Franklar davlati va feodalizmining vujudga kelishi - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	2.5MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Franklar davlati va feodalizmining vujudga kelishi

Купить

Franklar davlati va feodalizmining vujudga kelishi
Reja:
Franklar davlatining tashkil topishi va taraqqiyot bosqichlari.

Franklar davlatining ijtimoiy tuzumi.

Franklarning davlat tuzumi.

Franklar davlatida huquqning asosiy belgilari.

Ma’lumki, varvarlarning Rim imperiyasiga bo‘lgan munosabati IV asr oxirlariga kelib juda
keskinlashib ketgan edi. Imperiyaning zaiflashuvi varvar qabilalariga imperiya chegarasidan
deyarli bemalol o‘tib, uning hududini egallab olish uchun imkon berdi. Imperiya
varvarlarning siquvini yana bir oz vaqt to‘xtatib tura olar edi, lekin u ittifoqchilar tarzida
xizmat qilayotgan varvarlarning o‘zini yordamiga tayangan chog‘dagina shunday qila olar
edi. Ammo ittifoqchilarning dushmanga aylanishi oson edi: bu-ning oldini olish uchun
imperiya ularga tobora ko‘proq yon berishga maj-bur bo‘lmoqda edi.
German qabilalari II-IV asr o‘rtalarida o‘zlarining ishlab chiqarish kuchlarini ancha
rivojlantirdilar. Ular o‘z yerlarini Sezar va Tatsit zamo-nidagidan yaxshiroq ishlay
boshladilar. Ularda hayvonlarning nasli (jum-ladan, otlarning nasli) yaxshilandi.
Hunarmandchilik taraqqiy etdi. Che-gara viloyatida yashovchi germanlar rimlik savdogarlar
bilan savdo-sotiq qila boshladilar. Varvarlarning aholisi tobora ko‘payib borayotganligi
sababli yer masalasi juda keskin masala bo‘lib qoldi. Varvarlar aholining oshib-toshib
ketayotganligini sezmoqda edi. Ular imperiyaning serhosil va qisman butunlay ishlov
berilmagan yerlarini ishg‘ol qilishga intildilar. Butun bir varvar qabilalarining Rim
imperiyasiga qarshi keskin kurash olib borishiga olib kelgan eng muhim va asosiy sabab yer
tanqisligi edi.


Bu vaqtga kelib german qabilalarining ichida katta o‘zgarishlar sodir bo‘ldi. German
jamiyatining tobora ko‘proq tabaqalanib borishi – zoda-gonlarning ajralib chiqishi,
ularga qaram bo‘lgan kishilar sonining ko‘payishi va hokazolar bilan bir qatorda,
qabilalarning katta-katta ittifoq-larga birlashuvi jarayoni ham yuz bermoqda edi.
Quyi Reynda ham birlashuv jarayoni vujudga kelayotgan edi. Quyi Reynda hamda
Yutlan-diya yarim orolida ingliz-saks qabilalari birlashmasi; O‘rta Reynda frank
qabilalari ittifoqi; Yuqori Reynda allemanlar ittifoqi ; Elbada va Elbaning narigi
tomonida langobardlar, vandallar, burgundlarning ittifoqlari tashkil topdi. Bundan
ilgariroq gotlarning ikkita ittifoqi - vestgotlar ittifoqi va ostgotlar ittifoqi vujudga
kelib, bularning har biri Dunay va Qora dengiz bo‘yi hududida ko‘p qabilali davlat
tashkil qilgan edi.

IV asrning oxirlaridan boshlab va, ayniqsa, V asrda varvarlar yoppasiga Rim
imperiyasi hududiga qarab yo‘l olib, uni asta-sekin istilo qila boshladilar. To‘g‘ri, bu
istilo qilish qariyb butun bir asrga cho‘zildi. G‘arbiy Rim imperiyasi tobora qulab
borayotgan edi. Chunki varvarlar imperiyani istilo etish bilan bir vaqtda imperiya
hududiga o‘zlarining bu-tun oilalari, uy anjomlari , sigir-buzoqlari va hokazolari bilan
ko‘chib kelib, o‘rnashayotgan edi. Shuning uchun IV asrning oxiri va V asrning
hamma-sini o‘z ichiga olgan bu davrni tarixchilar odatda Xalqlarning buyuk ko‘-chishi
davri deb ataydilar.

V asr oxiriga kelib germanlar G‘arbiy Rim imperiyasi hududiga: vandallar Shimoliy
Afrikaga, vestgotlar (G‘arbiy gotlar) Ispaniyaga, ost-gotlar (sharqiy gotlar) Italiyaga,
franklar Galliyaga, inglizlar bilan sakslar Britaniyaga joylashdilar. Germanlar shu
joylarda o‘z davlatlarini barpo qildilar.

Rim imperiyasi hududida tuzilgan varvar qirolliklari ichida eng
kattasi va kuchlisi franklar qirolligi edi. Franklar bora-bora
burgundlarni bo‘ysundirdilar. Galliyadan vestgotlarni surib
chiqardilar. Italiyada lango-bardlarni zabt etdilar va Reynning
narigi tomonidagi german qabilalari-ning deyarli hammasini
o‘zlariga itoat ettirdilar.
Franklarning o‘zlari ham dastlab Reynning narigi tomonida
yashar edilar. Ularning ota-bobolari Tatsitning asarida har xil
nomlar bilan, chunonchi , xamavlar, sukabrlar, batavlar va
boshqa nomlar bilan atalgan. ”Frank” degan nom (bu so‘zni
”jasur”, ”erkin” deb tarjima qilishadi) III asrning
o‘rtalaridagina paydo bo‘lib, qandaydir bitta qabila emas, balki
Reynning o‘rta va quyi oqimlarida yashagan butun bir guruh
german qabi-lalariga taalluqli umumiy bir nom edi, bu
qabilalar dastlab Reyn daryosining o‘ng qirg‘og‘ida
yashardilar. Dastlab ular rimliklarga nisbatan dush-manlik
munosabatida bo‘ldilar, keyin bu munosabat ancha do‘stona
munosabatga aylandi.


451 yildagi Katalaun jangida ittifoqchilar federatlar sifatida rimliklar tarafida turib gunnlarga
qarshi urushdilar. O‘sha vaqtda-yoq ular katta-katta ikki guruhga bo‘lingan bo‘lib, bir guruhi
(ular Reyn-ning quyi oqimida yashardilar) dengiz bo‘yi franklari yoki sali franklari deb (lotincha
”salum” - dengiz so‘zidan), ikkinchi guruhi Reynning o‘rta oqimida (har ikki qirg‘oqda)
yashagan franklar - qirg‘oq franklari yoki ripuar franklari deb (lotincha “ripa”- qirg‘oq so‘zidan)
atalar edi. Bulardan eng kuchlisi sali franklari bo‘lib, ular Galliyaning G’arbiga qarab bordilar.

Franklar milodning IV asrlarida Rim imperiyasining Galliya viloya-tiga ko‘chib kela boshlagan.
V asrda G‘arbiy Rim imperiyasining ag‘dari-lishi bilan franklar uning hududida o‘z qirolliklarini
barpo etib, o‘z hudud-larini kengaytirib boradilar. Rim yerlarini bosib olish natijasida
franklarda davlatning tashkil topish jarayoni nihoyasiga yetadi. Biroq bu yerda urug‘-doshlik
tuzumi birdaniga yo‘qolib ketmadi.

Franklar bosib olgan yerlarni boshqarish uchun boshqaruv organlari tashkil etishlari zarur
bo‘lib qoldi. Endilikda eski urug‘doshlik organlari - oqsoqollar kengashi , xalq lashkarboshilari
Rim imperiyasi yerlarini bosh-qarishga to‘g‘ri kelmay qolgan edi. Lashkarboshining
hokimiyatini ku-chaytirish zaruriyati kelib chiqadi. Oddiy lashkarboshi endi haqiqiy yakka
hokimga - qirolga aylana boradi. Qirol urug‘doshlik tuzumi sharoitidagi urug‘ jamoalariga
tegishli mol-mulklarni o‘ziniki qilib ola boshlaydi. Xalq mulkini tortib olib, hadya va mukofot
sifatida o‘z yaqinlariga, askarlariga va xizmatkorlariga ulashib beradi.

Sali franklarining Merovinglar sulolasiga mansub qiroli
Xlodvigning podsholik tarixi (481-511yillar) franklar
hayotida ro‘y bergan katta-katta o‘zgarishlar bilan bog‘liq.
Xlodvig barcha frank qabilalarini birlashtirib, 486 yilda
Galliyani istilo qiladi. Rimning bu viloyati hali varvarlar
tomoni-dan zabt etilmagan bo‘lib, Rim imperiyasi
qulagandan keyin Shimoliy Galliyaning amalda qiroli
bo‘lib qolgan Siagriy degan rimlik mahalliy magnat
tomonidan idora qilinardi, bu viloyatning markazi Parij edi.
Siag-riy franklarga sal bo‘lsa-da, jiddiy bir qarshilik
ko‘rsata olmadi. Suasson shahriga yaqin joyda shiddatli
jang bo‘ldi. Rim qo‘shinlari franklar tomonidan tor-mor
etildi.
Xlodvig katta va muhim hududni - Sena va Luara daryolari
havzasini zabt etib, franklarga mo‘l-ko‘l yerni taqsimlash
imkoniga ega bo‘ldi. Daryolari juda ko‘p, yeri serhosil ,
dehqonchilik uchun qulay va qayinzor o‘rmonlarga boy
bo‘lgan keng, lekin rimliklar vaqtida huvullab qolgan bu
hududga boshdan-oyoq franklar ko‘chib keldi.


90-yillarning o‘rtasida Xlodvig va uning drujinasi tomonidan, keyinroq esa oddiy
franklar va ularning oila a’zolari tomonidan xristianlik-ning qabul qilinishi Franklar
qirolligining yanada rivojlanishi uchun katta ahamiyatga ega bo‘ldi. Galliya va Rimdagi
e’tiborli mahalliy ruhoniylar Xlodvigni va boshqa Frank qirollarini zo‘r berib qo‘llab-
quvvatladilar. Bu narsa franklarning Galliya janubidagi qolgan yerlarni - Vestgotiya va
Burgundiyani bo‘ysundirishini ancha osonlashtirib, franklarning o‘z orasi-dan ham
qirol hokimiyati ta’sirining ortishiga yordam berdi. Xlodvig qol-gan barcha sali va
ripuar qirollarini sekin-asta qira borib, juda katta yangi qirollikning yakkayu yagona
qiroli bo‘lib oldi, u (Reynning narigi tomonidagi yerlardan tashqari) Galliyaning
to‘rtdan uch qismini o‘z ichiga olar edi.

Xlodvigning o‘g‘il va nevaralari qirollikni tez-tez taqsimlab va qayta taqsimlab
turishlariga, doimo o‘zaro urushlar olib borishlariga qaramay, qirollikning
chegaralarini kengaytirishni davom ettirdilar. 534 yilda ular Burgundiyani zabt etdilar ,
542 yilda vestgotlarning Galliyadagi oxirgi yer-lari ham bosib olindi, Reynning narigi
tomonida esa Alemaniya, Tyurin-giya, Bavariya hamda saks qabilalarining ba’zilari
franklarga bo‘ysundi. VI asrning ikkinchi yarmida Franklar qirolligi barcha varvar
qirolliklari ichida eng katta qirollik edi. Ilgari Teodorix davrida ostgotlar qo‘lida bo‘l-
gan gegemonlik endi franklar qo‘liga o‘tdi.

Merovinglar sulolasi deb nom chiqargan Xlodvig sulolasi o‘zaro urushlar natijasida zaiflashib
bordi. Ayniqsa bu Xlodvigning nevara va evaralari o‘rtasidagi qirq yillik urushda juda bilinib
qoldi. Qirol Dagoberg (629-639-yillar) mamlakatni qisqa vaqt birlashtirib turishiga qaramay,
franklar monarxiyasi inqirozga yuz tuta boshladi. Qirol davlat yerlarining tobora tarkana
qilishi, o‘z askarlariga taqsimlayverishi natijasida uning hokimiyati kuchsizlanib , yer
egalarining (yer magnatlarining) hokimiyati kuchayib ketdi. Dagoberg o‘lganidan keyin
shunday bir davr boshlandiki, 639-751 yillar o‘rtasidagi butun bir davrni o‘sha vaqtdagi
kishilarning o‘zlari ham “yalqov qirollar” davri deb atagandilar.
VII-VIII asrlarda Merovinglar faqat nomigagina qirol bo‘lib, ular-ning haqiqiy hokimiyati
yo‘q edi. Ularning qo‘lida qirol yerlarining ozgina qismigina qolgandi. Butun ma’muriy, sud
va harbiy hokimiyatni mahalliy magnatlar tortib oldi. Neystriya, Burgundiya va Avstraziyada
eng yirik zodagon xonadonlar yetishib chiqib, ular o‘z yurtlarida qirol mayordamlari sifatida
butun hokimiyatni o‘z qo‘llariga oldilar. Bir vaqtlar, ya’ni dastlab-ki Merovinglar davrida
qirol saroyida eshik og‘asi lavozimida ishlagan kishi mayordam (lug‘aviy ma’nosi: ”xonadon
og‘asi”), ya’ni saroy bosh-lig‘i deb atalardi. Endi esa mayordamlik haqiqatda parchalanib
ketgan Frank davlatining ayrim bo‘laklarida joriy etilgan eng yuqori ma’muriy mansab bo‘lib
qolgandi.

Davlatni boshqarishda mayordamlar - saroy
boshqaruvchilari hal qiluvchi rol o‘ynay boshladilar.
Mamlakatni chuqur inqirozdan saqlab qolishda
Avstraziya mayordamlari - Pipinidlar katta rol
o‘ynadi. Ayniqsa, mamlakatni siyosiy jihatdan qayta
birlashtirishda mayordam Karl Martell (”To‘qmoq”)
hal qiluvchi o‘rin tutdi. U 715 yildan 741 yilgacha
mam-lakatni idora etib, qirol hokimiyatini
mustahkamlash borasida juda katta ishlar qilgan ,
bir qancha islohotlar o‘tkazgandi. Natijada qirol
hokimiyati ancha kuchaydi va mamlakatning qurolli
kuchlari mustahkamlandi.
Karl Martellning taxt vorisi Pipin III Pakana (741-
768 yillar) ham avval faqat mayordam unvoni bilan
yurdi. Meroving qirollari odatdagi tar-tib bilan biri
o‘rniga ikkinchisi kelib turdi, lekin ular davlatni
idora qilish-da hech bir qatnashmas edilar. Nihoyat,
Pipin davlat o‘zgarishi yasab, har qanday
hokimiyatdan mahrum bo‘lgan eski sulolani
taxtdan tushirdi. Bu o‘zgarish Rim papasining faol
yordami bilan amalga oshirildi .

751 yilda Suasson shahrida frank zodagonlari yig‘ilishida Pipin frank qiroli deb e’lon qilindi. Shu
vaqtdan boshlab yangi sulola - Korolinglar sulolasiga asos solindi. Pipin o‘z siyosati bilan frank
qirolligining ravnaqi uchun zamin tayyorladi. Uning o‘g‘li Buyuk Karl davrida Franklar davlati
imperiyaga aylandi.
Buyuk Karl Karolinglar sulolasining eng atoqli namoyandasi edi (sulola ham uning nomi bilan
atalgan). U 46 yil (768-814 yillar) hukm-ronlik qildi. Buyuk Karl katta sarkarda va istilochi edi.
Tarkib topayotgan Franklar davlati Buyuk Karl davrida juda katta agressiv siyosat yurgizildi. Juda
ko‘p joylarni istilo qilib, Buyuk Karl ulkan va qudratli davlatga bosh-liq bo‘ldi. Rim imperiyasi
qulagandan keyin G‘arbiy Yevropada Buyuk Karl davlatidek katta davlat dunyoga kelmagan edi: bu
davlat franklardan tashqari o‘nlab boshqa qabila va xalqlarni o‘z ichiga olgandi.
Frank qiroli qo‘li ostidagi yerlarning juda kengayib ketishi, tabiiy, Buyuk Karl va uning
maslahatchilarini qirol unvonini (titulini) o‘zgartirish to‘g‘risida o‘ylashga majbur qildi. 800 yilda
Buyuk Karl Rimda bo‘lgan vaqtida papa unga ”rimliklar imperatori” tojini kiydirdi va shu tariqa Bu-
yuk Karl imperator deb e’lon qilindi. Ammo bu uncha mustahkam imperi-ya emas edi. 814 yilda
Buyuk Karl 72 yoshida vafot etganidan so‘ng uning imperiyasi uzoq umr ko‘rmadi. Bu ilk o‘rta asr
harbiy-feodal monarxiyasi bo‘lib, unda chinakam markazlashuv uchun yetarli darajada iqtisodiy baza
yo‘q edi. Natural xo‘jalik hukmronligi, ayrim viloyat va tumanlarning va hatto, ayrim pomestelarning
ham biqiqligi , shaharlar va savdoning kam rivojlanganligi imperiyaning muqarrar tarzda parchalanib
ketishiga sabab bo‘ldi.

VERDEN SHARTNOMASI


843 yilgi Verden shartnomasiga ko‘ra Franklar davlati bo‘linib ketdi va Galliya (Fransiya), Bovariya va
boshqa yerlar imperiyadan ajralib chiq-di. Oqibatda bu yerlar Germaniya va nihoyat Italiya davlatlari
tarkibiga kirdi. Franklar davlati shu tariqa o‘z umrini o‘tab bo‘ldi.

Shunday qilib, franklarning bosqinchilik urushlari ularda davlatning tashkil topish jarayonini tezlashtirdi.
Franklarda davlat tashkil topishining asosiy sabablari erkin jamoaning yemirilishi, uning sinfiy
tabaqalanishi bo‘ldi. Ularda bu jarayon yangi eraning birinchi asrlaridayoq boshlanib ketgan edi.

Franklar davlati boshqarish shakli bo‘yicha ilk feodal monarxiyasi edi. U ibtidoiy jamoa tuzumidan
qulchilikni chetlab, feodal jamiyatga o‘tish yo‘li bilan vujudga keldi. Shu sababli franklar jamiyati ko‘p
uklad-liligi (quldorlik, urug‘doshlik, jamoachilik, feodal munosabatlarning qo‘-shilib ketganligi), feodal
jamiyat asosiy sinflarining tashkil topish jarayoni nihoyasiga yetmay qolganligi bilan tavsiflanadi. Shu
tariqa ilk feodal dav-latda eski jamoa tashkilotlarining muhim qoldiqlari, qabilaviy demok-ratiya
muassasalari saqlanib qolgan edi.

Franklar davlati o‘z rivojlanishida ikkita asosiy bosqichni bosib o‘tdi. Birinchi bosqich V asrning oxiridan
VII asrning oxirigacha bo‘lgan davrni, ikkinchi bosqich esa VIII asrdan IX asrning o‘rtasigacha bo‘lgan
davrni o‘z ichiga oladi. Bu ikki davr faqat ikki hukmron sulolaning almashishi (Merovinglar o‘rniga
Korolinglarning kelishi) bilangina ajralib turmaydi. Ikkinchi bosqich frank jamiyatining chuqur ijtimoiy-
iqtisodiy va siyosiy qayta qurilishini boshlab bergan yangi bosqich bo‘lganligi bilan tavsif-lanadi. Buning
natijasida asta-sekin senorlik monarxiyasi shaklidagi feodal davlati shakllandi.

Ikkinchi davrda asosan yirik feodal yer egaligining, feodal jamiyat-ning ikki asosiy sinflari: feodallar va
ularga qaram dehqonlarning tashkil topishi nihoyasiga yetadi.

Franklar davlati va feodalizmining vujudga kelishi

Купить