Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 71.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Информатика и ИТ

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Funksiyalar va arrow function

Купить
1 Mirzo Ulug'bek nomidagi O'zbekiston Milliy universiteti Amaliy matematika va intellektual texnologiyalar fakulteti “Kompeyutir ilmlari va dasturlash texnologiyalari yo‘nalishi (masofaviy)” kafedrasi “Web dasturlash ” fanidan Kurs ishi Mav zu: Funk siy alar v a arrow funct ion Toshk ent - 2026 y il 2 MUN DA RIJ A KIRISH … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … ....3 I-BOB: ODDIY FUN KSIY A LA R (REGULA R FUN CTION S) 1.1. Funksiya yaratish va chaqirish……………………………………………….6 1.2. Parametrlar va return qiymati…………………………………………………12 1.3. Lokal va global o‘zgaruvchilar, funksiyalarni qayta ishlatish………………..25 II-BOB: A RROW FUN CTION S ( ) → 2.1. Arrow function tushunchasi va sintaksisi…………………………………..30 2.2. Parametrlar, return va qisqartirilgan yozilish………………………………… 36 X ULOSA … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … … 38 FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R… … … … … … … … ..… … … … … … … 40 3 KIRISH Funksiyalar dasturlashning eng asosiy va markaziy tushunchalaridan biridir. Ular dastur kodini modul va qayta ishlatiladigan bo‘limlarga ajratish, takrorlanuvchi amallarni soddalashtirish va murakkab tizimlarni boshqarishni osonlashtirish imkonini beradi. Funksiyalar dasturlash jarayonida kodni yanada tushunarli, ixcham va samarali qilishga xizmat qiladi. Tarixan, dasturlash tillarida funksiyalar konsepti oldingi asrlardan boshlangan bo‘lsa-da, JavaScript tilida ular web- ilovalar va interaktiv foydalanuvchi interfeyslarini yaratishda muhim vosita hisoblanadi. JavaScript dasturlash tili 1995-yilda Brendan Eich tomonidan yaratilgan bo‘lib, dastlab Netscape Navigator brauzeri uchun mo‘ljallangan edi. Bugungi kunda JavaScript web-dasturlashning asosiy tili sifatida dunyo miqyosida keng qo‘llaniladi. JavaScriptning asosiy afzalliklaridan biri uning funksional dasturlash paradigmasini qo‘llab- quvvatlashi va funksiyalarni birinchi darajali obyekt sifatida ishlatish imkonini berishidir. Bu degani, funksiyalar nafaqat qiymat sifatida uzatilishi, balki o‘zaro parametr sifatida qabul qilinishi va natija sifatida qaytarilishi mumkin. Shuning uchun, funksiyalarni to‘g‘ri tushunish va qo‘llash dasturchilar uchun muhim ko‘nikmalardan biridir. Funksiyalar ikki asosiy turga bo‘linadi: oddiy funk siy alar (regular funct ions) va arrow funct ions ( )→ . Oddiy funksiyalar JavaScript tilining dastlabki versiyalaridan beri mavjud bo‘lib, ular an’anaviy deklaratsiya va chaqirish sintaksisiga ega. Oddiy funksiyalar parametrlarni qabul qilish, natija qaytarish va lokal hamda global o‘zgaruvchilar bilan ishlash imkonini beradi. Ular dastur kodini modul tarzida tashkil qilishda keng qo‘llaniladi. Oddiy funksiyalarning sintaksisi aniq va tushunarli bo‘lib, dasturchilar tomonidan keng qo‘llanadi. Shu bilan birga, oddiy funksiyalarning this konteksti murakkab bo‘lishi mumkin, ayniqsa callback yoki event handlerlarda. Arrow functionlar esa 2015-yilda ECMAScript 6 standarti bilan JavaScriptga kiritilgan va sintaksisi soddalashtirilgan funksiyalar turini ifodalaydi. Arrow functionning asosiy afzalligi uning qisqa yozilishi va this kontekstini oddiy funksiyalardan farqli ravishda meros qilib olishi bilan bog‘liq. Bu esa, ayniqsa, 4 callback funksiyalar yoki array metodlari (map, filter, reduce) bilan ishlashda qulaylik yaratadi. Arrow functionlar zamonaviy JavaScript dasturchilari orasida tez-tez qo‘llanadi, chunki ular kodni ixcham va samarali qilishga yordam beradi. Funksiyalar va arrow functionlarni o‘rganishning nafaqat nazariy, balki amaliy ahamiyati ham katta. Web-ilovalarda foydalanuvchi bilan muloqot, ma’lumotlarni qayta ishlash, interaktiv interfeys yaratish va tizimlarni modul tarzda tashkil qilishda funksiyalar ajralmas vosita hisoblanadi. Misol uchun, forma validatsiyasi, foydalanuvchi inputlarini qayta ishlash, serverga so‘rov yuborish va natijalarni qayta ishlash jarayonlarida funksiyalar asosiy rol o‘ynaydi. Shu sababli, funksiyalarni chuqur tushunish dasturchilarga samarali va xavfsiz web-loyihalarni yaratishda yordam beradi. Kirish qismida, shuningdek, funksiyalarning dasturlash jarayonida erkinlik va samaradorlikni oshirishdagi roli ham ko‘rib chiqiladi. Funksiyalar kodni modul va qayta ishlatiladigan qismlarga bo‘lish orqali murakkab tizimlarni boshqarishni osonlashtiradi. Masalan, bir xil amallarni bajaruvchi kodni bir necha joyda yozish o‘rniga, uni funksiya sifatida yaratib, kerakli joylarda chaqirish mumkin. Bu kodning soddaligi, tushunarli va xatoliklarga chidamliligini oshiradi. Shu bilan birga, arrow functionlar yordamida callback funksiyalar va higher-order funksiyalarni yaratish osonlashadi, bu esa zamonaviy web-ilovalarda muhim afzallik hisoblanadi. Funksiyalarni o‘rganishning ilmiy va amaliy jihatlari ham katta ahamiyatga ega. Ilmiy nuqtai nazardan, funksiyalar dasturlash paradigmasini tushunishga, algoritmik fikrlashni rivojlantirishga va dasturiy tizimlarni modul tarzda loyihalashga yordam beradi. Amaliy nuqtai nazardan, funksiyalar web-ilovalarda samarali ishlash, kodni qayta ishlatish va tizimning xavfsizligini ta’minlash imkonini beradi. Shu sababli, funksiyalar va arrow functionlarni chuqur tushunish va ularni amaliyotda qo‘llash har bir JavaScript dasturchisi uchun zarur ko‘nikmalardan biridir. Kurs ishining dolzarbligi Hozirgi kunda web-dasturlash va interaktiv veb-ilovalar hayotimizda muhim o‘rin tutmoqda. JavaScript dasturlash tili esa web-ilovalarning asosiy dasturlash tili 5 sifatida keng qo‘llaniladi. Har qanday web-loyihada samarali va qayta ishlatiladigan kod yaratish muhim masala hisoblanadi. Shu nuqtai nazardan, funk siy alar v a arrow funct ionlar dasturchilar uchun markaziy tushunchalardan biridir. Oddiy funksiyalar (regular functions) kodni modul tarzda yozish va qayta ishlatishni osonlashtiradi, arrow functionlar esa sintaksisi qisqa va this kontekstini avtomatik meros qilib olishi bilan dasturiy jarayonlarni soddalashtiradi. Ushbu mavzu zamonaviy web-dasturlash va dasturiy ta’minot sifatini oshirishda dolzarbdir, chunki funksiyalarning to‘g‘ri qo‘llanilishi tizim samaradorligini, kodning tushunarli va xavfsiz bo‘lishini ta’minlaydi. Kurs ishining maqsadi Ushbu kurs ishining asosiy maqsadi – JavaScript dasturlash tilida funksiyalar va arrow functionlarni chuqur o‘rganish, ularning sintaksisi va qo‘llanish xususiyatla rini amaliy misollar orqali tahlil qilishdir. Kurs ishida quyidagilar amalga oshiriladi: Kurs ishining v azifalari 1.JavaScriptda funksiyalar tushunchasi va turlarini aniqlash; 2.Oddiy funksiyalar (regular functions) sintaksisi, parametrlar va return qiymatlarini tahlil qilish; 3.Arrow functionning sintaksisi, qisqartirilgan yozilishi va this konteksti bilan farqlarini tushuntirish; 4.Funksiyalarni array metodlari (map, filter, reduce) va callback funksiyalarda qo‘llash imkoniyatlarini o‘rganish; Kurs ishining oby ek t i – JavaScript dasturlash tilida funksiyalar va arrow functionlar bo‘lib, ular web-loyihalarda kodning modul tarzda ishlatilishi va samaradorligini ta’minlaydi. Kurs ishining predmet i – funksiyalar va arrow functionlarning sintaksisi, qo‘llanilishi, this konteksti va amaliy misollar orqali o‘rganilishidir. Predmet kurs ishida tahlil qilinadigan va chuqur o‘rganiladigan mavzu bo‘lib xizmat qiladi. 6 I-BOB: ODDIY FUN KSIY A LA R (REGULA R FUN CTION S) 1.1. Funk siy a y arat ish v a chaqirish Funksiya qiymat qaytarish turiga qarab ikkiga bo’linadi : qiymat qaytaradigan va qaytarmaydigan funksiyalar. Qiymat qaytaradigan funksiya bu kabi funksiyada return kalit so’zidan foydalangan holda biror natija qaytariladi va funksiya void turida bo’lmaydi. Qaytarilgan natija ekranga chiqarilishi yoki biror o’zgaruvchiga qiymat sifatida o’zlashtirib olib foydalanish imkoniyatiga ega. Ikki sondan kattasini topib, natijasini qaytaruvchi funksiyani ko’rib o’taylik. void main () { print(Max( 2 , 3 )); } int Max ( int a, int b) { var natija; if (a < b) { natija = b; } else { natija = a; } return natija; } >> 3 Max nomli funksiya yaratilmoqda va unga 2 ta parametr berib ketilmoqda. Unda nat ija nomli o’zgaruvchi eng katta qiymatni o’zida saqlashi uchun yaratilmoqda. Keyin esa a va b qiymatlari shart operatori orqali solishtirilib, eng katta natija olingan holatda qaytarilmoqda. Funksiyadan qaytarilgan natijani esa ekranga chiqarish bajarilmoqda main funksiyasida. 7 Funksiyada qaytarish turini ko’rsatmasligimiz ham mumkin. Bunda ret urn kalit so’zi bilan kelgan ifoda qiymatidan aniqlab olinadi. void main () { print ( site ().runtimeType); } site () { return "uzbekdevs.uz" ; } >> St ring Funksiyadan qaytayotgan qiymat “uzbekdevs.uz” satr bo’lgani uchun uning turini aniq ko’rsak ham String deb bermoqda. Ya’ni o’zi avtomatik aniqlanyabdi. Yodda tuting! return kalit so’zi ishlagan vaqtda funksiya ishlashi ham to’xtatiladi va funksiya o’z ish jarayonini yakunlaydi. Qiymat qaytarmaydigan funksiya o’z nomidan kelib chiqadiki, ular qiymat qaytarmaydi va void turida ifodalanadi. Biz bunga oldingi Funksiya mavzumizda turli berilgan misollarni ko’rsata olamiz. void turida berilgan funksiyalar qaytish turi aslida null bo’lad. void main () { site(); } void site () { print( "UzbekDevs" ); return null ; } Funksiyaning qisqa shakli 8 Arrow funksiyalar bu funksiyaning qisqacha yozish shakli bo’lib, funksiya bitta ifodadan iborat bo’lganda bu usul ishlatiladi va return kalit so’zini ishlatish kerak emas. Sintaksisi : tur funksiya_nomi(parametrlar) => ifoda; Yuqorida ko’rib o’tgan misolimizni bu shaklini ko’radigan bo’lsak, void main () { print(Max( 2 , 3 )); } int Max ( int a, int b) => a > b ? a : b; >> 3 Funksiyani ishlash jarayonida biz qaysidir holatda to’xtatishimiz kerak bo’lsa (void turidagi asosan), return; ifodasini qo’llaymiz. Foydalanuvchi yoshini 18 yoshdan kichik emasligini tekshiruvchi dastur tuzaylik. 18 dan kichik bo’lsa, funksiya ishlamasin aks holda natija chiqarsin ekranga. void main () { Age ( 17 ); Age ( 25 ); } void Age (int yosh) { if (yosh < 18 ) { return; } print ("Siz yosh chekloviga to'g'ri kelasiz"); } >> Siz y osh chek lov iga t o’g’ri k elasiz Ko’rib turganingizdek, faqatgina bitta natija chiqmoqda, ammo biz funksiyaga 2 marotaba murojaat qildik. Birinchi murojaatda yosh cheklovi 9 uchun mos tushmay funksiya to’xtatildi. Ikkinchi murojaatda esa cheklov uchun mos tushdi yosh. Ichki funksiyalar Funksiyalar ichida boshqa funksiyalarni joylashtira olamiz. void main () { void site () { print ("UzbekDevs"); } site (); site (); } >> Uzbek Dev s >> Uzbek Dev s Funksiya ichida ishlatilgan o’zgaruvchi lokal hisoblanadi va biz unda funksiyadan tashqarida turib ishlata olmaymiz. Funksiya ichidagi funksiyani ishlatish uchun u avval e’lon qilingan va keyin unga murojaat etilishi kerak. Yuqoridagi kabi. Har bir ichki funksiyada yana ichki funksiya joylashishi mumkin. void main () { void xabar () { void site () { print ("UzbekDevs"); } site (); site (); } xabar (); } 10 >> Uzbek Dev s >> Uzbek Dev s Anonim funksiyalar Anonim funksiyalar odatiy funksiyalarga o’xshaydi, faqatgina ular nomlanmagan bo’ladi. Ular Funct ion kalit so’zi orqali yaratiladi. Ikki son yig’indisini topuvchi anonim funksiya yarataylik. void main() { Function sum = ( int a, int b) => a + b; print (sum( 2 , 3 )); } >> 5 Hozir biz funksiya arrow funksiya uslubida yozdik, ammo to’liq holatda qanday ko’rinishda bo’ladi : void main() { Function sum = ( int a, int b) { return a + b; }; print ( sum ( 2 , 3 )); } 1.2. Paramet rlar v a ret urn qiy mat i Funksiya argumentlari Pythonʼda funksiyalar har xil turdagi argumentlar bilan ishlashi mumkin. Bu tilni moslashuvchan qilib, turli vazifalar bajarish imkonini beradi. Pozitsion 11 Bu tur eng koʻp uchraydi. “Tarix”, “Adabiyot”, “Dasturlash” kabi turli boʻlimlar mavjud boʻlgan kitob doʻkonini tasavvur qiling. Xodimlar yangi kitoblarni tegishli boʻlimlarga joylashtiradi. Shu tarzda kerakli kitobni topish osonroq boʻladi. Bu yerda ham shunday: qiymatlar funksiyaga unda koʻrsatilgan tartibda uzatiladi. Aks holda, xato yuzaga keladi. Agar funksiya bir nechta argumentlarni qabul qilsa, vergul bilan ularni ajratish kerak: # Funksiya quyidagi tartibda ikki argumentni qabul qiladi: boʻlim va kitobdef search (section, book): print ('kitobingiz: ', section, book) # Maʼlumotlarni ham xuddi shu tartibda uzatamiz search ('Tarix', 'Rossiya davlati tarixi') Nomlanganlar Funksiyani chaqirishda parametr nomlaridan foydalanilganda argumentlarni tasodifiy tartibda uzatish mumkin. # Funksiya ikkita argumentni quyidagi tartibda qabul qiladi: boʻlim va kitob def search(section, book): print('Kitobingiz: ', section, book) # Maʼlumotlarni ham ayni tartibda uzatamiz search('Tarix','Rossiya davlati tarixi') Oʻzgaruvchan uzunlik argumentlari (*args va **kwargs) Python nechta argumentni qabul qilishi kerakligini bilmasak ham funksiyalarni aniqlash imkonini beradi: *args nechta pozitsion argumenti miz borligi nomaʼlum boʻlganda ishlatiladi. args oldidagi yulduzcha * funksiya chaqirilganda uzatilgan barcha pozitsion argumentlar tuple kortejiga toʻplanishi va unga args tayinlanishi yulduzcha ( ** ) barcha nomlang 12 Masalan, *args va **kwargs yordamida odamlar bilan ismlari va haqidagi qoʻshimcha maʼlumotlardan foydalanib salomlashadigan greet funksiyasini yaratamiz. def greet(greeting, *args, **kwargs): for name in args: message = f'{greeting}, {name}!' if 'mood' in kwargs: message += f 'Oʻzingni {kwargs['mood']} his qilyapsan.' print(message) # Oʻrnak greet('Salom', 'Katya', 'Lena', 'Vika', mood= 'vaqtichogʻ') greet('Salom', 'Sasha', 'Tanya') greet funksiyasi salomlashish, *args nomlar roʻyxati va **kwargsʼning qoʻshimcha parametrlarini qabul qiladi. argsʼdagi har bir nom orqali oʻtadi va salomlashish xabarini shakllantiradi. Agar kwargsʼda mood kaliti boʻlsa, xabarga kayfiyat haqida maʼlumot qoʻshiladi. Ixtiyoriy argumentlar (dastlabki holatdagi parametrlar) Baʼzan funksiyalarda dastlabki holatdagi qiymatlar oʻrnatiladi. Funksiya ulardan boshqa argumentdan foydalanish kerakligi koʻrsatilmagan holatlarda foydalanadi. Masalan, agar kitob doʻkoni onlayn ilova shaklida boʻlganida har bir tashrif buyuruvchi bir xil qutlov xabarini oladi. Ammo avtorizatsiyadan oʻtgan foydalanuvchilar, yaʼni oʻz maʼlumotlarini doʻkonga topshirganlarga shaxsiy qutlov keladi. def greet(name = 'Tashrif buyuruvchi', message = 'Salom, '): print(message, name) # Funksiyani dastlabki holatdagi qiymatni koʻrsatmasdan chaqirish greet() # Natija: Salom, Tashrif buyuruvchi # Dastlabki holat qiymati oʻzgartirilgan funksiyani chaqirish greet('Artyom') # Natija: Salom, Artyom 13 Bu misolda greet funksiyasi ikkita argument: name va oladi. Message argumentining dastlabki holatdagi qiymati Salom, nameʼda esa — tashrif buyuruvchi. Agar funksiya chaqirilganda qiymat koʻrsatilmagan boʻlsa, dastlabki holatdagisi ishlatiladi. Qiymat va havola orqali uzatish Pythonʼda yangi ish boshlayotganlarni tashvishga soladigan keng tarqalgan savollardan biri — oʻzgaruvchilar funksiya va metodlarga qanday yetkazilishi: qiymat yoki havola orqali? Qiymat orqali — funksiyaga oʻzgaruvchining oʻzi emas, balki uning qiymati nusxasi uzatilganda. Demak, funksiyani chaqirganda bu argumentga oʻzgartirish kiritsangiz, asl oʻzgaruvchiga taʼsir qilmaydi. Havola orqali — funksiyaga oʻzgaruvchini oʻz ichiga olgan xotiradagi obyektga havola uzatiladi va funksiya ichida ushbu argumentga kiritilgan har qanday oʻzgarishlar asl oʻzgaruvchida aks etadi. Pythonʼda argumentlar har doim havola orqali uzatiladi, lekin oʻzgarmas maʼlumotlar turi, masalan, son yoki satrlar uchun qiymat orqali uzatishdan foydalanish mumkin. Chunki funksiya ichidagi obyektni oʻzgartira olmaysiz. Roʻyxat yoki lugʻatlar kabi oʻzgaruvchan maʼlumotlar turi uchun funksiya ichida kiritilgan oʻzgarishlar asl obyektda aks etadi. Koʻrinib turibdiki, roʻyxatni argument sifatida olganimizda unga oʻzgartirish kiritdik va u boshqacha koʻrinishga ega boʻldi. Argumentlar sifatida lugʻat Lugʻat (**kwargs) yordamida ixtiyoriy miqdordagi nomlangan argumentlarni uzatish mumkin. Masalan, oʻzgaruvchidan onlayn doʻkonning har bir foydalanuvchisi uchun shaxsiy maʼlumotlarni chiqarishda foydalanish mumkin. Kimningdir toʻliq ism-sharifi, yoshi va yashash joyi toʻldirilgan boʻladi. Dasturlash mobaynida bir xil ifodalarni, hisoblash jarayonlarini qayta – qayta hisoblashga to`g`ri keladi. Dasturlash tillarida, kompyuter hotirasini va dasturchining vaqtini tejash maqsadida, bunday takkorlanuvchi jarayonlarni 14 dasturda ajratib yozib, unga asosiy daturdan, boshqa funksiyalardan murojaat qilish imkoniyatlari keltirilgan. Dasturning istalgan qismidan murojaat qilib, bir necha bor ishlatish mumkin bo`lgan operatorlar guruhiga funksiya deyiladi. C++ funksiyalar tili deyiladi. Chunki dasturda kamida bitta main funksiyasi bo'ladi. Asosiy dastur, asosiy funksiya deganda aynan manashu main funksiyasini tushunamiz. Asosiy dasturdan (yoki chaqiruvchi funksiyadan) xech qanday parameter qabul qilib olmaydi gan funksi yalar o'zi parametrsiz funksiyalar deyilad i. Parame trsiz funksiy aning ham 2 xil bo'lishi mumki n: 1) Asosiy dasturga (yoki chaqiruvchi funksiyaga) natijani qaytaruvchi. 2) void turidagi funksiya bo'lib, asosiy dasturdan (yoki chaqiruvchi funksiyadan) xech qanday parametr qabul qilib olmaydi xam, asosiy dasturga xech qanday natija qaytarmaydi ham. Parametrsiz funksiyaga murojaat qilishda dastur tanasida funksiya nomi yoziladi. Dasturda funksiya nomi operatorlar kabi ishlatiladi. Parametrsiz funksiyada asosiy dasturning barcha global o`zgaruvchilaridan foydalanish mumkin. Global o`zgaruvchilar Ham asosiy dasturda, ham funksiyada ishlatish mumkin bo'lgan o`zgaruvchilar global o'zgaruvchilar deyiladi. Global o'zgaruvchilar asosiy dasturda e`lon qilishi kerak. Lokal o`zgaruvchilar Faqat funksiyada ishlatish mumkin bo'lgan o'zgaruvchilarga local o'zgaruvchilar deyiladi. Ular funksiyada e`lon qilinadi. Funksiyada yana bir nechta ichki funksiyalardan foydalanish mumkin. Blok ichida e'lon qilingan o'zgaruvchilar, shu blok uchun lokal o'zgaruvchilar hisoblanadi. Bu o'zgaruvchilardan faqat blok ichida foydalanish mumkin. Parametrli funksiyalar Asosiy dasturdan (funksiyada n) chaqiriluvch i funksiyaga uzatilgan parametrlarni qabul qilib qayta ishlovchi funksiyalar parametrli funksiyalar 15 deyiladi. Qiymat parametrlar – asosiy dasturdan funksiyaga uzatiladigan o'zgaruvchilar qiymatlarni qabul qilib oluvchi parametrlar. Funksiyaga murojaat qilinganida qiymat parametrlari uchun xotiradan joy ajratiladi. Funksiya tugaganida qiymat param etrlari uchun ajratilgan xotira bo'sh atilad Ko'rsat kich parametrlar - asosiy dasturdan funksiyaga uzatil adiga o'zgaruvchilar ning xotiradagi adresi ni qabul qilib oluvchi para metrl Ko'rsatkich parametrlari ustida bajarilgan har qanday o'zgarish, asosiy dasturdagi o'zgaruchilarning xotira adresida sodir bo'ladi. (Ya'ni asosiy dasturdagi o'zgaruvchi qiymati o'zgaradi) Eslatma: Qiymat parametrlari va ko'rsatkich parametrlar toifasi, asosiy dasturdagi qiymati uzatilayotgan o`zgaruvchilar toifasi bilan bir xil bo`lishi lozim. Funksiyadan chiqish Ixtiyoriy funksiyadan chiqish uchun return xizmatchi so'zi ishlatiladi. Misol 1 : To'g'ri burchakli uchburchakning katetlari berilgan. (3, 4), (6, 8), (12, 5) bo'lgan xollar uchun uchburchak gipotenuzasini hisoblovchi dastur tuzilsin. 1) Parametrli funksiya #include <iost ream.h> #include <mat h.h> // funk siy a prot ot ipi fl oat hisobla(fl oat , fl oat ); int main() { fl oat c; c = hisobla(3, 4); cout << c << endl; c = hisobla(6, 8); cout << c << endl; c = hisobla(12, 5); cout << c << endl; 16 sy st em (" pause" ); ret urn 0; } fl oat hisobla(fl oat a, fl oat b) { //lok al o'zgaruv chi fl oat nat ija; nat ija = sqrt f(a*a + b*b); ret urn nat ija; 2) void toifasidagi parametrli funksiya #include <iost ream.h> #include <mat h.h> // funk siy a prot ot ipi v oid hisobla(fl oat , fl oat ); int main() { hisobla(3, 4); hisobla(6, 8); hisobla(12, 5); sy st em (" pause" ); ret urn 0; } v oid hisobla(fl oat a, fl oat b) { fl oat c; c = sqrt f(a*a + b*b); cout << c << endl; } Misol 2: Global va lokal o'zgaruvchilarga murojaatni o'rganish 17 #include <iost ream.h> int x = 5; // global o'zgaruv chi int main() { int x = 9; // lok al o'zgaruv chi st d::cout << " lok al x=" << x << st d::endl; st d::cout << " global x=" << ::x << st d::endl; sy st em (" pause" ); ret urn 0; } Misol 3: Kiritilgan n sonini 3 - darajasini hisoblovchi funksiya tuzilsin #include <iost ream.h> v oid k ub (int *); int main() { int n; cout << " n=" ; cin >> n; k ub (&n); cout << " n ning qiy mat i =" << n << endl; sy st em (" pause" ); ret urn 0; } v oid k ub (int *nPt r) { *nPt r = *nPt r * *nPt r * *nPt r; } Misol 4: Ikkita son yig'indisini funksiya orqali hisoblovchi dastur tuzilsin #include <iost ream.h> // funk siy a prot ot ipi int sum(int , int ); 18 v oid sum(int , int , int *); int sum(int *, int *); v oid sum(int *, int *, int *); int main() { int a, b, c; cout << " a=" ; cin >> a; cout << " b=" ; cin >> b; c = sum(a, b); cout << " 1-sul nat ijasi=" << c << endl; sum(a, b, &c); cout << " 2-sul nat ijasi=" << c << endl; c = sum(&a, &b); cout << " 3-usul nat ijasi=" << c << endl; sum(&a, &b, &c); cout << " 4-usul nat ijasi=" << c << endl; sy st em (" pause" ); ret urn 0; } // 1 - usul int sum(int son1, int son2) { int nat ija; nat ija = son1 + son2; ret urn nat ija; } // 2 - usul v oid sum(int son1, int son2,int *nat ija) { *nat ija = son1 + son2; 19 } // 3 - usul int sum(int *son1, int *son2) { int nat ija; nat ija = *son1 + *son2; ret urn nat ija; } // 4 - usul v oid sum(int *son1, int *son2,int *nat ija) { *nat ija = *son1 + *son2; } 1.3. Lok al v a global o‘zgaruv chilar, funk siy alarni qay t a ishlat ish O’zgaruvchilar funksiya tanasida yoki undan tashqarida e’lon qilinishi mumkin. Funksiya ichida e’lon qilingan o’zgaruvchilarga lokal o’zgaruvchilar deyiladi. Bunday o’zgaruvchilar xotiradagi prog-ramma stekida joylashadi va faqat o’zi e’lon qilingan funksiya tanasida amal qiladi. Boshqaruv asosiy funksiyaga qaytishi bilan lokal o’zgaruvchilar uchun ajratilgan xotira bo’shatiladi (o’chiriladi). Har bir o’zgaruvchi o’zining amal qilish sohasi va yashash vaqti xususiyatlari bilan xarakterlanadi. O’zgaruvchi amal qilish sohasi deganda o’zgaruvchini ishlatish mumkin bo’lgan programma sohasi (qismi) tushuniladi. Bu tushuncha bilan o’zgaruvchining ko’rinish sohasi uzviy bog’langan. O’zgaruvchi amal qilish sohasidan chiqqanda ko’rinmay qoladi. Ikkinchi tomondan, o’zgaruvchi amal qilish sohasida bo’lishi, lekin ko’rinmas-ligi mumkin. Bunda ko’rinish sohasiga ruxsat berish amali «::» yordamida ko’rinmas o’zgaruvchiga murojat qilish mumkin bo’ladi. 20 O’zgaruvchining yashash vaqti deb, u mavjud bo’lgan programma bo’lagining bajarilishiga ketgan vaqt intervaliga aytiladi. Lokal o’zgaruvchilar o’zlari e’lon qilingan funksiya yoki blok chegarasida ko’rinish sohasiga ega. Blokdagi ichki bloklarda xuddi shu nomdagi o’zgaruvchi e’lon qilingan bo’lsa, ichki bloklarda bu lokal o’zgaruvchi ham amal qilmay qoladi. Lokal o’zgaruvchi yashash vaqti - blok yoki funksiyani bajarish vaqti bilan aniqlanadi. Bu hol shuni anglatadiki, turli funksiyalarda bir-biriga umuman bog’liq bo’lma-gan bir xil nomdagi lokal o’zgaruvchilarni ishlatish mumkin. Quyidagi programmada main() va sum() funksiyalarida bir xil nomdagi o’zgaruvchilarni ishlatish ko’rsatilgan. Programmada ikkita sonning yig’indisi hisoblanadi va chop etiladi: #include <iostream.h> // funksiyaprototipi int sum (int a;int b); int main() { // lokal o’zgaruvchilar int x=r; int y=4; cout<<sum (x, y); return 0; int sum (int a,int b) // lokal o’zgaruvchi int x=a+b; return x; Global o’zgaruvchilar programma matnida funksiya aniqlanishi-dan tashqarida e’lon qilinadi va e’lon qilingan joyidan boshlab programma oxirigacha amal qiladi. #include <iostream.h> int f1(); int f2(); int main() 21 cout<<f1()<<" "<<f2()<<endl; return 0; int f1() return x;// kompilyasiya xatosi ro’y beradi int x=10; // global o’zgaruvchi e’loni int f2(){ return x*x;} YUqorida keltirilgan programmada kompilyasiya xatosi ro’y beradi, chunki f1() funksiya uchun x o’zgaruvchisi noma’lum hisob-lanadi. Programma matnida global o’zgaruvchilarni ular e’lonidan keyin yozilgan ixtiyoriy funksiyada ishlatish mumkin. SHu sababli, global o’zgaruvchilar programma matnining boshida yoziladi. Funksiya ichidan global o’zgaruvchiga murojat qilish uchun funksiyada uning nomi bilan mos tushadigan lokal o’zgaruvchilar bo’lmasligi kerak. Agar global o’zgaruvchi e’lonida unga boshlang’ich qiymat berilmagan bo’lsa, ularning qiymati 0 hisoblanadi. Global o’zgaruvchining amal qilish sohasi uning ko’rinish sohasi bilan ustma-ust tushadi. SHuni qayd etish kerakki, tajribali programma tuzuvchilar imkon qadar global o’zgaruvchilarni ishlatmaslikka harakat qilishadi, chunki bunday o’zgaruvchilar qiymatini programmaning ixtiyoriy joyidan o’zgartirish xavfi mavjudligi sababli programma ishlashida mazmunan xatolar yuzaga kelishi mumkin. Bu fikrimizni tasdiqlovchi programmani ko’raylik. # include <iostream.h> // global o’zgaruvchi e’loni inttest=100; void Chop_qilish (void) int main () //lokal o’zgaruvchi e’loni int test=10; //global o’zgaruvchi chop qilish funksiyasini chaqirish Chop_qilish (); sout<<” Lokal o’zgaruvchi: <<test<<‘\n’; 22 return 0; void Chop_qilish(void) cout<< ” Global o’zgaruvchi: ”<<test<<‘\n’; Programma boshida test global o’zgaruvchisi 100 qiymati bilan e’lon qilinadi. Keyinchalik, main() funksiyasida test nomi bilan lokal o’zgaruvchisi 10 qiymati bilan e’lon qilinadi. Programmada, Chop_qilish() funksiyasiga murojaat qilinganida, asosiy funksiya tanasidan vaqtincha chiqiladi va natijada main() funksiyasida e’lon qilingan barcha lokal o’zgaruvchilarga murojaat qilish mumkin bo’lmay qoladi. SHu sababli Chop_qili sh() funksiya sida global test o’zgaruvchisining qiymatini chop etiladi. Asosiy programmaga qaytilgandan keyin, main() funksiyasidagi lokal test o’zgaruvchisi global test o’zgaruvchisini «berkitadi» va lokal test o’zgaruvchini qiymati chop etiladi. Programma ishlashi natijasida ekranga quyidagi natijalar chop etiladi: Global o’zgaruvchi: 100 Lokal o’zgaruvchi: 10 :: amali YUqorida qayd qilingandek, lokal o’zgaruvchi e’loni xuddi shu nomdagi global o’zgaruvchini «berkitadi» va bu joydan global o’zgaruvchiga murojat qilish imkoni bo’lmay qoladi. S++ tilida bunday holatlarda ham global o’zgaruvchiga murojat qilish imko-niyati saqlanib qolingan. Buning uchun «ko’rinish sohasiga ruxsat berish» amalidan foydalanish mumkin va o’zgaruvchi oldiga ikkita nuqta - «::» qo’yish zarur bo’ladi. Misol tariqasida quyidagi programani keltiramiz: #include <iostream.h > //global o’zgaruvchi e’loni int uzg=5; int main() //lokal o’zgaruvchi e’loni int uzg=70; //lokal o’zgaruvchini chop etish cout<<uzg<<‘/n’; 23 //global o’zgaruvchini chop etish cout<<::uzg <<’/n’; return 0; Programma ishlashi natijasida ekranga oldin 70 va keyin 5 sonlari chop etiladi. X ot ira sinfl ari O’zgaruvchilarning ko’rinish sohasi va amal qilish vaqtini aniqlovchi o’zgaruvchi modifikatorlari mavjud (5.1-jadval). 1. -jadval. O’zgaruvchi modifikatorlari Modifi k at or Qo’llanishi A mal qilish sohasi Y ashash dav ri auto lokal blok Vaqtincha register lokal blok Vaqtincha exteru global blok Vaqtincha static lokal blok Doimiy global fayl Doimiy volatile global fayl Doimiy Av t omat o’zgaruv chilar. auto modifikatori lokal o’zgaruvchilar e’lonida ishlatiladi. Odatda lokal o’zgaruvchilar e’lonida bu modifikator kelishuv bo’yicha qo’llaniladi va shu sababli amalda uni yozishmaydi: #include <iostream.h> int main() auto int X=2; // int X=2; bilan ekvivalent cout<<X; returu 0; auto modifikatori blok ichida e’lon qilingan lokal o’zgaruvchi-larga qo’llaniladi. Bu o’zgaruvchilar blokdan chiqishi bilan avtoma-tik ravishda yo’q bo’lib ketadi. Regist r o’zgaruv chilar. register modifikatori kompilyatorga, ko’rsatilgan o’zgaruvchini protsessor registrlariga joylashtirishga harakat qilishni tayinlaydi. 24 Agar bu harakat natija bermasa o’zga-ruvchi auto turidagi lokal o’zgaruvchi sifatida amal qiladi. O’zgaruvchilarni registrlarda joylashtirish programma kodini bajarish tezligi bo’yicha optimallashtiradi, chunki protsessor xotiradagi berilganlarga nisbatan registrdagi qiymatlar bilan ancha tez ishlaydi. Lekin registrlar soni cheklanganligi uchun har doim ham o’zgaruvchilarni registrlarda joylashtirishning iloji bo’lmaydi. #include < iostream.h > int main() register int Reg; return 0; registermodifikatori faqat lokal o’zgaruvchilariga nisbatan qo’llaniladi, global o’zgaruvchilarga qo’llash kompilyasiya xatosiga olib keladi. Tashqi o’zgaruv chilar. Agar programma bir nechta moduldan iborat bo’lsa, ular qandaydir o’zgaruvchi orqali o’zaro qiymat alma- shishlari mumkin (fayllar orasida). Buning uchun o’zgaruvchi birorta modulda global tarzda e’lon qilinadi va u boshqa faylda (modulda) ko’rinishi uchun u erda extern modifikatori bilan e’lon qilinishi kerak bo’ladi. extern modifikatori o’zgaruvchini boshqa faylda e’lon qilinganligini bildiradi. Tashqi o’zgaruvchilar ishlatilgan prog-rammani ko’raylik. //Sarlavha.h faylida void Bayroq_Almashsin(void); // modul_1.cpp faylida bool Bayroq; void Bayroq_Almashsin(void){Bayroq=! Bayroq;} // masala.cpp faylida #include < iostream.h> #include <Sarlavha.h> #include <modul_1.cpp> extern bool Bayroq; int main () { 25 Bayroq_Almashsin(); if(Bayroq) cout<<”Bayroq TRUE”<<endl; else cout<<”Bayroq FALSE”<<endl; return 0; Oldin sarlavha.h faylida Bayroq_Almashsin( ) funksiya sarlav-hasi e’lon qilinadi, keyin modul_1.srr faylida tashqi o’zgaruvchi e’lon qilinadi va Bayroq_Almashsin() funksiyasining tanasi aniqla-nadi va nihoyat, masala.cpp faylida Bayroq o’zgaruvchisi tashqi deb e’lon qilinadi. St at ik o’zgaruv chilar. Statik o’zgaruvchilar static modifika-tori bilan e’lon qilinadi va o’z xususiyatiga ko’ra global o’zgaruvchi-larga o’xshaydi. Agar bu turdagi o’zgaruvchi global bo’lsa, uning amal qilish sohasi - e’lon qilingan joydan programma matnining oxirigacha bo’ladi. Agar statik o’zgaruvchi funksiya yoki blok ichida e’lon qilinadigan bo’lsa, u funksiya yoki blokka birinchi kirishda initsializatsiya qilinadi. O’zgaruvchining bu qiymati funksiya keyingi chaqirilganida yoki blokka qayta kirishda saqlanib qoladi va bu qiymatni o’zgartirish mumkin. Statik o’zgaruvchilarni tashqi deb e’lon qilib bo’lmaydi. 26 II-BOB: A RROW FUN CTION S ( ) → 2.1. A rrow funct ion t ushunchasi v a sint ak sisi Arrow functions in JavaScript are a concise way to write functions using the => syntax, automatically binding this from the surrounding context. The following code defines an arrow function that takes two numbers and returns their sum. const add = ( a , b ) => a + b ; console.log(add( 5 , 3 )); Out put 8 Sy nt ax: const functionName = (parameters) => { // function body return result;}; In t he abov e sy nt ax: • const : declares the function as a constant variable. • funct ionName: name of the arrow function. • (paramet ers): inputs to the function. • =>: arrow showing it’s an arrow function (replaces function keyword). • { ... }: function body where code runs. • ret urn result ; : explicitly returns a value. 1. A rrow Funct ion w it hout Paramet ers An arrow function without parameters is defined using empty parentheses (). This type of function is useful when no input values are needed, such as for callbacks, timers, or simple operations. 27 2. A rrow Funct ion w it h Single Paramet ers When an arrow function has only one parameter, parentheses around the parameter can be omitted, making the syntax shorter and cleaner. This is commonly used in callbacks, array methods, or simple operations. const square = x => x * x ; console.log(square( 4 )) ; Out put 16 3. A rrow Funct ion w it h Mult iple Paramet ers Arrow functions with multiple parameters, like (param1, param2) => { }, simplify writing concise function expressions in JavaScript, useful for functions requiring more than one argument. const gfg = ( x , y , z ) => { console.log( x + y + z ) } gfg( 10 , 20 , 30 ); Out put 60 4. A rrow Funct ion w it h Default Paramet ers Arrow functions support default parameters, allowing predefined values if no argument is passed, making JavaScript function definitions more flexible and concise. 28 const gfg = ( x , y , z = 30 ) => { console.log( x + " " + y + " " + z ); } gfg( 10 , 20 ); Out put 10 20 30 5. Ret urn Object Lit erals In JavaScript, returning object literals within functions is concise: () => ({ k ey : v alue }) returns an object { key: value }, useful for immediate object creation and returning. const makePerson = ( firstName , lastName ) => ({first: firstName , last: lastName }); console.log(makePerson( "Pankaj" , "Bind" )); Out put { first: 'Pankaj', last: 'Bind' } Async Arrow Functions Arrow functions can be made asynchronous by adding the async keyword before the parameter list. This allows the function to use the await keyword inside its body to pause execution until a Promise is resolved, making asynchronous code easier to read and manage. const fetchData = asy nc ()=>{ const data = aw ait fetch( 'https://api.example.com/data' ); 29 ret urn data.json(); }; In t his example: • The async keyword marks the function as asynchronous. • await can be used inside the function to wait for Promises. • Returns a Promise automatically. • Useful for handling API calls, timers, or any asynchronous operations. Arrow Functions vs. Regular Functions Here is the detailed Comparsion between Arrow Functions and Regular Functions: Aspect A rrow Funct ions Regular Funct ions this Binding Lexically binds this to the surrounding context this is dynamically bound depending on how the function is called Syntax Shorter and more concise Requires the function keyword arguments Object Does not have its own arguments object Has its own arguments object Use as Constructo r Cannot be used as a constructor Can be used as a constructor with new Method Definition s Cannot be used as methods within objects Can be used to define methods in objects Return Value Implicit return for single expressions Must use return keyword 30 2.2. Paramet rlar, ret urn v a qisqart irilgan y ozilishi. JavaScript funksiya ta'riflari funksiya parametrlari uchun kutilayotgan tipni belgilamaydi va funksiya chaqiruvlari siz uzatgan argument qiymatlarida hech qanday tip tekshiruvini amalga oshirmaydi. Aslida, JavaScript funksiya chaqiruvlari hatto uzatilayotgan argumentlar sonini ham tekshirmaydi. Keyingi quyi bo'limlar funksiya e'lon qilingan parametrlardan kamroq argumentlar bilan yoki e'lon qilingan parametrlardan ko'proq argumentlar bilan chaqirilganda nima sodir bo'lishini tasvirlaydi. Ular, shuningdek, agar funksiya nomaqbul argumentlar bilan chaqirilmasligiga ishonch hosil qilishingiz kerak bo'lsa, funksiya argumentlarining tipini qanday qilib aniq tekshirishingiz mumkinligini namoyish etadi. Funksiya e'lon qilingan parametrlardan kamroq argumentlar bilan chaqirilganda, qo'shimch a parametrl arga ularning standart qiymati o'rnatiladi , bu odatda undefined bo'ladi. Ko'pincha funksiyalarning ba'zi argumentlarini ixtiyoriy bo'ladigan qilib yozish foydalidir. Quyida misol keltirilgan: // `o` obyektining sanab o'tiladigan xossalari nomlarini `a` massiviga // qo'shadi va `a`ni qaytaradi. Agar `a` tushirib qoldirilsa, yangi massiv yaratadi va qaytaradi. function getPropertyNames ( o , a ) { if ( a === undefined ) a = []; // Agar `undefined` bo'lsa, yangi massivdan foydalanadi for ( let property in o ) a . push ( property ); return a ; } // `getPropertyNames()`ni bir yoki ikkita argument bilan chaqirish mumkin: let o = { x: 1 }, p = { y: 2 , z: 3 }; // Sinov uchun ikkita obyekt let a = getPropertyNames ( o ); // a == ["x"]; `o`ning xossalarini yangi massivda olish 31 getPropertyNames ( p , a ); // a == ["x","y","z"]; unga `p`ning xossalarini qo'shish Ushbu funksiyaning birinchi qatorida if ko'rsatmasidan foydalanish o'rniga, siz || operatoridan quyidagi idiomatik usulda foydalanishingiz mumkin: a = a || []; §4.10.2- bo'limdan eslaydigan bo'lsak, || operatori, agar birinchi argumenti truthy bo'lsa, o'sha argumentni, aks holda, ikkinchi argumentini qaytaradi. Bu holda, agar ikkinchi argument sifatida biror obyekt uzatilsa, funksiya o'sha obyektdan foydalanadi. Lekin agar ikkinchi argument tushirib qoldirilsa (yoki null yoxud boshqa falsy qiymat uzatilsa), uning o'rniga yangi yaratilgan bo'sh massiv ishlatiladi. E'tibor bering, ixtiyoriy argumentlarga ega funksiyalarni loyihalashtirayotganda, ularni tushirib qoldirish imkonini berish uchun ixtiyoriy parametrlarni argumentlar ro'yxatining oxiriga qo'yganingizga ishonch hosil qiling. Funksiyangizni chaqirayotgan dasturchi birinchi argumentni tushirib qoldirib, ikkinchisini uzata olmaydi: buning uchun u birinchi argument sifatida aniq undefined qiymatini uzatishiga to'g'ri kelardi. ES6 va undan keyingi versiyalarda siz funksiyangizning har bir parametri uchun standart qiymatni to'g'ridan-to'g'ri funksiyaning parametrlar ro'yxatida ta'riflashingiz mumkin. Buning uchun parametr nomidan keyin tenglik belgisi va o'sha parametr uchun argument taqdim etilmaganda ishlatiladigan standart qiymatni yozish kifoya: // `o` obyektining sanab o'tiladigan xossalari nomlarini `a` massiviga // qo'shing va `a`ni qaytaradi. Agar `a` tushirib qoldirilsa, yangi massiv yaratadi va qaytaradi. function getPropertyNames ( o , a = []) { for ( let property in o ) a . push ( property ); return a ; } Agar parametrning standart qiymatlari konstantalar (yoki [] va {} kabi literal ifodalar) bo'lsa, funksiyalarni tahlil qilish osonroq bo'ladi. Lekin bu talab 32 qilinmaydi: siz, masalan, parametrning standart qiymatini hisoblash uchun o'zgaruvchilar yoki funksiya chaqiruvlaridan foydalanishingiz mumkin. Qiziqarli bir holat shundaki, bir nechta parametrga ega funksiyalar uchun siz undan keyingi parametrlarning standart qiymatini ta'riflashda oldingi parametrning qiymatidan foydalanishingiz mumkin: // Bu funksiya to'rtburchakning o'lchamlarini ifodalovchi obyekt qaytaradi. // Agar faqat `width` (kenglik) taqdim etilsa, uni kengligidan ikki baravar baland qiladi. const rectangle = ( width , height = width * 2 ) => ({ width , height }); rectangle ( 1 ) // => { width: 1, height: 2 } Bu kod parametrning standart qiymatlari strelkali funksiyalar bilan ishlashini namoyish etadi. Xuddi shu narsa metodlarning qisqa yozuvi va funksiya ta'riflarining boshqa barcha shakllari uchun ham o'rinlidir. ular bizga parametrlardan ixtiyoriy ravishda ko'proq argumentlar bilan chaqirilishi mumkin bo'lgan funksiyalarni yozishga yo'l qo'yadi. Quyida bir yoki undan ortiq sonli argumentlarni kutadigan va ularning eng kattasini qaytaradigan funksiyaga misol keltirilgan: function max ( first =- Infinity , ... rest ) { let maxValue = first ; // Avvaliga birinchi argumentni eng katta deb faraz qilamiz // So'ngra qolgan argumentlar bo'ylab aylanib, kattaroqlarini qidiramiz for ( let n of rest ) { if ( n > maxValue ) { maxValue = n ; } } // Eng kattasini qaytaramiz return maxValue ; } max ( 1 , 10 , 100 , 2 , 3 , 1000 , 4 , 5 , 6 ) // => 1000 33 let numbers = [ 5 , 2 , 10 , - 1 , 9 , 100 , 1 ]; Math . min (... numbers ) // => -1 E'tibor bering, ... qiymat hosil qilish uchun baholanishi mumkin bo'lgan haqiqiy ma'nodagi operator emas. Buning o'rniga, u massiv literallari va funksiya chaqiruvlarida ishlatilishi mumkin bo'lgan maxsus JavaScript sintaksisidir. Biz xuddi shu ... sintaksisini funksiya chaqiruvida emas, balki funksiya ta'rifida ishlatsak, u yoyish operatoriga teskari ta'sir ko'rsatadi. §8.3.2-bo'limda ko'rganimizdek, funksiya ta'rifida ... 'dan foydalanish bir nechta funksiya argumentlarini bitta massivga 34 X ULOSA Hozirgi kunda dasturla sh va web- ilovalar yaratish jarayoni tobora murakkablashib bormoqda. Bu jarayonda kodning qayta ishlatilishi, modul va samarali bo‘lishi juda muhimdir. Shu jihatdan funk siy alar dasturlashning markaziy vositalaridan biri hisoblanadi. Ular dastur kodini qismlarga ajratish, takrorlanuvchi vazifalarni soddalashtirish va tizimni samarali boshqarish imkonini beradi. JavaScript dasturlash tilida funksiyalar nafaqat oddiy amallarni bajarish vositasi, balki dasturlash paradigmasining muhim elementi hisoblanadi. Ushbu kurs ishida funksiyalar ikki turga bo‘lingan: oddiy funk siy alar (regular funct ions) va arrow funct ionlar ( )→ . Oddiy funksiyalar dastlabki JavaScript versiyalaridan mavjud bo‘lib, ular an’anaviy deklaratsiya va chaqirish sintaksisiga ega. Oddiy funksiyalar parametrlar qabul qiladi, natija qaytaradi va lokal hamda global o‘zgaruvchilar bilan ishlash imkonini beradi. Ular kodni modul tarzida tashkil qilishda muhim ahamiyatga ega bo‘lib, dasturchilar tomonidan keng qo‘llaniladi. Shu bilan birga, oddiy funksiyalarning this konteksti murakkab bo‘lishi mumkin, ayniqsa callback funksiyalar yoki event handlerlarda. Arrow functionlar esa 2015-yilda ECMAScript 6 standarti bilan kiritilgan bo‘lib, sintaksisi qisqa va this kontekstini meros qilib oladi. Bu funksiyalar callback va higher-order funksiyalar bilan ishlashni osonlashtiradi. Arrow functionlar yordamida array metodlari (map, filter, reduce) bilan kod yozish samarali va ixcham bo‘ladi. Ularning sintaksisi qisqa va tushunarli bo‘lgani sababli, zamonaviy web- dasturlashda keng qo‘llaniladi. Kurs ishining ilmiy-amaliy jihatlari quyidagilarni o‘z ichiga oladi: 1. Funk siy alarni modul t arzda y arat ish v a qo‘llash – bu kodni qayta ishlatish va murakkab tizimlarni boshqarishni osonlashtiradi. Oddiy va arrow funksiyalar yordamida dasturiy jarayonlarni soddalashtirish, kodni ixcham va tushunarli qilish mumkin. 2. Kod xav fsizligi v a samaradorligi – funksiyalar yordamida web- loyihalarda foydalanuvchi ma’lumotlarini qayta ishlash, inputlarni tekshirish va serverga so‘rov 35 yuborish jarayonlarini xavfsiz tashkil etish mumkin. Arrow functionlar yordamida this kontekstini to‘g‘ri ishlatish orqali kod xatolarini kamaytirish mumkin. 3. Foy dalanuv chi t ajribasini y axshilash – funksiyalar va arrow functionlar yordamida interaktiv va dinamik web-ilovalar yaratish, foydalanuvchi bilan muloqotni optimallashtirish mumkin. Masalan, forma validatsiyasi, dinamik content yaratish va foydalanuvchi inputlarini qayta ishlash jarayonlari funksiyalar orqali osonlashadi. Kurs ishida tahlil qilingan misollar va amaliyotlar shuni ko‘rsatadiki, oddiy va arrow funksiyalarni to‘g‘ri qo‘llash web-loyihalarning samaradorligini sezilarli darajada oshiradi. Oddiy funksiyalar murakkab hisoblash va parametrlarni boshqarishda qulay bo‘lsa, arrow functionlar qisqa sintaksisi va this konteksti bilan ishlashda afzallik beradi. Shu bilan birga, arrow functionlar array metodlari va callback funksiyalar bilan birgalikda ishlatilganda kodni ixcham va tushunarli qiladi. Kurs ishida aniqlangan asosiy natijalar quyidagilar: • Oddiy funksiyalar va arrow functionlarning sintaksisi, parametrlar bilan ishlashi va natija qaytarish mexanizmi batafsil tahlil qilindi. • Funksiyalar yordamida kodni modul tarzda tashkil qilish va qayta ishlatishning amaliy ahamiyati ko‘rsatildi. • Arrow functionlarning this konteksti bilan ishlash xususiyati va oddiy funksiyalardan farqlari misollar bilan tushuntirildi. • Array metodlari (map, filter, reduce) bilan arrow function qo‘llash imkoniyatlari amaliy misollar orqali ko‘rsatildi. • Funksiyalarni web-loyihalarda samarali va xavfsiz qo‘llash tavsiyalari ishlab chiqildi. Shuningdek, kurs ishida funksiyalarning dasturlashdagi ilmiy asoslari ham yoritildi. Funksiyalar algoritmik fikrlashni rivojlantirishga yordam beradi, murakkab tizimlarni modul tarzda loyihalash imkonini beradi va dasturchilarga samarali kod yozish ko‘nikmalarini beradi. Arrow functionlar esa sintaksis soddaligi va this kontekstini meros qilib olish xususiyati bilan zamonaviy dasturlashda qulaylik yaratadi. 36 FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R 1. Flanagan, D. JavaScript: The Definitive Guide. 7th Edition. O’Reilly Media, 2020. 2. Duck et t , J . JavaScript and JQuery: Interactive Front-End Web Development. Wiley, 2014. 3. Duck et t , J . HTML and CSS: Design and Build Websites. 2nd Edition. Wiley, 2014. 4. Mozilla Dev eloper N et w ork (MDN ). Functions – JavaScript. 5. Mozilla Dev eloper N et w ork (MDN ). Arrow Functions – JavaScript. 6. Holzner, S. JavaScript: The Complete Reference. McGraw-Hill Education, 2018. 7. Hubbard, A . Web Security for Developers. Packt Publishing, 2021. 8. St ut t ard, D., Pint o, M. The Web Application Hacker's Handbook. 2nd Edition. Wiley, 2011. 9. Feldman, L., Freeman, J . Learning React and Node.js Form Validation. O’Reilly, 2020. 10. Keit h, J . DOM Scripting: Web Design with JavaScript and the Document Object Model. 2nd Edition. Friends of ED, 2010. 11. Ganss, S. Client-Side Form Validation Best Practices. Smashing Magazine, 2020. 12. Redgat e, N. JavaScript Best Practices for Modern Web Development. InfoQ, 2019. 13. Crock ford, D. JavaScript: The Good Parts. O’Reilly Media, 2008. 14. Flanagan, D. ECMAScript 6: New Features. O’Reilly Media, 2016. 15. OWA SP. OWASP Top 10: Web Application Security Risks. 2021.

MUNDARIJA

KIRISH

I-BOB: ODDIY FUNKSIYALAR (REGULAR FUNCTIONS)

1.1. Funksiya yaratish va chaqirish

1.2. Parametrlar va return qiymati

1.3. Lokal va global o‘zgaruvchilar, funksiyalarni qayta ishlatish

II-BOB: ARROW FUNCTIONS (→)

2.1. Arrow function tushunchasi va sintaksisi

2.2. Parametrlar, return va qisqartirilgan yozilish

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить