Foyda solig’ini hisoblash va byudjetga undirish tartibi - Экономика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	618.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	12 Апрель 2026
Расширение	doc
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Экономика

Продавец

Diiyorbek

Дата регистрации 11 Март 2026

0 Продаж

Foyda solig’ini hisoblash va byudjetga undirish tartibi

Купить

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA
INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
_____________ NOMIDAGI
________________ DAVLAT UNIVERSITETI
Iqtisodiyot fakulteti
«___________________» kafedrasi
“_______________________”
fanidan
K U R S I S H I
Mavzu: « Foyda solig’ini hisoblash va byudjetga undirish tartibi »
Bajardi: ______________
Qabul qildi: ______________
Toshkent - 2026

Mundarija
I KIRISh 3
II Asosiy qism 6
1. Foyda solig’ini mohiyati, obyekti va soliq to'lovchilar. 6
2. Yuridik shaxslarni jami daromadini aniqlash tartibi, soliq
imtiyozlari va stavkasi. 13
3. Foyda solig’ini aniqlash bosqichlari, xisobot topshirish va
to'lov muddati. 21
4. Foyda solig’i bazasini hisoblashda qayta qo’ shiladigan
xarajatlar tarkibi. 29
III XULOSA 35
IV FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 37
2

Kirish
Kurs ishi mavzusining dolzarbligi mamlakat iqtisodiyoti barqaror
rivojlanishida soliq tizimi, xususan, to'g'ridan-to'g'ri soliqlar muhim o'rin tutadi.
Korxonalar faoliyatidan olinadigan foyda solig'i davlat byudjetining asosiy
daromad manbalaridan biri bo'lib, u nafaqat fiskal (g'aznachilikni to'ldirish)
vazifani bajaradi, balki iqtisodiy jarayonlarni tartibga solish, tadbirkorlik
faoliyatini rag'batlantirish va investitsion muhitni shakllantirishda ham hal qiluvchi
ahamiyatga ega. Soliq qonunchiligidagi so'nggi islohotlar, soliq stavkalarining
optimallashtirilishi va ma'muriyatchilikning soddalashtirilishi ushbu soliq turining
dolzarbligini yanada oshirmoqda.
Foyda solig'ini hisoblash va byudjetga undirishning shaffof va samarali
mexanizmi tadbirkorlik subyektlari uchun qulay biznes muhitini ta'minlashning
garovidir. Amaliyotda soliq bazasini aniqlash, imtiyozlarni qo'llash, hisobotlarni
taqdim etish va to'lovlarni amalga oshirish jarayonlarida turli xil uslubiy
yondashuvlar va qiyinchiliklar mavjud bo'lishi mumkin. Qonunchilik normalariga
qat'iy rioya qilish korxonalarning moliyaviy barqarorligini ta'minlasa, soliq
organlari tomonidan to'g'ri ma'muriyatchilik byudjetga o'z vaqtida va to'liq tushum
tushishini ta'minlaydi.
Quyidagilar foyda solig’ining soliq to’lovchilari (bundan buyon ushbu
bo’limda soliq to’lovchilar deb yuritiladi) deb e’tirof etiladi: 1) O’zbekiston
Respublikasining soliq rezidentlari bo’lgan yuridik shaxslar (bundan buyon ushbu
bo’limda yuridik shaxslar deb yuritiladi); 2) O’zbekiston Respublikasining
norezidentlari bo’lgan yuridik shaxslar, shuningdek O’zbekiston Respublikasida
faoliyatni doimiy muassasalar orqali amalga oshiradigan, yuridik shaxs tashkil
etmagan holdagi chet el tuzilmalari (bundan buyon ushbu bo’limda faoliyatni
doimiy muassasa orqali amalga oshiruvchi norezidentlar deb yuritiladi); 3)
O’zbekiston Respublikasidagi manbalardan daromadlar oluvchi O’zbekiston
Respublikasi norezidentlari bo’lgan yuridik shaxslar (bundan buyon ushbu
bo’limda norezidentlar deb yuritiladi); 4) soliq to’lovchilar konsolidasiyalashgan

guruhining mas’ul ishtirokchilari bo’lgan yuridik shaxslar; 5) soliq davrida
tovarlarni (xizmatlarni) realizasiya qilishdan olgan daromadlari bir milliard
so’mdan ortiq bo’lgan yoki o’z ixtiyori bilan foyda solig’ini to’lashga o’tgan yakka
tartibdagi tadbirkorlar; 6) oddiy shirkat shartnomasi (birgalikdagi faoliyat
to’g’risidagi shartnoma) doirasida amalga oshiriladigan faoliyat bo’yicha oddiy
shirkatning ishonchli shaxsi.
Soliq to’lovchilarning konsolidasiyalashgan guruhi ishtirokchilari (bundan
buyon ushbu bo’limda konsolidasiyalashgan guruh ishtirokchilari deb yuritiladi)
soliq to’lovchilarning konsolidasiyalashgan guruhi bo’yicha foyda solig’ining
mazkur guruh mas’ul ishtirokchisi tomonidan hisoblab chiqarish uchun zarur
bo’lgan qismi bo’yicha soliq to’lovchilarning majburiyatlarini bajaradi.
Kurs ishining maqsadi f oyda solig'ini hisoblashning nazariy asoslarini va
O‘zbekiston Respublikasi amaldagi soliq qonunchiligi bilan belgilangan byudjetga
undirish tartibini atroflicha o'rganish, tahlil qilish hamda ushbu jarayonlarni
takomillashtirish bo'yicha ilmiy asoslangan amaliy taklif va tavsiyalar ishlab
chiqishdan iborat.
Kurs ishining vazifalari foyda solig‘ining mohiyati va ahamiyatini chuqur
o‘rganishga qaratilgan. Jumladan, ishda foyda solig‘ining iqtisodiy mazmuni,
soliqlar tizimidagi o‘rni va davlat byudjetini shakllantirishdagi ahamiyati yoritib
beriladi. Shuningdek, foyda solig‘ining soliq obyekti va soliq bazasini aniqlash
tartibi, amaldagi soliq stavkalari hamda ularning qo‘llanish xususiyatlari
o‘rganiladi. Kurs ishida foyda solig‘ini hisoblash mexanizmi amaldagi soliq
qonunchiligi asosida tahlil qilinadi hamda uni byudjetga undirish tartibi va to‘lash
muddatlari ko‘rib chiqiladi. Bundan tashqari, foyda solig‘i bo‘yicha soliq
hisobotlarini tuzish va topshirish jarayoni tahlil qilinib, undirish jarayonida yuzaga
keladigan muammolar aniqlanadi. Yakunda ushbu muammolarni bartaraf etish
hamda foyda solig‘ini hisoblash va undirish tizimini takomillashtirish bo‘yicha
amaliy taklif va xulosalar ishlab chiqiladi.
4

Tadqiqot predmeti: Foyda solig'ini hisoblash va byudjetga undirish tartibi,
uning huquqiy asoslari hamda amaliy mexanizmlari. T adqiqot
obyekti: O zbekiston Respublikasida amal qilayotgan soliq tizimi va undagiʻ
yuridik shaxslarga foyda solig'ini hisoblash amaliyoti.
Tadqiqot metodologiyasi: Iqtisodiy-statistik tahlil, normativ-huquqiy tahlil,
komparativ (solishtirma) tahlil, mantiqiy yondashuv va umumlashtirish usullari.
Kurs ishining tuzilishi: Kirish. Asosiy qism; Foyda solig’ini mohiyati,
obyekti va soliq to'lovchilar, yuridik shaxslarni jami daromadini aniqlash tartibi,
soliq imtiyozlari va stavkasi, foyda solig’ini aniqlash bosqichlari, xisobot
topshirish va to'lov muddati, f oyda solig’i bazasini hisoblashda qayta qo’
shiladigan xarajatlar tarkibi. Xulosa va foydalanilgan adabiyotlar.
5

1. Foyda solig’ini mohiyati, obyekti va soliq to'lovchilar.
Soliq Kodeksning 20 -moddasi birinchi qismiga muvofiq Ushbu Kodeksga
muvofiq zimmasiga belgilangan soliqlar hamda yig imlarni to lash majburiyatiʻ ʻ
yuklatilgan yuridik va jismoniy shaxslar soliq to lovchilar deb e tirof etiladi.
ʻ ʼ 1
Agar
Soliq Kodeksda boshqacha qoida nazarda tutilmagan bo’lsa, aylanmadan soliq
to’lovchi shaxslar soliq to’lovchilar hisoblanmaydi. Soliq solish obyekti Soliq
to’lovchi tomonidan olingan foyda foyda solig’i bo’yicha soliq solish obyekti
hisoblanadi. Ushbu bo’lim maqsadida quyidagilar foyda deb e’tirof etiladi: 1)
yuridik shaxs uchun - ushbu bo’limda nazarda tutilgan jami daromad va xarajatlar
o’rtasidagi farq; 2) faoliyatni doimiy muassasa orqali amalga oshiruvchi norezident
uchun - Soliq Kodeksning 49-bobida belgilangan Faoliyatini doimiy muassasa
orqali amalga oshirayotgan norezidentlarning daromadlariga soliq solishning
o ziga xos xususiyatlari
ʻ inobatga olingan holda, ushbu bo’limda nazarda tutilgan
doimiy muassasaning faoliyati bilan bog’liq bo’lgan jami daromad (shu jumladan
bunday doimiy muassasaning faoliyati bilan bog’liq bo’lgan, O’zbekiston
Respublikasidan tashqaridagi manbalardan olingan daromadlar) va xarajatlar
o’rtasidagi farq; 3) norezident uchun - Soliq Kodeksning 50-bobida
Norezidentlarning doimiy muassasa bilan bog liq bo lmagan daromadlariga soliq
ʻ ʻ
solishning o ziga xos xususiyatlari inobatga olingan holda, O’zbekiston
ʻ
Respublikasidagi manbalardan olingan daromadlar; 4) yakka tartibdagi tadbirkor
uchun - Soliq Kodeksning 51-bobida Yakka tartibdagi tadbirkorlarning
daromadlariga soliq solishning o ziga xos xususiyatlari inobatga olingan holda,
ʻ
ushbu bo’limda nazarda tutilgan jami daromad va xarajatlar o’rtasidagi farq; 5)
zimmasiga oddiy shirkat ishlarini yuritish yuklatilgan shaxs uchun - birgalikda
ishlab chiqarilgan tovarni (ko’rsatilgan xizmatni) realizasiya qilishdan olingan
daromad va birgalikda ishlab chiqarilib realizasiya qilingan tovarga (xizmatga)
1
O'zbekiston Respublikasining Soliq kodeksi (yangi tahriri, 2019-yil 30-dekabrdagi O'RQ-592-son Qonun).
6

to’g’ri keladigan birgalikdagi faoliyatga kiritilgan mablag’lar summasi o’rtasidagi
farq. 2
Quyidagi diagramma 2024-yil hisobiga ko’ra bazi bir soliqlarning Davlat
budjetining necha qismini tashkil etishini ko’rsatgan;
1-rasm. 2024-yil davlat budjeti daromadlarida bazi soliqlarning ulushi .
Bu yerda korporativ daromad solig’ini 9,4% tashkil etishini ko’rishmiz
mumkin va jismoniy shaxslardan olinadigan foyda solig’i esa jismoniy shaxslarga
solinadigan soliqlar ichiga kiradi. 3
Soliq Kodeksning 295-moddasiga muvofiq aniqlanadigan, soliq solinishi
lozim bo’lgan foyda summasi soliq bazasi hisoblanadi. Soliq bazasini ushbu
bo’limda belgilangan tartibda va shartlarda aniqlashda soliq to’lovchi
daromadlarining va (yoki) xarajatlarining (zararlarining) ayrim turlari maxsus
qoidalar bo’yicha inobatga olinishi yoki inobatga olinmasligi mumkin. Soliq
to’lovchi ushbu bo’limga muvofiq foydani va zararni hisobga olishning umumiy
tartibidan farq qiladigan tartibi nazarda tutilgan operasiyalar bo’yicha
daromadlarning (xarajatlarning) alohida-alohida hisobini yuritadi. Soliq bazasi,
agar Soliq Kodeksning 48 va 50-boblarida boshqacha qoida belgilanmagan bo’lsa,
2
http://www.lex.uz - O‘zbekiston Respublikasi Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi
3
https:my.soliq.uz – O’zbekiston Reespublikasi Soliq qo’mitasi rasmiy web sayti
7

soliq davri boshlanganidan e’tiboran ortib boruvchi yakun bilan aniqlanadi. Soliq
to’lovchi tomonidan hisobot (soliq) davrida ko’rilgan zararlar soliq solish
maqsadlarida soliq bazasini Soliq Kodeksning 46-bobi Soliq bazasiga tuzatish
kiritishda belgilangan tartibda va shartlarda kamaytiradi.
Soliq bazasi nazorat qilinadigan chet el kompaniyalarining Soliq Kodeksning
VII bo’limi va 331-moddasiga muvofiq belgilanadigan umumiy foydasini ham o’z
ichiga oladi. Soliq bazasiga ushbu bo’limda belgilangan hollarda va tartibda
tuzatishlar kiritiladi. Soliq to’lovchining daromadlariga va (yoki) xarajatlariga
(zararlariga) Soliq Kodeksning VI bo’limida nazarda tutilgan hollarda tuzatishlar
kiritiladi. Natura shaklidagi daromadlar va xarajatlar, agar ushbu qismda
boshqacha tartib nazarda tutilmagan bo’lsa, soliq to’lovchi tomonidan bitimning
haqiqiy narxidan kelib chiqqan holda inobatga olinadi. Agar bunday bitimdagi
tovarlarning (xizmatlarning) narxi ularning bozor narxidan farq qilsa va bunday
farqlanish soliq to’lovchining soliq bazasi kamayishiga yoki zarari ko’payishiga
olib kelsa, soliq bazasi Soliq Kodeksning VI bo’limiga muvofiq belgilanadigan
bozor narxlaridan kelib chiqqan holda aniqlanadi.
Ushbu ma’ruzada ko'rsatib o'tilgan qoidalar foyda solig’ini to'lovchi
xisoblangan yuridik shaxslarga tatbiq etiladi.
Soliq solishning aloxida tartibi belgilangan yuridik shaxslarning ayrim
toifalariga va xorijiy yuridik shaxslarga tatbiq etilmaydi.
Bunda, agar soliq solishning aloxida tartibi belgilangan yuridik shaxslar
asosiy faoliyat turi bilan bir qatorda faoliyatning boshqa turlari bilan
shug'ullansalar, ular ushbu faoliyat bo'yicha aloxida xisob yuritishlari va byudjetga
belgilangan tartibda foyda dan olinadigan soliqni to'lashlari lozim.
Soliq to'lovchilar moliya yilida soliq solinadigan foyda ga ega bo'lgan yuridik
shaxslar foyda solig’i to'lovchilar xisoblanadi.
Soliq solish maqsadida yuridik shaxslar deganda mulkida, xo'jalik yuritishi
yoki tezkor boshqaruvida mol-mulki bo'lgan va o'z majburiyatlari bo'yicha ushbu
8

mol-mulk bilan javob beradigan, shuningdek mustaqil balansga va xisob-kitob
varag'iga ega bo'lgan aloxida bo'linmalar xam tushuniladi. 4
Yuridik shaxslar - O'zbekiston Respublikasi rezidentlariga O'zbekiston
Respublikasida hamda undan tashqarida ularning faoliyat manbalaridan olingan
daromadlar (foyda) bo'yicha soliq solinadi.
O'zbekistonda taxsis etilgan yoki ro'yxatga olingan, shuningdek O'zbekiston
Respublikasidan tashqarida ro'yxatga olingan, bosh korxonasi O'zbekistonda
joylashgan yuridik shaxs O'zbekiston Respublikasining rezidenti xisoblanadi.
Byudjet bilan foyda solig’i bo'yicha xisob-kitoblarni yuridik shaxslar mustaqil
ravishda amalga oshiradilar. Ayrim tarmoqlar yuridik shaxslarining birlashmalari
byudjet bilan xisob-kitoblarni O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Maxkamasining
qaroriga binoan markazlashtirilgan tartibda amalga oshirishlari mumkin.
Jami daromad tarkibiga yuklab jo'natilgan tovar, bajarilgan ishlar, ko'rsatilgan
xizmatlar va boshqa operatsiyalar uchun yuridik shaxs olishi lozim bo'lgan (olgan)
yoki tekinga olgan pud yoxud boshqa mablag'lar kiradi.
Bunday daromadlarga quyidagilar kiritiladi:
a) maxsulot (ishlar, xizmatlar) sotilishidan keladigan tushum.
Maxsulot (ishlar, xizmatlar) sotilishidan keladigan tushum deganda:
yuklab jo'natilgan maxsulot uchun taqdim etilgan xisob-kitob hujjatlarida
ko'rsatilgan summalar;
buyurtmachi tomonidan tasdiqlangan bajarilgan ishlar dalolatnomalarida
ko'rsatilgan summalar;
xizmatlar ko'rsatilishi faktini tasdiqlaydigan hujjatlarda ko'rsatilgan summalar
tushuniladi.
Vositachilik faoliyatidan daromad oladigan (komission xaqlar, foizlar
sifatida) korxonalar uchun tushum deganda soliq solinadigan davrda amalga
oshirilgan barcha bitimlar bo'yicha olingan komission xaqlar (foizlar) summasi
tushuniladi.
4
Abdurahmonov,S. Soliq siyosati va iqtisodiy rivojlanish . 24-32-betlar. Toshkent: Iqtisodiyot nashriyoti.2023-yil
9

b) asosiy vositalar, nomoddiy aktivlar, qimmatli qog'ozlar, intellektual mulk
obyektlari, materiallar va boshqa aktivlarni sotishdan keladigan daromad.
Korxonaning asosiy fondlari va boshqa mol-mulkini sotishdan keladigan
daromadni belgilash chog'ida soliq solish maqsadi uchun ushbu fondlar va mol-
mulkning sotilish va qoldiq qiymatlari o'rtasidagi farq (oshib ketish) xisobga
olinadi. Bunda mol-mulkning qoldiq qiymati asosiy fondlar, moddiy aktivlar,
arzon va tez eskiruvchan buyumlarga nisbatan qo'llaniladi.
Agar aktivlarning faqat bir qismi sotilsa, sotish sanasidagi aktivlar qiymati
qolgan va sotilgan qismlar o'rtasida tasdiqlanadi.
Aktivlar bepul asosda yoki pasaytirilgan qiymat bo'yicha topshirilganda
topshiruvchi shaxs aktivlarining qiymati shakllangan xarajatlardan kelib chiqib,
olayotgan shaxs daromadlari esa - kirim qilingan baxolash qiymati bo'yicha, lekin
topshirilayotgan aktivlar tannarxidan past bo'lmagan tarzda, belgilanadi. 5
v) foizlar ko'rinishidagi daromadlar;
g) dividendlar;
d) bepul olingan mol-mulk.
Agar mablag'larni bepul topshirish tizim ichida korxonalar o'rtasida yuz bersa,
bunda tizim deganda vazirlik, kontsern,trest va xokazolar tushuniladi va bu
mablag'lar taqsimlash balansi bo'yicha, yuqori tashkilot buyrug'iga ko'ra olingan
bo'lsa, ular soliq solish obyekti xisoblanadi.
e) mol-mulkni ijara (lizing)ga berishdan olingan daromad;
Bunda shuni nazarda tutish lozimki, agar ijaraga beruvchi
amortizatsiyalanadigan asosiy vositalarni lizing shartnomasi bo'yicha ijaraga
topshirsa, operatsiya soliq solish maqsadida ijarachi tomonidan mol-mulk xarid
qilinishi sifatida qaralishi kerak.
Agar u quyidagi shartlardan biriga javob bersa, amortizatsiyalanadigan asosiy
vositalarning ijarasi lizing xisoblanadi:
5
O'zbekiston Respublikasining Soliq kodeksi 2019-yil 30-dekabrdagi O'RQ-592-son Qonun bilan tasdiqlangan,
amaldagi tahriri
10

ijara muddati asosiy vositalar xizmat muddatining sakson foizidan oshib
ketsa;
ijarachi asosiy vositalarni Qat’iy narxda yoki ijara tugaganidan keyin
belgilanadigan narxda sotib olish huquqiga ega bo'lsa;
ijaraga olinadigan asosiy vositalarning qoldiq qiymati ijara tugaganidan
keyin ijara boshidagi ular qiymatining yigirma foizidan kamni tashkil etsa;
to'lovlarning joriy summasi butun ijara davri uchun ijaraga olinadigan
vositalar qiymatining to'qson foizidan oshsa. 6
Mazkur kichik band ikkinchi qismining qoidalari lizing shartnomasini
uzaytirish huquqi amalga oshirilishi mumkin bo'lgan davrga tatbiq etiladi.
j) royalti;
z) tekin moliyaviy yordam (davlat byudjetidan subsidiyalar bundan
mustasno);
i) dahvo muddati o'tib ketgan kreditorlik va deponentlik qarzlarini xisobdan
chiqarishdan olingan daromadlar.
Dahvo muddati - shaxs o'zining buzilgan huquqini dahvo taqdim etish yo'li
bilan ximoya qila olishi mumkin bo'lgan muddat. Dahvoning umumiy muddati -
uch yil.
k) ilgari chegirilgan xarajatlar, zararlar yoki gumonli qarzlarni qoplash
ko'rinishida olingan daromadlar;
l) valyuta xisobvaraqlari bo'yicha kursdagi musbat farq.
m) favqulodda daromadlar.
n) boshqa daromadlar.
O'zbekiston Respublikasining Soliq kodeksiga va O'zbekiston Respublikasi
Vazirlar Maxkamasining 1999 yil 5-fevraldagi "Maxsulot (ishlar, xizmatlar) ishlab
chiqarish va sotish xarajatlari tarkibi va moliyaviy natijalarni shakllantirish tartibi
to'g'risida"gi nizomga muvofiq jami daromad bilan chegirmalar o'rtasidagi farq
6
Sh.H.Tashmatov. Iqtisodiy ta’limotlar tarixi . darslik-2023
11

sifatida xisoblab chiqarilgan, ko'rsatilgan Nizomga ilovalarda belgilangan
xarajatlar summasiga tuzatishlar kiritilgan foyda soliq solig'i obyekti xisoblanadi.
Banklar va sug'urta tashkilotlari bo'yicha bayon etilgan tartibda belgilangan
chegirmalardan tashqari quyidagilar xam jami daromaddan chegirilishi kerak;
a) banklar bo'yicha:
kredit resurslari uchun to'lovlar;
operatsion xarajatlar;
pul mablag'lari va boyliklarini tashish va saqlash xarajatlari;
mijozlar xisobvaraqlari, shu jumladan - jismoniy shaxslarning omonatlari
bo'yicha xisoblab yozilgan va to'langan foizlar;
tavakkallik operasiyalari bo'yicha zaxira xisobiga xisobdan chiqarilgan
umidsiz ssudalar summalari.
b) sug'urta tashkilotlari bo'yicha:
qayta sug'urtalash shartnomalari bo'yicha topshirilgan to'lovlar summalari;
amal qilishi xisobot yilining oxirida tugamagan sug'urtalash va qayta
sug'urtalash shartnomalari bo'yicha to'lovlar summalari;
sug'urtalash va qayta sug'urtalash majburiyatlari bo'yicha amalga oshirilgan
va xisoblab yozilgan to'lovlar summalari;
o'tgan yillarning sug'urta xodisalari bo'yicha tugallanmagan to'lovlar
summalari, shu jumladan dahvo muddati doirasidagi majburiyatlar;
sug'urta xodisasi boshlangani ma’lum qilingan, lekin zarar xajmi taqdim
etilmagan shartnomalar bo'yicha sug'urta summalari;
sug'urta tashkiloti tomonidan sug'urta xodisalari boshlanishining oldini olish
va ogoxlantirish chora-tadbirlarini moliyalashga yo'naltiriladigan mablag'lar
summalari;
sug'urta tashkilotlarining zaxira fondlariga ushbu fondlar miqdorlari sug'urta
tashkilotlari ustav fondining yigirma besh foiziga etguniga qadar ushbu tashkilotlar
daromadlarining yigirma foiziga qadar miqdorda ajratmalar. 7
7
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining “Tadbirkorlar uchun teng sharoitlar va adolatli raqobat muhitini
ta minlash bo yicha navbatdagi chora-tadbirlar to g risida”gi ʼ ʻ ʻ ʻ 229 -sonli Farmoni (20 24 yil 27 dekabr).
12

Soliq to'lovchilar (bundan banklar va sug'urta tashkilotlari mustasno) dahvo
muddati tugagach daromadlari ilgari jami daromadga kiritilgan tovarlar (ishlar,
xizmatlar)ni sotish bilan bog'liq umidsiz qarzlar bo'yicha chegirma qilish huquqiga
egadirlar.
2.Yuridik shaxslarni jami daromadini aniqlash tartibi, soliq imtiyozlari va
stavkasi
Yuridik shaxslarning daromadlari va ular bo'yicha tegishli chegirmalar
soliqlarni xisoblab chiqarish uchun ular taalluqli bo'lgan xisobot davrida, to'lash
vaqti va pulning kelib tushish sanasidan qatxi nazar, buxgalteriya xisobi
to'g'risidagi qonun hujjatlariga muvofiq aks ettiriladi.
Agar qilingan xarajat xarajatlarning bir necha toifasiga kiritilgan bo'lsa, u
jami daromaddan faqat bir marotaba chegirilishi mumkin.
Uzoq muddatli kontraktlarga taalluqli daromad va chegirmalar moliya yili
davomida ularni xaqiqatda bosqichma-bosqich bajarish qismida xisobga olinadi.
Uzoq muddatli kontraktni xaqiqatda bajarish moliya yili oxirigacha qilingan
xarajatlarni mazkur kontrakt bo'yicha jami daromadlar bilan taqqoslash vositasida
belgilanadi.
Yuridik shaxsning bayon etilgan qoidalarga muvofiq xisoblab chiqarilgan
daromadi (foydasi)ga 12 foiz stavkasi bo'yicha soliq solinadi. Yuridik shaxslarning
auksionlardan va gastrolg'-kontsert faoliyati bilan shug'ullanishga lisenziyasi
bo'lgan yuridik va jismoniy shaxslarni (shu jumladan norezidentlarni) jalb etish
yo'li bilan ommaviy tomosha tadbirlarini tashkil etishdan olgan daromadi
(foydasi)ga soliq solinadi. Bolalar assortimentidan tovarlar, ayollar gigienasi
buyumlari va badiiy xunarmandchilik maxsulotlari va bolalar o'yinchoqlarini
ishlab chiqarishga ixtisoslashgan yuridik shaxslar byudjetga 10 foiz stavkasi
bo'yicha foyda solig’ini to'laydilar.
Ixtisoslashgan korxonalar va foyda solig‘i haqida umumiy ma’lumot:
13

Asosiy foyda solig‘i (korporativ daromad solig‘i) O‘zbekiston Respublikasida
yuridik shaxslar uchun umumiy soliq stavkasi 15 % darajasida saqlanib qolgan. Bu
Soliq kodeksining asosiy qoidasi bo‘lib, barcha yuridik shaxslar uchun umumiy
tartib hisoblanadi.
2025-yil 1-yanvardan boshlab eksport daromadlari uchun foyda solig‘i
bo‘yicha maxsus imtiyozlar bekor qilindi. Bu shuni anglatadiki, oldin bo‘lgan
eksport ulushi (masalan, sotishdagi 15 %, 30 % va undan ortiq ulush bo‘yicha soliq
stavkasini kamaytirish) kabi imtiyozlar endi Soliq kodeksida amalda qo‘llanmaydi.
Elektron tijorat bilan shug‘ullanuvchi soliq to‘lovchilar uchun foyda solig‘i
stavkasi 10 % qilib belgilangan (agar daromadning 90 % i elektron savdodan
bo‘lsa). Bu Soliq kodeksidagi imtiyozli stavka bo‘lib, 2025-yilda tatbiq etiladi. 8
Ixtisoslashgan tovarlar ishlab chiqaruvchilarga oid holatlar, amaldagi Soliq
kodeksi va 2025-yilda kiritilgan o‘zgarishlar bo‘yicha:
Siz tomonidan keltirilgan shartlar asosida (masalan, “bolalar uchun tovarlar
umumiy hajmining kamida 60 %”, yoki “ayollar gigienasi va badiiy
hunarmandchilik mahsulotlari umumiy hajmining kamida 60 %” kabi holatlar)
to‘g‘ridan-to‘g‘ri Soliq kodeksida aniq imtiyozli soliq stavkasi sifatida nazarda
tutilmagan. Bu kabi talablarga oid imtiyozlar 2010-2020 yillar davrida ayrim
prezident qarorlari orqali bo‘lgan bo‘lishi mumkin, lekin 2025-yildan amalda
ularning rasmiy Soliq kodeksida mustahkamlangan imtiyozlari mavjud emas.
Shuning uchun hozirgi kunda ixtisoslashgan korxonalar uchun faqat umumiy
15 % foyda solig‘i (yoki elektron tijorat uchun 10 %) amalda qo‘llanadi.
Eksport daromadi va soliq imtiyozlari: 2025-yil 1-yanvardan e’tiboran eksport
daromadlari jami daromad tarkibiga kiritildi, va bu daromadlar uchun avvalgi
imtiyozlar - ya’ni sotishdagi ulush bo‘yicha foyda solig‘ini pasaytirish kabi
imtiyozlar bekor qilingan.
Demak: Endi eksport qiluvchi korxonalar avvalgi kabi 15 % yoki 50 %
kamaytirilgan soliq stavkasi bo‘yicha foyda solig‘idan maxsus imtiyoz olmaydi.
8
Zokirov, N. Soliq imtiyozlarining milliy iqtisodiyotdagi o‘rni . Toshkent: Iqtisodiyot va moliya nashriyoti. 2021-yil
14

Dividend va foizlarga soliq. Soliq solish maqsadida dividendlar deb,
aktsiyalar bo‘yicha va xo‘jalik yurituvchi subyektlarning ustav sarmoyasida ulush
bilan ishtirokdagi olinadigan daromad tushuniladi. Dividendlar va foizlar bo‘yicha
daromadlar soliq solinadigan daromad bo‘lib, u manbaida ushlab qolinadigan soliq
bilan soliqqa tortiladi. Umuman olganda:
Dividend bo‘yicha soliq stavkasi - 10 %, chunki to‘lov manbaida soliq ushlab
qolinadi (bu Soliq kodeksi bo‘yicha amalda qo‘llanadi).
Foizli daromadlar (masalan, depozit bo‘yicha olinadigan foizlar, qarz
majburiyatlari bo‘yicha foizlar) daromad sifatida qaraladi va manbaida soliq bilan
soliqqa tortiladi - odatda ham 10 % tavsiya etiladi, ammo maxsus holatlar bo‘yicha
Soliq kodeksida qo‘shimcha tartiblar belgilanishi mumkin. 9
Oldin O‘zbekiston Respublikasi soliq to‘langan dividend yoki foizlar
bo‘yicha soliq to‘langanini tasdiqlovchi hujjatlar bo‘lsa, ularni jami daromaddan
chegirib tashlash huquqi mavjud. Bu Soliq kodeksi qoidalariga mos tartibdir.
Soliq kodeksining 337-moddasida soliq stavkalari miqdori belgilab qo’yilgan
bo’lib quyidagi jadvalda ko’rsatilagan:
9
Tursunov B., Alimov R. “Soliq imtiyozlarining iqtisodiy o‘sishga ta’siri” Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar
jurnali, 2021.
15

1-jadval
Soliq stavkalari .
T/
r Soliq to lovchilarʻ Soliq
stavkalari,
foizlarda
1 Banklar 20
2 Quyidagi soliq to lovchilar:
ʻ
polietilen granulalar ishlab chiqarishni amalga oshiruvchi;
faoliyatining asosiy turi mobil aloqa xizmatlarini ko rsatishdan iborat
ʻ
bo lgan
ʻ 20
3 O zi ishlab chiqargan o z qishloq xo jaligi mahsulotini realizatsiya
ʻ ʻ ʻ
qilishdan olingan foyda bo yicha ushbu Kodeksning
ʻ 57-moddasida
nazarda tutilgan mezonlarga javob beruvchi qishloq xo jaligi tovar ishlab
ʻ
chiqaruvchilari va baliq xo jaligi korxonalari
ʻ 0
4 Ijtimoiy sohada faoliyatni amalga oshiruvchi soliq to lovchilar
ʻ 0
5 Qo shimcha manbalardan daromadlar oluvchi budjet tashkilotlari
ʻ 0
7 Bozor va savdo komplekslarida xizmat ko rsatishdan olingan foyda
ʻ 20
8 Tovarlarning (ishlarning, xizmatlarning) elektron savdosini amalga
oshiruvchi soliq to lovchilar
ʻ 10
9 Yagona ishtirokchilari nogironligi bo lgan shaxslarning jamoat
ʻ
birlashmalari bo lgan va umumiy xodimlar sonida nogironligi bo lgan
ʻ ʻ
shaxslar kamida 50 foizni tashkil etadigan va nogironligi bo lgan
ʻ
shaxslarning mehnatiga haq to lash jamg armasi mehnatga haq to lash
ʻ ʻ ʻ
umumiy fondining kamida 50 foizini tashkil etadigan soliq to lovchilar
ʻ 0
10 O zbekiston Respublikasi Xalq banki tomonidan fuqarolarning
ʻ
shaxsiy jamg arib boriladigan pensiya hisobvaraqlaridagi mablag lardan
ʻ ʻ
foydalanishdan olinadigan daromadlar 0
10 1
Umumiy quvvati 100 kVtgacha bo lgan qayta tiklanuvchi energiya
ʻ
manbalari qurilmalaridan foydalangan holda umumiy tarmoqqa elektr
energiyasini realizatsiya qilishdan olingan foyda 0
11 Dividendlar tarzidagi daromadlar 5
12 Qolgan soliq to lovchilar, bundan 1 - 11-bandlarda ko rsatilganlar
ʻ ʻ
mustasno 15
Maxsus holatlar (Masalan, IT Park yoki boshqa investitsiyalar).
IT Park rezidentlari uchun soliq imtiyozlari 2025-yildan boshlab uzaytirilgan.
Masalan: eksport hajmi 50 % va undan ortiq bo‘lgan IT xizmatlari bo‘yicha foyda
solig‘idan ozod etish kabi imtiyozlar mavjud - bu 2025-yildan 2040-yilgacha
uzaytirilgan holatlar ko‘rilmoqda. Bu kabi maxsus rejimlar Soliq kodeksi va
alohida prezident qarorlari asosida belgilanadi.
16

Banklar va boshqa moliya-kredit tashkilotlari - rezidentlarga to'lanadigan
foizlarga to'lash manbasida soliq solinmaydi, balki belgilangan tartibda bankda va
boshqa moliya-kredit tashkilotida soliq solinishi kerak.
Foyda solig‘idan to‘liq ozod qilinadigan yuridik shaxslar - Quyidagi yuridik
shaxslar foyda solig‘ini to‘lashdan umuman ozod qilinadi (ya’ni ularning soliq
hisobotida ushbu daromadlar soliq solinmaydi):
1) Ijtimoiy yo‘nalishdagi korxonalar
- Ishchilari umumiy sonining kamida 50 %ni nogironlar, 1941-1945 yillardagi
urush va mehnat fronti faxriylari tashkil etadigan, nogironlar jamoat birlashmalari,
“Nuroniy” jamg‘armasi va O‘zbekiston chernobilchilari uyushmasi mulkida
bo‘lgan yuridik shaxslar. Bu subyektlar savdo, vositachilik, ta’minot-sotish va
tayyorlov faoliyati bilan shug‘ullanmaydi.
2) Tibbiyot va sog‘liqni saqlash sohasiga oid
- Davolash muassasalari huzuridagi davolash-ishlab chiqarish ustaxonalari;
- Protez-ortopediya buyumlari, inventar ishlab chiqarish va nogironlarga
xizmat ko‘rsatishga ixtisoslashgan korxonalar - ya’ni nogironlar uchun maxsus
protez-ortopediya buyumlari ishlab chiqarish, ta’mirlash va xizmat ko‘rsatishdan
olingan foyda.
3) Jazoni ijro etish va qo‘riqlash sohalari
- Jazoni ijro etish muassasalari;
- Ichki ishlar organlari huzuridagi qo‘riqlash bo‘linmalari (agar alohida norma
amalda qolsa, Soliq kodeksi loyihalarida ham mavjud bo‘lgan). 10

4) Sotsial va madaniy yo‘nalishdagi daromadlar
Quyidagi turdagi daromadlar foyda solig‘idan ozod qilinadi (u
daromadlarning o‘zi soliqqa tortilmaydi):
- Shahar yo‘lovchi transporti (taksidan, shu jumladan yo‘nalishli taksidan
tashqari) orqali yo‘lovchilarni tashish xizmatidan olingan foyda;
10
Xolmatov A. “Rag‘batlantiruvchi soliq siyosati va ishlab chiqarish dinamikasi” O‘zbekiston iqtisodiy sharhi,
2021-yil
17

- Tarix va madaniyat yodgorliklarini ta’mirlash va qayta tiklash ishlaridan
tushadigan daromad (foyda);
- Investitsiya fondlarining xususiylashtirilgan korxonalar aksiyalarini sotib
olishga yo‘naltiriladigan foyda;
- Xalq banki tomonidan fuqarolarning shaxsiy jamg‘arib boriladigan pensiya
hisobvaraqlaridagi mablag‘lardan foydalanishdan olingan foyda.
Notijorat (nodavlat) tashkilotlar o‘zining ijtimoiy yo‘nalishdagi faoliyatidan
kelib chiqadigan daromadlar bo‘yicha foyda solig‘idan ozod qilinadi yoki maxsus
tartibda soliq to‘laydi. Lekin tadbirkorlik faoliyatidan olingan foyda oddiy tartibda
soliq solinadi, ya’ni foyda solig‘i to‘lanadi.
Soliq kodeksi bo‘yicha daromadning o‘zi (masalan, davlat obligatsiyalari
bo‘yicha olingan foiz yoki dividend) alohida imtiyoz bilan soliqqa tortilmaydi -
ya’ni bu yerda foyda solig‘idan ozod qilish rejimi odatda mavjud emas. Soliq
kodeksining foyda solig‘i imtiyozlari bandlarida davlat qimmatli qog‘ozlari
(obligatsiyalar) bo‘yicha daromad sodda tavsifda ko‘rsatilmaydi.
Soliq solinadigan foyda quyidagi summaga kamaytiriladi:
a) ekologiya, salomatlik va xayriya jamg'armalari, madaniyat, xalq taxlimi,
sog'lio'ni saqlash, mexnat va axolini ijtimoiy muxofaza qilish, jismoniy tarbiya va
sport muassasalariga fuqarolarning o'zini o'zi boshqarish organlariga badallar
summasiga, biroq soliq solinadigan foyda ning bir foizidan ko'p bo'lmagan
miqdorda;
b) investisiyalarga (asosiy ishlab chiqarishni rivojlantirish, kengaytirish va
rekonstrukssiya qilishga, O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Maxkamasining
qaroriga ko'ra kollejlar, akademik litseylar, maktablar va maktabgacha muassasalar
qurilishiga), shuningdek investitsiyalar uchun olingan kreditlarni uzishga
yo'naltiriladigan xarajatlar summasiga, xisoblangan eskirishdan to'liq foydalanish
sharti bilan, biroq soliq solinadigan foyda ning o'ttiz foizidan ko'p bo'lmagan
miqdorda;
18

v) diniy va jamoat birlashmalarining (kasaba uyushmalari, siyosiy partiyalar
va xarakatlardan tashqari), xayriya jamg'armalarining mulkida bo'lgan korxonalar
daromadi (foydasi)dan shu birlashmalar va jamg'armalarning ustavda belgilangan
faoliyatni amalga oshirish uchun yo'naltiriladigan ajratmalari summasiga;
Ko'rsatilgan imtiyoz faqat o'z ishlab chiqarishining ekologiyaga ta’sirini
yaxshilash uchun tabiatni muxofaza qilish tadbirlarini amalga oshiradigan
korxonalarigagina taalluqlidir. 11
Tabiatni muxofaza qilish tadbirlarini o'tkazishga doir buyurtmalarni
bajarishdan foyda oladigan korxonalarga yuqorida aytilgan imtiyoz tatbiq
etilmaydi.
Soliq to'lovchilarga Soliq kodeksi amalga kiritishiga qadar qabul qilingan
O'zbekiston Respublikasining qonun hujjatlariga binoan taqdim etilgan soliq
imtiyozlari ular taqdim etilgan muddat tugashiga qadar saqlanadi.
Soliq xisob-kitoblarini tuzish va taqdim etish tartibi hamda to'lash muddatlari
byudjetga to'lanadigan soliq summasi soliq to'lovchilar tomonidan ko'rsatilgan
qoidalarga muvofiq mustaqil ravishda, buxgalteriya xisobi va moliyaviy xisobot
ma’lumotlari asosida belgilanadi.
Chorak davomida barcha to'lovchilar byudjetga soliqning joriy to'lovlarini
amalga oshiradilar. Joriy to'lovlarni xisoblab yozish va to'lash uchun soliq
to'lovchilar tegishli chorak uchun ta’min qilingan foyda va belgilangan soliq
stavkasidan kelib chiqadilar hamda joriy chorak birinchi oyining 5 kuniga qadar
davlat soliq xizmati organlariga joriy to'lovlar unga muvofiq xisoblab yoziladigan
shakl bo'yicha ma’lumotnoma taqdim etadilar.
Byudjetga joriy to'lovlarning summalari pasaytirilgan taqdirda ular davlat
soliq xizmati organlari tomonidan mazkur korxonalar bilan birgalikda, oldingi
chorak uun soliqning xaqiqiy summalaridan kelib chiqib qo'shimcha ravishda
aniqlashtiriladi.
11
www.president.uz – O’zbekiston Respublikasi Prezidenti rasmiy web sayti.
19

Xisobot choragida maxsulotni sotishdan eng kam ish xaqining 200
baravarigacha miqdorda foyda olgan korxonalar, shuningdek yagona yer solig'ini
to'lashga o'tmagan qishloq xo'jaligi korxonalari ular ishlab chiqarishining
mavsumiy xususiyatini xisobga olib, soliq to'lovlarini xar chorakda yil boshidan
o'sib boruvchi yakun bilan, oldingi choraklar uchun xisoblab chiqarilgan soliq
summalarini xisobga olib, joriy to'lovlarni to'lamasdan, xaqiqatda olingan foyda
dan kelib chiqib amalga oshiradilar.
Foyda solig‘i to‘lovchilari (yuridik shaxslar, korxonalar) har chorak yakunida
va moliyaviy yil yakunida o‘z faoliyati bo‘yicha foyda solig‘i bo‘yicha hisob-
kitoblarini hamda chorak va yillik moliyaviy hisobotlarni o‘z joylashgan davlat
soliq xizmat organiga belgilangan shakl va muddatlarda taqdim etadilar. Choraklik
hisobotlar har chorakdan keyin 20-sanagacha topshiriladi va shu muddatgacha
hisobotda hisoblangan foyda solig‘i summasi byudjetga o‘tkaziladi.
Yillik hisobot esa moliyaviy yil tugagandan keyingi yilning 1-martigacha
topshiriladi va shu muddatgacha yillik foyda solig‘i davriy bo‘yicha butun
summasi byudjetga o‘tkazilishi kerak. Chet el investitsiyalari qatnashgan
korxonalar ham shu tartibda hisobot beradilar.
Bu talablarga rioya etmaslik jarimalar va soliq majburiyatlari bo‘yicha
penaltiyalarni keltirib chiqaradi.
Bunda joriy to'lovlarning xisoblab yozilgan summalari tegishli davr uchun
xisoblab yozilgan soliq xisobiga qabul qilinadi.
Foyda solig’ining ortiqcha to'langan summalari bo'lg'usi to'lovlar xisobiga
kiritiladi yoki to'lovchining yozma arizasi olingan kundan boshlab o'ttiz kun ichida
soliq organi tomonidan unga qaytariladi (soliqlar va yig'imlar bo'yicha qarzlar
mavjud bo'lmagan taqdirda).
To'lovlarning byudjetga to'liq tushishini ta’minlash maqsadida korxonalar
to'lov muddati kelguniga qadar soliqni byudjetga o'tkazish uchun tegishli bank
muassasalariga to'lov topshiriqnomasini topshirishlari shart. Ko'rsatilgan to'lov
20

topshiriqnomalarini bank muassasalari ijro etishga (to'lashga), xisob-kitob (joriy)
varag'ining xolatidan qatxi nazar, qabul qiladilar.
Foyda solig’ini to'lov manbasida ushlab qolishni quyidagi yuridik shaxslar
amalga oshirishi shart:
rezident xisoblangan yuridik shaxslarga dividendlar va foizlar to'laydigan;
Foyda solig’ini ushlab qolish va byudjetga o'tkazish uchun daromad to'lovchi
yuridik shaxs javobgardir.
Soliq summasi ushlab qolinmaganda daromad to'lovchi yuridik shaxs ushlab
qolinmagan soliq summasini hamda u bilan bog'liq jarima va penyalarni byudjetga
to'lashi shart.
Yuridik shaxslarning foyda solig’ini to'lovchilar O'zbekiston
Respublikasining amaldagi qonun hujjatlariga muvofiq javobgar bo'ladilar.
3. Foyda solig’ini aniqlash bosqichlari, xisobot topshirish va to'lov muddati.
О‘z mulkida, xо‘jalik yuritishida yoki operativ boshqaruvida alohida mol-
mulkka ega bо‘lgan hamda о‘z majburiyatlari yuzasidan ushbu mol-mulk bilan
javob beradigan, о‘z nomidan mulkiy yoki shaxsiy nomulkiy huquqlarga ega bо‘la
oladigan va ularni amalga oshira oladigan, majburiyatlarni bajara oladigan, sudda
da’vogar va javobgar bо‘la oladigan tashkilot yuridik shaxs hisoblanadi. Yuridik
shaxslar mustaqil balans yoki smetaga ega bо‘lishlari kerak.
Foyda olishni о‘z faoliyatining asosiy maqsadi qilib olgan (tijoratchi
tashkilot) yoki foyda olishni ana shunday maqsad qilib olmagan tashkilot
(tijoratchi bо‘lmagan tashkilot) yuridik shaxs bо‘lishi mumkin.
Foyda solig‘i tо‘lovchi yuridik shaxslar quyidagilardir:
О‘zbekiston Respublikasining rezidentlari;
О‘zbekiston Respublikasida faoliyatni doimiy muassasa orqali amalga
oshirayotgan yoki hosil bо‘lish manbai О‘zbekiston Respublikasi hududida
joylashgan daromadlarni oladigan О‘zbekiston Respublikasi norezidentlari.
Yuridik shaxslardan olinadigan foyda solig‘ining obyekti quyidagilardir:
21

О ‘zbekiston Respublikasi rezidentlarining, shuningdek О ‘zbekiston
Respublikasida faoliyatni doimiy muassasa orqali amalga oshiruvchi О ‘zbekiston
Respublikasi norezidentlarining foydasi;
О ‘zbekiston Respublikasi rezidentlarining va О ‘zbekiston Respublikasi
norezidentlarining ushbu b о ‘limga muvofiq chegirmalar qilinmagan holda t о ‘lov
manbaida soliq solinadigan daromadlari.
Soliq solinadigan baza jami daromad bilan ushbu bо‘limda nazarda tutilgan
chegirib tashlanadigan xarajatlar о‘rtasidagi farq sifatida, Soliq kodeksi 158-
moddasining ikkinchi qismida, boshqa qonunlarda va О‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining qarorlarida nazarda tutilgan imtiyozlar hamda Soliq kodeksining
159-moddasiga muvofiq soliq solinadigan foydaning kamaytirilishi summalari
inobatga olingan holda hisoblab chiqarilgan soliq solinadigan foydadan kelib
chiqib belgilanadi. 12
Jami daromadga quyidagilar kiradi:
tovarlarni (ishlarni, xizmatlarni) realizasiya qilishdan olinadigan daromadlar;
boshqa daromadlar.
О‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 20 24 yil 2 4 dekabrdagi “2025-yil
uchun O zbekiston Respublikasining Davlat budjeti to g risida”gi ʻ ʻ ʻ O’RQ -1 011 - son
qaror hamda boshqa qonunlar ga muvofiq 202 5 yilda yuridik shaxslardan
olinadigan foyda solig‘i stavkalari quyidagi jadvaldagi miqdorlarda belgilangan
(jadval).
2-jadval
12
Xolmatov A. “Rag‘batlantiruvchi soliq siyosati va ishlab chiqarish dinamikasi” O‘zbekiston iqtisodiy sharhi,
2022.
22

Yuridik shaxslardan olinadigan foyda solig‘i stavkalari 2025
№ Korxona turi / soliq to‘lovchi toifasi Foyda solig‘i
stavkasi
1. Umumiy yuridik shaxslar (standart)
15 %
2. Kommersiya banklari
20 %
3. Cement (plita, klinker) va polietilen granullari ishlab
chiqaruvchilari 20 %
4. Mobil aloqa xizmatlarini ko‘rsatuvchi yuridik shaxslar
2 0%
Elektron tijorat (shartli imtiyozli subyektlar) 10%
5. Tikuv-trikotaj, poyabzal va charm galantereya sanoati‐
(maxsus shartlarda) 1%
6. Qayta tiklanuvchi energiya (100 kVtgacha quvvat)
0 %
Iqtisodiyot va moliya vazirligi e’lon qilgan 2024-yilgi soliq o‘zgarishlariga
ko‘ra, bir qator soliq imtiyozlari bekor qilinadi, shakarli gazlangan ichimliklar
uchun aksiz solig‘i, shinalar uchun utilizatsiya solig‘i, og‘irligi 10 tonnadan ortiq
yuk avtomobillariga yo‘l yig‘imi va boshqalar joriy etiladi.
O‘zbekiston Iqtisodiyot va Moliya vazirligi o‘zining budjetnomasida
2024−2026-yillarga mo‘ljallangan soliq va bojxona siyosatining asosiy
yo‘nalishlarini taqdim etdi.
2024-yil uchun daromad solig‘i (15 foiz, ayrim toifalar uchun - 20 foiz),
jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig‘i (12 foiz), ijtimoiy soliq (budjet
tashkilotlari - 25 foiz, boshqalar - 12 foiz), aylanmadan olinadigan soliq stavkalari
(4 foiz), shuningdek, avtotransport vositalarining O‘zbekiston hududiga kirganligi
va uning hududi orqali tranziti uchun yig‘imlar stavkalarining miqdorlari va
alkogol mahsulotlarini realizatsiya qilish huquqi uchun yig‘imlar saqlanib qolinadi.
Bundan tashqari, QQS (12%), mobil aloqa xizmatlari uchun aksiz solig‘i
(10%), qishloq xo‘jaligi yerlari uchun yer solig‘i (0,95%), yuridik shaxslarning
mol-mulk solig‘i (1,5%) stavkalari ham o‘zgarmaydi.
23

O‘zgarishlar: Sog‘lom turmush tarzi va atrof-muhitni muhofaza qilishni
targ‘ib qilish doirasida 2024-yil 1-yanvardan boshlab alkogolli ichimliklarga aksiz
solig‘i stavkasini ikki baravar - bir litri uchun 7400 so‘mdan 14900 so‘mgacha
oshirish taklif etilmoqdgan.
Alkogolli mahsulotlarga aksiz solig‘i 1-iyuldan 5 foizga oshirildi. Import
qilingan aroq, konyak va boshqa spirtli ichimliklarga aksiz solig‘i JST talablari
doirasida stavkalar o‘rtasidagi farqni kamaytirish uchun 5 foizga kamaytirildi.
2024-yil 1-apreldan zararli gazlari yuqori bo‘lgan benzinga aksiz solig‘i
stavkasi 12 foizga indekslanadi (1 litr Ai-80 benzini 1 foizga yoki 88 so‘mga,
metan 3 foizga yoki 84 so‘m), shu bilan birga oktan miqdori 91 va undan yuqori
bo‘lgan benzinga aksiz solig‘i stavkalari o‘zgartirilmagan.
2024-yil 1-iyuldan boshlab bitta avtomobil shinasi og‘irligidan (har bir kg)
kelib chiqqan holda bazaviy hisoblash miqdorining 0,3 foizi (990 so‘m) miqdorida
utilizatsiya to‘lovi joriy etilgan. Yengil avtomobil shinalari og‘irligidan kelib
chiqqan holda (R13 dan R20 gacha) to‘lov 6200 so‘mdan 16 200 so‘mgacha, yuk
avtomobillari uchun (R16 dan R18 gacha) 11 300 so‘mdan 58 800 so‘mgacha
bo‘lmoqda.
Qayta ishlashdan tushgan mablag‘lar “Yashil Makon” dasturi va atrof-muhitni
muhofaza qilish loyihalarini moliyalashtirishga yo‘naltirilishi rejalashtirilgandi.
Shuningdek, og‘irligi 10 tonnadan ortiq bo‘lgan yuk avtomobillari uchun
respublika va mahalliy ahamiyatga molik avtomobil yo‘llariga yuk
avtomashinalaridan yetkazilgan zararni hisobga olgan holda BHMning besh
baravari miqdorida (1,65 million so‘m) yo‘l solig‘i undiriladi. Mablag‘lar
avtomobil yo‘llarini rivojlantirish maqsadli jamg‘armasiga yo‘naltiriladi.
Alkogol va tamaki mahsulotlariga aksiz solig‘i stavkalari 12 foizga oshiriladi.
Masalan, 0,5 litrli shisha aroq 448 so‘mga, bir quti sigaret 601 so‘mga
qimmatlashdi.
2024-yil 1-yanvardan boshlab qishloq xo‘jaligi yerlarini sug‘orish va baliq
yetishtirish uchun foydalaniladigan suv hajmiga soliq stavkasi suv hisoblagichlari
24

bo‘lmagan holda har kub metr uchun 80 so‘m miqdorida belgilandi, agar
hisoblagichlar mavjud bo‘lsa, 0,7 ga pasaytirish koeffitsiyenti qo‘llanilmoqda.
Sanoat korxonalari, elektr stansiyalari, kommunal xizmatlar uchun,
shuningdek, avtomobillarni yuvish, salqin va alkogolli ichimliklar ishlab chiqarish
uchun foydalaniladigan suv narxi 12 foizga, boshqa korxonalar va yakka tartibdagi
tadbirkorlar uchun esa 30 foizga oshdi.
Aniq belgilangan soliqlar oshishi:
2024-yil 1-fevraldan jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig‘ining
qat’iy belgilangan summalari bo‘yicha soliq stavkalarini 10 foizga oshirishni taklif
etildi va hozir amalda.
Mulkni ijaraga beruvchilar uchun 2024-yil 1-yanvardan boshlab jismoniy
shaxslar uchun eng kam oylik ijara to‘lovlari quyidagi miqdorlarda (amalda
bunday) belgilangan:
Toshkent shahridagi turar joylar kv/metrga 27 500 so‘m, viloyat markazlarida
13 200 so‘m, boshqa hududlarda 5 500 so‘m;
Toshkent shahridagi noturarjoy binolar kv/metrga 44 000 so‘m, viloyat
markazlarida 25 800 so‘m, boshqa hududlarda 11 000 so‘m;
yengil avtomobillar uchun oylik ijara haqi (haydovchi o‘rindig‘i 8 dan ko‘p
bo‘lmagan transport vositalari) - 858 ming so‘m, mikroavtobuslar, avtobuslar va
yuk mashinalari uchun - 1,705 million so‘m.
2024-yil 1-apreldan boshlab jismoniy shaxslar uchun ko‘chmas mulkdan
tekin foydalanish shartnomalariga (yaqin qarindoshlar o‘rtasidagi shartnomalardan
tashqari) va yuridik shaxslar tomonidan ko‘chmas mulkdan tekin foydalanish
shartnomalariga ijara haqining eng kam stavkalarini joriy etiladi.
Xalq deputatlari tuman va shahar Kengashlariga bozordagi real ijara
narxlaridan kelib chiqib, 3 barobargacha oshirish koeffitsientini qo‘llash huquqi
berilishi mumkin.
Jismoniy shaxslardan mulkni ijaraga berishdan olinadigan daromad
solig‘ining 10 foizini mahalla budjetiga o‘tkazish so‘raladi.
25

2024-yil 1-yanvardan soliq to‘lovchining aylanmasi 500 million so‘mgacha
bo‘lgan taqdirda qat’iy belgilangan miqdorda aylanma soliq stavkasi yiliga 25
million so‘mni (amalda - 20 million so‘m) va agar tovar aylanmasi 500 million
so‘mdan oshsa 34 million so‘mni (hozir - 30 million so‘m) tashkil etadi. 13
Kelgusi yildan boshlab jismoniy shaxslarning mol-mulk solig‘ini hisoblashda
soliq solinadigan bazani belgilashda noturarjoy mulklari ham hisobga olinadi va
yuridik shaxslarning mol-mulkiga soliqni hisoblashda eng kam miqdordan
foydalangan holda soliq solish tartibi joriy etiladi.
Yuridik shaxslarning mol-mulk solig‘ini belgilashda binolar uchun soliq
solinadigan baza quyidagi o‘lchamlarda 1 kv/m uchun mutlaq qiymatda
belgilangan eng kam qiymatdan past bo‘lishi mumkin emas:
Toshkent shahrida - 3,3 million so‘m (ilgari 3 million so‘m);
Nukus va viloyat markazlarida - 2,2 million so‘m (2 million so‘m);
boshqa shaharlar va qishloq joylarda - 1,3 million so‘m (1,2 million so‘m).
2024-yildan boshlab mol-mulk solig‘i stavkalari va jismoniy shaxslar uchun
yer solig‘ining bazaviy stavkalari o‘rtacha 12 foizga oshiriladi. 2018-yilda, keyingi
yilda belgilangan kadastr qiymatidan kelib chiqqan holda hisoblangan soliq
summasi 2023-yil uchun hisoblangan soliq summasidan 1,3 baravardan ortiq
bo‘lishi mumkin emas.
Yer qa’ridan foydalanganlik uchun soliq bo‘yicha qat’iy belgilangan soliq
stavkalarining alohida turlari (sement ishlab chiqarish uchun mo‘ljallangan
ohaktoshdan tashqari) 12 foizga indeksatsiya qilinadi.
Shu bilan birga, davlat ulushi ustun bo‘lgan korxonalar uchun barcha konlar,
shu jumladan yangi konlar bo‘yicha yer qa’ridan foydalanganlik uchun soliq
stavkalari quyidagi miqdorlarda belgilanadi:
Navoiy kon-metallurgiya kombinati (NKMK), Olmaliq kon-metallurgiya
kombinati (OKMK) oltin uchun 10 foiz, palladiy, kumush va mis uchun 15 foiz,
Navoiyuranda uran uchun - 16 foiz;
13
Nazarov S., Tursunov B. Davlat moliyasi. – Toshkent: TDIU, 2022
26

Sement ishlab chiqarish uchun mo‘ljallangan ohaktoshning 1 tonnasi uchun
22 500 so‘m bo‘lgan soliq stavkasi 11 250 so‘mgacha pasaytirildi. Faqat ko‘mir
hisobiga ishlaydigan sement zavodlari uchun belgilangan pasaytirilgan soliq
stavkalari ham bekor qilindi.
Teng shart-sharoitlarni yaratish va imtiyozlarni bekor qilish
QQS zanjirining yaxlitligi va uzluksizligini ta’minlash hamda tadbirkorlarga
teng sharoitlar yaratish maqsadida 2024-yil 1-apreldan boshlab QQS bo‘yicha
quyidagi imtiyozlarni bekor qilish taklif etilmoqda:
dori vositalari, tibbiyot va veterinariya buyumlarini, shuningdek, dori
vositalari, tibbiyot va veterinariya buyumlarini ishlab chiqarish uchun xom ashyoni
olib kirish va realizatsiya qilish aylanmasi;
tibbiy va veterinariya xizmatlari.
Shu bilan birga, ijtimoiy reyestrga kiritilgan fuqarolar dori vositalarini sotib
olayotganda qo‘shilgan qiymat solig‘i summasini keshbek orqali qaytarishi
mumkin bo‘ladi.
Shuningdek, aprel oyidan aholiga suv ta’minoti, kanalizatsiya, kanalizatsiya
va issiqlik ta’minoti sohasida ko‘rsatilayotgan xizmatlar uchun QQSning “nol”
stavkasini bekor qilish taklif etilmoqda.
Shu kundan boshlab O‘zbekiston hududida xizmat ko‘rsatuvchi xorijiy
jismoniy shaxslarga qo‘shilgan qiymat solig‘ini undirish orqali soliq to‘lovchilar
toifasini kengaytirish rejalashtirilmoqda.
Aprel oyidan elektron tijorat ishtirokchilari uchun daromad solig‘i (7,5 foiz)
va aylanma solig‘i (2 foiz) bo‘yicha imtiyozli soliq stavkalarini bekor qilish taklif
qilinmoqda.
Bundan tashqari, yakka tartibdagi tadbirkorlarning yillik daromadi 100
million so‘mdan oshsa, 4 foiz stavkada (yakka tartibdagi tadbirkorlarning aylanma
solig‘i sifatida) soliq solish tartibini belgilash ko‘zda tutilgan. Shu bois, yakka
27

tartibdagi tadbirkorlar va yakka tartibdagi tadbirkorlar faoliyat turlarini solishtirish
va keyinchalik ularning ro‘yxatini qayta ko‘rib chiqish rejalashtirilgan. 14
Yuqoridagilarning umumlashtirgan holda shaxslardan olinadigan barcha
soliqlar davlat budjetiga tshadi va ular davlat budjetini qanchadur foizini tashkil
qiladi. Quyidagi jadvalda O’zbekiston respublikasini 2025-yil 1- chorakda davlat
budjeti tushumlar hisobi ko’rsatadi:
2-rasm: Soliq organlarining 2025-yil I chorakdagi budjetga tushumlari .
Yuqoridagi diagramma 2025-yil 1-chorakda budjet tushumini ko’rsatib bu
tushumlar har bir turdagi solig’ ulushi alohi-alohida raqamlarda ko’rsatilgan. Bu
2024-yilning 1-choragiga nisbatan o’sish borligi va har bir soliq tartibga solingan
va tizimashtirilgan holda olinishi raqamlarda ko’rsatmoqda.
4 . Foyda solig’i bazasini hisoblashda qayta qo’ shiladigan xarajatlar tarkibi
14
Xudoyberdiyev S. Moliya bozorlari va fiskal siyosat asoslari. – Toshkent: IQTISOD-MOLIYA,
28

Foyda solig’i davlat byudjeti daromad qismining asosiy manbalaridan biri
bo’lib hisoblanadi. ushbu soliq 1995 - yil yanvar oyidan boshlab O‘zbekiston
Respublikasi soliq tizimida korxonalarning foydasidan olinadigan soliq joriy
etilgan. Bu foyda solig‘i 1942-1992 yillarda mavjud bo‘lgan “daromad solig‘i”
o‘rnini bosgan va iqtisodiy islohotlar sharoitida daromad solig‘i o‘rniga qo‘llanila
boshlandi. Foyda solig’imamlakatimizda tasdiqlangan Soliq kodeks i ga ko’ra
umumdavlat soliqlari tarkibiga kiritilgan. 15
Yuridik shaxslar Foyda solig’ini to’lovchisi.
Foyda solig’ini to’lovchilar bo’lib, moliya yilida Soliqqa tortiladigan foydaga
ega bo’lgan yuridik shaxslar hisoblanadi. Bular quyidagilardir:
1)O’zbekiston Respublikasining rezidentlari;
2) O’zbekiston Respublikasida faoliyatni doimiy muassasa orqali amalga
oshirayotgan yoki hosil bo’lish manbai O’zbekiston Respublikasi xududida
joylashgan daromadlarni oladigan O’zbekiston Respublikasi norezedentlari.
Yuridik shaxslardan olinadigan foyda solig’ining obyekti.
O’zbekiston Respublikasi rezidentlari va norezidentlarining foydasi hamda
ularning chegirmalar kilinmagan holda to’lov manbaida Soliq solinadigan
daromadlari foyda solig’i ning obyekti bo’lib hisoblanadi.
Foyda solig’i solinadigan baza.
Soliq silinadigan baza jami daromad bilan chegirib tashlanadigan harajatlar
o’rtasidagi farq sifatida, Jami d aromad tarkibiga q aysi daromadlar kiradi? Jami
daromadlar tarkibiga tovarlarni (ishlarini, xizmatlarini) sotishdan olingan
daromadlar va boshqa mulklarni sotishdan, ishlatishdan kelgan daromadlar kiradi.
Boshqa mulklarni sotish va ishlatishdan kelgan daromadlarga asosiy vositalar va
boshqa mol-mulkning chiqib ketishidan olinadigan daromadlar, mol-mulkni ijaraga
berishdan olinadigan daromadlar, tyokin olingan mol-mulk, inventarizasiya
natijasida aniqlangan tovar moddiy zaxiralar qiymati, majburiyatlarni hisobdan
chiqarishdan olingan daromadlar, xizmat ko’rsatuvchi xo’jaliklaridan olingan
15
Karimov M. “Korxonalar faoliyatida foyda solig‘i yukining kamaytirilishining ta’siri” Moliyaviy tahlil jurnali,
29

daromadlar, valyuta kursidagi ijobiy farq, dividentlar va foizlar va boshqa
daromadlar kiradi.
Soliq to’lovchining harajatlari Soliq solinadigan foydani aniqlash paytida
hisobga olinadi. Harajatlar Soliq kodeksning 348- moddasiga ko’ra Soliq bazasini
aniqlash chog ida O zbekiston Respublikasidagi faoliyatdan doimiy muassasaʻ ʻ
orqali soliq solinadigan daromadlar olish bilan bevosita bog liq bo lgan xarajatlar,
ʻ ʻ
ular O zbekiston Respublikasida yoki uning hududidan tashqarida qilinganidan
ʻ
qat i nazar, doimiy muassasaning chegirmalari jumlasiga kiritiladi, bundan ushbu
ʼ
Kodeksga muvofiq chegirib tashlanmaydigan xarajatlar mustasno.Soliq
solinadigan bazaga kiratiladigan harajatlar Soliq kodeksning 305-moddasida aks
etirilgan. Bular chegirib tashlanmaydigan harajatlardir. 16
Chegirilmaydigan harajatlar quyidagilarkiradi:
Moddiy qimmatliklarning tabiiy kamayishi me’yorlaridan ortiqcha
yo’qotishlar vabuzilishlar;
Xodimlarga berilgan yoki Soliq to’lovchining umumiy ovqatlanish ehtiyojlari
uchun yordamchi xo’jaliklar tomonidan ishlab chiqariladigan tovarlar (ishlar,
xizmatlar) bo’yicha narxdagi farqlar. (zararlar);
Belgilangan me’yorlardan ortiqcha harajatlar (xizmat safarlari, vakillik
harajatlari, ixtiyoriy sug’urta turlari bo’yicha ajratmalar);
Nodavlat pensiya jamg’armalariga ajratmalar;
Xo’jalik boshqaruvi organini saqlab turish uchun ajratmalar;
Umumiy ovqatlanish korxonalari va boshqa chet el tashkilotlariga joylarni
bepul berish harajatlari;
Yilik moliyaviy hisobotni bir hisobot davrida bir martadan ortiq auditdan
o’tkazish harajatlari;
Soliq to’lovchining faoliyatida talab etilmaydigan kasblar bo’yicha kadrlar
tayyorlash harajatlari;
16
O'zbekiston Respublikasining Soliq kodeksi (yangi tahriri, 2019-yil 30-dekabrdagi O'RQ-592-son Qonun).
30

Xodimlarga bepul ko’rsatiladigan kommunal xizmatlar, beriladigan oziq-
ovqatlar, tovarlar, mahsulotlar va boshqa qimmatliklar yoki xodimlar uchun ishlar
hamda xizmatlarni bajarish qiymati, ularga bepul beriladigan uy joy haqini to’lash
harajatlari (yoki uy-joy, kommunal xizmatlar va boshqa lar uchun pul
kompensasiyasi so’mmalari);
Xodimlarga qo’shimcha berilgan ta’tillarga to’langan haq va ular yuzasidan
qonun xujjatlarida nazarda tutilgan me’yorlardan ortiqcha kompensasiyalar;
Xodimlarning ovqatlanishi, yo’l haqi, davolanishi uchun, davolanish va dam
olishi uchun yo’llanmalar, ekskursiyalar va sayoxatlar uchun, sport seksiyalari,
to’garaklari, klublaridagi mashg’ulotlarga, madaniy-tomosha, jismoniy tarbiya va
sport tadbirlariga borishi uchun, obuna hamda xodimlarning shaxsiy foydalanishi
uchun tovarlarga qilingan harajatlarning o’rnini qoplash yoki to’lash va boshqa
shunga o’xshash to’lovlar;
Pensiyalarga ustamalar, pensiyaga chiqayotgan mehnat faxriylariga bir yo’la
to’lanadigan nafaqalar;
Bayram sanalari va muxim sanalar, jamoat faoliyatidagi yutuqlar munosabati
bilan xodimlarni rag’batlantirish hisoblanadigan bir yo’la mukofotlar;
Sud chiqimlari va boshqalar.
Soliq kodeksi 3 48 -moddaga ko’ra Bular chegirib tashlanadigan harajatlardir
Soliq bo’yicha belgilangan imtiyozlar .
Soliq kodeksining XII bo’lim moddalarida yuridik shaxslarga
foyda solig’i bo’yicha beriladigan imtiyozlar qayd qilingan. Bular o’z navbati 3-ta
guruhga bo’linadi:
Yuridik shaxslardan olinadigan foyda solig’ini to’lashdan quyidagi yuridik
shaxslar ozod qilinadi:
- nogironlarning jamoat birlashmalari, «Nuroniy» jamg’armasi va
«O’zbekiston chernobilchilari» assosiasiyasi mulkida bo’lgan, ishlovchilari
umumiy sonining kamida 50 foizini nogironlar, 1941-1945 yilardagi urush va
mehnat fronti faxriylari tashkil etgan yuridik shaxslar, bundan savdo, vositachilik,
31

taminlash-sotish va tayyorlov faoliyati bilan shug’ullanuvchi yuridik shaxslar
mustasno. Mazkur imtiyozni olish huquqini belgilayotganda xodimlarning umumiy
soniga shtatda turgan xodimlar kiritiladi;
- davolash muassasalari xo’zuridagi davolash-ishlab chiqarish ustaxonalari;
- jazoni ijroitish muassasalari;
- ichki ishlar organlari xuzuridagi qo’riqlash bo’linmalari.
Yuridik shaxslarning quyidagi foydasi yuridik shaxslardan olinadigan
foyda solig’ini to’lashdan ozod qilinadi:
protez-ortopediya buyumlari, nogironlar uchun inventarlar ishlab
chiqarishdan, shuningdek nogironlarga ortopedik protezlash xizmati ko’rsatishdan,
nogironlar uchun mo’ljallangan protez-ortopediya buyumlari va inventarlarni
ta’mirlash hamda ularga xizmat ko’rsatishdan olingan foydasi;
shahar yo’lovchilar transportida (taksidan, shu jumladan yo’nalishli taksidan
tashqari)
yo’lovchilarni tashish bo’yicha xizmatlar ko’rsatishdan olingan foydasi;
tarixiy va madaniyat yodgorliklarini ta’mirlash hamda qayta tiklash ishlarini
amalga oshirishdan olingan foydasi;
investisiya fondlarining xususiylashtirilgan korxonalar aksiyalarini sotib
olishga yo’naltiriladigan foydasi;
xalq banki tomonidan larning shaxsiy jamgarib boriladigan pensiya
hisobvaraklaridagi mablag’lardan foydalanishdan olingan foydasi.
Yuridik shaxslarning Soliq solinadigan foydasi quyidagi so’mmaga kamaytiriladi:
ekologiya, sog’lomlashtirish va xayriya jamg’armalari, madaniyat, xalk ta’limi,
soglikni saklash, mehnat va aholini ijtimoiy muxofaza qilish, jismoniy tarbiya va
sport muassasalariga, larning o’zini-o’zi boshqarish organlariga beriladigan
badallar so’mmasiga, biroq Soliqsolinadigan foydaning bir foizidan ko’p
bo’lmagan miqdorda;
O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Maxkamasining qarori asosida kollejlar,
akademik liseylar, maktablar va maktabgacha tarbiya ta’lim muassasalari
32

qurilishiga yo’naltirilgan mablag’lar so’mmasiga, yokin Soliq solinadigan
foydaning 30 foizidan ko’p bo’lmagan miqdorda;
Asosiy ishlab chiqarishni yangi qurilish shaklida kengaytirishga, ishlab
chiqarish maqsadida foydalaniladigan binolar va inshootlarni reqonstruksiya
qilishga, shuningdek ushbu maqsadlar uchun olingan kreditlarni o’zishga
yo’naltiriladigan mablag’lar so’mmasiga, tegishli Soliq davrida hisoblangan
amortizasiyani chegirib tashlagan holda, biroq Soliq solinadigan foydaning 30
foizdan ko’p bo’lmagan miqdorda; 17
Ishlab chiqarishni modernizasiyalashga, texnik va texnologik jihatdan qayta
jihozlashga, yangi texnologik jihozlar harid qilishga, ushbu maqsadlar uchun
berilgan kreditlarni o’zishga, lizing obyekti qiymatining o’rnini qoplashga, tegishli
Soliq davridan hisoblangan amortizasiyani chegirgan holda yo’naltiriladigan
mablag’lar so’mmasiga. Soliq solinadigan bazani kamaytirish yukorida kursatib
utilgan xajaratlar amalga oshirilgan Soliq davrida e’tiboran, texnologik jihozlar
bo’yicha esa u foydalanishga topshirilgan paytdan e’tiboran 3 yil ichida amalga
oshiriladi. Yangi texnologiya jihozlari ular olingan (import qilingan) paytdan
e’tiboran 3 yil ichida realizasiya qilingan yoki tyokin berilgan taqdirda, mazkur
imtiyozni amal qilishi foydadan olinadigan Soliqni to’lash bo’yicha majburiyatlar
tiklangan holda, imtiyoz qo’llanilgan butun davr uchun bekor qilinadi;
Yosh oilalar toifasiga kiruvchi xodimlarga ipoteka kreditlari badallari
to’lashga va (yoki) mulk sifatida uy-joy olishga tyokin yo’naltiriladigan mablag’lar
so’mmasiga, biroq Soliq solinadigan bazaning 10 foizidan oshmagan miqdorda;
diniy va jamoat birlashmalarining (kasaba uyushmalari, siyosiy partiyalar va
harakatlardan tashqari), xayriya jamg’armalarini mulkida bo’lgan korxonalar
foydasidan shu birlashmalar va jamg’armalarining ustavda belgilangan faoliyatini
amalga oshirish uchun yo’naltiriladigan ajratmalari so’mmasiga.
17
Alimov, R., & Qodirov, S. Korxonalarda soliq imtiyozlarining iqtisodiy samaradorligi . Toshkent: Moliyaviy
akademiya.2024
33

Xulosa
Foyda solig‘i - O‘zbekiston Respublikasi soliq tizimining eng muhim
to‘g‘ridan - to‘g‘ri soliqlaridan biri bo‘lib, davlat byudjeti daromadlarining asosiy
manbalaridan biri hisoblanadi. Bu soliq, asosan, yuridik shaxslar (xorijiy va
mahalliy korxonalar)ning soliqqa tortiladigan foydasi asosida aniqlanadi, ya’ni
daromadlardan ruxsat etilgan xarajatlar va soliq imtiyozlari chiqarilgandan keyingi
qismiga solinadi.
Birinchidan, foyda solig‘i davlat byudjeti daromadlarini shakllantiruvchi
asosiy manbalardan biri hisoblanadi. Ushbu soliq turi korxonalarning sof
foydasidan, ya’ni jami daromad va chegirib tashlanadigan xarajatlar o‘rtasidagi
farqdan hisoblanadi. U nafaqat fiskal vazifani bajaradi, balki iqtisodiy jarayonlarni
tartibga solish va investitsion muhitni shakllantirishda ham hal qiluvchi
ahamiyatga ega.
Ikkinchidan, soliq stavkalari va hisoblash mexanizmidagi o‘zgarishlarni
hisobga olish muhim. 2025-yil holatiga ko‘ra, yuridik shaxslar uchun umumiy
soliq stavkasi 15 foiz miqdorida saqlanib qolgan bo‘lsa-da, eksportdan olingan
daromadlar bo‘yicha imtiyozlar bekor qilinib, umumiy tartibga o‘tkazildi. Banklar
va mobil aloqa operatorlari uchun esa stavka 20 foizni tashkil etadi. Soliq bazasini
aniqlashda daromadlar va xarajatlarning to‘g‘ri tasniflanishi soliq majburiyatining
aniq bajarilishini ta’minlaydi.
Uchinchidan, byudjetga undirish tartibi va hisobot intizomi muhim
ahamiyatga ega. Soliqni undirish jarayoni ikki bosqichdan: soliq summasini
hisoblash va uni byudjetga o‘tkazishdan iborat. Korxonalar har chorakda joriy
(avans) to‘lovlarni amalga oshirishi va yil yakuni bo‘yicha yakuniy hisob-kitob
qilishi shart. Bu tizim byudjetga tushumlarning muntazamligini ta’minlaydi va
to‘lov intizomini mustahkamlaydi.
To‘rtinchidan, hisoblash tizimini takomillashtirish va shaffoflikni oshirish
zarur. Soliq kodeksiga muvofiq, soliq to‘lovchilar soliq summasini mustaqil
ravishda hisoblab chiqaradilar. Shu bois, hisoblash jarayonidagi murakkabliklarni

bartaraf etish va elektron hisobot tizimlaridan samarali foydalanish soliq
ma’muriyatchiligini yaxshilashga xizmat qiladi.
Beshinchidan, moliyaviy barqarorlikka hissa qo‘shadi. Foyda solig‘i bo‘yicha
to‘g‘ri hisob-kitob va o‘z vaqtida to‘lovlarni amalga oshirish davlatning ijtimoiy
dasturlarini moliyalashtirish va infratuzilmani rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi.
Shu bilan birga, korxonalarning sof foydasiga ta’sir etish orqali ularning
investitsion faolligini belgilab beradi.
Shunday qilib, foyda solig‘ini hisoblash va undirish tizimi davlat iqtisodiy
siyosatining byudjet barqarorligini ta’minlash va tadbirkorlik subyektlari
faoliyatini tartibga solishdagi muhim vositasi hisoblanadi. Tizimning
samaradorligini oshirish uchun hisoblash mexanizmini soddalashtirish, 2025-yilgi
o‘zgarishlarni to‘g‘ri tatbiq etish va to‘lov intizomini kuchaytirish zarur. Ushbu
tadqiqot natijalari foyda solig‘i ma’muriyatchiligini takomillashtirishda amaliy
ahamiyat kasb etadi.
35

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
I.Maxsus adabiyotlar
1.1. Abdurahmonov,S. Soliq siyosati va iqtisodiy rivojlanish . Toshkent:
Iqtisodiyot nashriyoti.2023-yil
1.1. Ahmedov, T. Investitsiya rag‘batlari va soliq imtiyozlari . Toshkent: Fan
va texnologiya.2022-yil.
1.2. Alimov, R., & Qodirov, S. Korxonalarda soliq imtiyozlarining iqtisodiy
samaradorligi . Toshkent: Moliyaviy akademiya. 2023-yil.
1.3. O'zbekiston Respublikasining Soliq kodeksi (yangi tahriri, 2019-yil 30-
dekabrdagi O'RQ-592-son Qonun).
1.4. Zokirov, N. Soliq imtiyozlarining milliy iqtisodiyotdagi o‘rni . Toshkent:
Iqtisodiyot va moliya nashriyoti.2022-yil.
II. Darsliklar
2.1. Sh. Sh. Shodmonov. Iqtisodiyot Nazariyasi . Toshkent - «Fan va
Texnologiya» - 2023
2.2. Sh.H.Tashmatov. Iqtisodiy ta’limotlar tarixi . darslik – 2021
2.3. Yo‘ldoshev Q., G‘afurov U. Soliqlar va soliqqa tortish. – Toshkent:
TDIU nashriyoti, 2021.
2.4. Xudoyberdiyev S. Moliya bozorlari va fiskal siyosat asoslari. – Toshkent:
IQTISOD-MOLIYA, 2021.
2.5. Abdurahmonov Q.X. Iqtisodiy tahlil va ishlab chiqarishni rivojlantirish
mexanizmlari. – Toshkent: Universitet, 2022.
2.6. Nazarov S., Tursunov B. Davlat moliyasi. – Toshkent: TDIU, 2022.
2.7. Muminov N. Korxona iqtisodiyoti. – Toshkent: Fan, 2022.
III.Prezident asarlari
3.1. O'zbekiston Respublikasi Prezidenti Mirziyoyev Sh.M. Milliy
taraqqiyot yo’llimizni qat'iyat bilan davom ettirib , yangi bosqichga ko’taramiz. 1-
kitob. Toshkent.: O’zbekiston, 20 23 .

3.2. O'zbekiston Respublikasi Prezidenti Mirziyoyev Sh.M. Xalqimizning
roziligi bizning faoliyatimizga berilgan eng oliy bahodir. 2022
3.3. O'zbekiston Respublikasi Prezidenti Mirziyoyev Sh.M. “Tanqidiy
tahlil, qat'iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik – har bir rahbar faoliyatining
kundalik qoidasi bo'lishi kyerak”. –T.:O'zbekiston, 20 24 .
IV . Ilmiy maqolalar va tadqiqotlar
4.1. Tursunov B ., Alimov R . “ Soliq imtiyozlarining iqtisodiy o ‘ sishga ta ’ siri ”
Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar jurnali , 2021.
4.2. Karimov M. “Korxonalar faoliyatida foyda solig‘i yukining
kamaytirilishining ta’siri” Moliyaviy tahlil jurnali, 2022.
4.3. Xolmatov A. “Rag‘batlantiruvchi soliq siyosati va ishlab chiqarish
dinamikasi” O‘zbekiston iqtisodiy sharhi, 2022.
4.4. World Bank. Improving Tax Incentives for Economic Development.
Washington, 2020.
V. Internet saytlari
5.1. https:my.soliq.uz
5.2. https://www.imv.uz
5.3. http://www.lex.uz
5.4. https:economist.com
5.5. www.president.uz
37

Купить