Fridrix Nitshening Zardo‘sht tavallosi asarida komillik haqidagi fikrlari - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	52.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Fridrix Nitshening Zardo‘sht tavallosi asarida komillik haqidagi fikrlari

Купить

Fridrix Nitshening "Zardo’sht tavallosi" asarida komillik haqidagi fikrlari
Mundarija
I.Kirish………………........…………………………………………….…….…3
II.Asosiy qism………………...……………………………………….…….…..4
1.bob. Fridrix Nitshe va uning "Zardo’sht tavallosi " asari xususida……………4
1.1. Fridrix Nitshe uning hayoti va ijodi………………......…………… ... ….….4
1.2. "Zardo’sht tavallosi "asarining vujudga kelish tarixi………………… ... …..11
2.bob. "Zardo’sht tavallosi " asarida komil inson ĝoyasini aks etishi….……… . .16
2.1. "Komillik" tushunchasi va uning falsafiy mohiyati……………….…… .... ..16
2.2. "Zardo’sht tavallosi "asarida komillik masalasi……………….....……… .... 19
3.bob. "Zardo’sht tavallosi " asarining hozirgi davr jahon falsafasi taraqqiyotidagi
o’rni ………………………….……………………………….………….………..24
3.1. "Zardo’sht tavallosi " asarida yaxshilikning falsafiy jahatdan bayon
etilishi……………………………………………………………………….……..24
3.2. Jahon falsafasida "Zardo’sht tavallosi " asarining falsafiy ahamiyati… . …27
III.Xulosa…………………..………………………………………..………….31
IV.Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati……………………………………….34
1

Kirish
XIX asr Germaniyada "Hayot falsafasi»ga asos solgan faylasuflardan Fridrix
Nitshe hisoblanadi.«Men odam emasman, men dinamitman», deyishni xush
ko’ruvchi nemis faylasufi Fridrix Nitsshe (1844-1900) ning barcha yozganlari, barcha
hikmatlari tom ma’noda dinamit xususiyatiga ega. Ta’riflanganidek, bu dinamit
fikrlar shiddat bilan portlab, yana o’z ichidan go’zal va harakatchan — inkor qiluvchi
va tasdiqlovchi fikrlarni yaratadi. Nitsshe falsafasining markazida inson turadi. Bu —
axloq falsafasi degani. Nitsshe bu borada ilgarilab ketadi: illatlarni fazilat tarzida,
fazilatlarni illat tarzida taqdim qiladi. Chunki uning nazdida inson shu darajada
«axloqiylashib» ketganki, u ezguliksiz yashay olmaydi. Ammo gap shundaki, inson
ezgulikni ko’proq niqob sifatida ishlatadi, natijada hamma yoqni soxta ezgulik, soxta
fazilat bosib ketgan, inson rosmana qadam tashlab yashashi uchun joy yo’q.
Kishilarning o’zligini namoyon qila olmaganidan, chekiga tushgan vazifani
bajarmaganidan, ko’tarilishi mumkin bo’lgan yuksaklikka ko’tarilmaganidan –
maydalashib ketgan buyuklikdan g’azablanadi, alam bilan, jahl bilan fikrlaydi.
Nitsshening «Zardo’sht tavallosi» asari faylasufning boshqa asarlaridan butunlay farq
qiladi. Bu asarda Sharq falsafiy qarashlari ta’siri sezilib turadi. Mazkur asar mumtoz
nemis falsafasi an'analari chegarasidan chiqib, ezoterik asar sifatida yaratildi. Nitshe
qalami orqali payg'ambar Zardo'sht so'zga kirdi. Nitshening "Zardo'sht tavallosi" asari
boshqa asarlaridan butunlay farq qiladi. Tabiat jonli mavjudot sifatida namoyon
bo'ladi. "Zardo’sht tavallosi " 4 qismdan iborat bo’lgan nasriy doston hisoblanadi. Bu
asarda hech kimnikiga o’xshamaydigan va hech kimni takrorlanmaydigan olamga ega
bo’lgan tarzida yozilgan. 1
1
. «Зардушт тавалоси». //Тарж. Иброхим Гафуров. «Янги аср
влоли» нашриёти, 2007 йил 3 бет
2

I-BOB. Fridrix Nitshe va uning "Zardo’sht tavallosi " asari xususida
1.1 Fridrix Nitshe uning hayoti va ijodi
Fridrix Nitshe (15.10.1844 - 24.08.1900) Reken shahrida pastor (ruhoniy)
oilasida tuG'ildi. Nitshe 5 yoshga to'lganda otasi vafot etadi. Nitshening bolaligi
ayollar davrasida o'tadi. Otasi vafotidan keyin uning oilasi Naumburgga ko'chib
o'tadi. 10 yoshli Nitshe gimnaziyaga o'qishga kiradi. 14 yoshda esa iqtidorli o'quvchi
bo'lganligi uchun "Shulpfort" nomli mashhur internatda o'qiydi. Mazkur intemat
"Ta'limotlar darvozasi" deb nomlanardi. Bu yerda ijtimoiy-gumanitar fanlar yuqori
saviyada o'qitilar edi. Nitshe 1864 yilda 20 yoshda Bonn universiteti studenti bo'ladi.
2 semestr o'qigandan so'ng Nitshe o'zining ustozi Richel bilan Leypsigga ketadi.
Frederikning boshqa talabalar bilan murakkab munosabati universitetni o'zgartirish
sabablari orasida muhim rol o'ynadi. Leypsigda Nitsshe ajoyib ilmiy
muvaffaqiyatlarni namoyish etdi. U shunchalik ajoyib ediki, u hali ham talaba bo'lgan
Bazel Universitetida yunon filologiyasidan dars berishga taklif qilindi. Bunday narsa
Evropa universitetlari tarixida bo'lmagan. Yoshligida u otasi singari ruhoniy bo'lishni
orzu qilar edi, ammo universitet yillarida uning din haqidagi qarashlari jangari
ateizmga aylandi. Filologiya ham tezda Nitsshega murojaat qilishni to'xtatdi.
O'qituvchilik faoliyatini boshlagan yili Nitshe taniqli bastakor Richard Vagner bilan
do'stlashdi. Vagner Nitshedan qariyb o'ttiz yosh katta edi, lekin ular tezda ikkalasini
ham qiziqtirgan turli xil masalalarni muhokama qilgan holda umumiy tilni topdilar:
qadimgi Yunoniston san'atidan boshlab, ikkalasi ham ehtirosli bo'lgan Shopengauer
falsafasi va qayta tashkil etish haqidagi fikrlar, dunyo va nemis millatining tiklanishi
haqida edi. Vagner o'zining bastakorlik ijodida hayot va dunyoning tuzilishi haqidagi
fikrlarni ifodalash usuli sifatida qaradi. Nitsshe va Vagner bir-biriga juda yaqin bo'lib
qolishdi, ammo bu do'stlik atigi uch yil davom etdi. 1872 yilda Vagner boshqa
shaharga ko'chib o'tdi va Nitsshe bilan munosabatlari sovuqlashdi. Ular dunyoning
tuzilishi va hayot mazmuni haqidagi tushunchalar qanchalik uzoqlashsa. 1878 yilda
3

Vagner Nitsshening yangi kitobi haqida yomon gapirib, uni ruhiy kasallikning
achinarli namoyishi deb atadi. Bu so'nggi ajralishga olib keldi. Bir necha yil o'tgach,
Nitsshe "Casus Wagner" kitobini nashr etdi, u erda u sobiq do'stining san'atini kasal
va go'zallik uchun etarli emas deb atadi. Universitetda hali o'qishni tugatmasdanoq,
ustozi Richel tavsiyasiga binoan Bazel (Shveysariya) universiteti professor
lavozimiga taklif etiladi. 1869 yildan 1879 yilgacha Nitshe Bazel universitetida
mumtoz (klassik) filologiya professori lavozimida ishlaydi. Nitshe bu davrdagi
mashhur insonlar bilan tanishish sharafiga muyassar bo'ldi. 1867 yilda Nitshe
armiyaga chaqirildi. U harbiy xizmatga chaqiruvni fojia sifatida qabul qilmadi,
aksincha, bundan xursand bo'ldi. U harbiy sarguzashtlarning romantizmini va kuch,
qat'iy intizom va buyruqlarning qisqa, aniq so'zlarini namoyish etishni yaxshi ko'rardi.
Nitsshe hech qachon sog'lig'i bilan ajralib turmagan va armiya xizmati uning
vujudidagi ozgina narsalarga putur etkazgan. Otliq artilleriya polkida to'liq bo'lmagan
bir yillik xizmatidan so'ng, u jiddiy jarohat oldi va bo'shatildi. Biroq, ikki yil o'tgach,
Frantsiya-Prussiya urushi boshlanganda, Frederik Bazel universitetida o'qituvchilik
lavozimiga kirganida Prussiya fuqaroligidan voz kechganiga qaramay, o'z ixtiyori
bilan frontga ketdi. Faylasuf dala kasalxonasiga tartibli ishga qabul qilingan. Bu safar
Nitsshe urushning qonli haqiqatini ko'rdi. U urushlarga bo'lgan munosabatini juda
qayta ko'rib chiqdi, ammo u hayotining oxirigacha taraqqiyotning harakatlantiruvchi
kuchi deb hisobladi. Tinchlikni yangi urushlar vositasi sifatida seving , deb yozgan u
keyinchalik o'zining mashhur Zaratustra aytgan kitobida.Sog'liqni saqlash
muammolari Fridrix Nitsshega yoshligidan hamroh bo'ldi. U zaif asab tizimini meros
qilib oldi. 18 yoshida u qattiq bosh og'rig'ini boshlagan. U urushda birinchi harbiy
xizmat va difteriya paytida olgan travma uning tanasini oxirigacha yo'q qilishga olib
keldi. 30 yoshida u deyarli ko'r bo'lib qoldi, u dahshatli bosh og'rig'idan azob chekdi.
Nitsshe opiat bilan davolash qilingan, bu esa oshqozonning og'ir buzilishiga olib
kelgan. Natijada, 1879 yilda Nitsshe hali juda yoshligida sog'lig'i sababli nafaqaga
4

chiqqan. Universitet unga nafaqa to'lagan. Nitsshe umrining oxirigacha kasallik bilan
kurashdi, ammo nafaqaga chiqqanidan keyin u hayotni va atrofidagi barcha narsalarni
tushunishga ko'proq vaqt ajrata oldi. Darhaqiqat, sog'lig'ining yomonligi va kasalligi
Fridrix Nitsshega tarix uni tanigan narsaga aylandi - dunyoni anglashda katta
yutuqlarga erishgan faylasuf. Shu tufayli Nitshe 1879 yilda 35 yoshida iste'foga
chiqadi. 1879-1889 yillarda u bir necha marotaba yashash joyini o'zgartiradi. 1899
yildan telbalik boshlanadi. Nitshe o'ziga o'zi Iso, Dionis bo'lib ko'rinadi va 1900
yili 25 avgustda olamdan ko'z yumadi.
Yoshlik chog'larida Nitshe A.Shopengauer asarlarini sevib o'qiydi, ayniqsa,
uning "Dunyo: iroda va tasavvur sifatida" nomli asarini yodlab olar darajada sevib
o'qiydi. Keyinroq zamondoshlari - F.Lange, YE.Dyuring asarlari bilan qiziqdi,
jumladan E.Fon Gartman tadqiqotlari ham uni qiziqtirdi. Klassik faylasuflardan u
Aflotun, Fukidit, Diogen Laersiylami yaxshi bilar edi. O'z ta'limotini u Geraklit,
Empedokl, Spinoza, Gyote ta'limotlariga asoslanganini aytadi. Russo va Lyuter
falsafasiga Nitshe o'z pozitsiyasini qarshi qo'yadi. Falsafiy - tarixiy adabiyotlarda
Nitshe dunyoqarashi rivojini 3 davrga bo'lib o'rganiladi. Faylasuf sifatida Nitshening
ilk davri 1871-1876 yillarni o'z ichiga oladi. Bu davrda Nitshening quyidagi ishlari
chop etiladi: "Fojianing musiqa ruhidan tug'ilishi" va "Bevaqt qoralamalar" (1 va 2
qismlari). Nitshe bu davmi "davr bilan munosabat" deb nomlaydi. Ikkinchi davr 1876-
1879 yillami o'z ichida oladi. Bu davrda quyidagi ishlar chop etiladi: «lnsonga xos,
haddan tashqari insonga xos», «Turli-tuman fikrlar va hikmatli so'zlarn, «Yo'lovchi
va uning soyasi», «lnsonga xos, haddan tashqari insonga xos» ikkinchi jildi, «Tonggi
shu'la», «Quvnoq bilimlarn. F.Nitshe bu davrni "tanqidiy davr", deb ataydi. Va-
nihoyat, uchinchi davr bu «buzg'unchilik» davri, 1880-1887 yillar «Zardo'
sht tavallosi», «Achchiq hikmat», «Yaxshilik va yomonlikning narigi tarafida»,
«Quvnoq bilimlarnning 5-kitobi, «Axloqning kelib chiqishi», «Sanamlarning
oqshomi», «Dajjol» («Antixrist»), «YESSE NOMO». Bu davr to'g'risida shunday
5

deydi: «Endi boshim uzra na xudo bor, va na inson! Ijodkor ruhi nima qilishini o'zi
biladi. Sukut saqlab turish vaqti o'tdi: mening Zardo'shtim shunday deydi. Irodam,
falsafam ham shunday yuqoriga ko 'tarildiki, uning orqasida men yangi yer ochdim,
albatta, bu zaminni men qadamba-qadam ishg'ol etib borishim zarur. O'z ijodimning
endi kunduziga yetdim» - deydi F.Nitshe . 2
1872-yil Nitsshening „Musiqa ruhidan fojianing tug ilishi“ deb atalgan 1-kitobiʻ
bosilib chiqdi. Bunda u borliqning 2 asosini — bir tomondan, „hayotiylik“, „maishat“
va „fojiaviylik“ni va 2-tomondan, „mushohadaviylik“, „mantiqiylik“, „bir tomonlama
intellektuallik“ni o zaro qarama-qarshi qo ygan. Bu kitobni zamondoshlari
ʻ ʻ
g ayriilmiy asar sifatida rad etishdi. Nitsshe 1873—1876-yillarda yozilgan „Bemavrid
ʻ
mulohazalar“ida D. F. Shtraus va tarixiylik tarafdorlarini keskin tanqid qilib, ayni
vaqtda faylasuflardan Shopengauer va Rihard Vagnerni ulug laydi. Biroq ko p
ʻ ʻ
o tmay, Nitshening Vagnerdan ixlosi qaytadi. 1880 yilda Nitshe Yevgeniy Dyuring
ʻ
qalamiga mansub «Falsafa kursi» asarini o’qib chiqadi. Bu asar uning dunyoqarashiga
katta ta’sir ko’rsatadi. Nitshega, ayniqsa, faylasufning koinotdagi barcha
jarayonlarning davriy xususiyatga ega ekanligi, ularning doimo takrorlanib turishi
to’g’risidagi fikrlari ma’qul keladi. Shu asosda o’zining bu boradagi shaxsiy fikrlarini
rivojlantiradi va «Mangu qaytarilish» haqidagi qarashlar tizimini ishlab chiqadi:
«Hamma narsa mangu qaytarilishga mahkum. Biz qachonlardir yana ayni vaziyatda
uchrashamiz. Men yana xastalikda yashayman, siz esa yana mening nutqimdan
hayratga tushasiz… Mening o’lish-o’lmasligim baribir emasmi, chunki hech narsa
meni bu hayotdan uzoqlashtirmaydi ham, yaqinlashtirmaydi ham. Chunki har bir
lahza yana qaytariladi, har bir daqiqa mangudir».Nitsshening mashhur asari
„Zardo sht tavallosi: hamma uchun va hech kimga atalmagan kitob“dir (1 qismi —
ʻ
1883, 1-to liq nashri 1892-yilda chiqqan). O zining bu asarini Nitsshe „insoniyat
ʻ ʻ
qo lidagi kitoblar ichida eng terani“, deb hisoblagan. Nitshe o zini insoniyat
ʻ ʻ
2
.https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Fridrix_Nitsshe
6

imkoniyatlari chegarasidan tashqariga chiqqan ongni o zida mujassamlashtirganʻ
Zardusht bilan tenglashtirgan. Nitshe „Hokimiyatga intilish“ kitobini o zining asosiy
ʻ
dasturiy asariga aylantirishni o ylagan edi. Lekin Nitshe uni tayyorlash jarayonida
ʻ
tug ilgan bir qancha fikrlar va hikmatli so zlarnigina yozib qoldirdi. Kitobni E.
ʻ ʻ
Fyorster-Nitshe va P. Gast takomiliga yetkazib, 1906-yildagina nashr etishga
muvaffaq bo ldilar. Nitshe falsafasiga Shopengauerning volyuntaristik metafizikasi va
ʻ
Darvinning yashash uchun kurash qonuni katta ta sir ko rsatdi. Bu ta limotlarga
ʼ ʻ ʼ
asoslangan Nitshe barcha soxta, chirkin, hayotga dushman bo lgan narsalarni yo q
ʻ ʻ
qilishga tayyor turuvchi yangi inson idealini yaratishga intildi. Uning falsafasi
yaqinlashib kelayotgan falsafiy nigilizm o rnini egallashi lozim edi. Nitsshe
ʻ
xristianlikka qarshi kurashdi va „qullik axloqi“ni xristianlikning mahsuli deb
baholadi. U burjuaziyaga qarshi edi, bu sinf axloqini soxta axloq deb bildi.
Nitsshechilikning metafizik g oyasi „barcha mavjudotlar, shu jumladan, inson ongida
ʻ
ham hokimiyatga intilish shakli namoyon bo ladi, hech qanday mutlaq hayot yo q,
ʻ ʻ
hamma narsa mangu qaytarilishga mahkum“ degan fikrda mujassamlashgan. Nitshe
falsafaga „hokimiyatga intilish“ g oyasidan tashqari, „barcha qadriyatlarni qayta
ʻ
baholash“, „odamlarning yangi nayeli?“, „ideal inson“ tushunchalarini kiritdi. Nitsshe
yangi uslubiy shakllarni topgan tanqidchi va shoir, aforizmlar ustasi edi. Nitshe
falsafasining sofistika shakli uni tushinishni qiyinlashtiradi. Undan keyin yashagan
faylasuflarning uqtirishicha, Nitsshe falsafasida uzil-kesil haqiqat, e tiqod deb qabul
ʼ
qilish mumkin bo lgan qoidalar yo q.
ʻ ʻ
Nitshe o'z falsafasida birinchi o'ringa axloq masalasini qo'yadi. Falsafaning
markazi inson, deydi. Falsafani mifologiya bilan uyg'unlashtiradi. Inson o'zining
tug'ilishida u bilan birga buyuk ruhiy holat birga keladi. Har bir ruh yorug'lik ma'budi
- inson uchun juda muhim. Inson nurga intilib yashaydi, deydi. Uningcha, Yunon
ma'budi Appolonda bashorat qilish qobiliyati bor. Insoniyat rivojlanishida pastga
qarab ketish sodir bo'lmoqda. Chunki inson nafs degan baloga chalingan. Dionis
7

ma'budini u nafs xudosi deb ataydi. "Fojianing musiqa ruhidan tug'ilishi" asarida
Nitshe inson nafsga bo'ysindi, deydi. U mifologik davrdan insoniyatga nafs meros
bo'lib qolganganligini ta'kidlaydi. Nitshe bu asarda yunon san'atidagi ikki ibtido asos
haqida so'z yuritadi. Zaminiy ibtido - bu yunon afsonalaridagi sharob, bog'u-rog'lar,
o'rmonlar ma'budi - Dionis bo'lsa, unga qarama qarshi bo'lgan yorug'lik, samoviy
ibtido - Appolon ma'budidir. Appolon yorug'lik, san'at, ijodiy ilhom, bashoratchilik
xislatlariga egadir. Bu ikki bir-biriga zid asoslar hech murosaga kelmaydi,
mutanosiblik holati yuz bermaydi. Dionischilik musiqadagi yorug'lik ruhiyatini
vayron qilishga qaratilgan, insondagi shodu-xurramlikni ham o'ldiradi. Bu asarida
Nitshe samoviy go'zallik bilan zaminiy go'zallik o'rtasidagi ziddiyatni silliqlashtira
olmaydi, ular o'rtasidagi mutanosiblikni topa olmaydi.
Nitshe hech qachon turmush qurmagan. Uning hayoti davomida ayollar bilan
bo'lgan munosabatlari ishlamadi. Ularning ikkitasi bilan, hech bo'lmaganda qisqa vaqt
ichida baxtli edi. Nitshe butun hayoti davomida onasi bilan mehr-oqibatli
munosabatlarni saqlab turdi, ammo u uni doimo tushungan deb aytish mumkin emas.
Men uni qanday bo'lsa shunday qabul qildim. U butun hayotini unga bag'ishlagan va
oilasini almashtirgan singlisi Yelizaveta bilan juda qiyin munosabatda bo'lgan.
Shuningdek, u so'nggi yillarda yozgan barcha kitoblarini nashr etdi. Ko'pgina
kitoblarda u, shu bilan birga, falsafani anglashiga muvofiq o'z tahririni qildi. Nitshe
kasbi bo'yicha filolog edi. Uning kitoblari falsafiy ta'limotlarni taqdim etish uslubidan
ancha farq qiladigan uslubda yozilgan. Nitshe ko'pincha o'z fikrlarini aforizmlarda va
she'riy misralarda ifoda etgan. Taqdimot uslubiga erkin munosabat uzoq vaqtdan beri
yosh Nitshe asarlarini nashr etishda to'siq bo'lib kelgan. Nashriyotlar uning kitoblarini
nimaga bog'lashni bilmay, bosib chiqarishni rad etishdi. Nitshe buyuk nigilist deb
hisoblangan. Uni axloqni inkor etganlikda ayblashdi. U san'atning tanazzulga uchrashi
va dinning o'zini yo'q qilishi haqida yozgan. U atrofdagi dunyoni sichqon shov-
shuviga botganlikda, borliqning ma'nosizligida aybladi. Biroq, Nitshe bu hodisalarda
8

tsivilizatsiyaning tugashini ko'rmadi. Aksincha, uning fikriga ko'ra, hayotdagi yuzaki
va sun'iy hamma narsa, keraksiz hamma narsani tashlab yuboradigan, olomondan
yuqoriga ko'tarilib, haqiqatni ko'ra oladigan super odam paydo bo'lishi imkoniyatini
ochib beradi.Aforistik va yengil uslubda yozilgan Nitshe asarlarini, ammo uni oson
tushunadigan deb atash mumkin emas. Uning fikri ko'pincha g'azablangan tezlikda
shoshilib ketadi va to'xtamasdan yoki tushunmasdan xulosalariga rioya qilish qiyin.
Nitshening o'zi ular uni yaqin orada tushunmasligini bilar edi: "Men juda yaxshi
bilaman, ular meni tushuna boshlagan kuni men bundan hech qanday foyda
ko'rmayman".Nitshe o'zi hech bo'lmaganda hayotining so'nggi yillariga qadar o'zini
faylasuf deb hisoblamagan. U bu tushunchaning samaralarini anglash va odamlar
bilan bo'lishish uchun ichki ehtiyojga ega edi. Nitshening ko'p narsalarga bo'lgan
qarashlari o'tgan yillar davomida o'zgarib bordi, ammo u ularni har doim hokimiyat
bilan cheklanib qolmasdan, juda obrazli va nostandart tarzda ifoda etdi. Uning
qarashlariga SHopengauer ham, Vagner ham ta'sir ko'rsatgan, ammo Nitshe o'z
fikrining harakatida o'zini hayratga solgan g'oyalarni osonlikcha bosib o'tdi, ularni o'z
ongi o'zgargani sayin rivojlantirdi. 3
Fridrix Nitshe, uning asarlaridan iqtiboslarni
zamonaviy faylasuflarning ko'pgina asarlarida topish mumkin, endi 20-asr
boshlaridagi kabi qattiq tortishuvlar va tanqidlarga sabab bo'lmaydi. Keyin uning
nazariyasi inqilobiy tus oldi va Nitshe bilan dialogda mavjud bo'lgan ko'plab
yo'nalishlarga sabab bo'ldi. U bilan rozi bo'lish yoki bahslashish mumkin edi, lekin
endi uni e'tiborsiz qoldirib bo'lmaydi. Faylasufning g'oyalari madaniyat va san'atga
kuchli ta'sir ko'rsatdi.Masalan, Nitshe asaridan taassurot olgan T.Mann o'zining
"Doktor Faust" asarini yozgan. Uning "hayot falsafasi" yo'nalishi dunyoga V.Diltey,
A.Bergson, O.Spengler kabi taniqli faylasuflarni berdi.Nitshe falsafaga hozir ham
qo’llanib kelayotgan quyidagi ilmiy tushunchalarni kiritdi: «Hokimiyatga intilish»,
«Barcha qadriyatlarni qayta baholash», «Odamlarning yangi nasli», «Mallarang
dog’ulilar», «Oliy inson». Nitshe hayotni boshqalarga qaraganda teranroq his etgan. U
3
https://www.ziyouz.com/portal-haqida/xarita/hikmatlar/mumtoz-faylasuflar/fridrix-nitshe
9

o’z aniq-ravshanligi bilan sirli, tushunarsiz darajada tushunarli bo’lgan yagona
faylasuf edi.
1.2. "Zardo’sht tavallosi "asarining vujudga kelish tarixi
Nitshening mashhur asari „Zardo sht tavallosi: hamma uchun va hech kimgaʻ
atalmagan kitob“dir (1 qismi — 1883, 1-to liq nashri 1892-yilda chiqqan). O zining
ʻ ʻ
bu asarini Nitshe „insoniyat qo lidagi kitoblar ichida eng terani“, deb hisoblagan.
ʻ
Nitshe o zini insoniyat imkoniyatlari chegarasidan tashqariga chiqqan ongni o zida
ʻ ʻ
mujassamlashtirgan Zardusht bilan tenglashtirgan."Zardo’sht tavallosi " 4 qismdan
iborat bo’lgan nasriy doston hisoblanadi. Bu asarda hech kimnikiga o’xshamaydigan
va hech kimni takrorlanmaydigan olamga ega bo’lgan tarzida yozilgan.Nitshening
«Zardo’sht tavallosi» asari faylasufning boshqa asarlaridan butunlay farq qiladi. Bu
asarda Sharq falsafiy qarashlari ta’siri sezilib turadi. Uzoq olmon yurtida yashab, ijod
qilgan muallifning bundan ikki yarim ming yil muqaddam bizning zaminda yashagan
tarixiy shaxs – Zardo’shtni o’z asariga qahramon qilib olishi har qanday o’quvchi
e’tiborini tortmasdan qolmaydi. «Zardo’sht tavallosi» – kuchli insonni tarbiyalashga
qaratilgan asar. Sharq mumtoz adabiyotida «komil inson», ruslarda «sverxchelovek»
deyiladi. Asarda «alo odam» ko’rinishida keladi. Asar to’lig’icha ramziy, timsollar
asosida yaratilgan. O’qiyotganda buni albatta e’tiborga olish kerak. Chunki Nitshe
dunyo tan olgan mutlaq haqiqatlarning oyog’ini osmondan qilib tashlaydi,
favqulodda shiddat o’quvchini batamom shoshirib qo’yadi. "Zardo'sht tavallosi"
nomli asarini Nitshe falsafa fanlari professori, nafis so'z san'ati mutaxassisi sifatida
emas, balki payg'ambar so'zi sifatida yaratdi. Mazkur asar mumtoz nemis falsafasi
an'analari chegarasidan chiqib, ezoterik asar sifatida yaratildi. Nitshe qalami orqali
payg'ambar Zardo'sht so'zga kirdi. Nitshening "Zardo'sht tavallosi" asari boshqa
asarlaridan butunlay farq qiladi. Bu asarda Sharq falsafiy fikrining ta'siri bilinib
turadi. Tabiat jonli mavjudot sifatida namoyon bo'ladi. Har bir daraxt, har bir xarsang
tosh, dengiz, tog'lar, havo hayot chashmasi bilan yo'g'rilgan. Ular Zardo'sht bilan
10

suhbat quradi, uning olamini bir qismini tashkil qiladi. Zardo'sht o'zini tabiatdan
ajratmaydi, uning o'zi tabiatning bir qismidir. Dengiz uning kayfiyatini his qiladi,
uning hafaqonligiga sherik bo'ladi. Ana shu dengizda Zardo'sht orzu-umidlar sohilini
qidiradi. O'z bolalarini qidiradi, zotan "umidlar bizning eng yaxshi bolalarimizdir", -
deydi Nitshe. Sokinlik Zardo'sht bilan so'zlashadi. Sokinlik uning tayyor emasligini
aytadi.Uning qalbida hali xotirjamlik hukmron emas, fikr sokinligi, qalb sokinligi
yo'q. Nitshe yuksak ruh haqida fikr yuritadi. Ilohiy ruh har bir inson ruhining ustoziga
aylanishi zarurdir. Zardusht o'z shogirdlarini tashlab ketadi. Uning shogirdlari o'z
yo'llarini mustaqil topib olishlari zarur, o'zlarining yuksak ruhi bilan qo'shilishlari
kerak. Aynan ilohiy ruh insonni ezgulik va yovuzlikning narigi tomoniga olib
boruvchi yo'lni topishda yordam beradi. Bu olam xudo makonidir. Zardo'sht xudosi
bu yuqoridan turib, nazorat qilib turuvchi va insonlami xatolari va gunohlari uchun
jazolaydigan xudo emas. Zardo'sht xudosi butunlay o'zgacha xudodir. U har bir
insonning ruhiy qalbida yashaydi. Insonning ruhiy qalbi bu xudo ehromidir. Shuning
uchun ham Zardo'sht so'zlaganda xalqqa "chin qalbimdan", -deb murojaat qiladi.
Zardo'sht haloyiqqa qarata bunday deydi: "Men sizlarga a'lo inson haqida ta'limot
keltirdim. Odam shundayin bir xilqatdirki, undan oshib o'tmoq kerak. Siz undan
o'tmoq uchun nima qildingiz?" "Men shunday odamni sevamanki, ruh va qalbi
ozoddir. Zotan, uninig aqli qalbining botinidir, qalbi esa uni halokatga yetaklaydi.
Men shunday odamni sevamanki, uning qalbi limmo limdir, shu bois u o'z-o'zini
unutadi va bor mavjudotlami o'ziga jo etadi: ana shunday qilib, bor mavjudot uning
halokatiga aylanadi".Nitshening zardo'sht xudosi qadimgi xalqlarnikidek qotib
qolgan, o'zgarmas, to'xtab qolgan xudo emas. "Yangi va eski bitiklar" nomli
bo'limida, Zardo'sht aytadiki, xudo amri abadiy, o'zgarmas so'zlar emas, balki ular
inson harakati uchun, ishlari uchun qalbida iloh alangasi yonib turuvchilar uchun
da'vatdir. Shunday qilib, Zardo'sht xudosi asta-sekin u bilan birga qo'shiladi. Lekin
bu qo'shilish oxirigacha tugamaydi, chunki hali Zardo'sht qalbida mutlaq
11

xotirjamlik hukmron emas. Bu xodisa sokinlik bilan umng suhbatida yaqqol
namoyon bo'ladi. "Zardo'sht olimlar uyidan ketdi", - deb yozadi Nitshe. Ular olamga
hech qanday yangilik bermaydilar. Haqiqatni ochmaydilar. Ana shu haqiqatni
Zardo'sht ham izlaydi. Uni o'z qalbidan topadi. Haqiqat yo'lida uchragan yolg'on
to'siqlarni buzib tashlaydi. Kibru havoga aylangan axloq, ikkiyuzlamachilik,
laganbardorlik, mag'rurlik, gerdayganlik, xudbinlik haqiqatga to'siq bo'ladigan
xilqatlardir. Jumladan qotib qolgan diniy aqidalar ham bu yo'ldagi to'g'anoqdir.
"Yaxshi va iymonli odamlarga qarangiz! Ular hammadan ko'proq kimni yomon
ko'radi? Ular o'zlarining tosh lavhalarini sindiruvchilami, vayronagarchilik
keltiruvchilami, jinoyatchilami yomon ko'radi. Lekin yaratuvchi shular emasmi?
Yaratuvchi murdalami emas, shuningdek, to'da va mo'minlarni emas, muridlami
axtaradi. Yaratuvchi xuddi o'ziga monand yaratuvchilami axtaradi, yangi
toshbitiklarda yangi narsalarni yozadiganlami izlaydi". Lekin, bir eng katta to'siq bari-
bir yengilmaydi. Bu - imkoniy aqldir. Bu xilqat misoli labirintdagi minatavrga
o'xshaydi. Labirint bu inson fikrlaridir. Ular gumon-shubhalardan, adashishlardan
iborat. Ular misoli o'rgimchak iniga o'xshaydi. Ular zaharli qora qurt kabi qalbni
kibrlar bilan zaharlaydi. O'g'ri oyga o'xshab o'zga xonadonlarga nazar tashlaydi,
o'zgalaming fikrini o'g'irlaydi, deydi Nitshe. Bu orzu umidlar nima haqida? Bu umid
yangi insonning tug'ilishi haqida. Nitshe uni komil inson deb ataydi: "...ey
birodarlarim, aytingiz: sizning vujudingiz dilingiz haqida nimalar deydi? Axir,
sizning dilingizning boyligi qashshoqlik, loyqa sel va manmanlikdan o'zga nimadir?
Chindan ham odam loyqa seldir. Uni o'ziga yutib yana toza qilmoq uchun faqat
dengiz bo'lmoq kerak. Qarang, men sizga zabarmard odam to'g'risida so'ylayapman: u
- o'sha dengiz, unda sizning ulug' nafratingiz cho'kib ketgay. Siz boshdan
kechirishingiz ehtimoli bo'lgan eng oliy narsa nimadir? U Ulug' nafrat soatidir. O'sha
soatda sizning baxt-iqbolingiz ko'zingizga manfur bo'lib ko'ringay, sizning aqlingiz va
sizning yaxshiligingiz ham manfur bo'lib ko'ringay. O'sha soatda siz aytursiz:
12

"Mening baxtim nimadir! U qashshoqlik, ifloslik va o'z-o'zidan ojizona
mamnunlikdir. Mening baxtim mening borlig'imni oqlamog'i kerak edi" . Hozirgi
zamon odamlari maydalashib ketishgan, deydi Nitshe. "Yer kichkina bo'lib qoldi va
uning yuzasida hamma narsani kichraytib qo'yuvchi mitti odam sakrab-sakrab
yuribdi. Uning urug'i suvarak kabi qirilib bitmagay: oxirgi odam hammadan ko'proq
yashaydi". Nitshe insonlami o'z qobiqlariga kirib o'tirgan shilliq qurtga o'xshatadi.
Ulaming qalblari ham, tanalari ham, hatto yashaydigan uylari ham maydalashib
ketgan. Ular o'z qobig'laridan boshlarini chiqarishga qo'rqadilar. "Yangi esgan
shabadadan nafas olgilari kelmaydi. Bu esgan shabada yangilik shabadasidir. Umidlar
shabadasidir. O'zgartirishlar shabadasidir". Lekin Nitshe insoniyat bunday
o'zgarishlarga tayyormi? - deb savol qo'yadi. Insoniyat bu o'zgarishdan qo'rqadi.
Chunki eng katta o'zgarish ulaming o'zlarida sodir bo'lishi kerak. Inson o'zini soflashi,
poklashi zarur. O'zini kibrli, xudbin, ikkiyuzlamachi axloq ruhidan tozalashi kerak,
unday axloqdan butunlay voz kechishi lozim. Uning o'zi axloqiy durdonaga aylanishi
zarur. Qalbning o'zi inson harakatini nazorat qilishi kerak, chunki inson qalbi, vijdoni
"eng oliy hakamdir, xudo ovozidir". Shunday qilib, qalb yangi axloq meyori, o'lchami
bo'ladi, deydi Nitshe. Insonning ruhiy kamoloti uch davmi bosib o'tadi - tuya, sher va
bolalik. Birinchi davr - tuya davri, u qiyinchiliklar oldidagi sabr-qanoatni,
chidamlilik, itoatkorlikni belgilaydi. Ikkinchi davr - sher davri esa inson erkin ruhini
belgilaydi. Insonning erkin ruhi sherga o'xshab kuchli, lekin yolg'iz, uni insonlar fikri,
axloqning hamma uchun qabul qilingan normalari qo'rqita olmaydi. U oqimga qarshi
suzadi, uning erkinligiga to'siq bo'lguvchi kishanlami uzib, parcha-parcha qiladi.
Insonlar ko'pincha sharoitga moslashuvchilarga aylanib qoladilar, ular yangi jamiyat
bunyodkori bo'la olmaydilar. Insoniyatning odatiy oqimiga faqat erkin ruhga ega
bo'lgan insonlargina qarshi tura olishi mumkin. "... ruh dastlab tuya edi, keyin sherga
aylandi, sher bolaga aylandi... Kuchli ruhiyat oldida ko'pgina qiyinchiliklar uchraydi,
yengib o'tuvchi, kuchli ruhga taqlid qilsa bo'ladi: uning kuchi eng og'ir
13

qiyinchiliklarga qaratilgandir. ...Chidamkor ruh eng og'ir qiyinchiliklami o'ziga oladi:
o'rgangan tuya misoli, o'z sahrosiga shoshiladi. Lekin ana shu sahroda ikkinchi
aylanish sodir bo'ladi. Bu yerda ruh sherga aylanadi, erkin ruhga aylanadi. Erkin ruh
o'z sahrosida hukmrondir. Lekin yangi qadriyatlami sher ruhiyati yarata
olmaydi. ...Go'daklik poklikning o'zidir..." Uchinchi davr - bu bolalik, go'daklik davri.
Bu davrda sherga xos yolg'izlik ruhi o'rnini ilohiy shodonlik ruhi egallaydi. Inson o'z
ichki olamida xudo ehromini ochadi, komil insonga aylanadi. Unda samoviy xislatlar
bilan zaminiy xislatlar birlashadi.

14

II-BOB "Zardo’sht tavallosi " asarida komil inson ĝoyasini aks etishi
2.1. "Komillik" tushunchasi va uning falsafiy mohiyati
KOMILLIK - insonning kamolotga erishuv jarayonidagi barkamolligi darajasini
ifodalovchi tushuncha. Komillikning har bir davrga xos mezonlari mavjud. Nodonga
nisbatan oqil, loqaydga nisbatan sergak, baxilga nisbatan saxiy, tanbalga nisbatan
serg ayrat, qo rqoqqa nisbatan botirlik kabi xislatlar o ziga xos o lchov vositasiniʻ ʻ ʻ ʻ
o taydi. Inson kamolotda jismoniy va ma naviy go zallik muhim ahamiyat kasb etadi.
ʻ ʼ ʻ
Jismoniy baquvvat, sog lom bo lish nafaqat shaxsiy, balki ijtimoiy qadriyatdir.
ʻ ʻ
Komillikning yana bir jihati vatanga, millatga, elu-yurtga sadoqat bilan xizmat
qilishdir. Vatanni sevmagan, millati tarixi va taqdiriga loqayd qaraydigan insonning
komilligi xaqida so z bo lishi mumkin emas. Komillik insoniy fazilatlarning
ʻ ʻ
uyg unligini ifodalaydi. Kishining ichki va tashqi dunyosi, sog lom fikr va oqilona
ʻ ʻ
so zi bilann amaliy faoliyati, tili bilan dili birday bo lishi Komillikning
ʻ ʻ
mezonlaridir.Komil inson esa, bu – ozod shaxs, erkin fikr etuvchi, о‘z xalqining
ideallari uchun kurashuvchi inson, о‘z Vataniga halol xizmat qiluvchi kishidir.Komil
inson iymon va e’tiqodlik, halollik va poklikning oliy timsoli. Biz hammamiz shunga
intilib yashamog‘imiz lozim. Komillik – mehr-muruvvat, adolat, tо‘g‘rilik, vijdon, or-
nomus, iroda, tadbirkorlik, matonat kabi kо‘plab asl insoniy xislat va fazilatlarning
majmuidir. Komil inson g‘oyasi azal-azaldan xalqimizning ezgu orzusi, millat
ma’naviyatining uzviy bir qismi bо‘lib kelgan. Zardо‘shtiylikning muqaddas kitobi
«Avesto»da halol mehnat komillikning asosiy mezoni sifatida talqin etilgan. Komil
inson g‘oyasi islom falsafasidan oziqlanib, yanada kengroq ma’no-mazmun kasb
etgan. Ibn Sino, Beruniy, Forobiy, Navoiy kabi mutafakkirlarning komil insonni
tarbiyalash haqidagi fikrlari jamiyat taraqqiyotiga yangi ma’naviy imkoniyatlar izlash
maqsadlari bilan bog‘langan. Forobiy fozil shahar aholisi haqidagi g‘oyalarini ilgari
surar ekan, shaxsning ma’naviy kamolotini adolatli jamiyat qurishning asosiy sharti
deb hisoblagan.
15

Tarixga nazar tashlasak, buyuk shaxslarning faoliyati mohir tashkilotchilik, teran
bilimlilik bilangina emas, balki ularning axloqi va odobi bilan ham yuksak ma’no-
mazmun kasb etgan. Odoblilik boshqalarnigina emas, о‘zini ham hurmat qilish
deganidir. Ayniqsa, bizning milliy an’analarimizga kо‘ra, insonning komilligi, avvalo,
uning axloqiy yetukligida, ajdodlar merosini chuqur о‘rganib, uni boyitish, katta-
kichikka extirom kо‘rsatish borasidagi harakatlarida ko'zga kо‘rinadi. Komillik
darajasini har kim о‘zicha belgilay olmaydi. Komillik har bir shaxsning о‘zidan kо‘ra
boshqalarga yaxshiroq ma’lum bо‘ladi. Komil inson – qullik, mutelik,
boqimandalikdan batamom xalos bо‘lgan inson. Chunki inson birovga quldek
ergashsa, demak ijtimoiy jihatdan u hech narsaga erishmagan bо‘ladi. Komil inson
о‘z maslagi, Vatani, xalqi manfaatlariga yot, zararli g‘oyalarni tarkatayotgan kimsalar
ortidan kо‘r-kо‘rona ergashib ketavermaydi, ogoh va faol bо‘ladi.Hayotda har bir
inson komillikka intilib yashaydi. Bu jarayonda xatolik, kamchiliklarga ham yo‘l
qo‘yish mumkin, ammo ularni tushunib, o‘z vaqtida tuzatib, takror etmaslikka harakat
qilish barkamollik sari yo‘ldir. Komil inson shaxsida shakllanishi kerak bo‘lgan
sifatlar, xislatlarni birma-bir sanab ko‘rsatish o‘ta mushkul ish. Shu darajada ko‘p
qirraliki, ular insoniyat orzulari, umidlari, ideallari, istiqbollari bilan bog‘liq. Lekin
mazkur sifat va xislatlarning ba’zilarini ko‘rsatib o‘tish mumkin. Komil inson
shaxsida, eng avvalo, aqliy zukkolik, huquqiy komillik, axloqiy yetuklik, siyosiy
teranlik, mehnatga halol munosabat, yuqori madaniyat, ma’naviy saviya, yuksak
iftixor, milliy va umuminsoniy g‘urur shakllangan bo‘lishi kerak.Komil insonlar
guruhiga oqil va dono, kamtar va olijanob, haqiqatparvar va fidoyi zotlarni kiritish
mumkin.
Bunday fazilatlarga ega bo‘lgan kishilar yuksak darajada mushohada yuritish
qobiliyatiga ega bo‘ladi. Ularda aql oddiy so‘z va tushunchalardan emas, balki
diyonat, adolat, imon, ishq, dard kabi fazilatlar mujassamidan tashkil topadi.Tarixga
nazar tashlaydigan bo‘lsak, har qanday jamiyatda komillikning eng asosiy belgisi
16

insonning ezgulikka, ijtimoiy baxt-saodatga, insonparvarlik g‘oyalariga munosabatida
hamda ularga asoslangan amaliy faoliyatida namoyon bo‘ladi, ya’ni jamiyatning
umumiy rivojiga, insoniyat sivilizatsiyasiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadigan komillik
mezoni shaxsning barkamolligi orqali jamiyatni farovon qilishdan iborat bo‘lgan.
Insondagi komillik, eng avvalo uning fikr, tafakkur va amaliy faoliyat erkinligini
anglashidadir. Komil inson va jamiyat munosabatlarida o‘zaro bog‘liq bo‘lgan ikki
jarayonni ko‘rish mumkin. Birinchisi, komil insonning jamiyat taraqqiyotiga ijobiy
ta’sir qilishi. Komil inson g‘oyasining mavjudligi va u bilan bog‘liq amaliyot jamiyat
rivojlanish darajasini belgilaydigan mezon sifatida namoyon bo‘ladi. Chunki, biz har
qanday jamiyatni unda yashayotgan kishilarning xatti-harakatiga qarab baholaymiz.
Ikkinchisi, jamiyatning xarakteri, uning komil insonni tarbiyalash borasidagi
imkoniyatlarida, unga bo‘lgan munosabatida namoyon bo‘ladi. Ya’ni, erkinlik,
mustaqillik komil inson g‘oyasini amalga oshirish uchun tegishli shart-sharoit
yaratadi. Komil insonni shakllanirish masalasi barcha davrda ham muhim ijtimoiy
vazifa sifatida kun tartibiga qo‘yilgan. Xususan, zardushtiylik dinida komillikning
asosi ezgu fikr, ezgu so‘z va ezgu amal (harakat)dan iborat ekanligi ta’kidlansa, islom
ta’limoti g‘oyalariga ko‘ra etuklikning bosh mezoni – ilmlilik, bilimli bo‘lishdir.
Inson komillikka intilib yashaydi.Muttasil kamolotga intilish-taraqqiyot boisidir.Bu
jarayonda,nuqson, xatolik, kamchiliklarga ham yo‘l qo‘yish mumkin, ammo ularni
tushunib, o‘z vaqtida tuzatib, takror etmaslikka harakat qilgan kishi barkamol
insondir.Komil inson shaxsida shakillanishi kerak bo’lgan sifatlar, xislatlarni birma-
bir sanab ko‘rsatish o’ta mushkul ish.Shu darajada ko‘p qirraliki, ular insoniyat
orzulari, umudlari, ideallari, istiqbollari bilan bog‘liq.Lekin mazkur sifat va
xislatlarning ba’zilarini ko‘rsatib o‘tish mumkin. Komil inson shaxsida, eng avvalo,
aqliy zukkolik, xuquqiy komillik, axloqiy yetuklik, siyosiy teranlik, mehnatga halol
munosabat,yuqori madaniyat, ma’naviy saviya, yuksak iftixor, milliy va
umuminsoniy g‘urur shakllangan bo‘lishi kerak.
17

2.2. "Zardo’sht tavallosi "asarida komillik masalasi
Nitshening "Zardo’sht tavallosi" asarida komillik masalasi haqida to’xtalib o’tar
ekanmiz komil inson bo'lish uchun odamga beqiyos iroda kuchi zarur. Ko'pchilik
unga tushuna olmaydi. Vijdon amri bilan yashash kerak. Olamiy iroda har bir
insonning qalbida bor, deydi Nitshe. Qalb nopok bo'lsa moslashish yuz beradi. Unda
inson qalb amri bilan yashamaydi. O'zini pokiza tutishga intilmaydi. U Darvinning
"moslashish" nazariyasiga qaytib, "kuch" tushunchasini kiritadi. Nitshe fikricha, iroda
mustahkam bo'lsa, u moslashmaydi. Biz ko'proq boshqalaming kamchiligini sezamiz,
o'zimiznikini esa anglamaymiz."Zardo’sht tavallosi " asarida komillik va yaxshilik
haqida shunday degan edi. Kelajak haqida uning tasavvurlari bayoni sifatida
rejalashtirilgan edi. Tarixiy Zardo’sht dunyo yaxshilik va yomonlik o’rtasidagi kurash
maydoni, komillik va komil inson ĝoyalarini markazi deb o’ylagan. Bunday xatoga
Zardo’sht yo’l qo’ygani uchun deydi Nitshe, bu xatoni birinchi bo’lib uning o’zi
anglashi lozim edi. "Zardo’sht tavallosi "asari qadriyatlarni yangicha qarash ifodasi
bo’lib qoladi. Nitshe shunday deydi , "Bir xalq yaxshilik deb boshqasi esa pastkashlik
va sharmandalik deb biladigan ko’p narsalarni angladim. Men topgan narsalarning
ko’pchiligi bu yerda izzat - ikromning alvon rangiga burkanadi. Haqiqatda insonlar
barcha yaxshilikni ham barcha yomonlikni ham o’zlariga o’zlari beradilar" . Fridrix
Nitshe "Zardo’sht tavallosi " asarida Zardo’shtni o’z oldiga supermenda
mujassamlashtiradigan shu yagona maqsadni topish vazifasini qo’yadi.
"Supermenning ma'nosi" inson deydi , bu jar ustida hayvon va supermen orasiga
tortilgan arqon. Zardo’sht shuningdek, barcha buyumlarning abadiy qaytishi
to’ĝrisidagi ĝoyani ham olĝa suradi. Ushbu asardan hikmatlar bilan ham tanishib
o’tsak:
18

Men uxlab qolibman, bir qo’y kelib boshimdagi chirmovuqdan to’qilgan
chambarni yeb qo’yibdi, yana buning ustiga yeb turib: «Zardo’sht endi olim emas»,
debdi. U shunday deb kekkayib tumshug’ini ko’targancha bir chekkaga o’tib ketibdi.
Menga buni bir bola aytib berdi. Men bolalar o’ynab yuradigan shu yerda, qulab
yotgan devor etagida, qushqo’nmas va lolaqizg’aldoqlar o’sib yotgan joyda yotishni
yaxshi ko’raman. Men hali ham bolalar uchun va shuningdek, qushqo’nmas va
lolaqizg’aldoqlar uchun olimman. Ular hatto achchiqlanganlarida ham ma’sum
begunohdirlar. Ammo qo’ylar uchun men endi olim sanalmay qo’ydim: peshonam
shunday ekan – mayli, qutlug’ bo’lsin!
Odam bu – loyqa seldir. Bu loyqa selni o’ziga yutib yana toza qilmoq uchun
faqat dengiz bo’lmoqlik kerakdir. Odam bu – hayvon bilan alo odam o’rtasida
tortilmish arqon, — u tubsiz choh uzra osilib turadi. O’tmoq xatarli, yarim yo’lda
qolmoq xatarli, orqaga o’girilib qaramoq xatarli, qo’rqish va to’xtash xatarli.
Men sizlarga a'lo odam to’g’risida ta’limot keltirdim. Odam shunday bir
xilqatdirki, undan oshib o’tmoq kerak. Siz undan o’tmoq uchun nima qildingiz? Shu
damgacha barcha xilqatlar o’zidan yuqoriroq nedir bir narsa yaratdi. Siz shu ulug’
to’lqindan sachragan ko’pik bo’lib o’tirdingizmi? Odamdan o’tish o’rniga, tezroq, boz
yana vahshiy hayvon tusiga kirishga oshiqdingizmi?
Zardo'sht - erkin ruh timsolidir. Hamma narsa unga bo'ysungan. Vaholanki, u
o'zi ustidan hukmdorlik qila oladi. Zardo'shtning o'zi axloqdir. U insonlami sevadi.
Insonni komillik darajasida ko'rishni istaydi: "Men odamlami sevaman. Men
odamlarga tortiq olib boraman. Qarang, men sizlarga zabarmard haqida ta'limot
berajakman. A'lo odam - zaminning mazmuni. Sizning irodangiz "Mayli, a'lo odam
zaminning mazmuni bo'lsin!" - deb aytsin". Birodarlarim, men sizga iltijo qilib,
zaminga sodiq bo'ling va sizga yer uzra umid to' g'risida so'zlayotganlarga
ishonmang! O'zlari bilarmi, bilmasmi, baribir, ular - zaharlaguvchidir, deb ayturman".
19

Nitshe fikricha, Zardo'sht axloqiyligi bu tashqi, xudo bilan bitim tuzuvchi axloq emas.
4
Uning axloqi uning erkin ruhidir. Bu ruh ilohiy xususiyatga ega bo'lganligi uchun
ilohiylik bilan ziddiyatda bo'la olmaydi. "Avvalda xudobezorilik eng mudhish
bezorilik edi, - deb yozadi Nitshe, - Ammo xudo o'ldi va u bilan birga bu
xudobezorilar ham o'ldi. Endi yemi yomonlash - eng mudhish jinoyatdir, bilib
bo'lmaslikning mohiyatini yer mazmunidan yuksak bilmoq ham ayni shundaydir".
Lekin shu yerda Nitsheda yuzaki qarama - qarshilikni uchratishimiz mumkin.
Masalan, "Zardo'sht tavallosi" asarining yozilish uslubio'rtasida ziddiyat yaqqol
ko'zga tashlanadi. Lekin satrlar orasiga yashiringan misralarni, bu asarning ruhini
tahlil qiladigan bo'lsak, ana shu qarama-qarshilik darrov yo'qoladi. "Xudo o'ldi?" -
Ha, insonga begona bo'lgan, undan ajralib qolgan, tashqaridagi, jazo beruvchi xudo
o'ldi, deydi Nitshe. Lekin yangi xudo tug'iladi. U inson qalbida yashaydi. Qalbdagi
xudo bilan u komil insonga aylanib boradi. Zardo'sht qalbi muhabbat bilan limmo-
limdir. Ana shu muhabbat uni g'omi tark etib, insonlar orasida bo'lishga da'vat etadi.
Odam - maqsad emas, ko'prikdir, ana shunisi muhim. Odam o'lish va mahv bo'lishdir,
odamlarning faqat shu jihatini sevish mumkin. «Men o'limga tik boqib, - deb yozadi
Nitshe, - umr kechirishdan o'zgacha yashay bilmaydiganlami sevaman, zotan, ular
ko'prikdan o'tib boradi. Men buyuk manfurlami sevaman, zotan, ular - o'zga sohillarga
buyuk ishtiyoqmand va istakning o'qidir. Men shundaylami sevamanki, ular haloq
bo'lish va mahkumlik uchun yulduzlar ortidan asos izlamaydi, aksincha, zamin
qachonlardir A'lo odam zaminiga aylanmog'i uchun o'zlarini yerga qurbon qiladi.
Men shunday odamni sevamanki, u bilish uchun yashaydi va qachondir yer yuzida
A'lo odam yashamog'i uchun bilishni istaydi. Zotan, u shu tarzda o'z halokatini
istaydi. Men shunday odamni sevamanki, u A'lo odamga makon qurmoq uchun
zahmat chekadi va ixtirolar qiladi va uning kelmog'i uchun yer, maxluqot va nabototni
4
«Зардушт тавалоси». //Тарж. Иброхим Гафуров. «Янги аср влоли» нашриёти, 2007 йил 6 бет
20

hozirlab qo'yadi. Zotan, shu tarzda o'z halokatini istaydi. Uning Zardo'shtiy birovlar
ustidan hukmronlik qilishga intilmaydi. Hattoki, o'z muridlarini ham ma'lum vaqtdan
so'ng o'z ehtiyorlariga qo'yib yuboradi. Ular o'z hayotiy yo'llarini o'zlari aniqlab
olishlarini, ruhiy o'qituvchilari bilan birlashishlarini istaydi. Zardo'sht o'zi ustidan
hukmronlik qilishga intiladi. O'z ustidan hukmronlik irodasi unda mustahkamlanib
boradi. O'zining mag'lubiyatlari, insonlar uni tushunmasliklari ana shu iroda
hokimligini susaytira olmaydi. Iroda erkinligi esa bu ilohiylikning insonda namoyon
bo'lishidir. Zardo'sht o'z muridlarini ham o'zi kabi erkin ruhga ega bo'lishlarini
xohlaydi. Shundan so'ng Zardo'sht ular bilan yana bir bor uchrashadi, suhbat quradi,
ularning erkin fikrlaridan bahramand bo'ladi. O'zaro manfaatdorlikka, har narsadan
moddiy foyda olishga intiladigan jamiyatda yuqori ruhiyatli inson yashay olmaydi.
Lekin Nitshening Zardo'sht xudosi o'zgachadir. Uning xudosi insonning, uning sof,
musaffo qalbidir, uning donishmandligi va oliyjanobligidir. Quyidagi misralarda bu
yaqqol namoyon bo'ladi: "Ular Zardo'sht tirikmi, yo'qmi, bilishni istaydi. Chindan
ham, men hali tirikmanmi o'zi? Vahshiylardan ko'ra, odamlar orasida bo'lish
xatarliroq ekan. Zardo'sht xatarli yo'llardan yuradi. Mayliga! Meni mening
mahluqlarim yo'llab borsin!" Zardo'sht shunday deb o'rmonda uchragan piming
so'zlarini esladi, xo'rsindi va diliga bunday dedi: "Koshkiydi, men donoroq bo'lsam!
Men xuddi o'zimning morim kabi sal donoroq bo'lganimda edi!... lekin men aql bovar
qilmas ishga qo'l urishni istamayman. Men g'ururim mudom donoligim bilan birga,
baqamti bo'lsa deyman! Agarda bir kun kelib donoligim meni tark etsa bormi (oh u
uchib ketishni sevadi), ana unda mayliga, menmg g'ururim mening telbaligim bilan
birga uchib ketsin!" - deb yozadi Nitshe.
Nitshening "Zardo’sht tavallosi " asaridagi abadiy qaytish ta'limoti Sharqning
dunyoning aylanma harakati to'g'risidagi g'oyasini o'z ichiga olgan. Taqdir gardishi
ham shu g'oyadan kelib chiqadi. Yerga tushgan ruh - inson ruhi sinovlar, iztiroblar,
imtihonlar yo'lidan o'tadi. Yo'lda uchragan qiyinchiliklar, azob-uqubatlar inson ruhi
21

g'uborlarini soflashga, inson tanasini poklashga yordam beradi, irodasini
mustahkamlaydi, ruhiyatdagi olijanoblikni kuchaytiradi. Lekin buning uchun birgina
hayot yo'li yetarli bo'lmaydi. Birgina hayot yo'li orqali ruh to'la rivojlana olmaydi,
to'la soflana olmaydi. Ruh har bir hayotiy vaziyatda yuqori darajada o'zini namoyon
qila olmaydi. Inson bir vaqtning o'zida butun insoniyat iztirobi va shodligini hikoya
qila olmaydi. Insonning hissiyoti va tafakkuri hayotiy chegarasi cheklangandir.
O'zining hayotiy evolyusion taraqqiyotini ruh turli holatlarda, turli vaziyatlarda
notirik tabiatdan tortib, to tabiatning eng yuqori mavjudoti bo'lgan insongacha o'tishi
lozim.Nitshe har bir inson qalbida ilohiyot zarrasi bor deydi. Biz axloqni tushuncha
sifatida emas, his-tuyg'ular asosida qabul qilishimiz kerak. Biz qalb amri bo'yicha
yashashimiz kerak. Axloq miyada emas, balki, qalbda bo'lishi kerak, deydi.
Insonlaming qalbi ifloslanib, bekilib qolgan. Lekin barcha iflos oqimlar musaffo
okeanga borib quyiladi. Bu okean xudodir. Bu okean tubida inson o'ziga panoh
topadi. Har bir inson axloqiy dunyosining ichida o'zini erkin his qilib, qaltis
qadamlardan o'zini tiyishi kerak, komillikka intilishi kerak. "A'lo odam uning
tasavvurida jamiyatni, hayotni illatlardan forig' qiluvchi kuch. Ayni paytda bir
insonning umri davomidagi dunyoga kelishi, shakllanishi, hayoti go'yo oddiy
hodisaga o'xshaydi. Asarda a'lo odam tushunchasi turlicha talqin qilinadi; u dastlabki
harakatlantiruvchi kuch hamda hayot quvvatiga ega bo'lgan unsur sifatida, tashqariga
intiluvchi ehtiros sifatida ham talqin qilinadi. inson hayotining hamma tomonlarini
tushuntirish maqsadida «hukmronlik irodasi» degan tushunchani kiritadi. Bu
tushunchani faylasuf har bir inson mohiyatida mavjud bo'lgan, tabiiy berilgan, ongsiz
instinkt sifatida talqin qiladi".
Nitshe komil inson to' g'risida fikr yuritar ekan, Darvinning insonning
maymundan paydo bo'lgan, degan fikrini tanqid qiladi. Nitshe buni butunlay
boshqacha talqin qiladi. Uning fikricha, maymunda taqlid qilish odati bor. Inson ham
shu ma'noda boshqa insonlarga taqlid qiladi. Insoniyat olomon shaklida yashaydi.
22

Unda iroda kuchi yo'q. Inson ham oqimga qarshi borolmaydi. Inson ruhiy erkinligini
tobora yo'qotib bormoqda. Maymunda ijodkorlik ruhi yo'q, insonda ham bunday kuch
tobora so'nib bormoqda. Demak, ijodkorik ruhi sustlashganda, inson tubanlashib
ketadi. Masalan, hozirda irodasi bo'sh odamlarning ichkilikka, giyohvandlikka berilib
ketishi insonni insoniy emas, balki maxluqlik hislatlarini rivojlantirib yubormoqda.
Ruhiy poklikka esa komil inson faqatgina nafsni tiysagina erisha oladi. Bunday
kuchni Nitshe iroda kuchi, deb ataydi. Bu orqali tashqi muhitni ham o'zgartirib
yuborish mumkin.
23

III-BOB. Zardo’sht tavallosi " asarining hozirgi davr jahon falsafasi
taraqqiyotidagi o’rni
3.1. "Zardo’sht tavallosi " asarida yaxshilikning falsafiy jahatdan bayon
etilishi
"Zardo’sht tavallosi " asarida yaxshilik haqida shunday fikrlarni ko’rishimiz
mumkin. Men shunday odamni sevamanki, u o'z yaxshiligini sevadi. Zotan, yaxshilik
- halokatning irodasi va o'zga sohillar istagining o'qidir. Men shunday odamni
sevamanki, u o'zi uchun bir qatra ruh asramaydi, lekin o'zi butunlay yaxshilikning
ruhi bo'lmoqqa intiladi. Zotan, u xuddi mana shu ruh singari ko'prikdan o'tib
boradi. Men shunday odamni sevamanki, u yaxshiligidan intilish va toleini yasaydi.
Zotan, u xuddi mana shunday - o'z yaxshiligi uchun yashashni istaydi va boshqacha
umr kechirishni bilmaydi".
Nitshening komil insoni "yerga tushgan farishtadir". U o'z qalbidagi ziyosini
insonlarga berishni istaydi. Donishmandlik va muhabbat Zardo'sht qalbida
mujassamdir. Inson tanasiga qo'ngan ruh ham dunyodagi barcha xalqlar taqdirini
boshidan o'tkazishi kerak, quyi taqabadan tortib, yuqori tabaqagacha bo'lgan holatni
boshdan kechirishi lozim. Agarda o'zining hayotida bir xalqqa mansub bo'lsa, keyingi
hayotida boshqa xalqqa mansub bo'ladi, bir hayotida kambag'al bo'lsa, keyingi
hayotida boy bo'ladi va hakozo. Chunki inson ruhi barcha xalqlaming hayot tarzi,
hissiyoti, iztiroblari tajribasiga ega bo'lishi lozim. Xuddi bahordan so'ng yoz, yozdan
keyin kuz, kuzdan so'ng qish kelishi takrorlanaverishi yoki kun bilan tunning
almashinaverishi kabi inson ruhiyati ham qayta-qayta yerga tushaveradi. Abadiy
qaytish yana shuning uchun sodir bo'ladiki, sof ruh o'zining og'ir yukidan xalos
bo'lishi kerak. Og'ir yuk - bu fikrlar, yomon odatlar va adashishlar majmuasi. Shu
og'ir yuk bilan ruh tanani tark etadi, lekin o'zining yuqori darajadagi ruhiyati bilan
qo'shila olmaydi, erkin irodaga aylana olmaydi, iroda zanjirlar bilan yerga bog'lanib
qoladi. U dunyoviy ruhiyat ummoniga sho'ng'iy olmaydi. Moddiyat dunyosi uni
24

qo'yib yubormaydi. Hayot girdobida ruh har tomonga o'zini uradi, girdobdan chiqib
ketishga intiladi. Intilish ruhiyatga xos hususiyatdir. Bu hususiyat iroda deb ataladi.
Irodasi kuchli insonlar hayotiy qiyinchiliklami yengadi, ziddiyatlarni osonlikcha hal
qiladi, oqimga qarshi suzishga o'zida kuch topa oladi. Ana shunday kuch, Nitshe
fikricha, tarixiy shaxslarda yaqqol namoyon bo'ladi. Ular hayotga moslashmasdan,
doim kurashadilar. Shuning uchun ham bunday shaxslarga jamiyatda yashash juda
mushkuldir. Lekin ular o'z notinch hayotlaridan nolimaydilar. Aksincha, hayot
tufonlarini shodonlik bilan qarshilab oladilar. Jamiyatning ko'pgina odamlari esa
qiyinchiliklarga qarshi kurashmay, unga moslashadilar, rohat-farog'atlarini o'ylab,
ikkiyuzlamachilik qiladilar. Dillari bilan so'zlari bir-biridan ajralib qoladi.Nitshe
inson to' g'risida fikr yuritar ekan, Darvinning insonning maymundan paydo bo'lgan,
degan fikrini tanqid qiladi. Nitshe buni butunlay boshqacha talqin qiladi. Uning
fikricha, maymunda taqlid qilish odati bor. Inson ham shu ma'noda boshqa insonlarga
taqlid qiladi. Insoniyat olomon shaklida yashaydi. Unda iroda kuchi yo'q. Inson ham
oqimga qarshi borolmaydi. Inson ruhiy erkinligini tobora yo'qotib bormoqda.
Maymunda ijodkorlik ruhi yo'q, insonda ham bunday kuch tobora so'nib bormoqda.
Demak, ijodkorik ruhi sustlashganda, inson tubanlashib ketadi. Masalan, hozirda
irodasi bo'sh odamlarning ichkilikka, giyohvandlikka berilib ketishi insonni insoniy
emas, balki maxluqlik hislatlarini rivojlantirib yubormoqda. Ruhiy poklikka esa inson
faqatgina nafsni tiysagina erisha oladi. Bunday kuchni Nitshe iroda kuchi, deb ataydi.
Bu orqali tashqi muhitni ham o'zgartirib yuborish mumkin. Nitshe inson va yaxshilik
haqida shunday fikrlarni bildirib o'tgan.Nafaqat instinktlar, balki yuqori darajadagi
xatti-harakatlar (hatto odamlarda ham) kamayishi kerak edi hokimiyatga iroda. Bu,
bir tomondan, jismoniy zo'ravonlik, yolg'on gapirish va hukmronlik qilish kabi
ko'rinadigan zararli harakatlarni, ikkinchidan sovg'a berish, sevish va maqtash kabi
zararli bo'lmagan harakatlarni o'z ichiga oladi. Yilda Yaxshilik va yomonlikdan
tashqari Nitshening ta'kidlashicha, faylasuflarning "haqiqatga bo'lgan irodasi" (ya'ni,
25

ularning ob'ektiv haqiqatni izlamaslik istagi) aslida ularning namoyon bo'lishidan
boshqa narsa emas. hokimiyatga iroda; bu iroda hayotni tasdiqlovchi yoki
nigilizmning namoyon bo'lishi bo'lishi mumkin, lekin shunday hokimiyatga iroda
hammasi bir xil. Tirik bo'lgan va o'lmaydigan tana bo'lgan har qanday narsa kuchga
ega bo'lish irodasi bo'lishi kerak, u o'sishga, tarqalishga, qo'lga kiritishga, ustun
bo'lishga intiladi - har qanday axloq va axloqsizlikdan emas, balki u tirik va Chunki
hayot shunchaki iroda kuchidir "Ekspluatatsiya" asosiy organik vazifa sifatida
yashaydigan narsaning mohiyatiga tegishli; bu hokimiyatga bo'lgan irodaning
natijasidir, bu hayotga bo'lgan barcha irodadan keyin.Nitsshe me'yoriy etika va
tavsiflovchi etika o'rtasidagi uzviylikda "ustoz axloq" va "qul axloq" ni ajratadi.
Garchi u har qanday sxemani ham hech qanday sinkritizmsiz aniq belgilangan tarzda
ushlab turmasligini tan olsa -da, u ularni bir -biridan farqli ravishda taqdim etadi.
Ustoz va qul axloqidagi ba'zi qarama -qarshiliklar: "Yaxshi" va "yomon" talqinlar
"yaxshi" va "yomon" talqinlarga qarshi degan fikrni bildiradi. Individual iroda
birlamchi olamiy iroda bilan birlashadi. Lekin odamlar irodani mushaklar kuchi
sifatida tushunadilar. Lekin hayvonot olamida sher zaiflami ovlamaydi. Insoniy olam
hayvonot olamidan ham vahshiylashib ketgan. Pul, mansab kuchi yuqori baholanadi.
Nitshe fikricha, hukmronlikka intilish insonlaming hayotiy ehtiyojiga aylanib
bormoqda. Bu ehtiyoj hozirgi jamiyatimiz uchun asosiy maqsadga aylanib
qolgan. Eng moslashuvchi odam yuqori mansablarda ishlaydi. Aslida insonning
iroda kuchini mustahkamlash kerak, deydi Nitshe.
Zardo'shtga bir donishmandni maqtashdi: u tushlar va yaxshiliklar haqida
so'ylashni bilar ekan. Shuning evaziga u bag'oyat hurmat e'tibor qozongan,
taqdirlangan barcha yosh yalanglar uning mehrobi atrofida yiĝlab tiz cho'kishardi.
Zardo'sht donishmand qoshiga yo'l oldi va boshqa yosh yalanglar bilan bilan uning
mexrobiga o’tirdi. 5
Donishmand shu so'zlarni aytdi: "Uyqu oldidan nomus or bo'lsin?
5
«Зардушт тавалоси». //Тарж. Иброхим Гафуров. «Янги аср
влоли» нашриёти, 2007 йил 21 бет
26

Birinchi shart shu? Yomon uxlaydiganlar va tunda ko'z yumadiganlaran qochinglar?
Uyqu oldida o'g'ri ham uyatlidir: tunda u juda ohista qadam qo'yadi. Lekin tun
qorovulining uyati yo'q, uyalmay o'z burg'usini chaladi. Uxlashni bilish arzimagan
narsa emas: yaxshi uxlash uchun kun bo'yi uyg'oq bo'lish kerak. Kunduzi sen o'n
marotaba o’z- o’zingni yengmog'ing lozim: shunday qilsang ko'lingga xorasan.Xudo
bilan qo'shning bilan yaxshi munosabat qil: yaxshi uyqu shuni talab qiladi. Yana
qo'shningni shaytoni bilan ham yaxshi munosabatda bo'l. Aks holda tunda sening
yotog'ingga kiradi. Boshliqlarni hurmat qil va bo'ysin , xatto boshlig'ing cho'loq bo'lsa
ham bo'ysin! Yaxshi uyquning sharti shudir".
“Yaxshilik va yomonlik, shodligu azob, menu sen – bari menga Yaratganning
ko‘z o‘ngidagi rango-rang dud bo‘lib ko‘rinadi. Yaratgan o‘zidan o‘z nazirini
evirishni istadi va o‘shanda u olamni bino qildi”. Yaxshilik va yomonlik, muhabbat
va nafrat, ishonch va ishonchsizlik, sadoqat va xiyonat, ezgulik va yovuzlik olamning
ramzi, Yaratgan uning evrilishini xohlaydi. O‘zi bino qilgan olamning benuqson va
ko‘rkam bo‘lishini istaydi. Bu bevosita inson olamining qay darajadaligiga bog‘liq.
Qalban go‘zal inson go‘zallik yaratadi. Ezgulik bilan yashaydigan kishi ezgulik
hukmron bo‘lgan turmush tarzini yo‘lga qo‘yadi.
3.2. Jahon falsafasida "Zardo’sht tavallosi " asarining falsafiy ahamiyati
Nitshening “Zaro’sht tavallosi” aslida Zardushtning emas, balki Nitshening
tavallolari, o‘z-o‘ziga nisbatan isyonlari, bir umr uning ichini kemirib yurgan ko‘ngil
g‘alayonlari va dardu hasratlaridir. Bu dardu hasratlar ichida hayot va o‘lim bahsi
alohida o‘rin tutadi. Nitshe ham Rumiy singari lazzatbaxsh lahzalarga asir
bo‘lmaslikni, aldoqchi zohiriy go‘zalliklarga giriftor bo‘lmaslikni tavsiya etadi:
“Agarda siz hayotga ko‘proq ishonganingizda edi, unda siz lahzalarga o‘zingizni
kamroq bag‘ishlagan bo‘lardingiz… Har tomondan o‘limni targ‘ib qiluvchilarning
saslari eshitilmoqda; yer ham o‘limni targ‘ib qilishi kerak bo‘lganlar bilan
27

to‘ldi”.Nitshening “Telba”si, ya’ni o‘sha A’lo odam G‘arbda tafakkur quyoshining
botib borayotgani, falsafa mash’alining so‘nib borayotganini butun vujudi bilan
anglagan, idrok etgan va bundan qattiq iztirob va dahshatga tushgan odam. Bu odam
bugungi davrda – globallashuvning hech qanday qudratli kuch oldini ololmaydigan
sunamilari, to‘fonlari, zilzilalari dunyoni larzaga solayotgan davrda ham ogohlik
bongini urib yuribd. Nitshening Telbasi – isyonkor odam. Uning isyoni – falsafiy
isyon, tafakkur g‘alayoni, o‘z-o‘zini rad etayotib, o‘zligini tasdiqlayotgan aql
egasining isyoni. Alber Kamyu “Isyonkor odam”ni shunday ta’riflaydi: “Isyonkor
odam” degani nimani anglatadi? Bu – “yo‘q!” deydigan odamdir. Ammo u inkor
etayotib, bu odam o‘zining birinchi harakatidayoq “ha!” deydigan odam ekanligini
ham rad etolmaydi”. Nitshening devonasi aslini olganda buyuk bir faylasuf timsolidir.
Nitshe o‘zining “Falsafa, ma’rifat va haqiqat” nomli asarida faylasuf siymosiga
xilma-xil chizgilar chizadi. Jumladan, shunday yozadi: “Faylasuf – zamon charxini
to‘xtatadigan tormozdir. Faylasuflar buyuk bir xavf-xatar yuzaga kelgan davrlarda
zohir bo‘ladilar. Zamon charxi o‘ta katta sur’atlar bilan aylanayotgan bir pallada ular
san’at bilan birga asotirning ichidagi bo‘sh joyga qadam qo‘yadilar. Lekin o‘lar o‘z
davrlariga qaraganda anchagina oldinroqdadirlar”.
Siyosatshunos va jamiyatshunos olim Narzulla Jo‘rayev Zardusht va Nitshe
o‘rtasidagi aloqadorlik haqida fikr yuritar ekan, “asar uslubida Zardusht bilan
Nitshening tengligi yaqqol ko‘zga tashlanadi. Darhaqiqat, muallif ilohiy shaxs bilan
o‘zini teng qo‘yadi, o‘zaro muloqotda bo‘ladi, ko‘p hollarda Zardusht nomidan
gapiradi, Zardusht g‘oyalarini o‘zining qalb kechinmalari bilan sintezlashtiradi.
Garchi, ular tug‘ilgan makon turli mintaqalarda joylashgan, juda ulkan, mahobatli
tarixiy davr ularni ajratib turgan bo‘lsa-da (ular yashagan davr qariyb uch ming yillik
masofa bilan farqlanadi), qarashlar uyg‘unligi favqulodda hodisa sifatida, ayni paytda
o‘ta tabiiy holatda yuzaga keladi. 6
Bu shu darajada tabiiy, shu darajada musaffo va
6
N.Jo’rayev Tafakkur jurnali 2015
28

go‘zalki, uni bir-biridan ajratishga intilish yoki bir-biridan ayro holda tushunish jiddiy
xatolikka olib keladi. Asarda muallif Zardusht bilan zamondoshday, yaqin do‘stday
yonma-yon turib gaplashadi. O‘zining g‘oyalarini to‘g‘ridan-to‘g‘ri Zardusht orqali
tushuntirishga harakat qiladi va bunga o‘ta tabiiylik bilan erishadi”, – degan haqqoniy
xulosaga keladi (N.Jo‘rayev. Taxayyul, tasavvur, tafakkur, 2015). F.Nitshe tartib
to'g'risida ham o'z fikrlarini bildiradi. Inson adashmasligi uchun qalbida tartib bo'lishi
kerak. Biz «Avesto»ga murojaat qilsak, odamlar bir birini yaxshi tushunsa, qalbi pok
bo'lsa, uyida ham pokizalik bo'ladi. Inson, avvalambor, o'z ichidagi yovuzlikni
yengishi kerak. Shunda ong ham o'zgarib, rivojlanib boradi, deydi Nitshe. Shunday
qilib, Nitshe falsafiy dunyoqarashi falsafa tarixida o'ziga xos "hodisa" sifatida o'rin
tutadi. Uning insonning ruhiy borlig'i, irodasi, hokimiyatga intilish to'g'risidagi
g'oyalari XX asr ijtimoiy hayotida katta rol o'ynaydi, hozirgi kungacha ham o'z
ahamiyatini yo'qotgani yo'q. Nitshening "Hayot falsafasi" XIX asrning oxirlarida
olamning mexanistik manzarasini tuzgan tabiiy-ilmiy dunyoqarashga javob sifatida
yuzaga keldi. Hayot falsafasi mexanitsizm o'rniga 'jonlilik" (organizm) ni qo'yadi,
ya'ni voqelikni individning erkin "faolligi" deb, bu "faollik" irodaga o'xshash
bo'lganligi sababli uni ratsional ilmiy bilish anglab olishga muyassar bo'lolmaydi, deb
qaraydigan "organizm"ni qo'yadi. "Hayot falsafasi" o'z ijtimoiy mazmumga ko'ra,
erkin iqtisodiy munosabatlaming yangi bosqichining boshlanishi bilan va ijtimoiy
ziddiyatlaming keskinlashishi bilan bog'liqdir. "Hayot falsafasi" hozirgi zamon
jamiyatining "mexanik" va 'jonsiz" ijtimoiy tuzumi o'miga "uzviy" va 'jonli"
mushtarak jamiyat barpo etishni taqozo qilayotgan "hayotiy stixiya" nuqtai nazaridan
izohlaydi. Bugun Fridrix Nitsshe, uning asarlaridan iqtiboslarni zamonaviy
faylasuflarning ko'pgina asarlarida topish mumkin, endi 20-asr boshlaridagi kabi
qattiq tortishuvlar va tanqidlarga sabab bo'lmaydi. Keyin uning nazariyasi inqilobiy
tus oldi va Nitsshe bilan dialogda mavjud bo'lgan ko'plab yo'nalishlarga sabab bo'ldi.
U bilan rozi bo'lish yoki bahslashish mumkin edi, lekin endi uni e'tiborsiz qoldirib
29

bo'lmaydi. Faylasufning g'oyalari madaniyat va san'atga kuchli ta'sir
ko'rsatdi.Masalan, Nitsshe asaridan taassurot olgan T.Mann o'zining "Doktor Faust"
asarini yozgan. Uning "hayot falsafasi" yo'nalishi dunyoga V.Diltey, A.Bergson,
O.Spengler kabi taniqli faylasuflarni berdi. «Zardo'sht tavallosi» asarida kuchli
shaxslarni tarbiyalash G`oyasi ilgari surilgan. U o`z ortidan irodasiz kishilar
ommasini yetaqlashga kodir bo`lgan irodasi kuchli shaxslarni tarbiyalash tarafdori
bo`lgan.

30

Xulosa
Muallifga juda katta shuhrat olib kelgan "Zardo’sht tavallosi " asari ushbu kitob
fikr bilan tuyg'u, aql bilan hissiyot, yuksak falsafiy mushohada bilan ehtirosli
badiiyat qorishib, mutlaqo o'ziga xos nasriy doston sifatida yuzaga kelgan. Ushbu
nodir asarni taniqli olim va yirik tarjimon Ibrohim G'afurov zo'r mahorat bilan o'zbek
tiliga o'girgan . Nitshe faylasuf sifatida, aytish mumkinki, qarashlarida insoniyat
imkoniyatlari chegarasidan chiqib ketgan ongni mujassamlashtirgan Zardusht bilan
o'zini tenglashtiradi. Ya'ni, kishilik tarixida ilk marta ilohiy g'oyalarni ilgari surgan
Zardusht bilan hamfikr bo'ladi. Boshqacha qilib aytganda, ushbu asarda chuqur
psixologik holat bilan mantiqiy asos uyg'unlashgan. Qalb iztiroblarini, zarbalarini,
titroqlarini, besaranjom, be-oromu behalovat tuyg'ularini ruhiy holat orqali ifoda
etadi. Kitobda hayot falsafasi, inson tushunchasi, kishilik hayotining yorug' va
qorong'u tomonlari, ziddiyatlar va iztiroblar o'z aksini topgan. “Avesto” g'oyalarini
chuqur o'zlashtirgan, ayni paytda ana shu g'oyalarda odam va olam mohiyatini ko'ra
bilgan, unda diniy va dunyoviy qarashlar uyg'unlashganini anglagan Nitshe o'z
falsafiy qarashlarini, ilmiy g'oyalari va munosabatlarini Zardusht orqali ifodalashga
erishadi. Asar uslubida Zardusht bilan Nitshening tengligi yaqqol ko'zga tashlanadi.
Darhaqiqat, muallif ilohiy shaxs bilan o'zini teng qo'yadi, o'zaro muloqotda bo'ladi,
ko'p hollarda Zardusht nomidan gapiradi, Zardusht g'oyalarini o'zining qalb
kechinmalari bilan sintezlashtiradi. Garchi ular tug'ilgan makon turli mintaqalarda
joylashgan, juda ulkan, mahobatli tarixiy davr ularni ajratib turgan bo'lsa-da (ular
yashagan davr qariyb uch ming yillik masofa bilan farqlanadi), qarashlar uyg'unligi
favqulodda hodisa sifatida, ayni paytda o'ta tabiiy holatda yuzaga keladi. Bu shu
darajada tabiiy, shu darajada musaffo va go'zalki, uni birbiridan ajratishga intilish
yoki bir-biridan ayro holda tushunish jiddiy xatolikka olib keladi. Nitshe o'z
zamonasining axloqini qattiq tanqid qiladi. Axloq to'g'risida ungacha ko'pgina
faylasuflar fikr yuritishgan, muhokama qilishgan edilar. Lekin Nitshening axloqiy
31

qarashlari butunlay o'zgacha xususiyatga egadir. Asarda muallif Zardusht bilan
zamondoshday, yaqin do'stday gaplashadi. O'zining g'oyalarini to'g'ridan-to'g'ri
Zardusht orqali tushuntirishga harakat qiladi va bunga erishadi: “Qarang, men sizlarga
a'lo odam haqida ta'limot berajakman”. A'lo odam – zaminning mazmuni. Sizning
irodangiz aytsin: “Mayli, a'lo odam zaminning mazmuni bo'lsin!” ("Zardo’sht
tavallosi " asari 6-bet). A'lo odam. Bu jamiyatning saralangan, tabiiy tanlangan
qatlamiga, elitasiga daxldor odam. Nitshening a'lo odamni ko'rgisi kelyapti. Ma'naviy
barkamol, intellektual jihatdan yuksak, qudratli, shijoatli, bag'rikeng, to'g'riso'z,
barkamol odamni sog'inyapti. Hayotda shunday odamlar mavjud bo'lishini balkim
orzu qilgandir. Balki shunday odamlar mavjudligiga ishongandir. Jamiyatda a'lo,
ya'ni barkamol odamlarga ehtiyoj hamma vaqt bo'lgan va bor, u bizga shuni yana bir
bor eslatayotgandek. “A'lo odam zaminning mazmuni! Zotan, zamin hayot manbai,
rizqu ro'z manbai, farovon va baxtli hayot maskani. Agar a'lo odam unga egalik
qilsagina! Va ilohiy imdod keladi: “Mayli, a'lo odam zaminning mazmuni bo'lsin!”
“Birodarlarim, men sizga iltijo qilib ayturman: zaminga sodiq bo'lingiz va yer uzra
umid to'g'risida sizga so'zlayotganlarga ishonmangiz. O'zlari bilarlarmi bilmaslarmi,
baribir, ular zaharlaguvchilardir. Ular hayotdan nafratlanurlar, ular o'zlarini-o'zlari
zaharlamishlar va olimlari sari yo'l olmishlar, yer ulardan charchamishdir: olim
ularga!” Muallif qalbida oldin kuchli optimizm bor edi. U reallikka moyil edi. Biroq
insonning ezgulik va yovuzlik olami ekanligidan seskanib ketadi. “Avesto”dagida
vatlar, nidolar, salovotlar va duolar qulog'iga chalinadi. U hushyor tortib, real hayotga
qaytadi. Jaholat, qabohat, nadomat, xusumat mavjud bo'lan bir paytda, ideal hayot va
ideal inson haqida o'ylash qanchalik iztirobli. Bu Nitshening jahon falsafasidagi o'ziga
xos imdodi edi. Zardusht falsafasi yaxlit insoniyat tafakkurining majmuasi, qomusiy
xarakterga ega bo'lgan ilohiy xayolot hisoblanadi.
Nitshening ham ilohiy, ham hayotiy falsafasi bu! Zardusht bemorlarga shafqatli,
mehribon, rahmdil. Biroq, inson har qanday sharoitda ham inson-da. Ba’zan mehru
32

shafqatni bilib-bilmay suiiste’mol qilishi, ko‘rnamaklik qilishi mumkin. Ammo
buyuklik – buyuklikdir. U faqat mehr, shafqat, bag‘rikenglik, cheksiz muruvvat
sohibi. Ko‘rnamaklik, munofiqlik, umuman barcha illatlardan ustun turadigan ma’no
Nitshe bu yerda real hayot bilan diniy tafakkurni uyg‘unlashtiradi, reallashtiradi,
hayotiyligini va ulug‘vorligini isbotlaydi.

33

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
1. ГУННАР СКИРБЕКК НИЛС ГИЛЬЕ. "ШАРК - МАТБАА АКЦИЯДОРЛИК
КОМПАНИЯСИ БОШ ТАХРИРИЯТИ ТОШКЕНТ - 2002
2.ҒАРБ ФАЛСАФАСИ . ўқув қўлланма. –Тошкент: « PREMI Е R PRINT ». 2011. – 425
б.
3.Янги ва энг янги давр гарбий европа фалсафаси. "ШАРК - МАТБАА
АКЦИЯДОРЛИК КОМПАНИЯСИ БОШ ТАХРИРИЯТИ ТОШКЕНТ - 2002
4. «Зардушт тавалоси». //Тарж. Иброхим Гафуров. «Янги аср
влоли» нашриёти, 2007 йил
5. https :// uz . m . wikipedia . org / wiki / Fridrix _ Nitsshe
6. https :// www . ziyouz . com / portal - haqida / xarita / hikmatlar / mumtoz - faylasuflar /
fridrix - nitshe
34

Fridrix Nitshening Zardo‘sht tavallosi asarida komillik haqidagi fikrlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish