO
2 ) izoamorf holda bog‘lanishi ushbu xom-ashyoni
mineral kislota va tuzlar ta’sirida yengil va tez parchalanishiga imkon beradi.
Qizilqum fosforit namunalari asosida insektisid xususiyatli murakkab
o‘g‘itlar olish maqsadida fosforit xomashyosini oltingugurt yordamida faollanish
jarayoni o‘rganilgan. Buning uchun fosforit namunalari oltingugurt bilan (10:0)-
(1:9) og‘irlik nisbatlarda kompozision aralashmalar tayyorlab , uni laboratoriya
sharoitda sharli tegirmonda 15-30 daqiqa davomida yaxshilab aralashtirib
maydalan il di. Olingan aralashmalar tarkibidagi P
2 O
5 ning turli holatlari (umumiy,
o‘simlik o‘zlashtiruvchan va suvda eruvchan) miqdori ma’lum standart usullar
yordamida kimyoviy tahlil qilingan [6,7]. Shuningdek, aralashma tarkibidagi
oltingugurtning gidrofillanish (ho‘llanish) darajasi, karbonsizlanish darajasi, CaO
miqdorining turli shakllari aniqlangan.
Ilmiy tadqiqotlar jarayonida fosforit namunalari oltingugurt bilan (7:3)
og‘irlik nisbatdagi kompozision aralashmalar tayyorlab, ularni mineral tuzlar
yordamida faollashish samaradorligini aniqlash uchun konsentrasiyasi 2%dan
20%gacha bo‘lgan mineral tuz eritmalari va 2, 5, 10 va 20 g boyitilmagan fosforit
uni (0,35 g - 3,53 g P
2 O
5 ), past sifatli fosforit (0,26 g - 2,68 g P
2 O
5 ),
namunalaridan aralashma tayyorlandi. Faollashtirish jarayoni xona haroratida
32

fosforit va tuz eritmasi tinimsiz aralashtirib turgan holda 30 daqiqa davomida olib
borildi.
Ilmiy izlanish tajribalari Markaziy Qizilkum havzasidagi fosforitlarining
quyidagi tarkibi (og‘irlik %) hisobida: boyitilmagan fosforit uni P
2 O
5 - 17,65; CaO
– 44,57; MgO – 1,73; CO
2 – 15,25; R
2 O
3 – 2,53; SO
3 – 4,42; F – 2,32; H
2 O – 1,15
va past sifatli fosforit rudaning P
2 O
5 – 13, 94; CaO – 43,78; MgO – 2,1; CO
2 –
19,1; R
2 O
3 – 3,26; SO
3 – 2,10; F – 0,42; H
2 O – 1,17 namunalarida o‘tkazildi.
Faollashtiruvchi tuz eritmalarining dastlabki muhiti va fosforitni qayta
ishlab, neytrallangan o‘g‘it suspenziyasining muhiti pH qiymatlari Mettler Toledo
Five Easy F20 yordamida aniqlandi. Fosforitlarni qayta ishlash natijasida olingan
murakkab fosforli o‘g‘it tarkibidagi asosiy oziqa elementlari miqdori, ya’ni fosfor
angidridning turli shakllari (umumiy, suvda eruvchan, o‘simlik o‘zlashtiruvchan
qismi), azot, kalsiy oksidi, kabonat angidridi va namligi ma’lum standart usullar
yordamida kimyoviy tahlil qilindi.
Ma’lumki , oltingugurt suvda aralashmaydigan gidrofob holatdagi modda ,
fosforit namunalari esa uning gidrofillanish darajasiga ijobiy ta’sir qiladi.
Tadqiqotlarda shu narsa aniqlandiki , boyitilmagan va past sifatli fosforit uniga
20% gacha oltingugurt aralashtirilganda, uning hammasi to ‘ liq gidrofil holatga
o ‘ tadi.
Chunki, oltingugurt fosfat minerali bilan ta’sirlashish jarayonida havo
kislorodi va namlik ishtirokida o‘zining sirt faollik xossasini yo‘qotadi.
Fosforit va oltingugurt o‘zaro qayta ishlanib olingan namunalarning tarkibi
ayrim fizikaviy tadqiqot usullarida tadqiq qilindi (1-2-chizmalar).
33

1 -rasm. Fosforit va oltungugurt 7: 2 nisbatda olingan namunaning IQ spektori
2 -rasm. Fosforit va oltungugurt 7:2 nisbatda olingan namunaning e lement tahlili
Yuqorida keltirilgan tadqiqot natijalari fosforit namunalarini oltingugurt
ishtirokida faollanishi kuzatiladi. Fosforit tarkibidagi o‘simlik o‘zlashtiruvchan
fosforning miqdorini yanada oshirish uchun aralashmani kaliy xlorid eritmalari
konsentrasiyasi va me’yorlarning ta’siri o‘rganildi. Natijalar 1 va 2-jadvallarda
keltirilgan.
34

Izlanishlar shuni ko‘rsatadiki, kaliy xloridning konsentrasiyasi 2%dan
20%gacha (muhiti pH=5,5-6,1) bo‘lgan eritmalari bilan 2 grammdan 20
grammgacha faollashtirilgan fosforit unining tarkibidagi 8,82% umumiy fosforning
19,7%dan 40,0%gacha qismini o‘simlik o‘zlashtiruvchan P
2 O
5 va 0,68%dan
4,37%gacha ulushini suvda eruvchan P
2 O
5 qismni tashkil qiladi. Xom ashyoning
dekarbonlanish darajasi 13,3%dan 40,1%gacha ko‘tariladi.
Past sifatli fosforitning kaliy xlorid eritmalari ta’sirida faollashish
jarayonlari natijalari amaliy jihatdan, boyitilmagan fosforit unidagiga yaqin
bo‘ladi. Fosforitlarni kaliy xlorid eritmasida qayta ishlab, tarkibida kaliy va fosfor
oziqa elemenlari mavjud murakkab o‘g‘it namunalari olindi. Kaliy xlorid bilan
faollashtirilgan fosforitlar asosida tavsiya etilgan mahsulot tarkibida kaliy oksidi
4,70%dan 47,1%gacha bo ‘ ladi.
Past navli Markaziy Qizilqum fosforitlarni mineral tuzlar bilan faollashtirib,
qishloq xo‘jaligi uchun kerakli nisbatda azot, fosfor va kaliyli o‘g‘itlar olish
mumkinligi o‘tkazilgan tadqiqotlar asosida isbotlandi.
Fosforitlarni nitrat mochevina bilan o ‘ zaro kimyoviy ta’sirlashishi shiddatli
kechadi. Xom ashyoni tuz bilan qayta ishlash jarayonida gazlarning (CO
2 , HF)
ajralib chiqishi natijasida kichik hajmdagi kuchli ko‘piklanish hodisasi kuzatildi.
Ajralib chiqayotgan issiqlik hisobiga reaksiyadagi harorati 40-50 0
C gacha
ko ‘ tariladi.
Faollashgan fosforit namunalari tarkibida kalsiyftorapatit va kalsit
minerallarining parchalanishi natijasida umumiy P
2 O
5 ning o‘simlik
o‘zlashtiruvchan va suvda eruvchan shakllari hosil bo‘lishi, shuningdek uning
karbonatsizlanishi kuzatildi. Nitrat mochevina eritmasi bilan faollashgan xom
ashyo deyarli to ‘ liq parchalanadi va olingan eksperimental natijalar 3-4-jadvallarda
keltirilgan.
Nitrat mochevinaning 2%li (muhiti pH=1,0) eritmasi ta’sirida 30 daqiqa
davomida faollashtirilgan 2 gramm (0,353g P
2 O
5 ) fosforit unining tarkibidagi
8,82% umumiy P
2 O
5 ning 75,9% o’simlik o’zlashtiruvchan va 36,7% esa suvda
eruvchan shaklda bo‘ladi. Bu jarayonda xom ashyoning karbonatsizlanish darajasi
35

58,0%ni tashkil etadi. Nitrat mochevina konsentratsiyasi ortishi bilan fosforitning
parchalanish darajasi ko‘tarilib boradi.
Nitrat mochevina konsentratsiyasi 5% (pH=0,75)dan 20% (pH=0,50) gacha
ko‘payishi bilan faollashtirilgan 2 gramm fosforit unining tarkibidagi o‘simlik
o‘zlashtiruvchan P
2 O
5 qismi 83,3%dan 96,2%gacha, suvda eruvchan P
2 O
5 qismi esa
52,4%dan 63,7%gacha ortadi.
Yuqorda qayd etilgan natijalar xom ashyoning 2% li eritmasiga
solishtrilganda, faollashtirilgan fosforit tarkibidagi o‘simlik o‘zlashtiruvchan P
2 O
5
shakli o‘rtacha 1,17 martaga, suvda eruvchan P
2 O
5 qismi o‘rtacha 1,59 martaga
oshadi. Bu jarayonlarda eritma muxiti pH=0,50-0,75 dan pH=1,0-2,9 gacha
o‘zgarishi bilan fosforit unining karbonatsizlanish darajasi 69,4%dan 87,2%gacha
ortadi, hosil bo‘lgan aralashma muhiti esa kislotali bo‘ladi.
Fosforit unining miqdori 5 grammdan 20 grammgacha (0,882 g dan 3,53g
gacha P
2 O
5 ) oshishi bilan xom ashyoning parchalanish darajasi pasayadi. Masalan,
2%li nitrat mochevina eritmasi ta’sirida 5 grammdan 20 grammgacha fosforit uni
faollashtirilgandan so‘ng, uning tarkibidagi o‘simlik o‘zlashtiruvchan P
2 O
5 qismi
59,5%dan 11,4%gacha, suvda eruvchan P
2 O
5 qismi esa 19,7%dan 3,87%gacha
kamayadi. Ya’ni 2%li eritmada 2 gramm fosforit uni faollashishi jarayoni bilan
taqqoslanganda, ularning tarkibidagi o‘simlik o‘zlashtiruvchan P
2 O
5 qismi mos
ravishda 1,32 va 6,90 martaga, suvda eruvchan P
2 O
5 ulushi esa 1,86 va 9,50
martaga pasayadi. Bu natijalarni nitrat mochevinaning 5%dan 20%gacha
eritmalarida ham kuzatiladi. Nitrat mochevinaning 5%dan 20%gacha bo‘lgan
eritmalari bilan qayta ishlangan 5 grammdan 20 grammgacha boyitilmagan fosforit
uni tarkibidagi o‘simlik o‘zlashtiruvchan P
2 O
5 qismi 5%li eritmada 70,3%dan
19,3%gacha, 10%li eritmada esa 78,9%dan 31,2%gacha, 20%lida 86,3%dan
37,7%gacha o‘zgaradi. Shuningdek, ushbu jarayonda nitrat mochevinani 2%li
eritmasi bilan faollashtirilgan fosforit unining dekarbonlanish darajasi ham
45,2%dan 9,97%gacha kamayishi kuzatildi.
36

Past sifatli fosforitni nitrat mochevina ta’sirida parchalanish darajasining
ko ‘ rsatkichlari boyitilmagan fosforit uninikiga nisbatan 1,07-1,08 marta kam
bo ‘ ladi.
Nitrat mochevina eritmasi ta’sirda fosforitlarning faollashishini quyidagicha
izohlash mumkin. Suvli eritmada dissosiyalangan nitrat mochevina erkin nitrat
kislotani hosil qiladi. Eritmada nitrat mochevina konsentratsiyasi ortishi bilan
muhit qiymatlari pH=1,0 dan pH=0,5 gacha kamayib, uning kislotaligi yanada
oshadi. Hosil bo‘lgan nitrat kislota fosforit bilan ta’sirlashishi natijasida xom ashyo
tarkibidagi minerallarni parchalaydi. Fosforit miqdorining ortishi bilan nitrat
mochevina konsentratsiyasi (H +
va NO
3 -
) kamayishi natijasida uning faollashish
darajasi pasayadi.
Fosforitlarni nitrat mochevina eritmasi bilan qayta ishlab murakkab fosforli
o‘g‘it namunalari olindi. Uning tarkibida fosfor angidridning eruvchan shakli
ortishi bilan birga azot miqdori ham ortib boradi. Masalan, 2%li nitrat mochevina
eritmasi bilan 2 grammdan 20 grammgacha faollashtirilgan fosforit uni tarkibida
fosforit bilan azotning quyidagi N:P
2 O
5 =1:(0,5-5,0) nisbatida azot 3,12%dan
17,4%gacha o‘zgaradi. Eritma konsentratsiyasi 5%dan 20%gacha o‘zgarganda,
mahsulot tarkibidagi azot miqdori 6,88%dan 32,9%gacha ortadi. Demak,
natijalardan ko‘rinib turibdiki, fosforitni nitrat mochevina bilan faollashtirishda
oziqa elementlari zarur nisbatda bo’lgan samarali o‘g‘it aralashmasi olish mumkin.
37

III-BOB. FOSFOR LI O‘G‘ITLAR SIRTINI OLTINGUGURT BILAN
QOPLASH TEXNOLOGIYASI
3 .1. Oltingugurt qoplamali y angi navli o‘g‘itlarning fizik-mexanik va tovar
xossalari
Olingan fosfor-oltingugurtli o‘g‘itlarning bir qator fizik-mexanik va tovar
xossalari, ya’ni gigroskopikligi, donadorlik tarkibi, donachalar mustahkamligi,
tabiiy qiyalik burchagi, hajmiy og‘irligi, tuzli tarkibi va nam tortuvchanligini
tavsiflovchi asosiy ko‘rsatkichlari o‘rganildi. Chunki bu xossalari ularni saqlash,
tashish, qishloq xo‘jaligida qo‘llash samaradorligi bilan bog‘liqdir. Yangi navli
o‘g‘it namunalarining fizik-mexanik va tovar xossalari 3 .1-jadvalda berilgan.
O‘g‘itlarning fizik-mexanik va tovar xossalari bunker va tashish
qurilmalarini tanlashda, omborxonalarni loyihalashtirishda, mahsulotlarni
saqlashda, trasport vositalari bilan bir joydan ikkinchi joyga tashishda muhim
fizik-mexanik xossasi hisoblanadi. Ma’lumotlar shuni ko‘rsatdiki, boyitilmagan
fosforit uni va past sifatli fosforitlardan olingan fosfor-oltingugurtli o‘g‘it
namunalarining namligi 1,5-2,0% bo‘lganda ularning hajmiy og‘irligi
1,08-1,25g/sm 3
, donalar o‘lchami (-3+2)-(-2+1) bo‘lgan namunalarining
mustahkamligi ularning namligiga va texnologik ko‘rsatkichlariga bog‘liq ravishda
1,84-2,83 mPa/sm 2
, azot-fosfor-oltingugurtli o‘g‘itlarda esa 6,52-6,56 mPa/sm 2
,
tabiiy qiyalik burchagi mahsulotning donalar o‘lchami va namligiga bog‘liq
holatda 41-45  ni tashkil etadi. Fosfor-oltingugurtli va azot-fosfor-oltingugurtli
o‘g‘itlarning yopishqoqligini aniqlash uchun ma’lum massali o‘g‘it namunalari
maxsus silindrlarga joylashtiriladi va yigirma to‘rt soat davomida yukli massa
ostida saqlanadi. Mahsulot sekinlik bilan silindrdan surib chiqariladi va uni sochish
uchun kerakli kuch ta’sirida tekshirib ko‘riladi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki,
o‘rganilgan sharoitda barcha o‘g‘it namunalari yopishqoq emas, ya’ni
sochiluvchandir.
38

3 .1-jadval
Yangi navli fosfor-oltingugurtli o‘g‘it namunalarining fizik-mexanik xossalari
O‘g‘it
namunalari H
2 O,
% xajmiy
og‘irlik,
g/sm 3 sochiluv
chanlik,
% tabiiy
qiyalik
burchagi,  oquvchan
lik, s gigroskopik
nuqta,% Granula
mustahkamligi
kgs/sm 2
mPa/sm 2
Boyitilmagan fosforit uni
PS o‘g‘it
P
2 O
5um. -16,32%, S
um. -10% 1,51 1,08 100 45 12 75 19,38 1,90
PS o‘g‘it
P
2 O
5um. - 1 3 , 27 %, S
el. - 2,60 % 1,84 1,10 100 42 20 78 2 8,67 2,83
PS o‘g‘it
P
2 O
5um. - 12,54%, S
el. - 2,68 % 1,85 1,09 100 42 19 75 2 8,36 2,80
NPS o‘g‘it
N- 4,19 %, P
2 O
5um. - 13,04 %,
S
el. - 3,73 % 2,09 1,18 100 44 5 38 6 5,91 6,56
Past sifatli fosforit lar
PS o‘g‘it
P
2 O
5um. -14,22%, S
um. -10% 1,54 1,12 100 45 14 76 18,77 1,84
PS o‘g‘it
P
2 O
5um. -10,60%, S
el. -2, 79 % 1,88 1,14 100 42 21 75 2 8,56 2,82
PS o‘g‘it
P
2 O
5um. - 11,12 %, S
el. -2, 82 % 1,87 1,15 100 41 20 75 2 8,77 2,83
NPS o‘g‘it
N- 3,67 %, P
2 O
5um. - 12,14 %,
S
el. - 4,41 % 2,14 1,25 100 45 23 36 6 5,50 6,52
39122

O‘simlik zarur oziqa komponentlaridan to‘liq foydalanishga erishish uchun
mahsulotning yetarlicha sochiluvchan va donador bo‘lishi muhim ahamiyatga ega.
O‘g‘itlarning donadorligi qishloq ho‘jaligi ekinlarining agrokimyoviy
samaradorligi ortishiga olib keladi.
Olingan insektitsid xususiyatli fosfor-oltingugurtli o‘g‘itlarning donadorlik
tarkibi aniqlandi. Olingan ma’lumotlar 3.2-jadvalda keltirilgan. Natijalardan
ko‘rinadiki, o‘g‘it namunalari tarkibidagi kichik o‘lchamli fraksiyalar 15% dan
oshmaydi.
3 .2-jadval
O‘g‘it namunalar i ning donadorlik tarkibi
O‘g‘it
namunalari Fraksiyalar miqdori mm, % og‘irlik hisobida
-5 +3 -3 +2 -2 +1 -1 +0,5 0,5 va
kichik
Boyitilmagan fosforit uni
PS o‘g‘it
P
2 O
5um. -16,32%, S
um. -10% 4,07 22,10 24,31 38,45 11,07
PS o‘g‘it
P
2 O
5um. - 1 3 , 27 %, S
el. - 2,60 % 15,12 18,42 31,25 29,18 6,03
PS o‘g‘it
P
2 O
5um. - 12,54%, S
el. - 2,68 % 13,11 30,02 27,03 24,53 5,31
NPS o‘g‘it
N- 4,19 %, P
2 O
5um. - 13,04 %,
S
el. - 3,73 % 14,86 19,23 38,61 24,95 2,35
Past sifatli fosforitlar
PS o‘g‘it
P
2 O
5um. -14,22%, S
um. -10% 5,18 20,44 23,00 38,75 12,63
PS o‘g‘it
P
2 O
5um. -10,60%, S
el. -2, 79 % 16,27 17,26 28,19 30,98 7,93
PS o‘g‘it
P
2 O
5um. - 11,12 %, S
el. -2, 82 % 15,42 26,31 26,01 25,15 7,11
NPS o‘g‘it
N- 3,67 %, P
2 O
5um. - 12,14 %,
S
el. - 4,41 % 16,17 18,92 37,77 22,54 4,96
O‘g‘itlarning nam yutish tezligi va ularning gigroskopikligi eksikatorlarda
havoning nisbiy namligi 50, 85 va 100%ga teng bo‘lgan sharoitlarda aniqlandi.
Tadqiqod natijalari 3 .1-chizmada berilgan.
40

PS o‘g‘it (fosforit+S: H
2 SO
4 )
PS o‘g‘it (fosforit:S+ H
2 SO
4 )
NPSCa o‘g‘it (fosforit+S: H NO
3 )
A-50%li, B-85%li, V-100%li
3 .1-chizma. O‘g‘it namunalarini havoning nisbiy namliklarida suv bug‘ini yutish
kinetikasi
410 24 48 72
96 120
144 168 192
216 240
264 288
312
336 360
τ , soat 2 46810 12 1 4Namlik,%
0 24 48 72
96 120
144 168 192
216 240
264 288
312
336 360
τ , soat510152025
Namlik ,%
0 24 48 72
96 120
144 168 192
216 240
264 288
312
336 360
τ , soat 510152025
Namlik,% 30 А
B
V

Sulfat kislota va oltingugurt ishtirokida olingan o‘g‘itlarning namlikni yutish
kinetikasi egri chiziqlari amaliy jihatdan bir xil. Mahsulotning namlikni yutish
jarayoni o‘rtacha 1-1,5 sutkada sodir bo‘ladi va uning qiymati 1,5-2,5%ni tashkil
etadi.
Nitrat kislota va oltingugurt ishtirokida olingan o‘g‘itlar o‘rganilgan
havoning nisbiy namliklaridagi muvozanati o‘rtacha 10-12 sutkada amalga oshadi
va ularning qiymati 20-25%ni tashkil qiladi. Sulfat kislota va oltingugurt
ishtirokida olingan PSli o‘g‘itlar gigroskopik emas. Ularni turli mavsum
sharoitlarida uzoq vaqt mobaynida saqlanganda ham, o‘zining tovar xususiyatlarini
yo‘qotmaydi. Nitrat kislota va oltingugurt ishtirokida olingan PSNli murakkab
o‘g‘it tarkibida kalsiy nitrat hosil bo‘lishi hisobiga o‘ziga namlikni ko‘proq
tortadi, ya’ni gigroskopikdir. Shuning uchun ularni maxsus ichki polietilen
qoplamali qoplarda saqlash tavsiya etiladi.
Tadqiqotlar asosida fosforit namunalarini sulfat, nitrat kislotalari va
oltingugurt ishtirokida qayta ishlab olingan insektitsid xususiyatli murakkab
o‘g‘itlarning tarkibidagi asosiy tuzlar tarkibi hisoblab chiqildi. Kimyoviy tahlillar
asosida hisoblangan bu qiymatlar 3.3-3.5-jadvallarda berilgan.
3.3-jadval
Oltingugurt va sulfat kislotaning to‘liqsiz me’yorlari yordamida olingan fosfor-
oltingugurtli o‘g‘it tarkibidagi tuzlar miqdori, %
Tuzlar umumiy Komponentlar
P
2 O
5 C aO SO
3 CO
2
C a
5 (RO
4 )
3 F 6,88 3,54 3,72 - -
C a( H
2 H O
4 )
2 11,09 6,73 2,66 - -
C a HP O
4 4,77 2,49 1,79 - -
C aSO
3 10,05 - 5,63 - 4,42
C a SO
4 48,27 - 19,88 28,39 -
S 5,55 - - - -
qo‘shimcha
moddalar 13,19 - - - -
jami 100 12,76 33,86 28,39 4,42
42

3 .4-jadval
Oltingugurtli sulfat kislota suspenziyasi yordamida olingan fosfor-oltingugurtli
o‘g‘it tarkibidagi tuzlar miqdori, %
Tuzlar umumiy Komponentlar
P
2 O
5 C aO SO
3 CO
2
C a
5 (RO
4 )
3 F 4,30 2,21 2,33 - -
C a( H
2 H O
4 )
2 10,85 5,58 2,60 - -
C a HP O
4 7,12 3,74 2,93 - -
C aSO
3 6,05 - 2,39 - 2,66
C a SO
4 46,43 - 19,12 27,31 -
S 4,08 - - - -
qo‘shimcha
moddalar 21,17 - - - -
jami 100 12,54 30,37 27,31 2,66
3 .5-jadval
Oltingugurt va nitrat kislotaning to‘liqsiz me’yorlari yordamida olingan NPS o‘g‘it
tarkibidagi tuzlar miqdori, %
Tuzlar umumiy Komponentlar
P
2 O
5 N C aO SO
3 CO
2
C a
5 (RO
4 )
3 F 12,48 6,42 - 6,67 - -
C a( H
2 H O
4 )
2 - - - - - -
C a HP O
4 10,06 6,10 - 4,15 - -
C aSO
3 12,68 - - 10,10 - 5,58
C a SO
4 8,54 - - 3,52 5,02 -
C a( NO
3 )
2 23,55 - 4,02 8,04 -
S 7,58 - - - - -
qo‘shimcha
moddalar 25,41 - - - - -
jami 100 12,52 4,02 37,20 5,02 5,58
Hisoblashlar natijasida o‘g‘it tarkibining asosiy qismini kalsiydigidrofosfat,
kalsiygidrofosfat va reaksiyada to‘liq ishtirok etmagan oltingugurt, hamda
faollashgan holatga o‘tgan fosfat minerallaridan iborat ekanligini ko‘rsatdi.
3.2. Oltingugurt qoplamali f osfor-oltingugurtli o‘g‘itlar olishning moddiy
balansi
Past navli fosforitlardan yangi turdagi fosfor-oltingugurtli o‘g‘itlar olishning
moddiy balansi hisoblab chiqildi. Tarkibida 12,52-14,65% P
2 O
5 , 4,08-
19,29%gacha elementar shakldagi S bo‘lgan fosfor-oltingugurtli insektitsid
o‘g‘itlar olishda, bir tonna fosfat xom ashyosi uchun sarflanadigan kislota va
oltingugurt miqdorlari 3.2-3.5-chizmalarda keltirilgan.
43

3 .2-chizma fosfor-oltingugurtli o‘g‘itlar olishning moddiy balansi
(fosforit:oltingugurt 8:2)
44ARALASHTIRISH
QURITISHDONALASHTIRISHН
2 О 150,0 kg Gazli faza
39,40 kg
1110,60 kg
Ammaoniy sulfat eritmasi
(NH
4 )
2 SO
4 45 %
186,67 kg
[( NH
4 )
2 SO
4 84 kg]
Q Gazli faza
101,13 kg1 297,27 kg
1196,14 kg tayyor mahsulot
( Р
2 О
5 -
14,65%, S
el . - 19,24%, N – 1,50 %)Boyitilmagan fosforit
(Р
2 О
5 18,39%)
800 kg (Р
2 О
5
147,12 kg ) Oltingugurt
( S
99 , 99 %)
200 kg ( S
198,0 kg )

3 .3-chizma. Fosforitni oltingugurt ishtirokida sulfat kislotaning to‘liqsiz me’yori
bilan parchalab olingan fosfor-oltingugurtli o‘g‘itning moddiy balansi.
45PARCHALASH
QURITISHDONALASHTIRISHBoyitilmagan fosforit
(Р
2 О
5 17,72%)
1000 kg (Р
2 О
5 177,20 kg Sulfat kiflota
(Н
2 S О
4 9 3,0%)
414,50 kg ( S -125,87 kg )
Gazli faza
135,90 kg
1328,60 kg
Ammoniy sulfat eritmasi
(NH
4 )
2 SO
4 45 %
183,00 kg
[( NH
4 )
2 SO
4
82,35 kg]
Q Gazli faza
100,65 kg1 511,60 kg
1 410 , 95 kg tayyor mahsulot
( Р
2 О
5 –
13,27 %, S
el . – 2,60 %, N – 1,24%)Oltingugurt
( S - 99 , 99 %)
50 kg ( S - 49 ,99 kg )

3 .4-chizma. Fosforitni oltingugurtli sulfat kislota suspenziyasi ishtirokida
parchalab olingan fosfor-oltingugurtli o‘g‘itning moddiy balansi
46PARCHALASH
QURITISHBoyitilmagan fosforit
(Р
2 О
5 17,72%)
1000 kg (Р
2 О
5 177,20 kg ) Sulfat kislota
(Н
2 S О
4 9 3,0%,)
( S -125,87 kg )
Gazli faza
136,35 kg
Q Gazli faza
1 00 , 65 kgDONALASHTIRISH 13 28 ,15 kg
Ammoniy sulfat eritmasi
(NH
4 )
2 SO
4 45 %
1 83 , 00 kg
[( NH
4 )
2 SO
4 82,35 kg]
1 5 11 ,15 kg
1 410 , 50 kg Tayyor mahsulot
( Р
2 О
5 -
12,54%, S – 2,68 % , N – 1,24%)SUSPENZIYASIOltingugurt
( S - 99 , 99 %)
50 kg ( S - 49 ,99 kg )
4 64 ,5 kg

3 .5-chizma. Fosforitni oltingugurt ishtirokida nitrat kislotaning to‘liqsiz me’yori
bilan parchalab olingan murakkab (NPSCa) o‘g‘itning moddiy balansi
47PARCHALASHBoyirilmagan fosforit
(Р
2 О
5 16,04%)
1000 kg (Р
2 О
5 160,40 kg ) Nitrat kislota
(Н N О
3 57,0%,)
390,90 kg ( N –
49,52 kg )
Gazli faza
106,00 kgOltingugurt
( S - 99 , 99 %)
( S -99,99 kg )
1517,90 kg
QURITISHQ Gazli faza
100,65 kg
1 417 , 25 kg tayyot mahsulot
( N – 4 , 19 %, Р
2 О
5 –
13,04 %, S
el. – 3,73 %, СаО – 8, 38 % )DONALASHTIRISH 1334,90 kg
Ammoniy sulfat eritmasi
(NH
4 )
2 SO
4 45 %
183,00 kg
[( NH
4 )
2 SO
4
82,35 kg]

3 .3. Oltingugurt qoplamali f osfor-oltingugurtli o‘g‘itlar olishning intensiv
texnologik tizimi
Boyitilmagan fosforit unini to‘liqsiz me’yordagi sulfat yoki nitrat kislota
bilan oltingugurt ishtirokida qayta ishlab, yangi insektitsid xususiyatli fosfor-
oltingugurtli va azot-fosfor-oltingugurtli murakkab o‘g‘itlar olish texnologik tizimi
ishlab chiqildi. Bu texnologik jarayonlar quyidagi bosqichlardan iborat:
 fosforit va oltingugurt xom ashyosini qabul qilish, saqlash va uzatish
bo‘limi;
 mineral kislotalarni (sulfat, nitrat) qabul qilish, saqlash va uzatish bo‘limi;
 fosforitni parchalash, donadorlash va quritish bo‘limi;
 tayyor mahsulotni donadorlash uchun birlashtiruvchi eritmalar tayyorlash
bo‘limi;
 changli-gazsimon chiqindilarni ushlab qolish va tozalash bo‘limi;
 tayyor mahsulotlarni tashish, saqlash va qadoqlash bo‘limi.
Fosforit namunalaridan fosfor-oltingugurtli va azot-fosfor-oltingugurtli
murakkab o‘g‘itlar olish texnologik tizimi 3 .6–chizmalarda keltirilgan.
Fosforli o‘g‘itlar xom ashyosi va oltingugurt omborxonadan sarf
bunkerlariga (1, 2) beriladi. Bunkerlardan fosforit va oltingugurtni vazn o‘lchagich
(3, 4) yordamida o‘lchab konveyerga (5) uzatiladi va u orqali shnekli reaktorga (6)
yo‘naltiriladi.
Fosforit uni va oltingugurt bunkerlarga kelib tushganda ko‘tariladigan
changli fraksiyani ventilyator (8, 9) yordamida tortib olinib filtrlarda (7) tutib
qolinadi va u keyinchalik bunkerlarga qaytariladi.
Sulfat (nitrat) kislota eritmasi bakda (10) yig‘iladi va me’yorlagich (11)
orqali shnekli reaktorning (6) oldingi qismiga sochiladi.
Shnekli reaktor yopiq gorizontal quvur shaklida bo‘lib, gorizontal uzunligi
bo‘ylab vintsimon aralashtirgichlar o‘rnatilgan. Kelib tushgan fosforit, oltingugurt
va kislotalarni qorishtirish, shnekli reaktor vintlarining aylanishi orqali amalga
oshiriladi. Shnekli reaktorda komponentlarning o‘zaro ta’sirlashishi natijasida
48

ajralib chiqayotgan issiqlik hisobiga harorat 100-110  C gacha ko‘tariladi. Bu
issiqlik sistemadagi namlikni bug‘latish uchun sarf bo‘ladi.
Kalsitning parchalanishidan hosil bo‘lgan uglerod (IV)-oksidi kislotaning
diffuziyalanishiga qulay sharoit yaratadi. Oltingugurt harorat ta’sirida havo
kislorodi ishtirokida oksidlanib, sistemadagi namlik bilan kislotaga aylanadi va
fosforitning parchalanishida ishtirok etadi. Reaktorda hosil bo‘lgan mahsulot
donalashtirish barabaniga (20) yuboriladi. Bu yerda mayda zarachalar ammoniy
sulfat eritmasi ishtirokida donadorlashtiriladi va issiq havo oqimida quritilib
klassifikatorga (27) yuboriladi. O‘g‘itning -5 +3 mm o‘lchamli donalari ajratilib,
maydalovchi qurilmada (28) maydalanadi va yana klasifikatorga beriladi.
O‘lchami 0,5 mm dan kichik donalar qaytadan donalashtirish barabaniga
yuboriladi. Tayyor mahsulot omborga o‘tadi.
Birlashtiruvchi eritma sifatida foydalaniladigan ammoniy sulfat eritmasini
tayyorlash uchun, avtotransport vositalari orqali olib kelingan ammoniy sulfat tuzi
bunkerga (12) yuklanadi va vazn o‘lchagich (13) orqali birlashtiruvchi eritmani
tayyorlash reaktoriga (14) beriladi. Reaktor tik holatdagi silindr shaklida bo‘lib,
tashqaridan isituvchi qoplamali va ichki qismida aralashtiruvchi parrak bilan
ta’minlangan. Reaktorga solingan suvga ammoniy sulfat solib to‘liq erishini
ta’minlash uchun aralashtirgich (15) yordamida aralashtiriladi va eritma nasos (16)
bilan ham aralashtirib turishi ta’minlanadi. Jarayonning uzluksizligini ta’minlash
uchun tayyor bo‘lgan ammoniy sulfat eritmasi nasos yordamida saqlovchi
reaktorga (17) yuboriladi. Saqlovchi reaktordan nasos yordamida quritish
barabanining purkagichlar orqali bir necha yerdan beriladi.
49

3 .6-chizma. Fosfor-oltingugurtli o‘g‘it olishning jadallashgan texnologik tizimi
1-bunkerlar; 2-vazn o‘lchagichlar; 3-konveyerlar; 4-ventilyatorlar; 5-yig‘gich; 6-me’yorlagichlar; 8-reaktorlar; 9-nasoslar;
10-quritish barabani; 11-siklon; 12-absorber; 13-tomchi ushlagich; 14-klassifikator; 15-maydalovchi qurilma.
5045 Gazlar
havoga
Fosforli
o‘g‘itlar
Fosforit:oltingugurt
Н
2 О
1
2
3 1 2
1 1 5
4
1 44
7
2
9
1 3
1 0Н
2 ОAmmoniy
sulfat
1
2 Tayyor
mahsulot14
6
2
9 8
8 15
Q
Par
Par
9
kondentsat
тkondentsa
t14

Shnekli reaktordan ajralib chiqayotgan changli gazlar aralashmasi NF, SO
2 ,
fosforit changi, suv bug‘lari siklon (21) orqali absorberga (22) beriladi. Absorbsion
qurilmalarda (22, 23, 25) ajralib chiqayotgan gazlar va chang zarrachalari suv
ishtirokida yuviladi. Olingan suvli to‘yingan aralashma reaktorlar boshiga
qaytariladi.
Fosforitlarni oltingugurtli sulfat kislota suspenziyasi ishtirokida parchalash
texnologik tizimi ham amaliy jihatdan fosfor-oltingugurtli o‘g‘it olishning
jadallashgan texnologik jarayonlardan (5.6- chizma) farq qilmaydi.
Sulfat kislota suspenziyasi ishtirokida parchalash texnologik tizimiga
qo‘shimcha ravishda sulfat kislota suspenziyasini tayyorlash bo‘limi kiritildi. Bu
bo‘limda sulfat kislota eritmasi saqlovchi bakdan (1') nasos (2') yordamida
suspenziya tayyorlovchi reaktorga (3') beriladi. Oltingugurt bunkerdan (4') vazn
o‘lchagich (5') orqali konveyer (6') bilan suspenziya tayyorlovchi bakka kelib
tushadi va aralashtirgich (7') yordamida aralashtirib turiladi. Suspenziya uzluksiz
ravishda me’yorlagich (8') orqali fosforitni parchalash uchun shnekli reaktorga
beriladi.
51

XULOSALAR
1. Ilmiy tadqiqot ishdarida Markaziy Qizilqum fosforitlari (boyitilmagan
fosforit uni, past sifatli fosforitlar, yuvib quritilgan va yuvib kuydirilgan fosforit
konsentratlari) yordamida faollashtirib olingan oddiy superfosfat va ammofos
o‘g‘itlari sirtini oltingugurt bilan qoplashning texnologik asoslarini yaratish va
jadallashgan texnologik tizimi ishlab chiqildi.
2. Fosforli o‘g‘itlar sirtini oltingugurt bilan qoplash jarayonida fosforitlar
tarkibidagi fosforning o‘simlik o‘zlashtiruvchan holatga o‘tishi va oltingugurtning
gidrofil shaklga aylanishi ularning nisbatlariga bog‘liq ravishda o‘zgarishi
aniqlandi.
3. Olingan natijalar asosida yiriklashtirilgan laboratoriya texnologik model
qurilmasida fosfor-oltingugurtli va azot-fosfor-oltingugurtli o‘g‘itlar olish jarayoni
bosqichlari o‘rganildi va uning asosiy texnologik ko‘rsatkichlari ishlab chiqildi.
52

FOYDALANILGAN ADABIY O TLAR RO‘YHATI
1. K.O.Ergashevich, A. Q. Aslanov U.T.Samadovich, T.S.Usmonovich //
Production of complex fertilizers from Central Kyzylkum phosphorites
according to phosphoro-sulfur-survey and nitrogen-phosphorus-sulfur
insecticide. Egyptian Journal of Chemistry 65 (7) 2022, 73-84
2. Urozov T. S., Aslanov A. Q., Kuldoshev O. E. // Phosphorus-sulfur and
nitrogen-phosphorussulfur complexes by activating phosphorites with sulfuric
and nitric acids in the presence of sulfur. European Journal of Technical and
Natural Sciences. Scientific journal № 1, 2023. 17-31
3. Л.В.Левшаков, В.И.Лазеров. Эффективность удобрений с серой при
возделывании сои на зональных почвах цчр // Международный
сельскохозяйственный журнал, 2024, том 67, № 2 (398), с. 205-209
4. Patent: US 9,522,851 B2. Method For Producing Fertilizers Containing
Dspersedmcronized Sulphur/ Raymond G. F. Abry, Calgary (CA); Todd
Beasley, Calgary (CA); Richard Lyle Johnson, Vegreville (CA); Jin Kwon
Tak, Edmonton (CA). Dec . 20, 2016
5. Р.Миккельсен, Р. Нортон Сера в почвах и серосодержащие удобрения//
Питание растений, №3, 2014.
6. Реймов А.М. lзработка технологии получения нитрокальцийфосфат-
ных и нитрокальцийсульфофосфатных удобрений на основе разложения
Кызылкумских фосфоритов при пониженной норме азотной кислоты :
Автореф. дис. ... канд. техн. наук. –Т .: , 2004. –23 с.
7. Сейтназаров А.Р. Химическая и механохимическая активация
фосфоритов Центральных Кызылкумов : Автореф. дис. ... канд. техн.
наук. – Ташкент , –2005. – 23 с.
8. Чайкина М.В. Физико-химические основы механической активации
сложных фосфатсодержащих систем и их прикладные аспекты :
Автореф. дисс. … докт. хим. наук. – Новосибирск, 1996. – 37 с.
9. Мирзакулов Х.Ч. lзработка ресурсосберегающей технологии
53

переработки фосфоритов Центральных Кызылкумов : Автореф. дисс. …
докт. техн. наук. – Ташкент, 2009. – 52 с.
10. Терюхова Р.Р. Влияние фосфорных бактериальных удобрений на
биологическую активность типичного серозема под хлопчатником :
Автореф. дис. ... канд. биол. наук. – Ташкент, 2005. – 27 с.
11. Далимова Д.А. Микробиологическая активность типичного серозема под
влиянием органоминеральных компостов на основе фосфоритов
Центральных Кызылкумов : Автореф. дис. ... биол. наук. – Ташкент,
2007. – 25 с.
12. Султанов Б.Э., Турсунова З.М., Намазов Ш.С., Беглов Б.М. Обогащение
фосфоритов Центральных Кызылкумов концентрированной азотной
кислотой // Узб.хим.ж. - 2002. - № 3. - С. 3-7.
13. Султанов Б.Э., Турсунова З.М., Намазов Ш.С., Эркаев А.У., Беглов Б.М.
Влияние концентрации раствора нитрата кальция на степень отмывки
концентрата фосфоритов Центральных Кызылкумов // Узб.хим.ж.- 2002.-
№ 4. - С. 10-13.
14. Султанов Б.Э., Турсунова З.М., Намазов Ш.С., Эркаев А.У., Беглов Б.М.
Химическое обогащение фосфоритов Центральных Кызылкумов//
Доклады АН РУз.- 2002.- № 4. - С. 64-66.
15. Султанов Б.Э., Эркаев А.У., Турсунова З.М., Намазов Ш.С.,
Салимов З.С. Обогащение фосфоритов Центральных Кызылкумов
азотной кислотой // Труды международной научно-практ. конф. 28-30
октября 2002.- Чимкент, 2002. Т.1. - С. 226-228.
16. Султанов Б.Э, Турсунова З.М., Намазов Ш.С., Эркаев А.У. lциональная
технология обогащения бедных Кызылкумских фосфоритов//
Химическое образование, наука и технология в РУз. Республиканская
научно-практическая конференция. 28-29 ноября 2002. – Ташкент, 2002.
-С.228-229.
17. Султанов Б.Э., Намазов Ш.С., Турсунова З.М., Эркаев А.У., Хамраев
С.С., Беглов Б.М. Дисперсный состав концентрата, получаемого при
54

обогащении фосфорита Центральных Кызылкумов азотной кислотой //
Узб. хим. ж. - 2003. - №5. - С. 51-54.
18. Султанов Б.Э. Технология обогащения фосфоритов Центральных
Кызылкумов и переработка их в комплексные удобрения: Автореф.
дис. ... канд. техн. наук. – Ташкент. 2004. – 20 с.
19. Предварительный патент РУз№ 05180 Способ соглашения
высококарбонизированных фосфоритов /Намазов Ш.С., Эркаев А.У.,
Турсунова З.М., Салимов З.С., Евдокимов Л.А., Беглов Б.М., lжапов Р.,
Зокиров Б.С., Таджиев С.М. (UZ)№IDP 0010527: заявл. 25.06.2001.
Опубл. 28.06.2002 // Бюл., 2002. -№3
20. Самадов М.С., Намазов Ш.С., Таджиев С.М. Абдуллаев Б.Д. Фосфорное
удобрение из местного сырья // Сельское хозяйство Узбекистана. – 1996.
- №5. - С. 34-35.
21. Самадов М.С., Намазов Ш.С., Таджиев С.М., Абдуллаев Б.Д.
Исследование получения простого суперфосфата из фосфоритов
Центральных Кызылкумов // Сельское хозяйство Узбекистана. – 1997. -
№ 6. – С. 41-42.
22. Самадов М.С. lзработка технологии простого суперфосфата на основе
фосфоритов Центральных Кызылкумов: Автореф. дисс. ... канд. техн.
наук. – Ташкент. 1998. – 22 с.
23. Таджиев С.М., Акбарова М.Г., Кулматова Д.Р. Интенсивная технология
получения суперфосфата из Узбекистанского фосфорита // Тез. докл.
научно-практической конференции “ Проблемы создания, производства
и применения минеральных удобрений и дефолиантов на основе
местного сырья”. – Ташкент, 2000. - С. 7.
24. Таджиев С.М., Акбарова М.Г., Махсудова З.И. Новая технология
получения простого суперфосфата из высококарбонатных фосфоритов //
Вестник ОшГУ. Серия химии и химической технологии. – 2001. – №2. -
С. 224-227.
25. Таджиев С.М. lциональная технология переработки фосфоритов
55

Центральных Кызылкумов // Узб.хим.ж. - 2003. - № 2. - С. 119-122.
26. Таджиев С.М., Намазов Ш.С., Беглов Б.М. lзработка технологии
простого суперфосфата из фосфоритов Ташкура поточным методом //
Химическая промышленность сегодня (Москва). - 2004. - №4. - С.32-38.
27. Патент №АР 02709. Способ получения простого суперфосфата/ Таджиев
С.М., Юсупбеков Н.Р., Тухтаев С., Беглов Б.М., Намазов Ш.С. и др. –
Опубл. в Б.И. – 2005.- №3.
28. Патент № АР 02844. Способ получения простого суперфосфата/
Таджиев С.М., Толстов Е.А., Салимов З.С., Тухтаев С., Беглов Б.М. и др.
– Опубл. в Б.И. – 2005. - №5 .
29. Патент № АР 02845. Способ получения простого суперфосфата/
Таджиев С.М., Тухтаев С., Беглов Б.М., Намазов Ш.С. и др. – Опубл. в
Б.И. – 2005.- №5 .
30. Предварительный патент РУз № 5888. Способ получения простого
суперфосфата/ Юсупбеков Н.Р., Тухтаев С., Беглов Б. М., Намазов Ш.С.,
Киличов О.К., Шаймаров Ш.С., lжабов Р., Акбарова М.Р., Таджиев
С.М (UZ).-№ IHDP 9800309.1; заявл. 7. 05. 1998. Опубл.30.09.1999//
Бюл., 1999.-№3 .
31. Предварительный патент РУз №5104. Способ получения простого
суперфосфата/ Таджиев С.М., Толстов Е.А., Салимов З., Тухтаев С.,
Беглов Б.М., Михин О.А., Соколов В.Д., Акбарова М.Г., Намазов Ш.С.,
lжабов Р., Максудова З.И. (UZ).-№ IDP 20010183 заявл. 13.03.2001.
опубл. 30.04.2002// Бюл., 2001.-№2.
32. Акбарова М.Г., Таджиев С.М., Қ улматова Д.Р. Интенсивная технология
получения суперфосфата из Узбекистанского фосфорита// Тез.докл.
научно - прак. конф «Проблемы создания, производства и применения
минеральных удобрений и дефолиантов на основе местного сырья.»-
Ташкент. - 200. – С. 8.
33. Таджиев С.М., Акбарова М.Г., Максудова З.И.Новая технология
получения простого суперфосфата из высококарбонатных
56

фосфоритов //Труды межд..науч. конф.»Современные проблемы химии и
химической технологии. Актуальные вопросы естественных и
гуманитарных наук».- Ош. Вестник.-2001.-№2 - С. 227-230.
34. Усманова З.Г., Кутфитдинов Р.Н., Кармышов В.Ф. Влияние природы
фосфорита на пенообразование при азотнокислотном разложении // Узб.
хим. ж. - 1985. - № 4. - С. 45-48 .
35. Набиев М.Н., Абдурахманов Э., Амирова А.М. Влияние предвари-
тельного обжига на процесс азотнокислотного разложения фосфоритов
Центральных Кызылкумов // Узб. хим. ж. - 1984. - № 4. - С. 20-23.
36. Набиев М.Н., Абдурахманов Э., Амирова А.М. Плотность и вязкость
азотнокислых пульп и растворов из фосфоритов Центральных Кызыл-
кумов // Узб. хим. ж. - 1986. - № 4. - С. 40-42.
37. Абдурахманов Э., Амирова А.М. Характеристика вещественного состава
нерастворимых в азотной кислоте остатков при разложении фосфоритов
Джерой-Сардаринского месторождения// Технологичес-кая минералогия
фосфатных руд: Тез. докл. совещ. 17-18 ноября 1987 г. – Черкассы, 1987.
С. 51.
38. Абдурахманов Э. Фосфориты Центральных Кызылкумов и переработка
их на удобрения азотнокислотным методом: Автореф. дисс. … канд.
техн. наук. – Ташкент. 1986. - 23 с.
39. Набиев М.Н., Амирова А.М., Абдурахманов Э., Шауман С.Л. Азотно-
кислотная переработка фосфоритов Центральных Кызылкумов на
нитрофос и кальциевую селитру // Технологическая минералогия
фосфатных руд: Тез. докл. совещ. 17-18 ноября 1987 г. – Черкассы, 1987.
- С. 50.
40. Реймов А.М., Эркаев А.У., Намазов Ш.С., Мирзакулов Х.Ч. О процессе
разложения фосфоритов Центральных Кызылкумов непол-ной нормой
азотной кислоты // Узб. хим. ж. 2001.- №3.- С. 64-66.
41. Реймов А.М., Намазов Ш.С., Мирзакулов Х.Ч., Беглов Б.М. Получение
кальцийнитрофосфатных удобрений путем разложения фосфоритов
57

Центральных Кызылкумов неполной нормой азотной кислоты // Вестник
ККО АН РУз. - 2002. - №4. - С. 21-23.
42. Реймов А.М., Эркаев А.У., Намазов Ш.С., Беглов Б.М. Азотнокислотная
переработка рядовой фосмуки Центрально - Кызылкумского
месторождения // Вестник ККО АН РУз. - 2001. - №5. - С. 37-39.
43. Реймов А.М., Эркаев А.У., Намазов Ш.С., Беглов Б.М. Физико-
химические свойства нитрокальцийфосфатных пульп // Узб. хим. ж.
2001.- № 6.- С. 6-11.
44. Реймов А.М., Намазов Ш.С., Мирзакулов Х.Ч., Беглов Б.М. Азотно-
фосфорно - кальциевые удобрения на основе разложения рядовой
фосмуки Центральных Кызылкумов неполной нормой азотной
кислоты // Доклады АН РУз. - 2002. - №5.- С. 50-52.
45. Намазов Ш.С., Реймов А.М., Мирзакулов Х.Ч., Беглов Б.М.
Комплексные удобрения, содержащие азот, фосфор, кальций и серу,
получаемые из фосфоритов Центральных Кызылкумов при их
разложении неполной нормой азотной кислоты // Узб. хим. ж.- 2002. - №
6. - С.16-21.
46. Реймов А.М., Зозуля А. Ф., Намазов Ш.С., Мирзакулов Х.Ч., Беглов Б.М.
Комплексные удобрения на основе разложения термоконцентрата
фосфорита Центральных Кызылкумов неполной нормой азотной
кислоты // Вестник Национального Технического Университета «ХПИ».
- 2003. - №11. - С. 111-114.
47. Намазов Ш.С., Реймов А.М., Мирзакулов Х.Ч., Якубов., Беглов Б.М.
Получение нитрокальцийфосфатных и нитрокальцийсульфатфос-фатных
удобрений из рядовой фосмуки Центральных Кызылкумов на модельной
лабораторной установке // Хим. пром-сть. – 2004. - № 12. – С. 604-610.
48. Реймов А.М. lзработка технологии получения нитрокаль-
цийфосфатных и нитрокальцийсульфофосфатных удобрений на основе
разложения Кызылкумских фосфоритов при пониженной норме азотной
кислоты: Автореф. дисс. ... канд. техн. наук. - Ташкент. 2004. – 23 с.
58

49. lджабов Р.Р. Выпаривание нитрокальцийфосфатной пульпы//
Химическая технология - Ташкент, 2006. - № 6. – С. 9-12.
50. Кармышов В.Ф., Шуб Б.И., Полякова Н.В., Щеголева В.А., Моисеева
А.А. lзработка технологии экстракционной фосфорной кислоты
повышенной концентрации из фосфоритов Кызылкумского бассейна //
Тр. НИИ удобрений и инсектофунгицидов. - Москва, 1991, № 260. С.
109-115.
51. Саттаров Т.А., Турсунова З.М., Намазов Ш.С., Усманов С.У. , Беглов
Б.М. Получение аммофосфата из рядовой муки и термоконцентрата
фосфоритов Центральных Кызылкумов. // Доклады АН РУз. – Ташкент,
2003. – №3. – С. 51-56.
52. Саттаров Т.А., Намазов Ш.С., Турсунова З.М., Беглов Б.М. Получение
аммофосфата из пылевидной фракции фосфоритов Центральных
Кызылкумов // Узб . хим. ж. – Ташкент, 2003. – №4. – С. 44-48.
53. Саттаров Т.А., Намазов Ш.С., Турсунова З.М., Беглов Б.М. Реоло-
гические свойства кислых аммофосфатных пульп из фосфоритов
Центральных Кызылкумов.//Узб . хим. ж. –Ташкент, 2003. -№6.–С. 37-39.
54. Саттаров Т.А. lзработка технологии получения аммофосфатных
удобрений на основе фосфоритов Центральных Кызылкумов: Автореф.
дис. ... канд. техн. наук. – 2008. – 25 с.
55. Алимов У. К., Реймов А. М., Намазов Ш. С., Беглов Б. М. Одинарные
фосфорные удобрения на основе продуктов взаимодействия
сульфокальцийфосфатной пульпы с фосфатным сырьем Центральных
Кызылкумов // Химия и химическая технология. – Ташкент, 2007. - №3.-
С.6-10.
56. Алимов У. К., Реймов А. М., Намазов Ш. С., Беглов Б. М.
Азотнофосфорные удобрения на основе взаимодействия рядовой
фосфоритовой муки Центральных Кызылкумов с частично
аммонизированной экстракционной фосфорной кислотой // Химия и
химическая технология. – Ташкент, 2007. - №4.- С.6-10.
59

57. Алимов У. К. Одинарные фосфорные удобрения на основе продуктов
взаимодействия сульфокальцийфосфатной пульпой с
термоконцентратом фосфоритов Центральных Кызылкумов // Узб. хим.
ж. – Ташкент, 2008. - №3. - С.111-113.
58. Алимов У. К. lзработка технологии получения фосфорных и
азотнофосфорных удобрений из фосфоритов Центральных Кызылкумов:
Автореф. дис. ... канд. техн. наук. – 2010. – 8-11 с.
59. Шукурова С.С., Таджиев С.М. Переработка бедных фосфоритов
Центральных Кызылкумов // Узб. хим. ж. – 2003. - №6. – С. 40-43.
60. Шукурова С.С., Таджиев С.М. Сложное удобрение на основе
низкосортных фосфоритов Центральных Кызылкумов // Узб. хим. ж. –
2004. - №3. – С. 68-71.
61. Шукурова С.С. lзработка технологии получения фосфорсодержащих
удобрений на основе низкосортных фосфоритов Центральных
Кызылкумов и Гулиоба: Автореф. дис. ... канд. техн. наук. – Ташкент.
2005. – 24 с.
62. Таджиев С.М., Акбарова М.Г., Шукурова С.С. lциональная технология
переработки низкосортных фосфоритов Узбекистана // Вестник ОшГУ.
Серия естественные науки. – Ош, 2001. - №3. – С. 224-227.
63. Сейтназаров А.Р. Химическая и механохимическая активация
фосфоритов Центральных Кызылкумов.: Автореф. дис. ... канд. техн.
наук. – Ташкент. 2005. – 23 с.
64. Сейтназаров А.Р., Эркаев А.У., Намазов Ш.С., Беглов Б.М. Механо-
химическая активация пылевой фракции фосфоритов Центральных
Кызылкумов // Труды международной научно-практической
конференции “ Проблемы химической технологии неорганических,
органических, силикатных и строительных материалов и подготовки
инженерных кадров ” . – Шымкент, 2002. - Том 1. - С. 222-225.
65. Сейтназаров А.Р., Намазов Ш.С., Салимов З.С., Намазов Ш.С.,
Мирзакулов Х.Ч., Беглов Б.М. Механохимическая активация минерали-
60

зованной массы фосфоритов Центральных Кызылкумов // Химическая
промышленность сегодня. – Москва, 2003. - №4. – С. 42-44.
66. Сейтназаров А.Р., Намазов Ш.С., Мирзакулов Х.Ч., Беглов Б.М.
Механохимическая активация рядовой фосфоритовой муки
Центральных Кызылкумов // Доклады АН РУз. – 2003. - №2. – С. 40-43.
67. Сейтназаров А.Р., Тукешов А.Т., Мирзакулов Х.Ч., Намазов Ш.С.,
Беглов Б.М. Химическая активация фосфоритов Центральных
Кызылкумов // Доклады АН РУз. – 2003. - №4. – С. 48-51.
68. Сейтназаров А.Р., Кучаров Х., Намазов Ш.С., Мусаева С.А., Беглов Б.М.
Системы Ca
3 (PO
4 )
2 -(NH
4 )
2 SO
4 -H
2 O, Ca
3 (PO
4 )
2 -NH
4 NO
3 -H
2 O, Ca
3 (PO
4 )
2 -
NH
4 CI-H
2 O при 25 0
С // Доклады АН РУз. – 2004. - №3. – С. 55-59.
69. Сейтназаров А.Р., Кучаров Х., Намазов Ш.С., Беглов Б.М. Системы
Ca
3 (PO
4 )
2 -(NH
4 )
2 SO
4 -H
2 O, Ca
3 (PO
4 )
2 -NH
4 NO
3 -H
2 O, Ca
3 (PO
4 )
2 -NH
4 CI-H
2 O
при 50 0
С // Химическая промышленность. - Санкт-Петербург, 2004. -
№5. – С. 262-265.
70. Патент РУз на изобретение № IAP 02710. Способ получения
гранулированных фосфорсодержащих сложносмешанных удобрений ,
МПК 7
С 05 В 17/00 , C 05 G 1/06 / Ш.С.Намазов, Е.А.Толстов,
Сейтназаров А.Р., З.С.Салимов , и др.
71. Сейтназаров А.Р., Мусаева С.А., Намазов Ш.С., Беглов Б.М.
Механохимическая активация рядовой фосмуки Центральных
Кызылкумов в смеси с нитратом мочевины и углеаммонийными
солями // Химическая промышленность. - Санкт-Петербург, 2007. - № 4.
– С. 192-196.
72. Намазов Ш.С., Якубов Р.Я., Сейтназаров А.Р., Мусаева С.А., Беглов
Б.М. Гранулирование тукосмесей из бедных фосфоритов Центральных
Кызылкумов и аммонийных солей методом прессования // Химическая
промышленность. - Санкт-Петербург, 2005. - №4. – С. 163-168.
73. Маслова И.Я. Условия возникновения относительного дефицита серы и
особенности его виляния на продуктивность яровой пшеницы // Жур.
61

Агрохимия. 1980. -№ 4. – С. 82-88.
74. Сагдиев М.Т., Алимова Р.А. Ўсимликлар физиологияси . – Тошкент : 2007 .
- 15 с .
75. Менковский М., Яворский В.Т. Полимерная сера. Под. ред. Лебедевой
И.В. –М.: Химия, 1985. -328 с.
76. Парпиев Н.А., Муфтахов А.Г., lҳимов Ҳ.Р. Анорганик кимё. –Тошкент:
2003. - 101 б.
77. Очилов Р., Болтаев Б., Бобобеков Ж. Ғўзани зараркунандалардан ҳимоя
қилишнинг афзал усуллари// Ўзб. қишлоқ хўжал. жур. – Тошкент, 2010.
№ 3. –Б. 4.
78. Хўжаев Ж., Саъдуллаев А., Пўлатов З. Ғўзани зараркунандалардан
ҳимоя қилиш // Ўзб. қишлоқ хўжал. жур. – Тошкент, 2010. № 7. – Б. 8.
79. Хўжаев Ж., Пўлатов З. Ғўзани зараркунандалардан ҳимоя қилиш // Ўзб.
қишлоқ хўжал. жур. –Тошкент, 2010. № 5. – Б. 6.
80. Очилов Р., Саъдуллаев А., Пўлатов З. Ғўзани зараркунандалардан ҳимоя
қилиш // Ўзб. қишлоқ хўжал. жур. – Тошкент, 2009. № 7.– Б. 3.
81. Собиров А., Ғаниев К., Тўхлиева Ш., Маҳмудова А. Олтингугуртли-
минерал ўғитли суспензиянинг ғўзадаги сўрувчи зараркунандаларга ва
ҳосилдорликка таъсири // Ўзб. қишлоқ хўжал. жур.– Тошкент, 2008. №
10. – Б.18.
82. Bhatti T . M ., Yawar W . Бактериальное выщелачивание фосфора из
фосфатных пород с добавкой серного шлама// Hydrometallurgy . -2010. №
1-4. Англ. – С. 54-59.
83. Патент США, № 02257854. Процесс получения серосодержащих
азотнофосфорных удобрений / Keenan Kenneth William, Kennedy
William Patrick // заявл. 1 2.11.2003; опубл. 30.12.2008.
84. Гварилюк А.Н., Дормешкин О.Б. Ресурсосберегающая технология
производства новых видов серосодержащих комплексных NPKS
удобрений // Ресурсо- и энергосберегающие технологии в химической и
нефтехимической промышленности: 1 Международная конференция
Российского химического общества имени Д.И.Менделеева: Тез. докл.
62

29-30 сент., 2009. – Москва, 2009. – С. 14-15.
85. Абдурахманова Н.К. lзработка технологии получения сложных
азотфосфорсерокальцийсодержащих удобрений на основе фосфор итов
Центральных Кызылкумов: Автореф. дисс. ... канд. техн. наук.–
Ташкент. 2002. – 23 с.
86. Садыков Б.Б., Волынскова Н.В., Намазов Ш.С., Беглов Б.М.
Производство аммоний сульфатфосфата из фосфоритов Центральных
Кызылкумов // Химическая промышленность . - Санкт-Петербург , – 2007.
– т. 84. - № 3. – С. 122-126.
87. Садыков Б.Б., Волынскова Н.В., Саттаров Т., Намазов Ш.С., Беглов Б.М.
Плотность и вязкость смесей экстракционной фосфорной и серной
кислот // Химическая технология. Контроль и управление . – Ташкент , -
2007. - №5. – С. 9-12.
88. Садыков Б.Б., Волынскова Н.В., Саттаров Т., Намазов Ш.С., Беглов Б.М.
Состав, режим получения и товарные свойства аммоний сульфатфосфата
// Химическая технология. Контроль и управление . – Ташкент , – 2008. -
№1. – С. 5-10.
89. Патент РУз № IAP 02633, кл. СО5 В 7/00, СО5 В 11/08, СО5 В 11/10,
СО5 С 11/00. Способ получения гранулированного сложного
удобрения / Г.И.Ибрагимов, Ш,С.Шаймарданов, Г.С.Маринов,
Б.Б.Садыков, Н.В.Волынскова, А.И.Кононов, Ж.А.Эргашев, Р.Я.Якубов,
Ш.С.Намазов, М.И.lхимов. – 2005. - Бюл. - № 2.
90. Садыков Б.Б., Волынскова Н.В., Намазов Ш.С., Беглов Б.М.
Производство аммоний сульфатфосфата из фосфоритов Центральных
Кызылкумов // Тез. докл. региональной Центрально-Азиатской
международной конф. по химической технологии, 6-8 июня 2007. -
Ташкент, – М.: ЛЕНАНД , 2007. – т.5. - С. 56-58.
91. Садыков Б.Б., Реймов А.М., Намазов Ш.С., Беглов Б.М. Взаимодействие
компонентов фосфорнокислотно-гипсовой пуль пы при её глубокой
аммонизации // Химическая промышленность . - Санкт-Петербург , –
63

2006 . - т. 83. - № 9. - С. 411-415.
92. Садыков Б.Б., Сейтназаров А.Р., Ибрагимов Г.И., Намазов Ш.С., Беглов
Б.М. Изучение взаимодействия компонентов в системах NH
4 H
2 PO
4 –
CaSO
4 ·2Н
2 О–Н
2 О, ( NH
4 )
2 HPO
4 -Са SO
4 ·2Н
2 О–Н
2 О и NH
4 H
2 PO
4 –
( NH
4 )
2 HPO
4 –Са SO
4 ·2Н
2 О-Н
2 О // Химическая промышлен-ность . - Санкт-
Петербург , 2006. - т.83. - № 12. - С. 568-575.
93. Садыков Б.Б., Волынскова Н.В., Реймов А.М., Намазов Ш.С. Беглов Б.М.
Изучение конверсии гипса в фосфорнокислотной гипсовой пульпе при
рН 7,5 // Узб. хим. ж. – Ташкент, 2007. - № 3. - С. 61-64.
94. Садыков Б.Б., Волынскова Н.В., Намазов Ш.С., Беглов Б.М. Технология
производства азот-фосфор-серу-кальцийсодержащего удобрения под
названием «Супрефос» // Химическая промышленность . - Санкт-
Петербург , 2008. - т. 85. - № 3. - С. 127-134.
95. Садыков Б.Б., Волынскова Н.В., Намазов Ш.С., Беглов Б.М.
Материальные потоки при производстве Супрефоса из мытого сушеного
концентрата фосфоритов Центральных Кызылкумов с использованием
экстракционной фосфорной кислоты из мытого сушеного
термоконцентрата // Химическая промышленность . - Санкт-Петербург ,
2008. – т. 85. - № 4. – С. 185-192.
96. Патент РУз № IAP03481. кл. СО5 С 11/00, СО5 В 11/00.Способ
получения гранулированного сложного азотно-фосфорного удобре-
ния/Г.И.Ибрагимов, З.К.Ниязов, Б.Б.Садыков, Н.В.Волынскова, Эргашев
Д.А., А.И.Кононов, И.Т.lхимов, Ю.Ч.Шамсиев.–2007.-Бюл.-№ 2.
97. Садыков Б.Б., Сейтназаров А.Р., Намазов Ш.С. О взаимодействии
дигидрата сульфата кальция и фосфатов аммония в водной среде //
Материалы Р еспуб л. науч.-техн. конф. «Актуальные проблемы
химической переработки фосфоритов Центральных Кызылкумов» , 23
ноября - Ташкент , 2006. - С. 39-43.
98. Садыков Б.Б., Реймов А.М., Намазов Ш.С. Безотходное производство
азотнофосфорных удобрений из термоконцентрата фосфоритов
64

Центральных Кызылкумов // Материалы Р еспуб л. науч.-техн. конф.
«Актуальные проблемы химической переработки фосфоритов
Центральных Кызылкумов» , 23 ноября - Ташкент , 2006. – С . 43-47.
99. Садыков Б.Б., Волынскова Н.В., Реймов А.М., Намазов Ш.С., Беглов
Б.М. Изучение процесса конверсии гипса с помощью
диаммонийфосфата // Тез. докл. региональной Центрально-Азиатской
международной конф. по химической технологии, 6-8 июня 2007. -
Ташкент, – М.: ЛЕНАНД , 2007. – т.5. - С. 53-55.
100. Соболева В.С. Физика апатита. – М.: Наука, -1975. – 112 с.
101. Чайкина М.В., Колосов А.С., Болдқров В.В. Вопросқ механохимии
природных и синтетических фосфатов// Изв.СО АН СССР, сер.хим.наук.
-1979.-Т.3, №7. - 14-19 с.
102. Ўрозов Т.С. Қизилқум фосфоритлари асосида инсектицид хусусиятли
ўғитлар олиш // Ўзб. кимё ж. - № 3. 2008. – Б. 74 -76.
103. Ўрозов Т.С. Қизилқум фосфоритларини фаолланишига олтингугуртнинг
таъсири// Ўзб. кимё ж. -№ 3. 2010. – Б. 98 -101.
104. Ўрозов Т.С., Таджиев С.М., Тухтаев С. Фосфоритни олтингугурт
иштирокида фаолланишига намликнинг таъсири// Материалы Республ.
науч.-техн. конф. lзработка эффективной технологии получения
минеральных удобрений и агрохимикатов нового поколения и
применения их на практике : 25-26 ноябр я 2010. – Тошкент , 2010. –С 64-67.
105. Ўрозов Т.С., Т ад жиев С.М., Тухтаев С. Олтингугуртли
суперфосфат//К о нференция актуальные проблемы развития химической
науке, технологии и образования в Республике Каракалпакстан
посвящается 20-летию независимости Республики Узбекистан : Нукус ,
20 11 . – Б. 84 - 85 .
106. Ўрозов Т.С., Таджиев С.М., Тухтаев С. Қизилқум фосфоритларини
олтингугуртли сульфат кислота суспензияси иштирокида парчаланиши //
Ўзб. ким. ж. – Тошкент, 2010. - № 5. - С. 30-33.
65

107. Ўрозов Т.С., Таджиев С.М., Тухтаев С. Хайруллаев Ч.К. Қизилқум
фосфоритларининг нитрат кислотаси билан парчаланишига олтингугурт
таъсири// ЎзР ФА маърузалари. – Тошкент, 2010. -№4. -Б. 53-56.
108. Ўрозов Т.С., Таджиев С.М., Тухтаев С. Таркибида N, P, S бўлган
инсектицид хусусиятли ўғитлар олиш// “Деҳқончилик тизимида
зироатлардан мўл ҳосил етиштиришнинг манба ва сув тежовчи
технологиялари” мавзусидаги халқаро илмий-амалий конференция
маърузалар тўплами: Тошкент, 2010 й. – Б. 256-257.
ILOVALAR
66

1-jadval
Boyitilmagan fosforit unini va oltingugurtning o‘zaro massa nisbati 7: 3 bo ‘ lgan
alalashmani ( P
2 O
5 ) kaliy xlorid eritmalari ta’sirda faollashishi
T uz
kons.,
% P
2 O
5
miqdori,
g pH
dastlabki P
2 O
5 ning miqdoriy tarkibi,%
pH
o h ir gi
. Kd,
%
Um umi
y O’ zlashtiruvchan qismi
S uvli
eritmaHCl L imon
kislotasi
. Tr ilon -B
2
2
2
2 0,353
0,882
1,760
3,530 6,1
6,1
6,1
6,1 8,82
12,6
14,7
16,0 1,74
1,94
1,58
0,37 1,69
1,85
1,47
0,28 1,57
1,74
1,46
0,24 0,06
0,06
0,03
0,02 8,1
7,8
7,8
7,8 13,3
9,46
7,13
5,66
5
5
5
5 0,353
0,882
1,760
3,530 5,8
5,8
5,8
5,8 5,04
8,82
11,7
14,1 1,40
1,97
1,93
1,08 1,37
1,91
1,90
1,03 1,30
1,79
1,80
0,89 0,03
0,06
0,05
0,02 8,2
8,2
8,0
8,0 22,5
13,7
9,41
7,13
10
10 0,353
0,882 5,7
5,7 2,94
5,88 0,98
1,60 0,94
1,49 0,89
1,44 0,08
0,05 8,2
8,1 28,2
22,7
67

10
10 1,760
3,530 5,7
5,7 8,82
11,7 1,87
1,35 1,79
1,26 1,74
1,16 0,06
0,06 8,0
8,0 14,2
9,81
20
20
20
20 0,353
0,882
1,760
3,530 5,5
5,5
5,5
5,5 1,60
3,52
5,86
8,82 0,64
1,22
1,62
1,57 0,63
1,13
1,51
1,44 0,60
1,09
1,42
1,39 0,07
0,04
0,05
0,06 8,0
7,8
7,8
7,8 40,1
34,3
25,2
15,8
2-jadval
Past sifatli fosforitni va oltingugurtning o’zaro massa nisbati 7:3 bo’lgan alalashmani (P
2 O
5 )
kaliy xlorid eritmalari ta’sirda faollashishi
T uz
kons.,
% P
2 O
5
miqdori,
g pH
dastlabki P
2 O
5 ning miqdoriy tarkibi, %
pH
o h ir gi Kd,
%
Umumi
y O ‘ zlashtiruvchan qismi
HCl L imon
kislotasi Tr ilon -B S uvli
eritm
a
2
2
2
2 0,268
0,670
1,34
2,68 4,9
4,9
4,9
4,9 6,72
9,64
11,2
13,4 1,16
1,28
0,94
0,18 1,12
1,13
0,76
0,17 1,06
1,08
0,70
0,16 0,04
0,04
0,02
0,01 7,0
7,0
7,0
7,0 12,4
8,92
6,72
5,23
5
5
5
5 0,268
0,670
1,34
2,68 4,8
4,8
4,8
4,8 3,84
6,75
8,96
10,7 0,97
1,35
1,24
0,55 0,91
1,32
1,14
0,51 0,86
1,26
1,08
0,45 0,03
0,04
0,03
0,01 6,8
6,8
7,1
7,1 20,7
12,2
8,87
6,72
10
10 0,268
0,670 4,7
4,7 2,24
4,50 0,70
1,16 0,67
1,04 0,54
1,02 0,01
0,03 6,5
6,6 26,4
20,7
68

10
10 1,34
2,68 4,7
4,7 6,72
8,96 1,26
0,79 1,12
0,74 1,08
0,72 0,04
0,04 6,8
6,9 13,2
8,49
20
20
20
20 0,268
0,670
1,34
2,68 4,6
4,6
4,6
4,6 1,22
2,70
4,48
6,72 0,46
0,86
1,13
1,04 0,44
0,84
1,02
0,95 0,43
0,80
1,00
0,87 0,04
0,02
0,02
0,03 6,4
6,5
7,0
7,0 37,7
32,0
21,1
13,7
3-jadval
Boyitilmagan fosforit unini va oltingugurtning o ‘ zaro massa nisbati 7: 3 bo ‘ lgan alalashmani
( P
2 O
5 ) nitrat mochevina eritmalari ta’sirda faollashishi
T uz
kons.,
% P
2 O
5
miqdori,
g pH
dastlabk
i P
2 O
5 ning miqdoriy tarkibi,%
pH
oxir. Kd,
%
Umumi
y o’zlashtiruvchan qismi Suvli
eritma
HCl L imon
kislotasi Tr ilon -B
2
2
2
2 0,353
0,882
1,760
3,530 1,0
1,0
1,0
1,0 8,82
12,6
14,7
16,0 6,70
7,50
6,10
1,82 6, 6 4
7,21
5,92
1,76 6,42
6,58
5,38
1,61 3,24
2,48
1,23
0,62 2,9
5,6
5,6
5,6 58,0
45,2
27,1
9,97
5
5
5
5 0,353
0,882
1,760
3,530 0,75
0,75
0,75
0,75 5,04
8,82
11,7
14,1 4,20
6,20
6,03
2,73 4, 1 3
6,35
5,91
2,67 4,00
5,94
5,57
2,47 2,64
3,53
2,96
1,36 1,,6
3,1
4,5
4,8 69,4
56,0
36,3
19,1
10
10
10 0,353
0,882
1,760 0,60
0,60
0,60 2,94
5,88
8,82 2,67
4,64
5,35 2,57
4,58
5,24 2,54
4,37
4,85 1,77
2,83
2,67 1,3
1,6
4,0 80,2
65,4
46,2
69

10 3,530 0,60 11,7 3,63 3,60 3,42 1,94 4,8 26,7
20
20
20
20 0,353
0,882
1,760
3,530 0,50
0,50
0,50
0,50 1,60
3,52
5,86
8,82 1,54
3,04
3,99
3,33 1,49
2,98
3,91
3,23 1,36
2,70
3,55
2,99 1,02
1,67
2,23
1,83 1,0
1,3
1,8
2,3 87,2
70,1
51,7
32,3
4-jadval
Past sifatli fosforit unini va oltingugurtning o ‘ zaro massa nisbati 7: 3 bo’lgan alalashmani ( P
2 O
5 )
nitrat mochevina eritmalari ta’sirda faollashishi
70

71T uz
kons.,
% P
2 O
5
miqdori,
g pH
dastlabki P
2 O
5 ning miqdoriy tarkibi,%
pH
o h ir gi Kd,
%Umumi
y o’zlashtiruvchan qismi
HCl L imon
kislotasi Tr ilon -B Suvli
eritma
2
2
2
2 0,268
0,670
1,34
2,68 1,0
1,0
1,0
1,0 6,72
9,64
11,2
13,4 4,36
5,15
4,23
1,79 4,27
4,76
4,10
1,75 4,18
4,44
3,93
1,64 2,32
1,79
0,88
0,48 2,7
5,4
5,7
5,7 54,7
42,4
25,1
9,40
5
5
5
5 0,268
0,670
1,34
2,68 0,75
0,75
0,75
0,75 3,84
6,75
8,96
10,7 3,15
4,64
4,60
2,25 3,10
4,50
4,57
1,98 2,98
4,21
4,23
1,86 1,90
2,51
2,12
0,97 1,5
2,9
4,4
4,7 65,1
52,3
33,9
17,9
10
10
10
10 0,268
0,670
1,34
2,68 0,60
0,60
0,60
0,60 2,24
4,50
6,72
8,96 1,99
3,45
3,89
2,66 1,94
3,34
3,81
2,60 1,81
3,25
3,66
2,51 1,27
2,03
1,90
1,42 1,2
1,5
3,9
4,7 75,2
50,6
43,3
24,5
20
20
20
20 0,268
0,670
1,34
2,68 0,50
0,50
0,50
0,50 1,22
2,70
4,48
6,72 1,15
2,22
2,90
2,36 1,07
2,17
2,81
2,29 1,02
2,04
2,65
2,18 0,80
1,33
1,60
1,26 1,0
1,2
1,,7
2,4 82,0
66,0
48,1
30,2

Fosforli o‘g‘itlar sirtini oltingugurt bilan qoplash texnologiyasi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish