Foyda solig’i bo’yicha imtiyozlarni ishlab chiqarishni rivojlantirishga bo’lgan ta’siri - Экономика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	364.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	12 Апрель 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Экономика

Продавец

Diiyorbek

Дата регистрации 11 Март 2026

0 Продаж

Foyda solig’i bo’yicha imtiyozlarni ishlab chiqarishni rivojlantirishga bo’lgan ta’siri

Купить

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA
INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
___________ NOMIDAGI
___________ DAVLAT UNIVERSITETI
IQTISODIYOT FAKULTETI
«_________________________» kafedrasi
“SOLIQQA KIRISH”
fanidan
K U R S I S H I
Mavzu: « Foyda solig’i bo’yicha imtiyozlarni ishlab chiqarishni
rivojlantirishga bo’lgan ta’siri »
Bajardi: ______________
Qabul qildi: ______________
__________ - 2025
1

MUNDARIJA
KIRISH………………………………………………………………..…… 2
I BOB. FOYDA SOLIG‘I BO‘ YICHA IMTIYOZLARNING NAZARIY
ASOSLARI……………………………………………………….……………… 6
1.1. Foyda solig‘i va uning iqtisodiyotdagi funksional roli………...……….. 6
1.2. Soliq imtiyozlarining mohiyati va turlari……………………………….. 9
II BOB. FOYDA SOLIG‘I IMTIYOZLARINING ISHLAB
CHIQARISHNI RIVOJLANTIRISHDAGI AMALIY O‘RNI……………… 16
2.1. Ishlab chiqarishni rivojlantirish mezonlari…………………………….. 16
2.2. Foyda solig‘i imtiyozlari va innovatsiyalar o‘rtasidagi bog‘liqlik…….. 18
III BOB. NATIJALAR TAHLILI VA MUHOKAMA………………… 23
3.1. Soliq imtiyozlari va ishlab chiqarish o‘rtasidagi sabab-oqibat
munosabatlarining tahlili……………………………..…………………………. 23
3.2. Imtiyozlar tizimidagi muammolar va yechimlar……………….……… 31
XULOSA ………………………………………………………………….. 34
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR……………………….………… 38
2

KIRISh
Kurs ishi mavzusining dolzarbligi: Bozor iqtisodiyotiga o‘tishning hozirgi
bosqichida soliq siyosatining samaradorligini oshirish, iqtisodiyotni
modernizatsiya qilish va ishlab chiqarish hajmini kengaytirishga qaratilgan
institutsional islohotlar davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri
hisoblanadi. Xususan, foyda solig‘i bo‘yicha imtiyozlar korxonalar faoliyatini
rag‘batlantiruvchi eng muhim fiskal vositalardan biri bo‘lib, ular investitsiya
oqimlarini kuchaytirish, ishlab chiqarish quvvatlarini kengaytirish va sanoat
korxonalarining raqobatbardoshligini oshirishda muhim mexanizm sifatida
qaraladi.
Bozor iqtisodiyotiga bosqichma-bosqich o‘tish, modernizatsiya jarayonlari,
sanoat tarkibini diversifikatsiya qilish va ishlab chiqarishning raqobatbardoshligini
oshirish jarayonlarida soliq siyosati markaziy o‘rin tutadi. Soliq tizimi nafaqat
davlat byudjetining daromad manbai, balki iqtisodiy faollikni rag‘batlantiruvchi
asosiy mexanizmlardan biri sifatida qaraladi. Ayniqsa, foyda solig‘i bo‘yicha
imtiyozlar iqtisodiy siyosat arsenalida eng keng qo‘llaniladigan instrumentlardan
biri bo‘lib, ular ishlab chiqarish jarayonlarini kengaytirish, investitsiyalar hajmini
oshirish, yangi texnologiyalarni joriy etish hamda korxonalarning moliyaviy
barqarorligini ta’minlashga xizmat qiladi.
Rivojlanayotgan davlatlar, jumladan O‘zbekiston tajribasida sanoat
korxonalariga soliq imtiyozlari berish – iqtisodiyotning ustuvor tarmoqlarini
qo‘llab-quvvatlash, eksport salohiyatini mustahkamlash va hududlar o‘rtasidagi
iqtisodiy tafovutlarni kamaytirishning asosiy vositalaridan biri sifatida qaraladi.
Shuningdek, soliq imtiyozlari xorijiy to‘g‘ridan-to‘g‘ri investitsiyalarni jalb etish,
yangi korxonalar tashkil etish va infratuzilmaviy loyihalarni faollashtirishda ham
muhim omil sanaladi.
Shu bilan birga, soliq imtiyozlarining iqtisodiy samaradorligi har doim ham
bir xil bo‘lmaydi. Bunday imtiyozlarning foydasi ko‘pincha tarmoq tarkibi,
hududiy rivojlanish darajasi, ishlab chiqarish hajmi, korxonalarning texnologik
imkoniyatlari kabi omillarga bog‘liq.
3

Ushbu tadqiqotning maqsadi - foyda solig‘i bo‘yicha imtiyozlarning sanoat
korxonalarida ishlab chiqarish faoliyatiga ko‘rsatadigan real ta’sirini aniqlash,
ularning investitsion jarayonlar, moliyaviy barqarorlik va ishlab chiqarish
samaradorligini oshirishdagi rolini baholash hamda mavjud amaliy natijalar
asosida optimallashtirilgan soliq rag‘batlari modelini taklif qilishdan iborat.
Tadqiqotning obyekti: O‘zbekistonda faoliyat yuritayotgan sanoat korxonalari
va ularning moliyaviy-xo‘jalik ko‘rsatkichlari tanlanadi Tadqiqotning predmeti:
Foyda solig‘i imtiyozlarining ishlab chiqarish jarayonlariga bevosita va bilvosita
ta’sirini ifodalovchi iqtisodiy mexanizmlar, omillar va ular o‘rtasidagi o‘zaro
bog‘liqlikdir.
Tadqiqot metodologiyasi: Iqtisodiy-statistik tahlil, normativ-huquqiy tahlil,
komparativ (solishtirma) tahlil, mantiqiy yondashuv va umumlashtirish usullari.
Kurs ishining tuzilishi: Kurs ishi kirish, uch bob, xulosa va foydalanilgan
adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. Kirish qismida mavzuning dolzarbligi, maqsad va
vazifalari, ilmiy yangiligi, obyekti va predmeti hamda tadqiqot metodlari yoritiladi.
4

I BOB. FOYDA SOLIG‘I BO‘YICHA IMTIYOZLARNING NAZARIY
ASOSLARI
1.1. Foyda solig‘i va uning iqtisodiyotdagi funksional roli
Foyda solig‘i - bu korxonalarning sof foydasidan olinadigan bevosita soliq
bo‘lib, davlat byudjeti daromadlarining asosiy manbalaridan biridir. U nafaqat
moliyaviy resurslarni yig‘ish vositasi sifatida xizmat qiladi, balki iqtisodiy
rivojlanish va tarmoqlarni rag‘batlantirishda ham muhim rol o‘ynaydi. Foyda
solig‘i korxonalarning faoliyatini tartibga solish, ularni samarali ishlab chiqarishga
yo‘naltirish va investitsion qarorlarni rag‘batlantirish vositasi sifatida ishlatiladi.
O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi ishlab chiqarishni rivojlantirish,
investitsiyalarni jalb etish va iqtisodiy faoliyatni kengaytirish maqsadida
korxonalar uchun bir qator foyda solig‘i imtiyozlarini nazarda tutadi. Ushbu
imtiyozlar korxonalarni modernizatsiya qilish, texnologiyalarni yangilash, xorijiy
kapitalni jalb etish, eksportni kengaytirish va innovatsion faoliyatni
faollashtirishga qaratilgan. 1
Foyda solig‘ining iqtisodiyotdagi funksiyalari bir necha asosiy yo‘nalishda
namoyon bo‘ladi. Birinchi navbatda, byudjet funksiyasi - foyda solig‘i davlat
byudjeti daromadlarining asosiy manbalaridan biri bo‘lib, ijtimoiy, iqtisodiy va
infratuzilmaviy xarajatlarni moliyalashtirishga xizmat qiladi. Bu funksiya orqali
davlat makroiqtisodiy barqarorlikni saqlaydi va moliyaviy intizomni ta’minlaydi.
Ikkinchi funksiyasi - rag‘batlantiruvchi va ta’qib qiluvchi funksiyalar . Foyda
solig‘i tizimi yordamida davlat iqtisodiy subyektlarning faoliyatini rag‘batlantirishi
yoki cheklashi mumkin. Masalan, investitsion loyihalarni qo‘llab-quvvatlash,
yuqori texnologiyali tarmoqlarni rivojlantirish yoki ekologik toza texnologiyalarni
joriy etishga turtki berish orqali ishlab chiqarish faoliyati yo‘naltiriladi.
Uchinchidan, foyda solig‘ining ta’qsimlash funksiyasi mavjud. Bu funksiyada
davlat soliq yordamida resurslarni iqtisodiyot bo‘ylab maqsadli taqsimlaydi.
Rivojlanayotgan mamlakatlar tajribasida bu funksiya strategik tarmoqlarga
investitsiyalarni yo‘naltirish, hududlar o‘rtasidagi iqtisodiy tafovutlarni
1
http://www.lex.uz - O‘zbekiston Respublikasi Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi
5

kamaytirish va kichik biznesni qo‘llab-quvvatlash uchun muhim vosita
hisoblanadi.
Shuningdek, foyda solig‘ining makroiqtisodiy boshqaruv funksiyasi mavjud
bo‘lib, u davlatga umumiy talabni tartibga solish, inflyatsiya darajasini nazorat
qilish va iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirish imkonini beradi. Soliq siyosati bu
jarayonda asosiy mexanizm sifatida ishlaydi va korxonalarning ishlab chiqarish
faoliyati bilan bevosita bog‘liqdir.
Foyda solig‘i tizimi va unga beriladigan imtiyozlar korxonalarning
investitsiya va ishlab chiqarish qarorlariga bevosita ta’sir qiladi. Soliq yukining
kamayishi korxonaning sof foydasini oshiradi va qo‘shimcha investitsiyalar
kiritish, yangi ishlab chiqarish quvvatlarini yaratish yoki ish o‘rinlarini
kengaytirishga rag‘batlantiradi. Shu sababli, foyda solig‘i tizimi korxonalarning
moliyaviy barqarorligini va iqtisodiy samaradorligini oshirishda markaziy rol
o‘ynaydi. 2
Foyda solig‘i bo‘yicha imtiyozlar esa ushbu jarayonni yanada kuchaytiradi.
Imtiyozlar soliq stavkalarini pasaytirish, ma’lum muddat davomida soliqdan ozod
qilish yoki investitsion xarajatlarni soliq hisobidan chegirib tashlash orqali
korxonalarni rag‘batlantiradi. Natijada, ishlab chiqarish quvvatlari kengayadi,
yangi texnologiyalar joriy etiladi va tarmoqlar modernizatsiya qilinadi.
Ishlab chiqarishning intensiv rivojlanishi korxonalarning moliyaviy
barqarorligini, zamonaviy texnologiyalarni joriy etilishini va ichki hamda tashqi
bozorlar uchun raqobatbardosh mahsulotlar ishlab chiqarilishini talab etadi.
Bunday sharoitda foyda solig‘i bo‘yicha imtiyozlarning samarali qo‘llanilishi
korxonalarning xarajatlarini qisqartiradi, ularning investitsiya imkoniyatlarini
kengaytiradi va iqtisodiy faoliyatni jonlantiradi. Shu bilan birga, soliq
imtiyozlarining iqtisodiyotga ta’siri ko‘p qirrali bo‘lib, ularning real samaradorligi
muayyan tarmoq, hudud va korxona xususiyatlariga bog‘liq. Shu sababli, mazkur
imtiyozlarning ishlab chiqarishga ko‘rsatadigan ta’sirini kompleks o‘rganish
bugungi kunda dolzarb ilmiy-amaliy ahamiyatga ega.
2
Ahmedov, T. Investitsiya rag‘batlari va soliq imtiyozlari. Toshkent: Fan va texnologiya4.2024-yil.
6

Shunday qilib, foyda solig‘i va uning imtiyozlari iqtisodiyotda bir nechta
funksiyani bajaradi: byudjetni moliyalashtirish, ishlab chiqarish va investitsiyani
rag‘batlantirish, resurslarni taqsimlash va makroiqtisodiy boshqaruv. Foyda solig‘i
bo‘yicha imtiyozlar esa ushbu funksiyalarning samaradorligini oshirishga xizmat
qiladi, korxonalarning rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi va davlat iqtisodiy
siyosatini maqsadli yo‘naltirish imkonini beradi.
1.2. Soliq imtiyozlarining mohiyati va turlari
Soliq imtiyozlari - bu davlat tomonidan muayyan subyektlarga beriladigan
soliq yuki bo‘yicha qulayliklar bo‘lib, ular iqtisodiy faoliyatni rag‘batlantirish va
muayyan ijtimoiy yoki iqtisodiy maqsadlarni amalga oshirishga xizmat qiladi.
Soliq imtiyozlari ishlab chiqaruvchi korxonalar, tadbirkorlar va investorlar
faoliyatini qo‘llab-quvvatlash, yangi ish o‘rinlari yaratish, investitsiyalarni jalb
qilish va strategik tarmoqlarni rivojlantirish kabi vazifalarni bajaradi.
Soliq imtiyozlarining mohiyati ularning iqtisodiy rag‘batlantiruvchi
xususiyatida namoyon bo‘ladi. Imtiyozlar orqali soliq yukini qisqartirish yoki
soliqni ma’lum shartlar asosida kechiktirish, shu bilan birga korxonalarning
moliyaviy resurslarini kengaytirish mumkin. Bu esa korxonalarni yangi
texnologiyalarni joriy etishga, ishlab chiqarish hajmini oshirishga va investitsion
loyihalarni amalga oshirishga rag‘batlantiradi. Shunday qilib, soliq imtiyozlari
davlatning iqtisodiy siyosatidagi eng samarali fiskal instrumentlardan biri sifatida
qaraladi.
Soliq imtiyozlarining turlari - Soliq imtiyozlari bir nechta mezonlar asosida
tasniflanadi. Ularni quyidagi asosiy turlarga ajratish mumkin:
Soliq ta’tili: Bu turdagi imtiyoz ma’lum muddat davomida korxonaning foyda
solig‘idan ozod qilinishini anglatadi. Soliq ta’tili ko‘pincha yangi tashkil etilgan
korxonalar yoki investitsion loyihalarni qo‘llab-quvvatlash uchun beriladi.
Soliq kreditlari: Soliq kreditlari orqali korxonalar yoki tadbirkorlar
to‘lanadigan soliq summasini kamaytirish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Bu usul
investitsion xarajatlarni moliyalashtirish va yangi loyihalarni amalga oshirishga
rag‘bat beradi.
7

Preferensial stavkalar: Ba’zi korxonalar yoki tarmoqlar uchun soliq stavkalari
umumiy stavkadan pastroq belgilanadi. Masalan, innovatsion faoliyat, ekologik
toza texnologiyalar yoki eksportga yo‘naltirilgan tarmoqlarda preferensial
stavkalar qo‘llaniladi.
Investitsion chegirmalar: Korxonalar investitsiya qilgan mablag‘lari yoki
ishlab chiqarish xarajatlarini soliq hisobidan chegirib tashlashi mumkin. Bu usul
ishlab chiqarish quvvatlarini kengaytirish va yangi texnologiyalarni joriy etish
uchun keng qo‘llaniladi.
Muddatli imtiyozlar va bo‘limli ozodliklar: Ba’zi hollarda soliq imtiyozlari
muayyan davr yoki shartlar bilan cheklangan bo‘ladi. Masalan, yangi ish o‘rinlari
yaratgan korxonalarga beriladigan imtiyozlar faqat ish o‘rinlari soni ma’lum
darajaga yetganda amal qiladi.
Soliq imtiyozlarining samaradorligi ko‘plab omillarga bog‘liq:
iqtisodiyotning umumiy holati, tarmoq va hududning rivojlanish darajasi,
korxonaning moliyaviy holati va soliq imtiyozlarini qo‘llashning aniq shartlari.
Shu sababli, davlat imtiyozlarni belgilashda ularning iqtisodiy ta’sirini, byudjetga
ta’sirini va uzoq muddatli samaradorligini hisobga olishi zarur.
Soliq imtiyozlari iqtisodiyotda bevosita rag‘batlantiruvchi mexanizm sifatida
ishlaydi. Ular korxonalarning ishlab chiqarish hajmini oshirishga, yangi
texnologiyalarni joriy etishga, investitsiyalarni jalb qilishga va ish o‘rinlarini
yaratishga yordam beradi. Imtiyozlarning turli shakllari - soliq ta’tili, soliq
kreditlari, preferensial stavkalar va investitsion chegirmalar - davlatning iqtisodiy
siyosatini samarali amalga oshirishga xizmat qiladi. Shu bilan birga, ularning
samaradorligi iqtisodiyotning xususiyatlari va korxonalarning faoliyatiga bog‘liq
bo‘ladi.
O’zbekiston respublikasi soliq kodeksining 405-moddasida ham soliq
stavkalari miqdori keltirilgan. Quyidagi jadvalda ayrim soliq to’lovchilar uchun
stavkalarni ko’rish mumkin:
1- jadval
Soliq to’lovchilar:
8

T/r Soliq to lovchilarʻ Soliq stavkalari,
foizlarda
1. Soliq to lovchilar, bundan 2 - 4-bandlarda nazarda
ʻ
tutilganlar mustasno 12
2. Budjet tashkilotlari 25
3. “SOS - O zbekiston Bolalar mahallalari” uyushmalari
ʻ 7
4. Ixtisoslashtirilgan sexlar, uchastkalar va korxonalarda
ishlovchi nogironligi bo lgan shaxslar mehnatidan
ʻ
foydalanuvchi soliq to lovchilar
ʻ 4,7
Yuqoridagi jadvalga istisno tariqasida 405-moddaning ikkinchi qismida soliq
to lovchilarning ayrim toifalari uchun O zbekiston Respublikasi Prezidenti qarori
ʻ ʻ
bilan pasaytirilgan soliq stavkalari belgilanishi mumkin deb aytib o’tilgan.
Soliq imtiyozlari va ishlab chiqarish o‘rtasidagi bog‘liqlikni tushunish uchun
turli iqtisodiy modellar ishlab chiqilgan. Ushbu modellar korxonalarning
investitsiya va ishlab chiqarish qarorlariga soliq imtiyozlari qanday ta’sir qilishini
tizimli tarzda ko‘rsatadi. Eng ko‘p qo‘llaniladigan modellar qatoriga neoklassik
investitsiya modeli , fiskal turtki modeli va kapital rentabelligi modeli kiradi.
Neoklassik investitsiya modeli: Neoklassik investitsiya modeli
korxonalarning sof foydasini maksimal darajada oshirish maqsadida kapitalni
optimal ishlatishini tushuntiradi. Ushbu modelga ko‘ra, korxona investitsiya
qarorini quyidagi omillar asosida qabul qiladi: mavjud kapital darajasi, kapitalning
narxi, kutilayotgan daromad va soliq yuki.
Foyda solig‘i bo‘yicha imtiyozlar bu modelda korxona qarorlarini
rag‘batlantiruvchi vosita sifatida ishlaydi. Masalan, soliq stavkasining
pasaytirilishi yoki investitsion xarajatlarni soliqdan chegirish korxonaning sof
foydasini oshiradi, bu esa yangi investitsiyalarni amalga oshirish va ishlab
chiqarish quvvatlarini kengaytirishga imkon beradi. Model tahlili shuni
ko‘rsatadiki, soliq imtiyozlari mavjud bo‘lganda korxonalar kapitalga bo‘lgan
talabini oshiradi va ishlab chiqarish hajmini kengaytiradi.
Fiskal turtki modeli : Fiskal turtki modeli soliq imtiyozlarining ishlab
chiqarish va investitsiyalarga bevosita ta’sirini o‘rganadi. Ushbu modelga ko‘ra,
9

davlat soliq imtiyozlarini maqsadli tarzda taqdim etish orqali tarmoqlar yoki
hududlar bo‘yicha ishlab chiqarish faoliyatini rag‘batlantiradi.
Modelning asosiy tamoyillari:
1. Imtiyozlar soliq yukini kamaytiradi va korxonaning sof foydasini oshiradi.
2. Imtiyozlar mavjud bo‘lganda korxona qo‘shimcha investitsiyalar kiritishga
tayyor bo‘ladi.
3. Imtiyozlar tarmoqlararo va hududlararo investitsiya oqimini boshqarish
imkonini beradi.
4. Empirik tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, fiskal turtki modeli rivojlangan
mamlakatlarda yangi texnologiyalarni joriy etish va innovatsion ishlab chiqarish
tarmoqlarini rivojlantirishda samarali vosita sifatida ishlatiladi.
Kapital rentabelligi modeli: Kapital rentabelligi modeli korxonalarning
investitsiya qarorini sof rentabellikka bog‘laydi. Ushbu modelga ko‘ra, korxona
yangi investitsiyalar kiritishda kapitalning kutilayotgan rentabelligini soliq
imtiyozlari orqali oshirishga intiladi.
Soliq imtiyozlari kapital rentabelligini oshiradi va investitsion loyihalarni
jozibador qiladi va Imtiyozlarning hajmi va turi ishlab chiqarish hajmi va xarajatlar
samaradorligiga bevosita ta’sir qiladi hamda Model neoklassik yondashuv bilan
uyg‘unlashganda, investitsiya va ishlab chiqarish qarorlarini oldindan prognoz
qilish imkonini beradi.
Bog‘liqlikni empirik tahlil: Empirik tahlil shuni ko‘rsatadiki, soliq
imtiyozlari mavjud bo‘lgan hollarda: Korxonalarning investitsiya faoliyati oshadi,
Ishlab chiqarish quvvatlari kengayadi, Yangi ish o‘rinlari yaratiladi, Investitsiyalar
sezilarli darajada ko‘payadi.
Biroq, imtiyozlarning haddan ziyod berilishi davlat byudjeti daromadlarini
kamaytirishi va iqtisodiy samaradorlikni pasaytirishi mumkin. Shu sababli, soliq
siyosatini shakllantirishda imtiyozlarning miqdori, turi va muddatini aniqlash
muhim ahamiyatga ega.
Soliq imtiyozlari va ishlab chiqarish o‘rtasidagi bog‘liqlik modellarining
tahlili shuni ko‘rsatadiki, imtiyozlar korxonalarning investitsiya va ishlab chiqarish
10

qarorlarini rag‘batlantiruvchi kuchli mexanizm sifatida ishlaydi. Neoklassik
investitsiya modeli, fiskal turtki modeli va kapital rentabelligi modeli orqali bu
ta’sirning mexanizmi, shartlari va samaradorligi batafsil tushuntiriladi.
Modellashtirish va empirik tahlil natijalari davlatning soliq siyosatini
optimallashtirish va ishlab chiqarish faoliyatini rivojlantirishda muhim asos bo‘lib
xizmat qiladi.
Soliq nagruzka elastikligi - bu iqtisodiyotdagi korxona yoki tarmoq darajasida
soliq yukining ishlab chiqarish, investitsiya yoki foyda darajasiga ta’sirini o‘lchash
ko‘rsatkichidir. U soliq siyosatining samaradorligini baholash, soliq stavkalari
o‘zgarishining ishlab chiqarish faoliyatiga ta’sirini tahlil qilish va optimal soliq
yukini aniqlashda muhim rol o‘ynaydi. 3
Soliq nagruzka elastikligining mohiyati: Soliq nagruzka elastikligi ishlab
chiqarish yoki investitsiya o‘zgarishining soliq stavkasidagi foiz o‘zgarishga
nisbatan sezuvchanligini ifodalaydi. Agar elastiklik koeffitsienti yuqori bo‘lsa,
soliq stavkasining o‘zgarishi ishlab chiqarish yoki investitsiya hajmiga sezilarli
ta’sir qiladi. Agar esa koeffitsient past bo‘lsa, soliq stavkasidagi o‘zgarishning
ishlab chiqarishga ta’siri cheklangan bo‘ladi.
Soliq nagruzka elastikligining turlari - Soliq nagruzka elastikligi ikki
asosiy turga bo‘linadi:
Ijobiy elastiklik (sezuvchanlik): Agar soliq stavkasi oshganda ishlab chiqarish
sezilarli darajada kamayadigan bo‘lsa, elastiklik yuqori bo‘ladi. Bu holatda soliq
siyosati ishlab chiqarishga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi va imtiyozlar orqali
rag‘batlantirish samarador bo‘lishi mumkin.
Salbiy yoki past elastiklik: Agar soliq stavkasi oshishiga qaramay ishlab
chiqarish hajmi deyarli o‘zgarmasa, elastiklik past bo‘ladi. Bunday holatda soliq
o‘zgartirishlarining ishlab chiqarishga ta’siri cheklangan va soliq imtiyozlari
samarasi ham cheklangan bo‘lishi mumkin. 4
3
Alimov, R., & Qodirov, S. Korxonalarda soliq imtiyozlarining iqtisodiy samaradorligi. Toshkent: Moliyaviy
akademiya. 2022-yil.
4
Zokirov, N. Soliq imtiyozlarining milliy iqtisodiyotdagi o‘rni. Toshkent: Iqtisodiyot va moliya nashriyoti.2022-yil.
11

Soliq nagruzka elastikligining korxonalarga ta’siri - Soliq nagruzka
elastikligi korxonalarning investitsiya va ishlab chiqarish qarorlariga sezilarli ta’sir
ko‘rsatadi. Yuqori elastiklik korxonalarni soliq stavkasini kamaytirish orqali
rag‘batlantirish imkonini beradi. Masalan: Imtiyozlar yoki preferensial stavkalar
korxonaga qo‘shimcha investitsiya qilish va ishlab chiqarish quvvatlarini
kengaytirishga rag‘bat beradi.
Past elastiklik holatlarida esa, soliq imtiyozlari mavjud bo‘lsa ham, korxona
ishlab chiqarish hajmini sezilarli oshirmaydi, chunki boshqa omillar (bozor talabi,
xomashyo narxi, texnologik imkoniyatlar) muhimroq hisoblanadi.
Soliq nagruzka elastikligini tahlil qilishning iqtisodiy ahamiyati - Soliq
nagruzka elastikligini aniqlash va tahlil qilish quyidagi iqtisodiy masalalarda
muhim:
Optimal soliq stavkasini belgilash - elastiklik yuqori bo‘lgan tarmoqlarda
soliq stavkasini pasaytirish orqali ishlab chiqarish va investitsiyani rag‘batlantirish
mumkin.
Soliq imtiyozlarini samarali taqsimlash - imtiyozlarni yuqori elastiklikka ega
korxonalar yoki tarmoqlarga berish orqali iqtisodiy samaradorlik oshadi.
Makroiqtisodiy barqarorlikni saqlash - soliq yukining elastikligi inflyatsiya,
talab va ishlab chiqarish o‘sishini boshqarishda muhim indikator sifatida
ishlatiladi.
Soliqlarning to’gri taqsimlangani va tartibga solingani eng avvalo Davlat
budjetiga foyda keltiradi va kelib chiqishi mumkin bo’lgan muammolarni barchasi
birgini to’g’ri tizimlashtirish orqali yechilishi mumkin. Masalan 2025-yil 1-
choragiga ko’ra O’zbekiston davlat budjetidagi tushumlarda 2024-yildagiga
nisbatan o’sishni ko’rishimiz mumkin:
12

1- rasm: Soliq organlarining 2025-yil I chorakdagi budjetga tushumlari.
Yuqoridagi diagramma 2025-yil 1-chorakda budjet tushumini ko’rsatib bu
tushumlar har bir turdagi solig’ ulushi alohi-alohida raqamlarda ko’rsatilgan. Bu
2024-yilning 1-choragiga nisbatan o’sish borligi va har bir soliq tartibga solingan
va tizimashtirilgan holda olinishi raqamlarda ko’rsatmoqda.
13

II BOB. FOYDA SOLIG‘I IMTIYOZLARINING ISHLAB CHIQARISHNI
RIVOJLANTIRISHDAGI AMALIY O‘RNI
2.1. Ishlab chiqarishni rivojlantirish mezonlari
Ishlab chiqarishni rivojlantirish iqtisodiy tizimning barqarorligi va
samaradorligini ta’minlash, yangi ish o‘rinlarini yaratish, investitsiyalarni jalb
qilish hamda milliy iqtisodiyotning o‘sish sur’atini oshirish bilan bog‘liq muhim
jarayondir. Foyda solig‘i imtiyozlarining ishlab chiqarish rivojlanishiga ta’sirini
baholash uchun avvalo ishlab chiqarish rivojlanishining mezonlarini aniqlash
zarur.
Birinchi mezon - ishlab chiqarish hajmi va o‘sish sur’ati . Ishlab chiqarish
hajmi korxona yoki tarmoq darajasida umumiy ishlab chiqarish quvvatlarini,
mahsulotlar soni yoki qiymatini ifodalaydi. O‘sish sur’ati esa vaqt davomida ishlab
chiqarish hajmida yuz berayotgan o‘zgarishlarni ko‘rsatadi. Foyda solig‘i
imtiyozlari mavjud bo‘lganda korxonalar qo‘shimcha investitsiyalar kiritadi va
ishlab chiqarish hajmi oshadi, bu esa iqtisodiy samaradorlikni yaxshilashga xizmat
qiladi.
Ikkinchi mezon - investitsiya faoliyati . Ishlab chiqarish rivojlanishining
muhim ko‘rsatkichlaridan biri bu korxonalarning investitsion qarorlari va
faoliyatidir. Yangi ishlab chiqarish quvvatlarini yaratish, texnologiyalarni
modernizatsiya qilish va yangi mahsulotlar ishlab chiqarish investitsiya faoliyati
orqali amalga oshiriladi. Soliq imtiyozlari, xususan investitsion chegirmalar yoki
soliq ta’tili, korxonalarga qo‘shimcha kapital ajratish va loyihalarni amalga
oshirish imkonini beradi.
Uchinchi mezon - yangi ish o‘rinlarini yaratish . Ishlab chiqarish kengayishi
bilan yangi ish o‘rinlari yaratiladi. Bu nafaqat bandlik darajasini oshiradi, balki
mahalliy aholiga daromad manbai yaratadi va ijtimoiy barqarorlikni
mustahkamlaydi. Foyda solig‘i imtiyozlari korxonalarga ishlab chiqarish
liniyalarini kengaytirish va qo‘shimcha xodimlarni ishga jalb qilish imkonini
beradi.
14

To‘rtinchi mezon - texnologik daraja va samaradorlik . Ishlab chiqarish
rivojlanishining muhim ko‘rsatkichlaridan biri bu korxonaning texnologik darajasi
va resurslardan samarali foydalanishidir. Soliq imtiyozlari yangi texnologiyalarni
joriy etishga, mahsulot sifatini oshirishga va ishlab chiqarish xarajatlarini
kamaytirishga rag‘bat beradi, natijada korxona raqobatbardosh bo‘ladi.
Beshinchi mezon - rentabellik va moliyaviy barqarorlik . Korxona rentabelligi
uning foyda olish qobiliyati va moliyaviy barqarorligini aks ettiradi. Soliq
imtiyozlari korxonaning moliyaviy holatini mustahkamlash orqali investitsiya va
ishlab chiqarish faoliyatini kengaytirishga yordam beradi. Moliyaviy barqarorlik
korxonaning qarz yukini boshqarish, kapital oqimini ta’minlash va yangi
loyihalarni amalga oshirish imkoniyatini oshiradi.
Oltinchi mezon - iqtisodiy samaradorlik va raqobatbardoshlik . Ishlab
chiqarishning samarali rivojlanishi korxonaning mahsulot narxi va sifatini
yaxshilash, ichki va tashqi bozorlar uchun raqobatbardosh mahsulot yaratishga
xizmat qiladi. 5
Foyda solig‘i bo‘yicha imtiyozlar ushbu mezonlarning aksariyatiga ijobiy
ta’sir ko‘rsatadi, korxonalarni investitsiyaga jalb qiladi, ishlab chiqarish
quvvatlarini kengaytiradi va iqtisodiy o‘sishga hissa qo‘shadi. Shu sababli, ishlab
chiqarishni rivojlantirish mezonlarini aniqlash va tahlil qilish soliq siyosatining
samaradorligini baholashda muhim ahamiyatga ega.
Shunday qilib, ishlab chiqarishni rivojlantirish mezonlari quyidagilarni o‘z
ichiga oladi: ishlab chiqarish hajmi va o‘sish sur’ati, investitsiya faoliyati, yangi
ish o‘rinlari yaratish, texnologik daraja va samaradorlik, rentabellik va moliyaviy
barqarorlik, iqtisodiy samaradorlik va raqobatbardoshlik. Foyda solig‘i bo‘yicha
imtiyozlar ushbu mezonlarning aksariyatiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi, korxonalarni
investitsiyaga jalb qiladi, ishlab chiqarish quvvatlarini kengaytiradi va iqtisodiy
o‘sishga hissa qo‘shadi.
5
Sh. Sh. Shodmonov. Iqtisodiyot Nazariyasi. Toshkent - «Fan va Texnologiya» - 2023
15

2.2. Foyda solig‘i imtiyozlari va innovatsiyalar o‘rtasidagi bog‘liqlik
Foyda solig‘i imtiyozlari nafaqat ishlab chiqarish faoliyatini rag‘batlantirish,
balki korxonalarda innovatsion jarayonlarni rivojlantirishda ham muhim iqtisodiy
mexanizm sifatida xizmat qiladi. Innovatsiyalar - bu yangi mahsulotlar, xizmatlar,
ishlab chiqarish jarayonlari yoki texnologiyalarni yaratish va joriy etish jarayoni
bo‘lib, ular korxona samaradorligini oshirish, raqobatbardoshligini kuchaytirish va
uzoq muddatli iqtisodiy o‘sishga hissa qo‘shish imkonini beradi. Foyda solig‘i
imtiyozlari korxonalarga innovatsion faoliyatni amalga oshirish uchun moliyaviy
rag‘bat yaratadi, investitsiyalar hajmini oshiradi va tadqiqot ishlari uchun mablag‘
ajratish imkoniyatini beradi.
Soliqlar har doim ham barcha soliq obyektlariga bir xil stavkada solina
vermaydi va quyidagi jadvalda O zbekiston Respublikasining norezidenti bo lganʻ ʻ
jismoniy shaxsning O zbekiston Respublikasidagi manbalardan olingan
ʻ
daromadlariga quyidagi soliq stavkalar bo yicha soliq solinadi:
ʻ
2-jadval .
Jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig‘i stavkalari
T/r Soliq obyekti Soliq stavkalari, foizlarda
1 Dividendlar va foizlar 10
2 Ushbu Kodeksga muvofiq aniqlanadigan, xalqaro
tashishlarda transport xizmatlari taqdim etishdan
olinadigan daromadlar (fraxtdan olinadigan
daromadlar). 6
3 Mehnat shartnomalari (kontraktlari) va fuqarolik-
huquqiy xususiyatdagi shartnomalar bo yicha
ʻ
olingan daromadlar, 1 va 2-bandlarda
ko rsatilmagan boshqa daromadlar
ʻ 12
Soliq imtiyozlari orqali korxonalarga bir nechta yo‘nalishlarda rag‘bat berish
mumkin. Jumladan, investitsion soliqlardan imtiyoz berish korxonalarga yangi
ishlab chiqarish quvvatlarini yaratish, ilg‘or texnologiyalarni joriy etish va ishlab
chiqarish jarayonlarini modernizatsiya qilish imkonini beradi. Soliq ta’tili,
investitsion chegirmalar yoki ishlab chiqish xarajatlarini soliqdan chegirish kabi
16

mexanizmlar korxonalarga innovatsion loyihalarga mablag‘ ajratish va risklarni
kamaytirish imkonini beradi. Natijada, korxonalar qo‘shimcha resurslarni ilmiy
izlanishlar va texnologik modernizatsiyaga yo‘naltiradi, bu esa mahsulot sifatini
oshiradi va ishlab chiqarish samaradorligini yaxshilaydi.
Foyda solig‘i imtiyozlarining innovatsiyalarga ta’sirini tahlil qilishda bir
nechta asosiy jihatlar ajralib turadi. Birinchidan, imtiyozlar korxonalarga yangi
texnologiyalarni joriy etishga rag‘bat beradi. Masalan, ishlab chiqarish jarayonini
avtomatlashtirish, energiya tejamkor uskunalarni qo‘llash va yangi mahsulot
turlarini ishlab chiqarish uchun investitsiya kiritish imkoniyati yaratiladi. Bu esa
korxonaning raqobatbardoshligini oshiradi va bozor talabiga tez javob berish
imkonini beradi.
Ikkinchidan, soliq imtiyozlari tadqiqot va rivojlantirish (ishlab chiqish)
faoliyatini kengaytirishga yordam beradi. ishlab chiqish xarajatlarini soliqdan
chegirish imkoniyati korxonalarga ilmiy izlanishlar va eksperimentlarni
moliyalashtirishni osonlashtiradi. Shu tariqa, korxonalar yangi patentlar va
intellektual mulk ob’yektlarini yaratadi, innovatsion mahsulot va xizmatlar ishlab
chiqadi. Bu jarayon uzoq muddatli iqtisodiy o‘sishga sezilarli ta’sir qiladi, chunki
yangi mahsulotlar va texnologiyalar ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytiradi va
bozordagi raqobatbardoshlikni oshiradi.
Uchinchidan, soliq imtiyozlari innovatsion loyihalarni moliyalashtirish orqali
korxonalarda moliyaviy barqarorlikni mustahkamlaydi. Innovatsion faoliyat
ko‘pincha yuqori xarajat talab qiladi va natija uzoq muddatda ko‘rinadi. Imtiyozlar
mavjud bo‘lganda korxonalar bu loyihalarni amalga oshirishga tayyor bo‘ladi,
moliyaviy xavflar kamayadi va investitsiyalarning rentabelligi oshadi. Shu tariqa,
foyda solig‘i imtiyozlari korxonalarning strategik rivojlanish rejalari va uzoq
muddatli innovatsion loyihalarni amalga oshirish imkoniyatlarini kengaytiradi.
To‘rtinchidan, soliq imtiyozlari innovatsiyalar orqali ishlab chiqarish
jarayonlarining samaradorligini oshiradi. Yangi texnologiyalar va ishlab chiqarish
usullarini joriy etish resurslardan samarali foydalanishga olib keladi, mahsulot
sifatini yaxshilaydi va ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytiradi. Bu esa
17

korxonalarning raqobatbardoshligini oshiradi va ichki hamda tashqi bozorlarda
mahsulotlariga talabni kuchaytiradi. 6
Bundan tashqari, soliq imtiyozlari innovatsiyalarni rag‘batlantirish orqali
iqtisodiyotdagi kengroq ijtimoiy va iqtisodiy natijalarga ham hissa qo‘shadi. Yangi
texnologiyalar va mahsulotlar ishlab chiqarish bilan birga yangi ish o‘rinlari
yaratiladi, bandlik darajasi oshadi, aholining daromadi ko‘payadi va mahalliy
ishlab chiqarish rivojlanadi. Shu bilan birga, innovatsion faoliyatning rivojlanishi
mamlakatning texnologik va ilmiy salohiyatini oshiradi, bu esa uzoq muddatli
barqaror iqtisodiy o‘sishga xizmat qiladi.
Foyda solig‘i imtiyozlari va innovatsiyalar o‘rtasidagi bog‘liqlik iqtisodiy
jihatdan muhimdir. Imtiyozlar korxonalarni qo‘shimcha investitsiyalar kiritishga,
ishlab chiqish faoliyatini moliyalashtirishga, yangi texnologiyalar va mahsulotlar
yaratishga rag‘batlantiradi. Shu tariqa, ular nafaqat korxonaning ishlab chiqarish
quvvatlarini kengaytiradi, balki innovatsion salohiyatini oshiradi,
raqobatbardoshlikni kuchaytiradi va uzoq muddatli iqtisodiy o‘sishga hissa
qo‘shadi. Foyda solig‘i imtiyozlarini maqsadli va samarali qo‘llash orqali davlat
iqtisodiy siyosatining innovatsion va ishlab chiqarish faoliyatini rag‘batlantirishga
qaratilgan strategik maqsadlariga erishish mumkin.
Foyda solig‘i imtiyozlari va ishlab chiqarish xarajatlari dinamikasi -
Foyda solig‘i imtiyozlari korxonalarning moliyaviy holatiga bevosita ta’sir
ko‘rsatadi va shu orqali ishlab chiqarish xarajatlarini optimallashtirish imkonini
beradi. Ishlab chiqarish xarajatlari dinamikasi - bu korxonaning resurslardan
foydalanish, ishlab chiqarish jarayonlari va ishlab chiqarish hajmi bilan bog‘liq
xarajatlar vaqt davomida qanday o‘zgarishini ko‘rsatadigan iqtisodiy
ko‘rsatkichdir. Soliq imtiyozlari ushbu xarajatlar dinamikasiga sezilarli ta’sir
ko‘rsatadi, chunki ular sof foydani oshirish va kapital xarajatlarini kamaytirish
orqali ishlab chiqarish jarayonlarini samaraliroq qiladi.
Foyda solig‘i imtiyozlarining ishlab chiqarish xarajatlariga ta’siri: Foyda
solig‘i imtiyozlari turli yo‘llar bilan ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytiradi.
6
Sh.H.Tashmatov. Iqtisodiy ta’limotlar tarixi . darslik - 2021
18

Birinchidan, soliq imtiyozlari korxonalarga investitsiya xarajatlarini qisqartirish
imkonini beradi. Masalan, yangi ishlab chiqarish quvvatlarini yaratish yoki
texnologik modernizatsiya loyihalarini amalga oshirishda soliq ta’tili yoki
investitsion chegirmalar xarajatlarni kamaytiradi. Bu esa korxonaga qo‘shimcha
resurslarni boshqa faoliyatlarga yo‘naltirish imkonini beradi.
Ikkinchidan, imtiyozlar ishlab chiqarish jarayonini optimallashtirishga
yordam beradi. Korxonalar yangi texnologiyalar va samarali ishlab chiqarish
usullarini joriy etishga mablag‘ ajratganda, mahsulot birligi bo‘yicha xarajatlar
pasayadi. Shu bilan birga, energiya, xomashyo va mehnat resurslaridan samarali
foydalanish imkoniyati oshadi, bu esa ishlab chiqarish xarajatlarining barqaror
pasayishini ta’minlaydi.
Uchinchidan, soliq imtiyozlari korxonalarning moliyaviy barqarorligini
mustahkamlaydi. Moliyaviy barqarorlik yuqori bo‘lgan korxona xarajatlarni
samarali boshqaradi, qisqa va uzoq muddatli xarajatlarni optimallashtiradi, shu
bilan ishlab chiqarish dinamikasini ijobiy ta’sir qiladi.
Ishlab chiqarish xarajatlari dinamikasi va imtiyozlar samarasi: Ishlab
chiqarish xarajatlari dinamikasini tahlil qilish korxonaning iqtisodiy
samaradorligini baholashda muhimdir. Soliq imtiyozlari mavjud bo‘lganda,
xarajatlarning vaqt davomida kamayishi quyidagi jarayonlarni o‘z ichiga oladi:
Resurslardan samarali foydalanish - xomashyo, energiya va mehnat
resurslarining optimal ishlatilishi bir birlik mahsulotning qiymatini kamaytiradi.
Investitsiya xarajatlarini kamaytirish - imtiyozlar orqali korxona yangi ishlab
chiqarish quvvatlarini yaratishda mablag‘ni tejaydi.
Moliyaviy boshqaruv samaradorligi - imtiyozlar korxonaning moliyaviy
oqimlarini yaxshilaydi, qarz va xarajatlarni boshqarishni osonlashtiradi.
Natijada, soliq imtiyozlari ishlab chiqarish xarajatlari dinamikasini ijobiy
tomonga o‘zgartiradi, korxonalarning samaradorligini oshiradi va
raqobatbardoshligini kuchaytiradi.
19

Shunday qilib, soliq imtiyozlari korxonalarga ishlab chiqarish jarayonlarini
optimallashtirish, xarajatlarni kamaytirish va qo‘shimcha resurslarni strategik
yo‘nalishlarga yo‘naltirish imkonini beradi.
Foyda solig‘i imtiyozlari ishlab chiqarish xarajatlari dinamikasiga bevosita
ta’sir ko‘rsatadi. Imtiyozlar korxonalarga investitsiya xarajatlarini kamaytirish,
ishlab chiqarish jarayonlarini optimallashtirish, resurslardan samarali foydalanish
va moliyaviy barqarorlikni mustahkamlash imkonini beradi. Shu tariqa, ishlab
chiqarish xarajatlarining ijobiy dinamikasi nafaqat korxonaning iqtisodiy
samaradorligini oshiradi, balki mamlakat iqtisodiy o‘sishiga va
raqobatbardoshligini kuchaytirishga hissa qo‘shadi. Foyda solig‘i imtiyozlarini
maqsadli va samarali qo‘llash korxonalarning ishlab chiqarish xarajatlarini
boshqarishda muhim vosita sifatida xizmat qiladi.
20

III BOB. NATIJALAR TAHLILI VA MUHOKAMA
3.1. Soliq imtiyozlari va ishlab chiqarish o‘rtasidagi sabab-oqibat
munosabatlarining tahlili
Soliq imtiyozlari va ishlab chiqarish o‘rtasidagi sabab-oqibat munosabatlarini
tahlil qilish korxonalarning iqtisodiy faoliyatini rag‘batlantirish, ishlab chiqarish
quvvatlarini kengaytirish va iqtisodiy o‘sishga hissa qo‘shish jarayonlarini
tushunish uchun muhimdir. Sabab-oqibat munosabatlari iqtisodiy tahlilda korxona
yoki tarmoq darajasida soliq imtiyozlari natijasida yuz beradigan o‘zgarishlarni
aniqlashga yordam beradi. Ushbu tahlil nafaqat ishlab chiqarish samaradorligini
oshirish, balki investitsiya va innovatsiyalarni rag‘batlantirish mexanizmini
shakllantirishda ham muhim ahamiyatga ega.
Soliq imtiyozlari orqali ishlab chiqarishga bevosita tasir: Foyda solig‘i
bo‘yicha imtiyozlar korxonalarning sof foydasini oshiradi, bu esa ishlab chiqarish
hajmi va samaradorligini oshirishga imkon beradi. Masalan, soliq chegirmalari
yoki investitsion ta’til korxonalarga qo‘shimcha mablag‘ ajratish imkonini beradi
va ular yangi ishlab chiqarish quvvatlarini yaratadi yoki mavjud quvvatlarni
kengaytiradi. Shu tariqa, soliq imtiyozlari ishlab chiqarishga bevosita ta’sir
ko‘rsatadi va korxonaning ishlab chiqarish jarayonini rag‘batlantiradi.
Bundan tashqari, soliq imtiyozlari korxonalarga texnologik modernizatsiya va
innovatsion jarayonlarni moliyalashtirish imkonini beradi. Yangi texnologiyalarni
joriy etish ishlab chiqarish samaradorligini oshiradi, mahsulot sifatini yaxshilaydi
va bir birlik mahsulotning xarajatlarini kamaytiradi. Natijada, soliq imtiyozlari
ishlab chiqarish hajmi va samaradorligi o‘rtasidagi ijobiy sabab-oqibat
bog‘liqligini yaratadi.
Qisman va bilvosita ta’sirlar - Soliq imtiyozlari nafaqat to‘g‘ridan-to‘g‘ri
ishlab chiqarish hajmiga, balki bilvosita ta’sirlar orqali ham iqtisodiy jarayonlarga
ta’sir qiladi. Shu jumladan:
Investitsiyalarni rag‘batlantirish: Soliq imtiyozlari mavjud bo‘lganda
korxonalar qo‘shimcha kapital kiritadi, bu esa yangi ishlab chiqarish liniyalarini
yaratish va mavjudlarni modernizatsiya qilish imkonini beradi.
21

Ish o‘rinlarini yaratish: Investitsiya va ishlab chiqarish hajmining oshishi
natijasida yangi ish o‘rinlari yaratiladi, bu esa ijtimoiy barqarorlik va bandlik
darajasini oshiradi.
Innovatsion faoliyat: Imtiyozlar ishlab chiqish va texnologik
modernizatsiyaga yo‘naltirilsa, korxona uzoq muddatli rivojlanish va mahsulot
raqobatbardoshligini oshirish imkoniyatiga ega bo‘ladi.
Shu bilan soliq imtiyozlari ishlab chiqarish jarayoniga nafaqat moliyaviy
rag‘bat sifatida, balki iqtisodiy rivojlanishni qo‘llab-quvvatlovchi vosita sifatida
ta’sir qiladi.
Bularning barchasi soliq imtiyozlari va ishlab chiqarish o‘rtasida aniq ijobiy
sabab-oqibat bog‘liqligini ko‘rsatadi. Shu bilan birga, imtiyozlar samarasi to‘g‘ri
moliyaviy boshqaruv va strategik investitsiya qarorlari bilan uyg‘unlashtirilsa,
ishlab chiqarish samaradorligi maksimal darajaga yetadi.
Soliq imtiyozlari va ishlab chiqarish o‘rtasidagi sabab-oqibat munosabatlarini
tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, imtiyozlar korxonalarning ishlab chiqarish hajmi,
investitsiya va innovatsion faoliyatini bevosita va bilvosita rag‘batlantiradi. Soliq
imtiyozlarining samarali qo‘llanilishi ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytiradi,
resurslardan samarali foydalanishga hissa qo‘shadi va iqtisodiy o‘sishni
tezlashtiradi. Shu tariqa, soliq siyosati ishlab chiqarish faoliyatini
rag‘batlantirishda muhim vosita sifatida xizmat qiladi va korxonalarning uzoq
muddatli raqobatbardoshligini ta’minlaydi.
Qiyosiy tahlil: xalqaro natijalar bilan solishtirish - Soliq imtiyozlari va
ishlab chiqarish o‘rtasidagi sabab-oqibat munosabatlarini tahlil qilishda xalqaro
tajribani o‘rganish muhim ahamiyatga ega. Turli mamlakatlarning soliq siyosati va
ishlab chiqarish rivojlanishi tajribasi foyda solig‘i imtiyozlarining samaradorligini
baholash va eng yaxshi amaliyotlarni aniqlash imkonini beradi.
Rivojlangan mamlakatlardagi tajriba: Rivojlangan mamlakatlarda soliq
imtiyozlari korxonalarning innovatsion faoliyatini rag‘batlantirishga yo‘naltirilgan.
Masalan, Germaniya va Yaponiya iqtisodiy tajribasida ishlab chiqish
22

xarajatlarini soliqdan chegirish orqali korxonalar yangi texnologiyalar va
mahsulotlar yaratishga rag‘batlantiriladi.
AQShda esa korporativ soliq imtiyozlari korxonalarning ishlab chiqarish
quvvatlarini kengaytirish va yangi ish o‘rinlari yaratish jarayonida muhim vosita
sifatida qo‘llaniladi. Bu imtiyozlar korxonalarga qo‘shimcha kapital kiritish va
innovatsion loyihalarni moliyalashtirish imkoniyatini beradi. 7
Rivojlanayotgan mamlakatlardagi tajribalar - Rivojlanayotgan
mamlakatlarda soliq imtiyozlarining ta’siri ko‘proq investitsiyalarni jalb qilish va
ishlab chiqarishni kengaytirishga yo‘naltirilgan. Masalan, Hindiston, Vetnam va
Indoneziya kabi mamlakatlarda foyda solig‘i imtiyozlari mavjud bo‘lgan
hududlarda ishlab chiqarish hajmi va investitsiyalar sur’ati yuqori bo‘lganligi
kuzatilgan.
Shu bilan, rivojlangan mamlakatlar tajribasidan farqli o‘laroq, rivojlanayotgan
mamlakatlarda imtiyozlar samarasi qisman cheklangan bo‘lishi mumkin, agar
strategik boshqaruv va moliyaviy nazorat yetarli bo‘lmasa. 8
Xalqaro solishtirish natijalari - Xalqaro solishtirish quyidagi xulosalarni
beradi:
Soliq imtiyozlari ishlab chiqarish hajmini oshirishga yordam beradi , ammo
samarasi moliyaviy boshqaruv va korxona strategiyasiga bog‘liq.
Ishlab chiqish va innovatsiyalarni rag‘batlantirish rivojlangan mamlakatlarda
samaraliroq , rivojlanayotgan mamlakatlarda esa asosiy ta’sir investitsiya va ishlab
chiqarish hajmida namoyon bo‘ladi.
Ish o‘rinlari yaratish va ijtimoiy natijalar rivojlanayotgan mamlakatlarda
sezilarli , rivojlangan mamlakatlarda esa texnologik yangilanish va yuqori
qo‘shilgan qiymat yaratish muhimroq.
Soliq imtiyozlarini samarali boshqarish va nazorat qilish xalqaro tajribada
barcha mamlakatlar uchun muhim shart hisoblanadi.
7
https//:economist.com - The Economist Newspaper Limited rasmiy web sayti
8
Zokirov A.N. Soliq imtiyozlarining milliy iqtisodiyotdagi o‘rni. Toshkent: Iqtisodiyot va moliya nashriyoti.2021-
yil.
23

Xalqaro natijalar shuni ko‘rsatadiki, foyda solig‘i imtiyozlarining ishlab
chiqarishga ta’siri mamlakatning iqtisodiy rivojlanish darajasi, korxonalarning
moliyaviy boshqaruvi va investitsion strategiyasiga bog‘liq. 9
Rivojlangan
mamlakatlarda imtiyozlar innovatsion va texnologik rivojlanishga xizmat qilsa,
rivojlanayotgan mamlakatlarda ular ko‘proq ishlab chiqarish hajmi va
investitsiyalarni rag‘batlantirish orqali iqtisodiy o‘sishga hissa qo‘shadi. Shu
tariqa, xalqaro tajriba soliq siyosatini ishlab chiqarish rivojlanishiga yo‘naltirishda
samarali mexanizmlarni aniqlash va tatbiq etishda muhim manba bo‘lib xizmat
qiladi.
Imtiyozlarning qisqa muddatli va uzoq muddatli ta’siri - Foyda solig‘i
imtiyozlari korxonalarning ishlab chiqarish faoliyatiga turli yo‘llar bilan ta’sir
qiladi. Ushbu ta’sirlar qisqa muddatli va uzoq muddatli jihatlarda ko‘rib chiqilishi
mumkin. Qisqa muddatli ta’sirlar darhol seziladigan iqtisodiy natijalarni, uzoq
muddatli ta’sirlar esa korxona va mamlakat iqtisodiyotining strategik rivojlanish
jarayonlarini o‘z ichiga oladi.
Qisqa muddatli ta’sirlar - Qisqa muddatli ta’sirlar odatda 1–2 yil ichida
korxona faoliyatida seziladi. Ushbu ta’sirlar quyidagi jihatlarda namoyon bo‘ladi:
Moliyaviy barqarorlikni oshirish: Soliq imtiyozlari korxonaning sof foydasini
oshiradi va bu darhol likvidlikni yaxshilashga, qarzlarni kamaytirishga yordam
beradi.
Ishlab chiqarish hajmini kengaytirish: Qo‘shimcha mablag‘ ajratish
imkoniyati bilan korxonalar mavjud ishlab chiqarish quvvatlarini to‘liq ishlatadi va
yangi mahsulot ishlab chiqarishni boshlaydi.
Ish o‘rinlari yaratish: Kichik va o‘rta muddatli ishlab chiqarish kengayishi
natijasida yangi ish o‘rinlari paydo bo‘ladi, bu esa bandlik darajasini oshiradi.
Investitsiya va xarajatlarni optimallashtirish: Qisqa muddatli imtiyozlar
korxonalarga resurslardan samarali foydalanish va ishlab chiqarish xarajatlarini
qisqartirish imkonini beradi.
9
https://www.imv.uz – Iqtisodiyot va Moliya vazirligi rasmiy web sayti
24

Qisqa muddatli ta’sirlar ko‘pincha korxonalarning operatsion daromadini
oshirish va ishlab chiqarish samaradorligini yaxshilashga qaratilgan. Shu tariqa,
imtiyozlar darhol seziladigan iqtisodiy rag‘bat vazifasini bajaradi.
Uzoq muddatli ta’sirlar - Uzoq muddatli ta’sirlar 3–5 yil va undan ortiq
davrni qamrab oladi. Bu ta’sirlar korxona va milliy iqtisodiyotning strategik
rivojlanish jarayonlariga taalluqlidir. Uzoq muddatli ta’sirlar quyidagi
yo‘nalishlarda namoyon bo‘ladi:
Investitsion va innovatsion faollikni oshirish: Uzoq muddatli imtiyozlar
korxonalarga ishlab chiqish loyihalarini moliyalashtirish, yangi texnologiyalarni
joriy etish va mahsulot innovatsiyalarini yaratish imkoniyatini beradi.
Iqtisodiy raqobatbardoshlikni oshirish: Uzoq muddatli imtiyozlar orqali
korxonalar bozordagi raqobatbardoshligini kuchaytiradi, yuqori qo‘shilgan qiymat
yaratadi va eksport salohiyatini oshiradi.
Bandlik va ijtimoiy barqarorlik: Uzoq muddatli ishlab chiqarish kengayishi va
investitsiyalar bandlikni oshiradi, aholining daromadi va yashash darajasini
yaxshilaydi.
Milliy iqtisodiyotga ta’sir: Uzoq muddatli imtiyozlar iqtisodiyotning
texnologik va innovatsion salohiyatini oshiradi, yalpi ichki mahsulot va eksport
hajmini kengaytiradi, shuningdek, davlat byudjeti va soliq daromadlarini
barqarorlashtiradi. 10
Qisqa muddatli va uzoq muddatli ta’sirlar bir-biri bilan uzviy bog‘liqdir.
Qisqa muddatli imtiyozlar korxonaga darhol moliyaviy rag‘bat beradi va ishlab
chiqarish hajmini oshiradi. Bu esa uzoq muddatli loyihalar uchun asos yaratadi:
qo‘shimcha mablag‘ ajratish, ishlab chiqish loyihalarini moliyalashtirish va
texnologik modernizatsiya. Shu tariqa, qisqa muddatli natijalar uzoq muddatli
rivojlanish jarayonining boshlang‘ich pog‘onasi sifatida xizmat qiladi.
Foyda solig‘i imtiyozlarining qisqa muddatli va uzoq muddatli ta’siri
korxonalarning ishlab chiqarish, investitsiya va innovatsion faoliyatini
rag‘batlantiradi. Qisqa muddatli ta’sirlar darhol seziladigan moliyaviy va ishlab
10
https://my.soliq.uz - O’zbekiston Reespublikasi Soliq qo’mitasi rasmiy web sayti
25

chiqarish natijalarini beradi, uzoq muddatli ta’sirlar esa korxona va milliy
iqtisodiyotning strategik rivojlanishiga hissa qo‘shadi. 11
Shu tariqa, soliq
imtiyozlarini samarali boshqarish va maqsadli qo‘llash orqali iqtisodiyotning
barqaror o‘sishi va ishlab chiqarish salohiyatini maksimal darajada oshirish
mumkin.
Imtiyozlarning iqtisodiy samaradorligi darajasi - Foyda solig‘i
imtiyozlarining iqtisodiy samaradorligi - bu ularning korxona va milliy iqtisodiyot
uchun yaratadigan foydasi, qo‘shimcha qiymati va sarflangan resurslar bilan
solishtirilgan natijasidir. Imtiyozlarning samaradorligini baholash orqali soliq
siyosatining ishlab chiqarish va investitsiyalarni rag‘batlantirishdagi roli
aniqlanadi.
Soliq imtiyozlari korxonalarga turli yo‘llar bilan ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Birinchidan, investitsion samaradorlik oshadi. Imtiyozlar mavjud bo‘lganda
korxonalar qo‘shimcha mablag‘ ajratadi, yangi ishlab chiqarish liniyalari va
texnologiyalarni joriy etadi, shu bilan ishlab chiqarish quvvatlarini kengaytiradi va
mahsulot samaradorligini oshiradi.
Ikkinchidan, ishlab chiqarish samaradorligi ortadi. Imtiyozlar tufayli
resurslardan - xomashyo, energiya va mehnat resurslaridan - samarali foydalanish
kuchayadi, bir birlik mahsulotning xarajatlari kamayadi va korxona
raqobatbardoshligi oshadi. Shu bilan birga, qo‘shilgan qiymat darajasi ham
yuqorilaydi, bu korxonaning iqtisodiyotga haqiqiy hissasini ko‘rsatadi.
Shunday qilib, foyda solig‘i imtiyozlarining iqtisodiy samaradorligi
korxonalarning ishlab chiqarish, investitsiya va innovatsion faoliyatiga ijobiy ta’sir
ko‘rsatadi. Samaradorlik darajasi yuqori bo‘lsa, imtiyozlar korxonalarning
raqobatbardoshligini oshiradi, ish o‘rinlarini yaratadi va mamlakat iqtisodiy
rivojlanishiga hissa qo‘shadi. Shu tariqa, imtiyozlarning iqtisodiy samaradorligini
tahlil qilish va optimal darajada qo‘llash davlat soliq siyosatining ishlab
chiqarishni rag‘batlantirishdagi strategik vazifalarini samarali bajarishga imkon
beradi.
11
Abdurahmonov,S. Soliq siyosati va iqtisodiy rivojlanish. Toshkent: Iqtisodiyot nashriyoti.2021-yil
26

Sektorlar kesimida samaradorlikning farqlanishi - Foyda solig‘i
imtiyozlarining iqtisodiy samaradorligi barcha korxonalarda bir xil darajada
namoyon bo‘lmaydi. Bu samaradorlik sanoatning tabiati, texnologik darajasi,
investitsiya imkoniyatlari va bozor sharoitlariga bog‘liq holda turli sektorlar
kesimida farqlanadi. Shu sababli, soliq imtiyozlarini tahlil qilishda sektorlar
kesimida samaradorlikning farqlanishini hisobga olish muhimdir.
Sanoat va ishlab chiqarish sektori - Sanoat sektori, ayniqsa yirik ishlab
chiqarish korxonalari, soliq imtiyozlaridan maksimal darajada foyda oladi. Buning
sababi:
1. Korxonalarning ishlab chiqarish hajmi katta bo‘lib, imtiyozlar natijasida
qo‘shimcha investitsiyalarni jalb qilish va ishlab chiqarish quvvatlarini
kengaytirish imkoniyati mavjud;
2. Texnologik modernizatsiya va yangi ishlab chiqarish liniyalarini joriy etish
orqali bir birlik mahsulotning xarajatlari kamayadi;
3. Imtiyozlar mavjud bo‘lganda sanoat korxonalari uzoq muddatli loyihalarni
amalga oshiradi, shu bilan innovatsion rivojlanishga hissa qo‘shadi.
Shu tariqa, sanoat sektori imtiyozlarning qisqa va uzoq muddatli ta’sirini bir
vaqtning o‘zida sezadi.
Qishloq xo‘jaligi sektori - Qishloq xo‘jaligi sektori uchun soliq
imtiyozlarining samaradorligi sanoatga nisbatan pastroq bo‘lishi mumkin. Buning
sabablari: Ishlab chiqarish hajmi kichik va mavsumiy xarakterga ega bo‘lib,
imtiyozlar darhol seziladigan foyda keltirmaydi; Texnologik modernizatsiya va
yangi uskunalarni joriy etish imkoniyatlari cheklangan; Investitsiyalar hajmi past
bo‘lib, uzoq muddatli samaradorlikni oshirish uchun qo‘shimcha davlat rag‘bati
talab qilinadi.
Shunga qaramay, qishloq xo‘jaligi korxonalari uchun soliq imtiyozlari yangi
uskunalar sotib olish, urug‘ va mineral o‘g‘itlarni xarid qilish imkoniyatini beradi,
natijada mahsulot samaradorligi va sifatini yaxshilaydi.
Xizmat ko‘rsatish sektori uchun soliq imtiyozlarining samaradorligi
korxonaning investitsion faoliyatiga va innovatsion imkoniyatlariga bog‘liq.
27

Masalan: Axborot texnologiyalari va ilmiy xizmatlar sohalarida imtiyozlar ishlab
chiqish loyihalarini moliyalashtirishga yordam beradi, bu esa yuqori qo‘shilgan
qiymat yaratadi yoki savdo va xizmat ko‘rsatish sektori uchun imtiyozlar qisqa
muddatli foyda va likvidlikni oshirishga xizmat qiladi, ishlab chiqarish hajmi va
ish o‘rinlarini kengaytiradi.
Shu tariqa, xizmat ko‘rsatish sektori uchun imtiyozlarning samaradorligi
korxonaning strategik yo‘nalishi va innovatsion faolligiga bog‘liq.
Sektorlar kesimida foyda solig‘i imtiyozlarining samaradorligi sezilarli
darajada farqlanadi. Sanoat sektori imtiyozlardan maksimal darajada foyda oladi
va uzoq muddatli strategik loyihalarni amalga oshiradi. Qishloq xo‘jaligi sektori
esa imtiyozlarning qisqa muddatli samaradorligidan ko‘proq foyda ko‘radi, ammo
uzoq muddatli samaradorlikni oshirish uchun qo‘shimcha rag‘bat talab qilinadi.
Xizmat ko‘rsatish sektori uchun samaradorlik korxonaning innovatsion va
investitsion faolligiga bog‘liq bo‘lib, yuqori qo‘shilgan qiymat yaratishga xizmat
qiladi. Shu bilan, soliq siyosatini ishlab chiqarish sektorlari kesimida moslashtirish,
davlat rag‘bati va resurslarni maqsadli taqsimlash orqali iqtisodiy samaradorlikni
maksimal darajada oshirish mumkin.
3.2. Imtiyozlar tizimidagi muammolar va yechimlar
Foyda solig‘i imtiyozlari ishlab chiqarishni rag‘batlantirish va iqtisodiy
o‘sishni qo‘llab-quvvatlashda muhim vosita bo‘lsa-da, amaliyotda ularning
samaradorligini kamaytiruvchi bir qator muammolar mavjud. Ushbu muammolar
nafaqat soliq siyosatini takomillashtirish zaruratini ko‘rsatadi, balki iqtisodiy
samaradorlikni oshirishning muhim shartlarini aniqlashga yordam beradi.
Birinchidan, imtiyozlarning murakkabligi va tartibsizligi muammo
hisoblanadi. Ko‘p mamlakatlarda soliq imtiyozlari tizimi turli tarmoqlar, hududlar
va korxonalar uchun farq qiladi. Bu murakkablik korxonalarda soliq
rejalashtirishni qiyinlashtiradi, imtiyozlardan foydalanishni samarali nazorat
qilishni murakkablashtiradi va ba’zi holatlarda korxonalarni faqat imtiyozlarni
olishga yo‘naltiradi. Natijada, murakkab tizim imtiyozlarning iqtisodiy
samaradorligini pasaytiradi va resurslarning noto‘g‘ri taqsimlanishiga olib keladi.
28

Ikkinchidan, muvofiqlik va shaffoflik yetishmasligi muhim masala
hisoblanadi. Ayrim korxonalar imtiyozlardan noto‘g‘ri yoki qonuniy bo‘lmagan
yo‘llar bilan foydalanadi. Bu holat davlat byudjetiga tushumlarning kamayishiga,
soliq siyosatining ijtimoiy va iqtisodiy maqsadlarining samarali amalga
oshmasligiga va ba’zi tarmoqlar yoki hududlarning imtiyozlardan teng ravishda
foydalana olmasligiga olib keladi. Natijada raqobatbardoshlik buziladi va iqtisodiy
samaradorlik pasayadi.
Uchinchidan, imtiyozlarning qisqa muddatli qarorlar bilan bog‘liqligi
tizimning samaradorligini cheklaydi. Ko‘pincha imtiyozlar faqat qisqa muddatli
moliyaviy foyda yaratishga qaratiladi va uzoq muddatli ishlab chiqarish hamda
investitsion loyihalarni rag‘batlantirmaydi. Shu sababli korxonalar faqat qisqa
muddatli daromadga yo‘naltiriladi, innovatsion va strategik loyihalar yetarlicha
moliyalashtirilmaydi va uzoq muddatli iqtisodiy samaradorlik pasayadi.
To‘rtinchidan, imtiyozlarning noto‘g‘ri yo‘naltirilishi ham keng tarqalgan
muammo hisoblanadi. Ba’zan tizim iqtisodiyotning eng samarali va
raqobatbardosh sektorlari o‘rniga kam samarali korxonalarni qo‘llab-quvvatlashga
yo‘naltiriladi. Bu holat resurslarning samarali ishlatilmasligiga, ishlab chiqarish
hajmi va sifatining oshishiga sezilarli hissa qo‘shilmasligiga va umumiy iqtisodiy
o‘sish sur’atining pasayishiga olib keladi.
Shunday qilib, foyda solig‘i imtiyozlari tizimidagi asosiy muammolar
quyidagilar bilan izohlanadi: murakkablik va tartibsizlik, shaffoflik yetishmasligi,
qisqa muddatli yo‘naltirilgan qarorlar va noto‘g‘ri resurs taqsimoti. Ushbu
muammolarni bartaraf etish soliq siyosatining ishlab chiqarishni
rag‘batlantirishdagi samaradorligini oshirish, iqtisodiy resurslarni samarali
taqsimlash va investitsion faollikni rag‘batlantirishga xizmat qiladi. 12
Foyda solig‘i imtiyozlarining ishlab chiqarish va iqtisodiy rivojlanishga
ta’sirini tahlil qilish natijasida bir qator siyosiy-iqtisodiy xulosalar chiqarish
mumkin. Ushbu xulosalar soliq siyosatini yanada samarali va maqsadli
12
Abdurahmonov,S. Soliq siyosati va iqtisodiy rivojlanish. Toshkent: Iqtisodiyot nashriyoti.2021-yil
29

yo‘naltirish, shuningdek, milliy iqtisodiy strategiyalarni shakllantirishda muhim
ahamiyatga ega.
Soliq imtiyozlari iqtisodiy rag‘bat sifatida samarali vosita hisoblanadi.
Tadqiqotlar va xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, foyda solig‘i imtiyozlari mavjud
bo‘lgan korxonalar ishlab chiqarish hajmini oshiradi, investitsiyalarni jalb qiladi va
innovatsion faoliyatni rag‘batlantiradi. Shu bilan birga, ish o‘rinlari yaratish va
qo‘shilgan qiymatni oshirish orqali milliy iqtisodiyotga sezilarli hissa qo‘shadi.
Imtiyozlar tizimi murakkab va tartibsiz bo‘lsa, samaradorlik pasayadi.
Murakkab tartib va shaffoflik yetishmasligi korxonalarni faqat imtiyozlarni olishga
yo‘naltiradi, ishlab chiqarish va investitsiya faoliyatini rag‘batlantirmaydi. Bu esa
resurslarning samarali ishlatilmasligiga va davlat byudjeti tushumlarining
kamayishiga olib keladi.
Qisqa muddatli va uzoq muddatli ta’sirlarni hisobga olish zarur. Imtiyozlar
qisqa muddatda moliyaviy foyda yaratadi va ishlab chiqarish hajmini oshiradi,
uzoq muddatda esa investitsiyalar, innovatsiyalar va texnologik yangilanishni
rag‘batlantiradi. Soliq siyosatini shakllantirishda har ikki ta’sirni uyg‘unlashtirish
muhim ahamiyatga ega.
Sektorlar kesimida yondashuv zarur. Sanoat, qishloq xo‘jaligi va xizmat
ko‘rsatish sektorlarida imtiyozlarning samaradorligi farqlanadi. Shu bois, davlat
rag‘batini tarmoqlar kesimida moslashtirish va resurslarni maqsadli taqsimlash
orqali iqtisodiy samaradorlikni oshirish mumkin.
Siyosiy barqarorlik va iqtisodiy rivojlanish o‘rtasidagi bog‘liqlik. Samarali
soliq siyosati va imtiyozlar tizimi iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantiradi, investitsion
faollikni oshiradi va bandlikni yaxshilaydi. Bu esa o‘z navbatida siyosiy
barqarorlikni mustahkamlashga yordam beradi, chunki iqtisodiy farovonlik va
raqobatbardoshlik aholining ijtimoiy va siyosiy ehtiyojlarini qondirish imkonini
beradi.
Xalqaro tajriba muhim manba hisoblanadi. Rivojlangan va rivojlanayotgan
mamlakatlarda foyda solig‘i imtiyozlarining samaradorligini o‘rganish soliq
30

siyosatini optimallashtirish, eng yaxshi amaliyotlarni tatbiq etish va milliy
iqtisodiy strategiyani shakllantirishda muhim ahamiyatga ega.
Soliq imtiyozlari tizimi nafaqat ishlab chiqarish va investitsiya faoliyatini
rag‘batlantiruvchi vosita, balki siyosiy-iqtisodiy barqarorlikni mustahkamlash va
milliy iqtisodiy strategiyani qo‘llab-quvvatlashning muhim mexanizmi sifatida
xizmat qiladi. Shu bois, imtiyozlar tizimini soddalashtirish, shaffofligini oshirish,
sektorlar kesimida moslashtirish va qisqa hamda uzoq muddatli ta’sirlarni
uyg‘unlashtirish davlat siyosatining strategik maqsadlariga erishishda asosiy shart
hisoblanadi.
31

XULOSA
Foyda solig‘i imtiyozlarining ishlab chiqarish va iqtisodiy rivojlanishga
ta’sirini tahlil qilish natijasida quyidagi asosiy xulosalar chiqarildi:
Birinchidan, foyda solig‘i imtiyozlari iqtisodiy rag‘bat sifatida samarali vosita
hisoblanadi. Imtiyozlar mavjud bo‘lgan korxonalarda ishlab chiqarish hajmi
oshadi, investitsiyalar jalb qilinadi va innovatsion faoliyat rag‘batlanadi. Shu bilan
birga, yangi ish o‘rinlari yaratiladi va qo‘shilgan qiymat darajasi oshadi, bu esa
milliy iqtisodiyotga sezilarli hissa qo‘shadi.
Ikkinchidan, qisqa va uzoq muddatli ta’sirlarni hisobga olish muhim.
Imtiyozlar qisqa muddatda moliyaviy foyda yaratadi va ishlab chiqarish hajmini
oshiradi, uzoq muddatda esa investitsiyalarni jalb qilish, innovatsiyalarni
rivojlantirish va milliy iqtisodiyotning texnologik salohiyatini oshirishga hissa
qo‘shadi. Soliq siyosatini shakllantirishda har ikki ta’sirni uyg‘unlashtirish zarur va
sektorlar kesimida samaradorlik farqlanadi. Sanoat sektori imtiyozlardan maksimal
foyda oladi va uzoq muddatli loyihalarni amalga oshiradi. Qishloq xo‘jaligi sektori
esa imtiyozlarning qisqa muddatli samaradorligidan ko‘proq foyda ko‘radi. Xizmat
ko‘rsatish sektori uchun samaradorlik korxonaning innovatsion va investitsion
faolligiga bog‘liq. Shu bois, soliq rag‘batlarini sektorlar kesimida moslashtirish
muhimdir.
Uchinchidan, imtiyozlar tizimidagi muammolar samaradorlikni kamaytiradi.
Murakkablik, tartibsizlik, shaffoflik yetishmasligi, noto‘g‘ri yo‘naltirilgan resurslar
va qisqa muddatli qarorlar tizimning iqtisodiy va siyosiy maqsadlariga erishish
imkoniyatini cheklaydi. Bu muammolarni bartaraf etish soliq siyosatining
samaradorligini oshirish va investitsion faollikni rag‘batlantirishga xizmat qiladi.
To’rtinchidan, xalqaro tajriba soliq siyosatini optimallashtirish uchun muhim
manba hisoblanadi. Rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlar tajribasini
o‘rganish orqali imtiyozlar tizimini soddalashtirish, shaffofligini oshirish va
iqtisodiy samaradorlikni maksimal darajada oshirish mumkin.
Beshinchidan, siyosiy-iqtisodiy barqarorlikka hissa qo‘shadi. Samarali
imtiyozlar tizimi iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantiradi, bandlikni oshiradi va
32

investitsion faollikni kuchaytiradi, natijada siyosiy barqarorlik va ijtimoiy
farovonlikni mustahkamlashga yordam beradi.
Shunday qilib, foyda solig‘i imtiyozlari davlat iqtisodiy siyosatining ishlab
chiqarishni rag‘batlantirish, investitsiyalarni jalb qilish va innovatsion faoliyatni
qo‘llab-quvvatlashdagi muhim vositasi hisoblanadi. Imtiyozlarning
samaradorligini oshirish uchun tizimni soddalashtirish, shaffofligini kuchaytirish,
sektorlar kesimida moslashtirish va qisqa hamda uzoq muddatli ta’sirlarni
uyg‘unlashtirish zarur. Ushbu tadqiqot natijalari soliq siyosatini takomillashtirish
va milliy iqtisodiy strategiyani yanada samarali shakllantirishga asos bo‘lib xizmat
qiladi.
Soliq siyosatini takomillashtirish bo‘yicha tavsiyalar - Foyda solig‘i
imtiyozlarining ishlab chiqarish va iqtisodiy rivojlanishga samarali ta’sir
ko‘rsatishi uchun soliq siyosatini takomillashtirish zarur. Tadqiqot natijalari va
xalqaro tajribalar asosida quyidagi tavsiyalar ishlab chiqildi:
Birinchi navbatda imtiyozlar tizimini soddalashtirish va tartibga solish.
Murakkab va tartibsiz tizim korxonalarda soliq rejalashtirishni qiyinlashtiradi va
resurslarning noto‘g‘ri taqsimlanishiga olib keladi. Shu sababli, soliq imtiyozlarini
soddalashtirish, ularni yagona standartlar asosida belgilash va qo‘llash tizimini
tartibga solish muhimdir.
Ikkinchi, shaffoflikni oshirish. Imtiyozlardan foydalanish jarayonini ochiq va
shaffof qilish zarur. Bu nafaqat byudjet tushumlarini barqarorlashtiradi, balki
korxonalarning imtiyozlarni qonuniy va maqsadga muvofiq ishlatishiga yordam
beradi. Shaffoflikni oshirish uchun elektron soliq monitoring tizimlarini joriy etish
tavsiya etiladi.
Uchinchi, sektorlar kesimida moslashtirish. Har bir iqtisodiy sektor uchun
imtiyozlarning samaradorligi farq qiladi. Sanoat, qishloq xo‘jaligi va xizmat
ko‘rsatish sektorlari uchun soliq rag‘batlarini sektorlar kesimida moslashtirish,
samaradorlikni oshirish va resurslarni maqsadli taqsimlash imkonini beradi hamda
soliq siyosatini shakllantirishda qisqa muddatli moliyaviy foyda va uzoq muddatli
33

investitsion va innovatsion loyihalarni uyg‘unlashtirish muhimdir. Bu
korxonalarning uzoq muddatli o‘sishiga va iqtisodiy barqarorlikka hissa qo‘shadi.
To’rtinchi, innovatsiyalarni rag‘batlantirish. Soliq imtiyozlarini innovatsion
faoliyatga yo‘naltirish, ishlab chiqish loyihalarini moliyalashtirish va yuqori
texnologiyali ishlab chiqarishni rivojlantirishga xizmat qilishi zarur. Shu bilan
milliy iqtisodiyotning texnologik salohiyati oshadi.
Beshinchi, xalqaro tajribani tatbiq etish. Rivojlangan mamlakatlarning soliq
siyosati va imtiyozlar tizimidagi eng yaxshi amaliyotlarni o‘rganish va milliy
sharoitga moslashtirish tavsiya etiladi. Bu iqtisodiy samaradorlikni oshirish va
soliq tizimini barqarorlashtirishga yordam beradi va eng asosiysi nazorat va
monitoringni kuchaytirish. Imtiyozlardan foydalanish jarayonini muntazam nazorat
qilish, samaradorlikni baholash va tizimdagi kamchiliklarni aniqlash orqali soliq
siyosatini takomillashtirish mumkin. Bu, ayniqsa, uzoq muddatli iqtisodiy
barqarorlik va siyosiy-iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashda muhimdir.
Soliq siyosatini takomillashtirish tavsiyalari foyda solig‘i imtiyozlarini
iqtisodiy rag‘bat sifatida maksimal samarali ishlatishga xizmat qiladi.
Soddalashtirilgan tizim, shaffoflik, sektorlar kesimida moslashtirish, innovatsion
loyihalarga rag‘bat va xalqaro tajriba asosida qarorlar qabul qilish orqali davlat
iqtisodiy siyosati ishlab chiqarish, investitsiya va bandlikni oshirishga xizmat
qiladigan samarali vositaga aylanadi. Shu bilan birga, bu tavsiyalar siyosiy-
iqtisodiy barqarorlikni mustahkamlash va milliy iqtisodiy strategiyani samarali
amalga oshirish imkonini beradi.
Foyda solig‘i imtiyozlari iqtisodiy rag‘bat sifatida samarali bo‘lishi uchun
ularni boshqa davlat siyosati instrumentlari bilan uyg‘unlashtirish zarur. Soliq
imtiyozlarini boshqa rag‘batlantirish siyosatlari bilan birgalikda qo‘llash milliy
iqtisodiy rivojlanish va ishlab chiqarish samaradorligini oshirishga yordam beradi.
Birinchidan, investitsion rag‘batlar bilan uyg‘unlashtirish muhim ahamiyatga
ega. Masalan, davlat tomonidan ajratiladigan subsidiyalar, investitsion grantlar
yoki past foizli kreditlar foyda solig‘i imtiyozlari bilan birga qo‘llanilganda
34

korxonalar investitsion loyihalarni amalga oshirishga ko‘proq rag‘batlanadi. Shu
tariqa, ishlab chiqarish hajmi va yangi ish o‘rinlari yaratish imkoniyati oshadi.
Ikkinchidan, innovatsion va texnologik rivojlanishni rag‘batlantirish siyosati
bilan uyg‘unlik zarur. Foyda solig‘i imtiyozlarini ilmiy-tadqiqot faoliyati,
texnologik yangilanish va ishlab chiqish loyihalarini moliyalashtirish bilan
birlashtirish korxonalarni yuqori texnologiyali mahsulotlar ishlab chiqarishga
yo‘naltiradi. Bu esa milliy iqtisodiyotning texnologik salohiyatini oshirishga
xizmat qiladi.
Shuningdek, ixtisoslashgan rag‘batlar bilan uyg‘unlashtirish foydali
hisoblanadi. Masalan, eksportni qo‘llab-quvvatlash siyosati, ekologik barqarorlikni
rag‘batlantirish yoki ijtimoiy sohalarni rivojlantirish dasturlari bilan birgalikda
foyda solig‘i imtiyozlarini qo‘llash orqali korxonalar iqtisodiy va ijtimoiy
maqsadlarni bir vaqtning o‘zida amalga oshiradi.
Shunday qilib, soliq imtiyozlarini boshqa rag‘batlantirish siyosatlari bilan
uyg‘unlashtirish nafaqat iqtisodiy samaradorlikni oshiradi, balki investitsion
faollik, innovatsion rivojlanish va ijtimoiy barqarorlikni ta’minlashga xizmat
qiladi. Bu yondashuv davlat siyosatining ishlab chiqarishni rag‘batlantirishdagi
samaradorligini maksimal darajada oshirish imkonini beradi.
35

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
I.Maxsus adabiyotlar
1.1. Abdurahmonov,S. Soliq siyosati va iqtisodiy rivojlanish . Toshkent:
Iqtisodiyot nashriyoti.2023-yil
1.2. Ahmedov, T. Investitsiya rag‘batlari va soliq imtiyozlari . Toshkent: Fan
va texnologiya.2024-yil.
1.3. Alimov, R., & Qodirov, S. Korxonalarda soliq imtiyozlarining iqtisodiy
samaradorligi . Toshkent: Moliyaviy akademiya. 2022-yil.
1.4. O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi. – Toshkent: Adolat, oxirgi
tahriri.
1.5. Zokirov, N. Soliq imtiyozlarining milliy iqtisodiyotdagi o‘rni . Toshkent:
Iqtisodiyot va moliya nashriyoti.2021-yil.
II. Darsliklar
2.1. Sh. Sh. Shodmonov. Iqtisodiyot Nazariyasi. Toshkent - «Fan va
Texnologiya» - 2021
2.2. Sh.H.Tashmatov. Iqtisodiy ta’limotlar tarixi . darslik – 2022
2.3. Yo‘ldoshev Q., G‘afurov U. Soliqlar va soliqqa tortish. – Toshkent:
TDIU nashriyoti, 2021.
2.4. Xudoyberdiyev S. Moliya bozorlari va fiskal siyosat asoslari. – Toshkent:
IQTISOD-MOLIYA, 2021
2.5. Abdurahmonov Q.X. Iqtisodiy tahlil va ishlab chiqarishni rivojlantirish
mexanizmlari. – Toshkent: Universitet, 2023.
2.6. Nazarov S., Tursunov B. Davlat moliyasi. – Toshkent: TDIU, 2022.
2.7. Muminov N. Korxona iqtisodiyoti. – Toshkent: Fan, 2021
III. Ilmiy maqolalar va tadqiqotlar
3.1. Tursunov B., Alimov R. “Soliq imtiyozlarining iqtisodiy o‘sishga ta’siri”
Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar jurnali, 2021.
3.2. Karimov M. “Korxonalar faoliyatida foyda solig‘i yukining
kamaytirilishining ta’siri” Moliyaviy tahlil jurnali, 2023
36

3.3. Xolmatov A. “Rag‘batlantiruvchi soliq siyosati va ishlab chiqarish
dinamikasi” O‘zbekiston iqtisodiy sharhi, 2022.
3.4. World Bank. Improving Tax Incentives for Economic Development.
Washington, 2023.
IV. Internet saytlari
4.1. https:my.soliq.uz
4.2. https://www.imv.uz
4.3. http://www.lex.uz
4.4. https:economist.com
4.5. www.president.uz
37

Купить