“Funun ul-balog‘a”da poetikaning asosiy masalalari - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	119.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

“Funun ul-balog‘a”da poetikaning asosiy masalalari

Купить

“Funun ul-balog`a”da poetikaning asosiy masalalari
I. Kirish.
II. Asosiy qism:
1. “Funun ul-balog`a”ning tarkibi.
2. Taroziy asarida lafziy san’atlarning o`rni va talqini.
3. Zamonaviy she’rshunosligimizda uchramaydigan badiiy san’atlar tasnifi
III. Xulosa
IV. Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati.
1

Kirish
Sharq olamida azaldan adabiyot – so`z san’atiga alohida nazar bilan
qaralgan. Adabiyot asrlar davomida uch tarkibiy qismga ajratilib, ularning har biri
mustaqil fan sifatida chuqur tadqiq etilgan. Ular quyidagilar: ilmi aruz, ilmi bade’
va ilmi qofiya. Fors ulamolari bu uchlikni «Ilmhoye segona (Ilmlar uchligi) deb
atashgan. Mumtoz poetikamiz tarixida bu sohalarning har qaysisiga bag`ishlanib,
o`nlab ilmiy risolalar yaratilgan. She’riyat ilmi doimo e’tiborda bo`lib, nazmga
nasrga qaraganda farqliroq hurmat ila qaralgan. Hazrat Navoiy ham nazm
(tizma)ning nasr (sochma)dan afzalligi va go`zalligini «Hayrat ul-abror dostonida
alohida ta’kidlaydilar. Maktab-madrasalarda ham she’r ilmi mustaqil fan tarzida
o`qitilgan.
Ilmi bade’ – badiiy san’atlar ham adabiyotning muhim tarmoqlaridan
hisoblanib, butun Sharq dunyosi ulamolari tomonidan birgina shu sohaga atalib bir
necha nodir risolalar bitilgan. Bu haqdagi eng qimmatli asarlar sirasiga
quyidagilarni kiritish mumkin: Abdulloh ibn Mu’tazzning «Kitobu-i-badi’ ,
Nasr binni Hasanning «Mahosinu-l-kalom («Go`zal so`zlar), Qudama ibn
Ja’farning «Naqdu-sh-she’r («She’r tanqidi), Umar Rodiyoning «Tarjumonu-
lbalog`a («Balog`at tarjimoni»), Rashididdin Vatvot «Hadoyiqu-s-sehr («Sehrli
bog`lar), Atoulloh Husayniyning «Badoe’u-s-sanoe’ («San’at yangiliklari)
risolalari.
Badiiy san’atlar mumtoz adabiyot va mumtoz she’riyatning asosi
hisoblanadi. Ular nazmiy asarlarning tub mag`zini yoritib beruvchi, she’rni
go`zallashtiruvchi, unga chiroyli ma’no beruvchi va she’rni she’r qiluvchi muhim
vositalardir. She’riy san’atlar she’rning faqat shakliy bezagi yoki unga kutilmagan
ma’nolar yuklovchi vazifasini bajarmaydi. Balki, ularning misra-yu baytlarda
kelishi shoir aytmoqchi bo’lgan ma’noni o’quvchiga yetkazishga ko’maklashuvchi
2

va muallif yuragidan o’tkazgan tuyg`ularni o`zgalar ham his qilishiga
yordamlashuvchi «kalit so`zlardir.
She’riy tasvir vositalari yaqin o`tmishda paydo bo`lgan emas. Ularning
yaratilishi “Avesto” va “O`rxun-Enasoy” manbalari davrlariga va undan ham
ilgarigi paytlarga borib taqaladi. Qadim davr xalq og`zaki ijodi namunalari ham
buni isbot etadi. “Devoni lug`otit-turk”da keltirilgan she’riy parchalarda ham
she’riy san’atlar uchqunlari ko’rinadi.
Turkiy she’rshunoslik sohasida Shayx Ahmad Taroziyning “Funun ul-
balog`a” risolasi muhim ahamiyatga ega bo`lib, u o`zbek tilida yaratilgan ilk
nazariy manbadir. Shayx Ahmad Taroziyning “Funun ul-balog`a” risolasi
adabiyotimiz tarixida muhim ahamiyatga ega. Turkiy mumtoz she’rshunoslik,
umuman, adabiyotshunoslikni o`rganish borasida bu asar eng avvalgisi va eng
asosiysi sanaladi. Adabiyotning har uchala tarkibiy qismlari (ilmi bade’, ilmi aruz,
ilmi qofiya) haqida Taroziy asari keng ma’lumot beradi. Ayniqsa, uning ilmi
bade’ga bag`ishlangan qismi mumtoz adabiyotimiz nazariyasi uchun bosh
manbadir. To`g`ri, “Funun ul-balog`a”dan oldin ham bu soha bo`yicha o`nlab
risolalar yaratilgan edi, biroq ularning barchasi yo arabiy, yo forsiy tillarda edi.
Taroziy risolasi esa shu tipdagi risolalarning turkiydagi dastlabkisi bo`ldi va
o`zidan keyin o`zbek tilida yaratilgan adabiyotshunoslikka oid har qanday ilmiy
asar uchun asos vazifasini o`tadi. Asar shu yo`nalishda bitilgan arabiy yoki forsiy
risolalarning shunchaki tarjimasi emas. Unda sof turkiy she’riyat nazariyasiga doir
ilmiy xulosalar ham salmoqli. Shunga qaramay, hali adabiyotshunosligimiz
tarixida “Funun ul-balog`a” deyarli o`rganilmagan. Ba’zi olimlarimiz yo`l-
yo`lakay ma’lumot o`rnida bir necha maqolalar e’lon qilishgan, xolos. Asarni
to`laligicha ilmiy tadqiq etish endigi vazifalardandir. Mazkur bitiruv malakaviy
ishimiz shu jihati bilan dolzarbdir.
1. “Funun ul-balog`a”ning tarkibi
3

Badiiy san’atlar mumtoz adabiyot va mumtoz she’riyatning asosi
hisoblanadi. Ular nazmiy asarlarning tub mag`zini yoritib beruvchi, she’rni
go`zallashtiruvchi, unga chiroyli ma’no beruvchi va she’rni she’r qiluvchi muhim
vositalardir. She’riy san’atlar she’rning faqat shakliy bezagi yoki unga kutilmagan
ma’nolar yuklovchi vazifasini bajarmaydi. Balki, ularning misra-yu baytlarda
kelishi shoir aytmoqchi bo’lgan ma’noni o’quvchiga yetkazishga ko’maklashuvchi
va muallif yuragidan o’tkazgan tuyg`ularni o`zgalar ham his qilishiga
yordamlashuvchi “kalit so`zlar”dir. She’riy tasvir vositalari yaqin o`tmishda paydo
bo`lgan emas. Ularning yaratilishi “Avesto” va O`rxun-Enasoy manbalari
davrlariga va undan ham ilgarigi paytlarga borib taqaladi. Qadim davr xalq og`zaki
ijodi namunalari ham buni isbot etadi. “Devoni lug`otit-turk”da keltirilgan she’riy
parchalarda ham she’riy san’atlar uchqunlari ko’rinadi.
Badiiy san’atlar haqidagi dastlabki ilmiy risolalar johiliya davrida yoki ilk
islom xalifalari zamonida shakllanganiga qaramay, bu san’atlar xalq zakovati
badiiy balog`atining belgisi sifatida qadimdan mavjud bo`lgan. 1

She’riyat nazariyasiga oid ilmiy asarlar avval arablarda, keyin forslarda va
undan keyin turkiy xalqlarda yaratilgan. Bu jarayonda o’zaro ta’sirlanish, albatta,
bo`lgan. Dastlabki yaratilgan risolalarda yagona an’ana mavjud bo`lgan: poetikaga
doir kitoblarda badiiy san’atlarning yuksak namunalari Qur’oni karim va Hadisi
sharifdan keltirilgan. Jumladan, arab mumtoz poetikasining poydevori hisoblangan
Abdulloh ibn Mu’tazzning “Kitobu-i-badi” risolasida Qur’on «kitoblarning onasi»
deya atalib, misollar shu muqaddas kitobdan keltiriladi. Keyingi davrlarda
yaratilgan Nasr binni Hasanning «Mahosinu-l-kalom» («Go`zal so`zlar»), Qudama
ibn Ja’farning «Naqdu-sh-she’r» («She’r tanqidi») asarlarida ham shu jihat ustuvor
hisoblangan.
1 Boltaboyev H. Sharq mumtoz poetikasi. – Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2008. – B. 220
4

Bu yo`nalishdagi forsiyda bitilgan risolalarning ibtidosi Umar
Rodiyoniyning «Tarjumonu-l-balog`a» («Balog`at tarjimoni») asari sanaladi.
Rashididdin Vatvotning «Hadoyiqu-s-sehr» («Sehrli bog`lar»), Atoulloh
Husayniyning «Badoe’u-s-sanoe’» («San’at yangiliklari») risolalari shu asarning
mantiqiy davomchilari hisoblanadi. Shu mazvuga oid ilk turkiy risola Shayx
Ahmad Taroziyning «Funun ul-balog`a» asari hisoblanadi. Bu asar turkiy tildagi
poetikaga oid XV asrning nodir namunasidir. Taroziy o`zigacha bo`lgan davrdagi
«ilmi bade’»ga taalluqli asarlarning tajribalarini imkon qadar umumlashtirishga,
adabiy mavzu, janr, badiiy san’atlar haqidagi ilmiy xulosalarini kengaytirib
borishga intilgan. Risola 1436-1437 yillarda (hijriy 840) yozilgan. Uning topilishi
va ilm ahliga e’lon qilinishida O`zbekistonda xizmat ko`rsatgan fan arbobi,
filologiya fanlari doktori , professor Abduqodir Hayitmetovning hissasi katta. Olim
risola haqidagi ilk ilmiy axborotni «Fan va turmush» jurnalining 1994-yil 1-sonida
«Taroziy qomusi» nomi bilan bergan edi. Shu yilning 18-mart sonida «O`zbekiston
adabiyoti va san’ati» gazetasida bu haqdagi ma’lumot «Shayx Ahmad Taroziy:
«Funun ul-balog`a» nomi bilan bosilib chiqadi. Asarning 1994-yildagi yagona
tabdil qilingan nashri ham A.Hayitmetov boshchiligida amalga oshirilgan.
«Funun ul-balog`a»ni zamondoshlari «Latoyifi Tavoyif» deb ham atashgan
ekan. Asar o`z davridagi adabiy hayot ehtiyoji va talablari asosida yuzaga kelgan.
Boisi unga qadar turkiy tilda qalam tebratuvchilar uchun tayanish mumkin bo`lgan
biror ilmiy-nazariy manba yo`q edi. Vaholanki, XV-asrda turkiy tilda ash’or
bitadigan, ijod qiladigan qalamkashlar soni toboro ko`payib borayotgan edi. Shu
ma’noda Taroziyning bu asari o`zbek xalqining ma’naviy va madaniy taraqqiyoti
bilan chambarchas bog`langan edi, deyish mumkin.
Ushbu kitob fotonusxasi 1993-yili filologiya fanlari doktori Ergash Umarov
tomonidan Alisher Navoiy nomidagi Adabiyot instituti kutubxonasiga taqdim
etilgan. «Hijriy 840, milodiy 1436-37 yillarda yaratilgan «Funun ul-balog`a»ning
bizgacha etib kelgan ayni nusxasi asar yozilganidan 144 yil keyin Buxoroda Mir
5

Kulanki al-Hoji degan kotib tomonidan ko`chirilgan. 1581-yili Taroziyning
«Funun ul-balog`a»sini ko`chirgan «Mir Kulanki al-Xoji» nomi bilan mashhur
kotibning Mir Husayn Husayniy ismi ham mavjud» 2
. «Ushbu qo`lyozmaning asli
139 varaqdan iborat bo`lib, Buyuk Britaniyaning Oksford shahri «Bodlean
kutubxonasida 0 0792 145 tartib raqami ostida saqlanadi» 3
.
Taroziy o`z davri adabiy muhitidagi kamchiliklarni anglagan holatda
shunday deydi: «...Ammo ko`p kishi bu tariqada necha ta’lif qilibturlar va lekin
hech kimarsa nazmning tamom fununin berarda jam’ qilmaytur. Va yana bu
sababdin rag`bat havasi g`olib bo`lib, havas dilbarini ko`ngul pardasindin bu tariqa
yuz ko`rguzdikim, nusxa qalamg`a keltursakim, nasr va nazmning jam’ qavoyid va
aqsomig`a mushtamil bo`lsa, to har kim balog`atqa moyil va fasohatqa qobil erur,
foyda olsa» 4
.
«Funun ul-balog`a» asari an’anaviy Allohga hamd va payg`ambarga na’t
qismlari bilan boshlanadi. Undan keyin asarning yozilish sabablariga o`tiladi.
Muqaddima ham ancha pishiq ishlangan. Unda arabiy, forsiy she’riy parchalar
uchraydi. Muallif kirish qismida asarni temuriyzoda Mirzo Ulug`bekka
bag`ishlaniga ishora qilib, bir qasida keltiradi va: «Kimki malolat gardining ilki
oning xotiri etokining gardiga dast topmas, alalxususkim, debochayi sharifasi
podshohining humoyun alqobi birla muzayyandurkim, ul saltanat daryosining
gavhari va ma’dalat konining javhari, saxovat bordonining abri va shijoat
beshasining babri, farosat sipehrining mohi, kayosat mamlakatining shohi,
shahanshohi a’zam, shahriyor-i a’lam, sohib us-sayf va-l-qalam, ma’dan-i lutfu
karam, moliki riqob-i umam, farmondehi turku arabu ajam, mag`isiddin vaddavron
amir Ulug`bek Ko`ragon» 5
, deydi.
2 Hayetmetov A. Adabiy merosimiz ufqlari. – Toshkent: O‘qituvchi, 1997. – B. 10
3 Hayetmetov A. Adabiy merosimiz ufqlari. – Toshkent: O‘qituvchi, 1997. – B. 8
4 Shayx Ahmad ibn Xudoydod Taroziy. Funun ul-balog‘a. – Toshkent: Xazina, 1996. – B. 31 Keyingi o‘rinlarda
mazkur asardan olinadigan parchalarning sahifasi ko‘rsatiladi.
5 O‘sha asar, 31-bet.
6

Risola muqaddimadan tashqari she’r qismlari, qofiya va radif, she’riy
san’atlar, vazn, muammo ilmiga bag`ishlangan besh qismdan iborat. Bu qismlar
«fann» deyilib, sarlavhalari arab tilida berilgan: «Al-fann ul-avval fi aqsom
ushshe’r»; « А l-fann us-soniy fi-l-qofiya va radif»; « А l-fann us-salis fi-sanoe’
ushshe’r»; « А l-fann ur-robe’ fi-avzon ush-she’r». Asarning muammoga
bag`ishlangan beshinchi qismi bizgacha yetib kelmagan.
2. Taroziy asarida lafziy san’atlarning o`rni va talqini
Risolada tilga olingan har bir badiiy hodisaga moslab misollar keltirilgan.
Ular arab, fors va turkiy tillardagi nasr yoki nazmiy asarlardan olingan. «Asarda
jami 91 manbadan misollar keltirilgan bo`lsa, shulardan 84 tasi shoirlarning
she’rlari bo`lib, qolgan qismi Qur’oni Karim, Hadisi sharifdan olingan.
7

Shuningdek, «arab donishmandlari» va «fors oqillari»ning nasriy hamda «arab
fasehlari» va «ajam donolari»ning na з miy asarlaridan ham keltirilgan. Ayni
vaqtda, muallifi ko`rsatilmagan she’riy parchalardan ham misol sifatida
foydalanilgan» 6
.
Ahmad Taroziy badiiy sana’atlarni lafziy, ma’naviy turlarga ajratmaydi. 90
dan ortiq tasvir vositalari alifbo tarzida izohlanaveradi. Biz yuqoridagi 94 san’at
turini shartli ravishda lafziy va ma’naviy guruhlarga ajratishga harakat qildik. Agar
biz ba’zi she’riy san’atlarning ichki turlarini hisobga olmasak, risolada 64 badiiy
san’at turi borligi ayon bo`ladi. Shundan 25 tasi lafziy va 39 tasi ma’naviy
san’atlardir. Quyida ularning nomlari keltiriladi:
I. Lafziy san’atlar: tarse’, at-tajnisot, at-tarse’u maat-tajnis, at-tas’hif, ale’not,
al-ishtiqoq, al-maqlubot, al-mutalavvin, al-mutasalsal, al-mutazalzil, almukarrar,
al-mukarrari qabih, al-muvassal, al-muqatta’, al-mushajjar, al-murabba’, al-
mulamma’, al-mujarrad, al-muvashshah, ar-raqto, ar-radd-ul-matla’, radd-ul-ajz
alas sadr, al-radd v-al-aks, al-hashviyot, al-ishjo’, as-sehr-ul-hilol.
II. Ma’naviy san’atlar : at-tashbehot, al-ihom- ut-tom, al-ishkol, al-ibdo,
alirsolul masal, al-irsolul-masalayn, al-ig`roq fis san’at, al-iltifot, al-intiboh,
aliqtibos, al-istifhom, al-istidlol, al-istidrok, al-istiora, al-muammo, al-mutazod,
almurootun-nazir, al-mutanosib, al-mutarodif, al-muhtamilu li-ziddayn, al-
muvajjih, al-mug`olata, al-lug`z, al-baroati istihlol, al-laff v-an-nashr, mushavvash,
as-syoqul-e’dod, as-savol-ul-javob, al-jam’-ul-mufrad, at-ta’rif-ul-mufrad, at-
taqsim-ulmufrad, al-jam’maat-tafriq, al-jam’-ul-maat-taqsim, al-jam’ maat-tafriq
at-taqsim, al-kalom-ul-jome’ al-husn-ul-matla’, al-husn-ul-taxallus, al-husn-ut-
ta’lil, al-husnul-talab, al-husn-ul-maqta.
LAFZIY BADIIY SAN’ARLAR . «Funun ul-balog`a» risolasida lafziy san’atlar
har biri mustaqil holatda 25 tani tashkil qiladi. Biroq ularning aksariyati ichki
6 Yo‘ldoshbekov J. “Funun ul-balog‘a” asarida mumtoz poetika muommolarining ishlanishi. Toshkent: 2012. – B. 21
8

turlariga ham egaki, barchasi hisobga olinsa, jami 53 san’at turini tashkil etadi.
Ichki guruhlarga ega lafziy san’atlar: ular 6 ta – at-tajnisot, al-maqlubot, radd-ulajz
alas sadr, al-hashviyot, al-ishjo, as-sehr-ul-hilol. Bularda ham farqlilik mavjud
bo`lib, 4 san’atning turlari alohida nomlangan va 2 san’at turlari nomlanmagan:
1. At-tajnisot 7 turga ega: tajnisi tom, al-tajnisuz-zoyid, al-tajnis-un-noqis,
altajnis-ul-murakkab, al-tajnis-ul-mukarrar, al-tajnis-ul-mutarraf, al-tajnis-
ul-xat.
2. Al-maqlubot 4 turga ega: al-maqlubul-ba’z, al-maqlubul-kull, al-
maqlubulmujannah, al-maqlubi mustaviy.
3. Radd-ul-ajz alas sadr 6 turli. Biroq ularning har biriga nom berilmagan,
turlar «avvalg`i nav’i», «ikkinchi nav’i» tarzida izohlanadi.
4. Al-hashviyot 3 turga ega: al-hashvul-malih, al-hashvul-qabih, al-
hashvulmutavassit.
9

muqaddimadan tashqari aruz ilmiga bag`ishlangan. To`rtinchi bo`limdan to kitob
oxiriga qadar she’riy san’atlar to`g`risida gapiriladi. Muallif har bir badiiy tasvir
vositasi haqida alohida maxsus to`xtalishga, ularning har qaysisini ilmiy
izohlashga urinadi.
Funun ul-balog`a» va «Badoe’u-s-sanoe’» risolalaridagi badiiy san’atlarni
quyidagicha qiyoslashga, ular orasidagi o`xshash va farqli jihatlarni aniqlashga
harakat qildik. Bu jihatlarni shartli raqamlashga urindik:
I. Avvalo, asarlarning tili va uslubidagi farqlar: «Funun ul-balog`a» turkiy tilda
va turkona uslubda yaratilagan. «Badoe’u-s-sanoe’» esa forsiyda bitilgan. Bu
borada Taroziy ilk tajribaga qo`l urgani ma’lum. Tan olish kerakki, til xususiyatlari
haqida gap ketar ekan har ikkala asarning o`ziga xos ustunliklari mavjud. Badiiy
san’atlar izohi, ularning ta’riflari «Badoe’u-s-sanoe’»da mukammalroq va
to`liqroq. Ya’ni muallif biror san’at haqida gapirayotganda birgina ta’rif bilan
cheklanib qolmaydi. Shu san’at to`g`risida o`z bilganlarini bayon qilgandan so`ng
o`zidan oldin yaratilgan asarlarning bu boradagi ma’lumotlarini ham izchil ifoda
qiladi. Xususan, izohlarda «Tibyon», «Muxtasar» (Allomayi Taftazoniy), Shamsi
Qays Roziy, Rashididdin Vatvot ilmiy manbalaridan ko`lamli foydalanilgan.
Ta’riflardan keyin misollar va oxirida san’at nomi bo`lgan so`zning lug`atdagi asl
ma’nosi aytiladi. Barcha misollar faqat forsiyda keltiriladi va misol o`rnida A.
Husayniy forsiydagi baytlardangina foydalanadi.
«Funun ul-balog`a»da esa bu tartib boshqacharoq. Unda biror san’at haqida
aytilganda avval turkiyda bir bayt beriladi. Bu bayt aksariyat holatda Taroziyning
o`z qalamiga mansub bo`lib, quyida nomi zikr etilajak san’at uchun misol sanaladi.
Shundan so`ng muallif izohi keltiriladi. Ta’riflar deyarli muallifning o`z tilidan
aytiladi. Bir-ikki holatlardagina Taroziy boshqa manbalarga murojaat qiladi. Har
bir san’at izohidan keyin birinchi bo`lib turkiy misol beriladi. Undan so`ng o`rni
bilan forsiy va arabiy misollar keltiriladi. Albatta, bu barcha san’atlar uchun qat’iy
qolip emas. San’at nomi bo`lgan so`zning lug`aviy ma’nosi berilishi ham barcha
10

badiiy san’atlarga taaluqli emas. Biroq misollar borasida Shayx Ahmad risolasi
ancha ustunlikka ega. Boisiki, unda misollar uch tilda ifodalangan o`rinlar
talaygina. Ya’ni turkiy, forsiy va arabiy tillarda. To`g`ri, arab tilidagi misollar juda
ko`p emas, biroq buning ham asosli sababi bor. Chunki muallif izohlagan ba’zi
san’atlar sof turkona va shu ma’noda arab abyotida ularga misol keltirish mumkin
emas. Turkiy va forsiy misollar faqat bayt shaklida bo`lsa, arab tilidagi misollar
aksariyat nasriydadir. «Va ba’zi yerda «Kalomi majid»tin va Rasul alayhissalom
hadisidin naql qilduq» 7
. Tarse’ san’atiga berilgan misollarni ko`rish mumkin:
««Kalomi majid» va «Furqoni hamid»ta kelibtur:
«Innal-abrora lafi na’im
Va innal-fujjora lafi jahim».
/ Yaxshilar jannatiydurlar, buzuqlar do`zaxiy /
Misoli digar. Rasul alayhissalom:
«Man a’to’a g`azabahu azoa adbahu»
/ G`azabiga itoat qilgan kishi adabini zoe’ qilibdi / « 70

II. Risolalarning tarkibi, miqdor va hajmidagi farqlanishlar: «Funun
ulbalog`a»ning uchinchi bobi ilmi bade’ga bag`ishlangan bo`lib, u «Al-fann-us-
solis fis-sanoe’-ish-she’r» deb nomlanadi. «Badoe’u-s-sanoe’»ning esa bir
qismigina aruz ilmiga atalgan bo`lib, qolgan to`rt bob to`laligicha she’riy san’atlar
izohiga bag`ishlangan. Buni asarlar nomida ham ko`rish mumkin: «Funun ul-
balog`a» «balog`at ilmlari» demakdir va unda mumtoz adabiyotshunoslikka oid
barcha ma’lumotlar jamlangan. Jumladan, she’r nav’lari ham, qofiya va radif ilmi
ham, aruz saboqlari ham o`rin olgan. «Badoe’u-s-sanoe’» «san’at yangiliklari»
demakdir va bu asar 80 foiz miqdorda she’riy san’atlarga bag`ishlagan.
7 Shayx Ahmad ibn Xudoydod Taroziy. Funun ul-balog‘a. – Toshkent: Xazina, 1996. – B. 84
70
O‘sha asar, 85-bet.
11

«Funun ul-balog`a»da 97 she’riy san’at haqida ma’lumot beriladi. Bob
mundarijasida 97 san`at turi sanaladi, izohda esa 94 ta. Tushirib qoldirilganlari 3
san`atgina bo`lib qolmay, mundarija va izohda yana bir necha nomutanosibliklar
ko`rinadi: tafsir ul-jalo, tafsir ul-xafo, at-tarzeh san`atlari bob avvalida aytilib, bob
ichida umuman tilga olinmaydi. Sahli mumtane, nomutanohiy kabilar esa bob
ichida ko`rsatiladi-yu, avvalida tilga olinmaydi. Ahmad Taroziy badiiy sana’atlarni
lafziy, ma’naviy turlarga ajratmaydi. 90 dan ortiq tasvir vositalari alifbo tarzida
izohlanaveradi. Biz yuqoridagi 94 san’at turini shartli ravishda lafziy va ma’naviy
guruhlarga ajratishga harakat qildik. Agar biz ba’zi she’riy san’atlarning ichki
turlarini hisobga olmasak, risolada 64 badiiy san’at turi borligi ayon bo`ladi.
Shundan 25 tasi lafziy va 39 tasi ma’naviy san’atlardir. Quyida ularning nomlari
keltiriladi:
1. Lafziy san ’ atlar : tarse ’, at - tajnisot , at - tarse ’ u maat - tajnis , at - tas ’ hif , al - e ’ not ,
alishtiqoq , al - maqlubot , al - mutalavvin , al - mutasalsal , al - mutazalzil , al - mukarrar ,
almukarrari qabih , al - muvassal , al - muqatta ’, al - mushajjar , al - murabba ’,
almulamma ’, al - mujarrad , al - muvashshah , ar - raqto , ar - radd - ul - matla ’, radd - ul - ajz
alas sadr , al - radd v - al - aks , al - hashviyot , al - ishjo ’, as - sehr - ul - hilol .
2. Ma ’ naviy san ’ atlar : at - tashbehot , al - ihom - ut - tom , al - ishkol , al - ibdo , al -
irsolul masal , al - irsolul - masalayn , al - ig ` roq fis san ’ at , al - iltifot , al - intiboh , al -
iqtibos , alistifhom , al - istidlol , al - istidrok , al - istiora , al - muammo , al - mutazod , al -
murootunnazir , al - mutanosib , al - mutarodif , al - muhtamilu li - ziddayn , al - muvajjih ,
almug ` olata , al - lug ` z , al - baroati istihlol , al - laff v - an - nashr , mushavvash , as - syoq -
ule ’ dod , as - savol - ul - javob , al - jam ’- ul - mufrad , at - ta ’ rif - ul - mufrad , at - taqsim -
ulmufrad , al - jam ’ maat - tafriq , al - jam ’- ul - maat - taqsim , al - jam ’ maat - tafriq at -
taqsim , al - kalom - ul - jome ’ al - husn - ul - matla ’, al - husn - ul - taxallus , al - husn - ut - ta ’ lil ,
al - husnul - talab , al - husn - ul - maqta .
« Badoe ’ u - s - sanoe ’» da she ’ riy san ’ atlar miqdori « Funun ul - balog ` a » dagiga
qaraganda ko ` proqni tashkil etadi . Unda jami 173 badiiy san ’ at haqida ma ’ lumot
12

beriladi . Ammo bu hisobda ham o ` ziga xosliklar mavjud bo ` lib , ba ’ zi san ’ atlar
ichki turlariga ega va shuning hisobiga barchasi 173 tani tashkil qiladi . Shunga
ko ` ra Atoulloh Husayniy asari hajman kengroq hisoblanadi . Taroziy talqinidan
farqli Atoulloh Husayniy badiiy san ’ atlarni lafziy , ma ’ naviy turlarga ajratadi .
Boblarni quyidagicha nomlaydi : « Lafziy go ` zalliklar o ` shul hukmdag ` i va xat
suvratig ` a taalluqlug ` go ` zalliklar bayonida », « Ma ’ naviy go ` zalliklar bayonida »,
« Ma ’ naviy go ` zalliklarning ikkinchi nav ’ i », « Arab fusahosi kalom go ` zalliklaridan
hisoblamagan , nom qo ` ymag ` an va ajam shuarosi ul jumladin hisoblag ` an nimalar
bayonida », « Lafziy - u ma ’ naviy go ` zalliklar , ya ’ ni ul go ` zalliklar bayonidakim ,
so ` zda alarming yig ` indisi husng ` a bois bo ` lur , garchi husndorliq bu ikkovining
birida ikkinchisig ` a nisbatan ko ` proq bo ` lsa ham », « Ma ’ nog ` a taqalg ` uchi ayblar »,
« Shuaro orasinda amalda bo ` lg ` an bayong ` a muhtoj bo ` lg ` on ba ’ zi alfoz
bayonida ». Badiiy san ’ atlarning bu kabi mukammal va izchil guruhlarga ajratilishi
o ` quvchiga talay qulayliklarni tug ` diradi . Shunisi e’tiborliki, «Badoe’u-s-
sanoe’»da ham guruhlararo arab alifbosi tartibi saqlangan. Bundan tashqari, har
ikkala risola ham bir xil san’at izohi bilan boshlanadi. Faqat nomlanishda biroz
farq bor:
«Funun ul-balog`a»da «tarse’’’, «Badoe’u-s-sanoe’»da esa «tarsi’». Yakunida ham
o`xshashlik bor: «Funun ul-balog`a»dagi san’atlar «sahli mumtane’»,
«nomutanohiy» bilan tugallanadi, «Badoe’u-s-sanoe’» esa «irtihol», «sahl-i
mumtani’» bilan yakunlanadi. Ayniqsa, oxirgi boblar o`zaro yaqin bo`lib, ularda
har ikkala muallif mustaqil she’riy san’at hisoblanmasa-da, el ichida mashhur
bo`lgan ba’zi shakllar to`g`risida ma’lumot beriladi. Qolgan san’atlarga qaraganda
bu shakllarning izoh va misollari ham o`ta ixcham ko`rinishga egadir.
Zamonaviy she’rshunosligimizda uchramaydigan badiiy san’atlar tasnifi
13

Shayx Ahmad Taroziyning «Funun ul-balog`a» («Balog`at fanlari») asari
turkiy adabiyotshunoslikning eng dastlabki asaridir. Asar, avvalo, turkiy tilda
yozilganligi bilan xarakterlidir. Ya’ni Taroziy turkiy tilda nazariy adabiyot yaratish
an’anasini ilk bor boshlab berdi. Shu bois ilk tajribada ba’zi kamchiliklar,
to`ldirilishi lozim bo`lgan ayrim o`rinlar bo`lishi tabiiy holdir. «Funun ul-balog`a»
faqat badiiy san’atlar jihatidan emas, balki o`zbek tilidagi aruz, qofiya va radif,
she’r navlari jihatidan ham muhim manba sanaladi. Risolada zamonaviy
adabiyotshunosligimizda uchramaydigan o`rinlar talaygina bo`lib, shulardan
she’riy san’atlargagina taaluqlilarini ifodalashga harakat qildik. Ya’ni zamonaviy
she’rshunosligimizda uchramaydigan badiiy san’atlar.
«Funun ul-balog`a»da ta’rifi keltirilgan 90 dan ortiq san’atlarning ba’zilari
zamonaviy she’rshunoslik uchun tamomila uchramaydi, ba’zi turlari esa Atoulloh
Husayniy talqinida ham keltiriladi. Ammo bugungi nazariy adabiyotshunoslikda
uchramaydi. Ular quyidagilar:
1. Al-iltifot
2. Al-intiboh
3. Al-istifhom
4. Al-istidlol
5. Al-istidrok
6. Al-mutadorif
7. Al-maqlubot (Y. Is’hoqov asarida maqlubotning faqat mustaviy turi
uchraydi)
8. Al-mutalavvin
9. Al-mutasalsal
10. Al-mutazalzil
14

11. Al-muhtamilu li-ziddayn
12. Al-muvajjah
13. Al-muqatta’
14. Al-muvassal
15. Al-mushajjar
16. Al-murabba’
17. Al-mujarrad
18. Al-muammo
19. Al-mug`olata
20. Al-lug`z
21. Al-raqto
22. Al-xayfo
23. Al-baroati istihlol
24. Radd ul-ajz-alos-sadr
25. Mushavvash
26. Al-radd ul-aks
27. Al-hashviyot
28. As-sehr-ul-hilol
29. As-siyoq-ul-e’dod
30. Al-jam’-ul-mufrad
31. At-ta’rif-ul-mufrad
15

32. At-taqsim-ul-mufrad
33. Al-jam’ maat-tafriq
34. Al-jam’-ul-maat-taqsim
35. Al-jam’ maat-tafriq at-taqsim
36. Al-husn-ut-talab
37. Al-husn-ul-maqta’
Shu xususiyatga ega bo ` lgan badiiy san ’ atlarni shartli ravishda jadvallashtirishga
harakat qildik . Quyidagi jadvalda 37 san ’ at turi sanaladi . Ulardan 14 san ’ at faqat
«Funun ul-balog`a»da uchraydi, ya’ni ular sof turkona, 23 ta san’at har ikkala
asarda bor. Bugungi adabiyotshunosligimizdauchramaydigan badiiy tasvir
vositalaridir :
XULOSA
Shayx Ahmad Taroziyning «Funun ul-balog`a» risolasi turkiy
adabiyotshunoslikka oid ilk asar. Shu yo ` nalishdagi dastlabki tajribadir . Asar
16

yaratilganiga besh asrdan ko ` proq vaqt o ` tgan bo ` lsa - da , hali chuqur o ` raganilgan
emas . Ilm ahli oldida «Funun ul-balog`a»ning o`rganilishi lozim bo`lgan qirralari
bisyor. Biz bu ishimizda risolaning ilmi bade’ga bag`ishlangan uchinchi tarkibiy
qismini o`raganishga, undagi badiiy san’atlarni qiyosiy metodda tadqiq etishga
harakat qildik. Qiyoslash uchun Taroziyga zamondosh (A. Husayniyning
«Badoe’u-s-sanoe’») va mumtoz poetikaga oid bugungi nazariy manbalardan (A.
Hojiahmedovning «Mumtoz badiiyat lug`ati» va Y. Is’hoqovning «So`z san’ati
so`zligi») foydalandik. Shu qiyoslashlar natijasida yangicha ilmiy xulosalar,
zamonaviy she’rshunosligimizda uchramaydigan holatlar ham aniqlandi. Albatta,
bu kichik ilmiy ishimizda ayrim nuqson va xatoliklar ham bo’lishi mumkin.
Buning uchun uzr so`raymiz. Biz yuqorida keltirilgan kuzatishlarimizni
umumlashtirib, quyidagi xulosalarga keldik:
1. Shayx Ahmad Taroziyning «Funun ul-balog`a» asari XV asr turkiy
mumtoz poetikasining nodir namunasidir.
2. Shayx Ahmad Taroziyning «Funun ul-balog`a» asari o`z zamonasi
adabiy jarayonining ehtiyoji yanglig` yaratilgandir. XV asrda turkiy tilda
qalam tebratuvchilarning soni oshib borayotgan bir paytda, bu tilda she’r
ilmi haqida mukammal risola yaratish ham mushkil, ham sharafli vazifa
edi.
Shu ma’noda Shayx Taroziy ikki ma’suliyatli ishni amalga oshirdi:
1) turkiy tilda she’r ilmiga bag`ishlangan ilmiy risola yozish;
2) mumtoz poetikaning barcha masalalarini o`zida qamray oladigan
mukammal asar yaratish. Taroziy o`z davri adabiy muhitidagi
kamchiliklarni anglagan holatda shunday deydi: «...Ammo ko`p kishi
bu tariqada necha ta’lif qilibturlar va lekin hech kimarsa nazmning
tamom fununin berarda jam’ qilmaytur. Va yana bu sababdin rag`bat
havasi g`olib bo`lib, havas dilbarini ko`ngul pardasindin bu tariqa yuz
ko`rguzdikim, nusxa qalamg`a keltursakim, nasr va nazmning jam’
17

qavoyid va aqsomig`a mushtamil bo`lsa, to har kim balog`atqa moyil
va fasohatqa qobil erur, foyda olsa» 8
.
3. «Funun ul-balog`a»ning she’riy san’atlarga bag`ishlangan «Al-fann-
ussolis fis-sanoe’-ish-she’r» qismida 90 dan ortiq tasvir vositalari alifbo
tartibida izohlanadi. Ahmad Taroziy badiiy san’atlarni lafziy, ma’naviy
turlarga ajratmaydi. Biz bu 90 dan ortiq san’at turini shartli ravishda
lafziy va ma’naviy guruhlarga ajratishga harakat qildik. Agar ba’zi
she’riy san’atlarning ichki turlarini hisobga olmasak, risolada 64 mustaqil
badiiy san’at turi borligi ayon bo`ldi. Shundan 25 tasi lafziy va 39 tasi
ma’naviy san’atlardir.
4. Lafziy san’atlardan oltitasi ichki turlarga ega: at-tajnisot 7 (nav’),
almaqlubot (nav’), radd-ul-ajz alas sadr (6 nav’), al-hashviyot (3 nav’),
alishjo (3 nav’), as-sehr-ul-hilol (2 nav’). Ma’naviy san’atlardan esa to`rt
san’at ichki turlarga ega: at-tashbehot (7 nav’), al-irsolul-masal (2 nav’),
al-iltifot (2 nav’), al-jam’-ul-mufrad (2 nav’) san’atlari. Agar biz bu
san’atlarning har bir turini hisobga oladigan bo`lsak, lafziy san’atlar soni
40 tani, ma’naviy san’atlar hisobi esa 48 tani tashkil etadi.
5. Shayx Taroziy risolasini o`rganish chog`ida asarning XV asrda yaratilgan
shu yo`nalishdagi risolalardan ustunlik tomonlari mavjudligi aniqlandi.
Ular quyidagilarda namoyon bo`ladi:
- «Funun ul-balog`a» o`z zamonasidagi nazariy manbalardan
she’rshunoslikning barcha sohalarini qamrab olganligi bilan, avvalo,
qimmatlidir;
- asar tili, uslubi va qurilishidagi ustunlik;
- badiiy san’atlarni dalillash maqsadida keltirilgan misollarning ko`p tilliligi;
- risolada boshqa manbalarda uchramaydigan sof turkona she’riy san’atlarning
mavjudligi.
8 Shayx Ahmad ibn Xudoydod Taroziy. Funun ul-balog‘a. – Toshkent: Xazina, 1996. – B. 31
18

6. Ishimiz davomida «Funun ul-balog`a»dagi she’riy san’atlarni Atoulloh
Husayniyning «Badoe’u-s-sanoe’» asaridagi badiiy san’atlar bilan
qiyoslashga harakat qildik. Bunda juda ko`plab uyg`un va farqli
xususiyatlar borligi ma’lum bo`ldi. Bunday xususiyatlar asarlarning tili,
uslubi, muallif izohlari, she’riy san’atlarga berilgan misollarning tili va
ijodkorlari, san’atlar soni, nomi, mohiyati kabilarda ko`rinadi.
7. Shuningdek, «Funun ul-balog`a»dagi ilmi bade’ni mumtoz poetikaga oid
zamonaviy manbalar bilan ham qiyoslashga urindik. Bunda
adabiyotshunos olimlar A. Hojiahmedov va Y. Is’hoqovlarning badiiy
san’atlarga bag`ishlangan kitoblari asos qilib olindi.
8. Taroziy risolasi A. Husayniyning forsiy manbasi bilan qiyoslaganda,
unda bir necha turkona badiiy san’atlar mavjud ekanligi ayon bo`ldi. Ular
quyidagilar al-intiboh, al-iltifot, al-istifhom, al-istidlol, al-istidrok,
almutadorif, al-mahtamilu li-ziddayn, al-mug`olata, al-mashavvash,
almujarrad, as-siyoq-ul-e’dod, al-jam’-ul-mufrad, at-ta’rif-ul-mufrad,
attaqsim-ul-mufrad. Bu san’atlarning barchasini sof turkiy deb atash,
albatta, shartli.
9. «Funun ul-balog`a»da bugungi mumtoz poetikaga doir nazariy
manbalarda deyarli uchramaydigan 37 she’riy san’at turi borligi
aniqlandi. Biz bu tasvir vositalarini, shartli ravishda, Zamonaviy
she’rshunoslikda uchramaydigan badiiy san’atlar deb nomladik.
10. Asardagi qiyoslashlar asosida aniqlangan o`ziga xosliklar, ayniqsa, yangi
badiiy san’atlar haqidagi fikrlar, ilmiy xulosalar, albatta, tugal va so`nggi
hukmlar emas. Chunki ilmi bade’ga bag`ishlangan risolalar adabiyot
tarixida son-sanoqsiz. Ularda bu san’atlar, allaqachon izohlangan bo`lishi
ehtimoldan xoli emas. Bundan tashqari, mumtoz she’riyatimiz cheksiz
ummon bo`lib, shu tasvir vositalari qo`llangan bayt-u misralar ham
ko`plab topilishi mumkin.
19

11. «Funun ul-balog`a» ilmiy nuqtayi nazardan deyarli o`rganilmagan bo`lib,
biz uning ilmi bade’ qisminigina tadqiq etishga harakat qildik xolos.
Risola hali «ochilmagan qo`riq» misolidir. Shu boisdan,
adabiyotshunosligimizda turgan endigi vazifa asarni ilmiy jihatdan to`la
va tugal o`rganish, undagi turkiy mumtoz poetikaga taalluqli yangi
qirralarni ochishdan iboratdir.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI:
1. Болтабоев Ҳ. Шарқ мумтоз поетикаси. Тошкент: Ўзбекистон
миллий энциклопедияси Давлат илмий нашриёти, 2008. – 426
б.
2. Навоий А. Ҳайрат ул-аброр. Тошкент: Ғафур Ғулом, 2006.
20

3. Шайх Аҳмад ибн Худойдод Тарозий. Фунун ул-балоға.
Тошкент:
Хазина, 1996. – 212 б.
21

“Funun ul-balog‘a”da poetikaning asosiy masalalari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish