Funksional dasturlash asoslari (lambda, filter, map)
![Bir nechta kirish bilan Lambda ifodasi:
# Lambda funksiyasidan foydalangan holda garmonik o'rtachani hisoblash
harmonik_o'rtacha = lambda x,y,z : 3/(1/x + 1/y + 1/z)**0,5
harmonik_mean(1,2,3)
2.215646837627989
Kirishlarsiz lambda ifodasi:
Lambda funksiyasidan umumiy foydalanishni ko'rib chiqaylik, bu erda biz unga
nom bermaymiz. Aytaylik, bizda AQShning birinchi yetti nafar prezidentining
ro`yxati bor va biz bu ro`yxatni ularning familiyasi bo`yicha saralashni xohlaymiz.
Biz familiyani chiqaradigan va uni saralash qiymati sifatida ishlatadigan Lambda
funksiyasini yaratamiz.
Lambda ifodasi yordamida ro yxatni familiya bo yicha saralash:ʻ ʻ
Presidents_USA = ["Jorj Vashington", "Jon Adams", "Tomas Jefferson", "Jeyms
Medison", "Jeyms Monro", "Jon Kvinsi Adams", "Endryu Jekson"]
prezidents_usa.sort(kalit = lambda nomi: name. split (" ")[-1]. lower ())
presidents_usa
['Jon Adams',
"Jon Kvinsi Adams",
"Endryu Jekson",
"Tomas Jefferson",
"Jeyms Madison",
"Jeyms Monro",
"Jorj Vashington"]](https://docx.uz/documents/95f97dba-cdb8-4821-a743-4ffcc62468c7/page_5.png?v=1)
![II.Map funksiyasi
Map funksiyasi — bu funksional dasturlashdagi biror funksiyani ro`yxat yoki
kolleksiya elementlariga ketma-ket qo`llaydigan funksiyadir. Ya`ni, sizda biror
funksiyangiz va ma`lum bir ro`yxat bo`lsa, map ushbu funksiyani ro`yxatning har bir
elementiga tatbiq etib, yangi ro`yxat hosil qiladi.
Sintaksisi (Python misolida):
map(funksiya, iterabel)
funksiya - ro`yxatdagi har bir elementga qo`llaniladigan funksiyadir.
iterabel - ro`yxat, tuple, set yoki boshqa iteratsiyalanuvchi obyekt bo`lishi mumkin
Misollar bilan tushuntirish:
Oddiy misol:
def kvadrat(x):
return x * x
sonlar = [1, 2, 3, 4, 5]
natija = map(kvadrat, sonlar)
print(list(natija)) # [1, 4, 9, 16, 25]
Lambda (anonim) funksiya bilan:
sonlar = [1, 2, 3, 4, 5]
natija = map(lambda x: x * 2, sonlar)
print(list(natija)) # [2, 4, 6, 8, 10]
Bir nechta ro`yxatlar bilan ishlash:](https://docx.uz/documents/95f97dba-cdb8-4821-a743-4ffcc62468c7/page_6.png?v=1)
![a = [1, 2, 3]
b = [4, 5, 6]
natija = map(lambda x, y: x + y, a, b)
print(list(natija)) # [5, 7, 9]
M ap funksiyasi natijasi — map obyekt bo`ladi. Natijani ko`rish yoki ishlatish uchun
uni list() yoki tuple() yordamida ochish kerak:
list (map(...))
M ap funksiyasi funksional dasturlash paradigmasining asosiy vositalaridan biridir. U
“ma`lumotni o`zgartirish” g`oyasiga asoslanadi. Ya`ni, siz biror funksiyani olib, uni
butun kolleksiyaga qo`llaysiz va har bir element ustida bir xil amallar bajariladi.
Map – Immutability (o`zgarmaslik) printsipiga mos keladi , map funksiyasi asosan
immutability printsipiga amal qiladi. Ya`ni, u mavjud ro`yxatni o`zgartirmaydi, yangi
ro`yxat hosil qiladi. Bu esa dasturda xatoliklarning kamayishiga yordam beradi,
ayniqsa parallel hisoblash (multi-threading) jarayonlarida.
Map funksiyasi nafaqat Python balki boshqa dasturlash tillarda ham keng foydalaniladi.
JavaScript:
let sonlar = [1, 2, 3, 4];
let natija = sonlar. map (x => x * 2);
console . log (natija); # [2, 4, 6, 8]
Haskell:
map (\x -> x * 2) [1,2,3,4] -- [2,4,6,8]
Scala:
val sonlar = List(1, 2, 3, 4)
val natija = sonlar.map(_ * 2) # List(2, 4, 6, 8)](https://docx.uz/documents/95f97dba-cdb8-4821-a743-4ffcc62468c7/page_7.png?v=1)
![III.Filter funksiyasi
Funksional dasturlashdagi roli
Filter funksiyasi — bu predicate (ya’ni, shartni tekshiruvchi) funksiyasini qo‘llash
orqali ma’lumotlarni “filtrlash” vositasi. Uning vazifasi — berilgan ketma-
ketlikdan faqatgina shartga javob beradigan elementlarni tanlab olish .
Predicate funktsiyasi har bir elementga individual qo‘llanadi va True yoki
False natija qaytaradi.
Faqatgina True qiymat qaytargan elementlar yangi iterativ obyektga
kiritiladi.
Ikkinchi argument — tekshiriladigan iterable (ro‘yxat, tuple, set va
boshqalar).
filter natijasi — yangi iterativ obyekt (Python 3 da), uni ko‘pincha list()
yordamida ro‘yxatga aylantiramiz.
Filter funksiyasi asosan ro‘yxatdan faqat ma’lum mezonga javob beradigan
elementlarni olish kerak bo‘lsa , ma’lumotlarni saralash va oldindan filtrlashda
qo’llaniladi.
Matematik kontekst
Matematika va nazariyada bu operatsiya ko‘p marta funksional dasturlashning
filtrlash operatori yoki set comprehension sifatida qaraladi — bu operator
ma’lum to‘plamdan, ma’lum xususiyatga ega elementlarni ajratib olishga
o‘xshaydi.
Amaliy foydasi
Katta hajmdagi ma’lumotlarni kerakli qismlarga bo‘lishda.
Ma’lumotlarni tozalash va saralashda.
Shart asosida kodni yanada o‘qilishi oson va ixcham qilishda.
Misol 1: Ro‘yxatdan juft sonlarni olish
numbers = [1, 2, 3, 4, 5, 6]](https://docx.uz/documents/95f97dba-cdb8-4821-a743-4ffcc62468c7/page_8.png?v=1)
![def is _ even (n):
return n % 2 == 0
filtered_numbers = filter (is_even, numbers)
print ( list (filtered_numbers)) # Natija: [2, 4, 6]
def is _ even (n): return n % 2 == 0
Bu funksiya nomi is _ even — ya’ni juft son ekanligini tekshiruvchi
funksiya.
Kiruvchi parametr n — bu ro‘yxatdagi har bir son.
n % 2 — sonni 2 ga bo‘lgandagi qoldiq.
n % 2 == 0 bo‘lsa, ya’ni qoldiq 0 ga teng bo‘lsa, demak son juft.
Agar son juft bo‘lsa, funksiya True qaytaradi, aks holda False.
filtered_numbers = filter (is_even, numbers )
Bu yerda filter funksiyasi chaqirilmoqda.
filter birinchi argument sifatida is_even funksiyasini oladi — bu har bir
element uchun tekshirish sharti.
Ikkinchi argument sifatida esa numbers ro‘yxatini oladi.
filter ro‘yxatdagi har bir elementni is_even funksiyasiga berib tekshiradi.
Faqatgina is_even funksiyasi True qaytargan elementlar (ya’ni juft sonlar)
yangi iterativ obyektga olinadi.
Natijada filtered_numbers bu yangi filtrlangan elementlarni o‘z ichiga olgan
iterable obyekt bo‘ladi.
Kod ro‘yxatdagi faqat juft sonlarni ajratib oladi.](https://docx.uz/documents/95f97dba-cdb8-4821-a743-4ffcc62468c7/page_9.png?v=1)
![ filter funksiyasi yordamida har bir elementga is _ even funksiyasi qo‘llanib,
True qiymat olganlari yangi ro‘yxatga kiritiladi.
Natijada [2, 4, 6] ro‘yxati ekranga chiqariladi.
Misol 2: Matnlar ro‘yxatidan uzunligi 5 yoki undan ko‘p bo‘lganlarni olish
words = [ 'apple' , 'banana' , 'kiwi' , 'pear' , 'watermelon' ]
long_words = filter ( lambda word: len (word) >= 5, words)
print ( list (long_words)) # Natija: ['apple', 'banana', 'watermelon']
filter(lambda word: len(word) >= 5, words)
Bu yerda filter funksiyasi har bir word (so‘z) ga yuqoridagi lambda ifodani
qo‘llaydi.
Har bir so‘z tekshiriladi: uzunligi 5 yoki undan ko‘pmi?
Faqat True bo‘lgan so‘zlar tanlab olinadi.
Bu kod ro‘yxatdan faqat uzun so‘zlarni ajratib oladi.
Kutilgan natija:
[ 'apple' , 'banana' , 'watermelon' ]
Qisqaroq yoki 4 harfdan kam bo‘lgan kiwi va pear esa chiqarilmaydi
IV.Reduce funksiyasi
Reduce funksiyasi - iterable elementlarini ketma-ketlikda, juft-juft qilib, berilgan
funktsiyaga binoan bitta yakuniy natijaga qisqartiradi, ya’ni butun iterable
qiymatini bitta qiymatga yig‘adi, ko‘paytiradi yoki boshqa tarzda umumlashtiradi.
reduce funksiyasining birinchi argumenti — ikkita argument oladigan
funksiya.
Ikkinchi argument — iterable.](https://docx.uz/documents/95f97dba-cdb8-4821-a743-4ffcc62468c7/page_10.png?v=1)
![ Uchinchi argument (ixtiyoriy) — boshlang‘ich qiymat (initializer).
Reduce har bir qadamda iterable elementlari bilan funksiya chaqiradi va natijasini
keyingi qadamga argument sifatida uzatadi.
Reduce funksiyasi asosan:
Ro‘yxatdagi qiymatlarni yig‘ish, ko‘paytirish, birlashtirish yoki boshqa
umumiy operatsiyalar bajarilganda.
Ma’lumotlarni ketma-ket qayta ishlashda foydalaniladi.
Misol 1: Sonlar ro‘yxatini yig‘ish
from functools import reduce
numbers = [1, 2, 3, 4, 5]
def add(x, y):
return x + y
total = reduce ( add , numbers)
print (total) # Natija: 15
Kodni tahlil qilsak:
from functools import reduce
reduce funksiyasi Python 3 da functools modulida joylashgan, shuning
uchun uni import qilishimiz kerak.
Bu funksiya ketma-ketlikdagi barcha elementlarni birlashtirib, bitta
qiymatga qisqartiradi .
def add(x, y): return x + y
Bu oddiy ikki argumentli funksiya .
x + y orqali ikkita sonni qo‘shadi.
reduce aynan shunday funksiyani har bir elementga bosqichma-bosqich
qo‘llaydi.
reduce (add, numbers)](https://docx.uz/documents/95f97dba-cdb8-4821-a743-4ffcc62468c7/page_11.png?v=1)
![reduce funksiya ketma-ket quyidagicha ishlaydi:
1. x = 1, y = 2 → add(1, 2) → 3
2. x = 3, y = 3 → add(3, 3) → 6
3. x = 6, y = 4 → add(6, 4) → 10
4. x = 10, y = 5 → add(10, 5) → 15
Natijada — 15 qaytadi.
✨ Yuqoridagi funksiyalarda foydalanilgan iterable obyekt o’zi nima?
Iterable — bu Python’da bosqichma-bosqich ustida yurib chiqish mumkin
bo‘lgan obyekt demakdir.
Oddiy qilib aytganda:
Agar biror obyekt ustida for sikli bilan yurib chiqish (ya’ni takrorlab olish)
mumkin bo‘lsa — demak u iterable hisoblanadi.
Misollar — iterable bo‘lgan obyektlar:
my _ list = [1, 2, 3] # ro‘yxat
my _ tuple = (4, 5, 6) # tuple
my _ string = "salom" # string
my _ set = {7, 8, 9} # set
my _ dict = {"a": 1, "b": 2} # lug‘at (faqat kalitlari bo‘yicha)
Bularni hammasiga for sikl ishlatish mumkin:
for char in "salom":
print(char)
Iterable — ustida for bilan yurib chiqish mumkin bo‘lgan obyekt.](https://docx.uz/documents/95f97dba-cdb8-4821-a743-4ffcc62468c7/page_12.png?v=1)
MUNDARIJA
Kirish Funksional dasturlash
I.Lambda funksiyasi asoslari
II.Map funksiyasi asoslari
III.Filter funksiyasi asoslari
IV.Reduce funksiyasi asoslai
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar