Fuqarolik tashkiliy–huquqiy munosabatlarning huquqiy munosabatlar tizimida tutgan o‘rni 24 - Юриспруденция - Образовательные программы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	968.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	23 Февраль 2025
Расширение	docx
Раздел	Образовательные программы
Предмет	Юриспруденция

Продавец

G'ayrat Ziyayev

Дата регистрации 14 Февраль 2025

201 Продаж

Fuqarolik tashkiliy–huquqiy munosabatlarning huquqiy munosabatlar tizimida tutgan o‘rni 24

Купить

Fuqarolik tashkiliy–huquqiy munosabatlarning huquqiy munosabatlar tizimida
tutgan o‘rni
Reja:
1. Fuqarolik-huquqiy munosabat sub’ektlari
2. Mulkiy xarakterdagi va mulkiy xarakterda bo’lmagan shaxsiy huquqiy
munosabatlar
3. Fuqarolik huquqlari va burchlarining kelib chiqish asoslari.
Xulosa
Foydalanilgan manbalar

Kirish
Fuqarolar va yuridik shaxslar har doim turli xil (iqtisodiy, madaniy, ma’naviy
va h.k.) ehtiyojlarni qondirishga muxtoj bo’ladilar. Bu maqsadda ular mulkka ega
bo’ladilar, bir-birlariga turli xil xizmatlar ko’rsatadilar va ishlar bajaradilar. Davlat
fuqarolik qonunchiligi bilan mulkiy va u bilan bog’liq nomulkiy munosabatlarni,
fuqarolik-huquqiy munosabat ishtirokchilarining fuqarolik-huquqiy maqomini
tartibga soladi, mulkdorning mulkka ega bo’lish imkoniyatini yaratadi va ularning
tovar-pul munosabat- larida ishtirokini ta’minlaydi.Ushbu munosabatlar taraflarning
yuridik tengligi, ularning mulkiy va erk-irodasining mustaqilligiga asoslanadi. Zero
FKning 1-moddasi, 2-qismiga binoan, fuqarolar (jismoniy shaxslar) va yuridik
shaxslar o’z fuqarolik huquqlariga o’z erklariga muvofiq ega bo’ladilar va bu
huquqlarini o’z manfaatlarini ko’zlab amalga oshiradilar.Fuqarolik huquqi davlat va
jamiyat manfaatdor bo’lgan ichki iqtisodiy munosabatlarni rivojlantiradi,
mustahkamlaydi hamda huquqiy tartibga soladi, chunki ular jamiyatning iqtisodiy
asosi, fundamentini tashkil etadi. Bu eng avvalo mulkiy va tovar-pul
munosabatlaridan iboratdir. Shuning uchun fuqarolik-huquqiy nor- malarda mulk
huquqi va boshqa ashyoviy huquqlar, shuningdek shart- noma erkinligi tamoyiliga
asoslangan majburiyat munosabatlarga ega bo’lish va ularni amalga oshirishga keng
imkoniyat beriladi.Mulkiy munosabatlar, shuningdek fuqarolik muomalasidagi
munosabatlar iqtisodiy qonunlar asosida rivojlanadi, lekin, ularning rivojlanishi,
mustaxkamlanishiga davlat fuqarolik- huquqiy normalar orqali ta’sir
ko’rsatadi.Davlat huquq normalarida turli xil iqtisodiy munosabatlarni o’rnatish
imkoniyatini oldindan ko’ra bilganligi sababli, u darhol huquqiy aloqalar shaklida
paydo bo’ladi. Bunda iqtisodiy va boshqa munosabatlardan manfaatdor bo’lgan
yuridik va jismoniy shaxslar o’z erk irodasi orqali munosabatda ishtirok etadilar.
Demak, turli xildagi iqtisodiy aloqalar huquqiy munosabatlar shaklida kelib chiqadi,
degan xulosaga kelish mumkin.Yuqoridagilardan kelib chiqib, fuqarolik-huquqiy
munosabat deb, yuridik jihatdan teng bo’lgan shaxslar o’rtasida bo’ladigan va
fuqarolik-huquqiy normalar bilan tartibga solinadigan ijtimoiy munosabatga aytiladi.
Shaxslar (fuqarolar va tashkilotlar, shuning- dek davlat) o’rtasida tuziladigan

oldi-sotdi, mahsulot etkazib berish, biror-bir ishni bajarish, ijara, qarz
to’g’risidagi shartno- malar fuqarolik-huquqiy munosabatlar jumlasiga
kiradi.Umuman olganda, fuqarolik-huquqiy munosabatning bir qator o’ziga xos
xususiyatlari mavjud. Eng avvalo, fuqarolik-huquqiy munosabat ijtimoiy
munosabatlarning bir turi hisoblanadi. Ammo har qanday ijtimoiy munosabatlar ham
huquq bilan tartibga solinavermaydi. Fuqarolik-huquqiy munosabat iqtisodiy
munosa- batlarning yuridik tartibga solish jarayonida yuzaga keladi. Huqu- qiy
tartibga solinuvchi iqtisodiy munosabatlar doirasi fuqarolik-huquqiy munosabat
doirasidan kengdir. Iqtisodiy munosabatlar fuqarolik-huquqiy munosabatdan tashqari
oila, moliya, ma’muriy, xo’jalik, qishloq xo’jaligi, soliq va bank-huquqiy
munosabatlar bilan ham tartibga solinadi. Aynan mulk va tovar pul munosabatlarini
tartibga solishda fuqarolik-huquqiy munosabat, huquqiy munosabatlar ichida
etakchilardan hisoblanadi.Fuqarolik-huquqiy munosabat bundan tashqari mulk bilan
aloqador bo’lgan shaxsiy-nomulkiy munosabatlarni ham tartibga soladi. Nomoddiy
ne’matlar iqtisodiy ehtiyojlarni qondirish jarayonida fuqarolik qonunchiligi bilan
himoya qilinadi.Fuqarolik-huquqiy munosabat fuqarolik huquqi predmeti doirasida
sub’ektlarning fuqarolik qonunchiligi bilan tartibga solinadigan mulkiy va shaxsiy-
nomulkiy munosabatlari natijasida yuzaga keladi.Fuqarolik-huquqiy munosabat
ijtimoiy munosabat sifatida eng avvalo, shaxslar, kishilar o’rtasidagi munosabat
bo’lganligi uchun unda qatnashuvchilarning erki-irodasidan vujudga keladi. Fuqaro-
lik-huquqiy munosabatda ifodalangan shaxslarning erklari, turli- tuman manfaatlari
davlatning fuqarolik-huquqiy normalarida (qo- nunlarda) o’z ifodasini topadi. Zero
fuqarolik-huquqiy munosabat sub’ektlari huquqiy munosabatlarga kirishganda o’z
qiziqishlari, xohish irodalarini namoyon etadilar hamda muayyan huquq va
majburiyatlarga ega bo’ladilar.Shaxslar (jismoniy va yuridik shaxslar) o’rtasida
bo’ladigan fuqarolik-huquqiy munosabatlar qonun bilan tartibga solinadigan normal
munosabatlar bo’lganligi tufayli ular ixtiyoriy ravishda amalga oshirilishi lozim.
Ammo ba’zi hollarda huquqiy munosabat yuzasidan olingan majburiyatlar ixtiyoriy
ravishda amalga oshiril- maganligi tufayli davlat tomonidan belgilangan majburiy ijro
choralari qo’llaniladi.

Taraflarning yuridik tengligi fuqarolik-huquqiy munosabat- ni xarakterlaydigan
xususiyatlardan biri bo’lib, u fuqarolik- huquqiy tartibga solishning predmet va
metodi asosini tashkil etadi. Sub’ektlarning yuridik jihatdan tengligi bir sub’ektning,
ikkinchisi bilan huquqiy munosabatlarga kirishganda o’zaro bo’ysu- nishiga
asoslanmaydi. Yuridik tenglik sub’ektlarga tegishli huquq- larning tengligida emas,
aksincha fuqarolik huquq va majburiyat- larning vujudga kelishida, amalga
oshirilishida, o’zgartirilishida, bekor bo’lishida hamda huquqiy javobgarlikka
tortilishida namoyon bo’ladi. Yuridik tenglik sub’ektlarning fuqarolik qonunchiligi
va sud oldida moddiy va ijtimoiy holati bo’yicha mustaqilligini ta’minlaydi. Boshqa
fuqarolik-huquqiy munosabat ham huquqiy munosabatlar singari uchta mustaqil
elementdan – huquqiy munosabat sub’ektlari, mazmuni va ob’ektlaridan iboratdir.
Fuqarolik-huquqiy munosabat sub’ektlari. Fuqarolik- huquqiy munosabat
huquqiy normalar bilan tartibga solinuvchi ijtimoiy munosabat ishtirokchilari
o’rtasida yuz beradi. Bu ishti- rokchilar munosabatga individual yoki guruh bo’lib
kirishishlari mumkin. Huquqiy munosabat avvalambor, insonlar (insonlar Samoa- si)
o’rtasidagi aloqa, bog’lanish, munosabatdir va huquqiy munosabat sub’ekti deganda,
huquqiy normalar tufayli muayyan munosabatlar ishtirokchisi hamda sub’ektiv huquq
va yuridik majburiyatlar egasi bo’lgan insonlar yoki tashkilotlar tushuniladi 51
.
Fuqarolik-huquqiy munosabatlarda fuqarolik huquqi sub’ektlari instituti
markaziy o’rin egallaydi. Mamlakatimizda amalga oshirilayotgan iqtisodiy va
huquqiy islohotlar natijasida ushbu institutning mavqei yanada oshib bormoqda
hamda uning doi- rasi kengaymoqda. Ushbu sub’ektlar ishtirokisiz fuqarolik-huqu-
qiy munosabat vujudga kelmaydi. Bozor iqtisodiyotiga bosqichma- bosqich o’tish
borasida amalga oshirilayotgan qator islohotlar natijasida fuqarolik huquqi
sub’ektlarining turlari va huquqiy maqomi ham yangicha tus olib bormoqda. Ular
harakati uchun keng imkoniyatlar yaratib berilmoqda. Ushbu huquqiy munosabatda
qatna- shuvchi sub’ektlar – fuqarolar va tashkilotlar (ya’ni, yuridik shaxs huquqiga
ega bo’lgan korxonalar) hisoblanadi. Davlat ham fuqaro- lik-huquqiy munosabat
sub’ekti bo’lishi mumkin.Bir vaqtning o’zida “fuqarolik-huquqiy munosabat sub’ekt-
lari” – “fuqarolik huquqining sub’ektlari” tarzida ham qo’llaniladi hamda bu ikkala

ibora huquqiy va mantiqiy jihatdan bir xil ma’noga ega.
O’zbekiston Respublikasi FKning 2-moddasi 2-qismiga muvo- fiq, fuqarolar,
yuridik shaxslar va davlat fuqarolik qonun huj- jatlari bilan tartibga solinadigan
munosabatlarning ishtirokchi- lari bo’ladilar. Bu uchchala sub’ekt ham fuqarolik
huquqida bir- biri bilan teng huquqli ishtirokchi sifatida ko’riladi va biridan
ikkinchisi ustun hisoblanmaydi.Fuqarolik-huquqiy munosabatda ishtirok etuvchi
sub’ektlar shaxslar deb nomlanadi. Bu tushuncha FKda va boshqa fuqarolik qonun
hujjatlarida ko’p qo’llaniladi. bo’limi “shaxslar” deb nomlanadi va u o’z ichiga
fuqarolar (jismoniy shaxslar) (3-bob, 16-38 moddalar), yuridik shaxslar (4- bob, 39-
78-moddalar) va davlat (5-bob, 79-80-moddalar) bilan bog’liq meyorlarni qamrab
olgan. Bundan tashqari ayrim FKda nazarda tutilgan tushunchalarda ham aynan
“fuqarolik huquqi sub’ekti” emas, “shaxslar” iborasi qo’llaniladi.Fuqarolik-huquqiy
munosabatda individual ishtirok etuvchi sub’ekt – fuqaro, guruh bo’lib ishtirok
etuvchi sub’ektlar – yuridik shaxs, davlat hisoblanadi. Chunki yuridik shaxslar va
davlat mavhum tushuncha bo’lib, u fuqarolarning jamoa shaklida munosabatga
kirishishida ma’lum bir vosita hisoblanadi.Fuqarolik-huquqiy munosabatda
qatnashuvchi shaxslar fuqaro- lik huquq layoqatiga, ya’ni fuqarolik huquqlari va
burchlariga ega bo’lish layoqatiga molik bo’lishlari lozim. Zero huquq sub’ektlarini
xarakterlaydigan asosiy huquqiy xususiyatlar huquq va muomala layoqatlaridan
iborat. Fuqarolik huquq va burchlariga ega bo’lish layoqati (huquq layoqati) teng
ravishda e’tirof etiladi (FKning 17- moddasi). Har bir shaxs fuqarolik huquq va
burchlariga ega bo’lish layoqatiga molik bo’lmay turib, fuqarolik huquqining sub’ekti
bo’la olmaydi. Bu qoida odatda yuridik shaxslarga taalluqli bo’lsada, jismoniy
shaxslar uchun ahamiyatli hisoblanadi. Fuqarolik huquqi sub’ektlarining har birining
huquqiy maqomiga kelgusi paragraf- larda batafsil to’xtalib o’tiladi. Ba’zi mualliflar
fuqarolik-huquqiy munosabatning mazmuni- ni bunday munosabat qatnashchilarining
o’z sub’ektiv huquq va majburiyatlariga muvofiq amalga oshiradigan o’zaro
harakatlari tashkil etadi, sub’ektiv huquqlar va burchlar esa huquqiy munosa- batning
huquqiy shaklidir, deb hisoblaydilar.Sub’ektiv huquq deyilganda, muayyan huquqiy
munosabatda qatnashuvchi shaxsga tegishli huquq tushuniladi.

Sub’ektiv huquqlar ob’ektiv huquq normalari, ya’ni davlat tomonidan
belgilangan umumiy qoidalar asosida vujudga keladi va ularga muvofiq ravishda
amalga oshiriladi 56
. Fuqarolik-huquqiy munosabat ishtirokchilarining huquqlari
odatda ob’ektiv huquq (davlat tomonidan o’rnatiladigan va belgilab qo’yiladigan
huquqlar) normalaridan kelib chiqadi. Ushbu huquqqa nisbatan “sub’ektiv” so’zi
qo’llanilishining asosiy sababi, fuqarolik-huquqiy munosabat ishtirokchisining ushbu
huquqning sohibi bo’lish hamda uni amalga oshirishdagi xohish-irodasining
birlashishi ahamiyatga egaligidir. Chunki sub’ektiv huquq sohibi o’zining bu
huquqlarini o’z xohishiga ko’ra amalga oshirishi yoki umuman amalga oshirmasligi
yoxud ushbu huquqlardan voz kechishi mumkin.Sub’ektiv huquqlar o’z egasiga
qonun bilan yo’l qo’yilgan doiralarda o’z xohishi va ixtiyori bilan harakat qilish
imkoniyatini beradi. Boshqacha qilib aytganda, sub’ektiv huquq sub’ektga o’z erkini
amalga oshirish va o’z manfaatlarini qondirish imkoniyatini beradigan
munosabatlarni vujudga keltiradi. Sub’ektiv huquq ikkinchi tomondan, huquqqa ega
bo’lgan shaxsning boshqa shaxslardan o’z huquqining buzilmasligini talab qilish
imkoniyatini nazarda tutadi. Masalan, mulk egasining sub’ektiv huquqi, bir
tomondan, o’z mulkini egallash, undan foydalanish va uni tasarruf etish bilan bog’liq
huquqlarni nazarda tutsa, ikkinchi tomondan, u sub’ektiv huquq egasi sifatida o’z
huquqlarining buzilmasligini har kimdan talab qila oladi. Sub’ektiv huquqlar o’z
harakatlariga ko’ra mulkiy yoxud shaxsiy-nomulkiy bo’lishi mumkin.
O’zbekiston Respublikasida sub’ektiv huquqlar kafolatlangan huquqlardir.
Davlat bu huquqlarning amalga oshirilishini ta’- minlaydigan moddiy sharoitlarni
yaratadi.Huquqiy munosabatlarning mazmunini yuqorida ko’rsatilgani- dek,
huquqlar bilan bir qatorda majburiyatlar ham tashkil etadi. Majburiyatning
mohiyati shundaki, bunda huquqiy tartibning talabi bo’yicha uni o’z zimmasiga olgan
shaxs ma’lum harakatlarni qilishga yoki harakatlarni qilishdan saqlanishga majbur
bo’ladi.Har qanday majburiyat qarzdor shaxsning, ya’ni zimmasida majburiyat
bo’lgan shaxsning erkini ma’lum darajada cheklaydi, uni huquq egasining manfaatlari
bilan bog’laydi. Masalan, sotuvchi sotilgan mulkni xaridorga shartnomaga muvofiq
ravishda topshi- rishga majbur.

Ya’ni, birovdan ashyo sotib olgan shaxs bu ashyoning o’ziga topshirilishi
uchun lozim bo’lgan barcha harakatlar qilini- shini talab etishga haqlidir, sotuvchi esa
– ashyoni topshirish bilan bog’liq harakatlarni qilishga majbur bo’ladi.Shaxsdan
muayyan harakat qilishni talab etadigan majburiyatlar ijobiy (pozitiv) majburiyatlar,
muayyan harakatlarni qilishdan saqlanishni talab etadiganlari esa salbiy (negativ)
majburiyatlar deb ataladi.Sub’ektiv huquqlar va majburiyatlar yagona huquqiy
munosabat- ning elementi bo’lib, o’zaro bog’langandir. Birovda sub’ektiv huquq-
ning bo’lishi, boshqa birovda albatta, bu huquqqa yarasha majburiyat bo’lishini
bildiradi, va aksincha, har qanday majburiyat o’z qarshisida uni bajarishni talab
qilishga haqli shaxsning bo’lishini bildiradi. Chunonchi, mulkdor o’ziga qarashli
mulkdan foydalanish huquqiga ega bo’lgani uchun u boshqa fuqarolardan bu
huquqdan foydalanishda to’sqinlik qilinmasligini talab qila oladi. Qarzdor ma’lum
bir harakatni bajarishga majbur bo’lsa, kreditor bu harakatning bajarilishini talab
qilishga haqlidir. Bular haqida sub’ektlar mavzusida batafsil so’z yuritamiz.
Fuqarolik-huquqiy munosabatning ob’ekti. Fuqarolik-huqu- qiy
munosabatning ob’ekti deb, fuqarolik-huquqiy munosabatda qatnashuvchi
shaxslarning harakatlari qaratilgan hamda sub’ektiv huquqlari va majburiyatlari
belgilangan moddiy va nomoddiy ne’matlarga aytiladi. Fuqarolik kodeksining 81-
moddasiga asosan fuqarolik-huquqiy munosabat ob’ekti doirasiga ashyolar, shu
jumla- dan pul va qimmatli qog’ozlar, boshqa buyumlar, mol-mulk, shu jum- ladan
mulkiy huquqlar, ishlar va xizmatlar, ixtirolar, sanoat namunalari, fan, adabiyot,
san’at asarlari va intellektual faoliyat- ning boshqa natijalari, shuningdek shaxsiy-
nomulkiy huquqlar va boshqa moddiy hamda nomoddiy boyliklar kiradi.
Fuqarolik huquqi ob’ektlari tizimida intellektual faoliyat natijalari alohida
o’ringa ega. Zero, inson aqli, tafakkuri, ongli mehnati samarasi o’laroq intellektual
faoliyat natijalari hamma vaqt fuqarolik huquqining an’anaviy ob’ektlari: ashyolar,
ko’char va ko’chmas mol-mulklar, ishlar va xizmatlardan o’ziga xos xususiyatlar
bilan farq qiladi. Bunday farqlar birinchi navbatda fuqarolik huquqining ob’ekti
hisoblanadigan intellektual mulk ob’ektlari- ning ijodiy faoliyat mahsuli ekanligi, bu
ob’ektlarga nisbatan mulk huquqi emas mutlaq huquqlari amal qilishi, huquqiy

muhofaza moddiy ne’matga emas balki, unda ifodalangan g’oya, bilim va
tushunchaga qaratilishi, mulkdorlik emas mualliflik birinchi navbatda muhofaza
qilinishi bilan ahamiyatli hisoblanadi.
Intellektual faoliyat (ijodiy mehnat) natijalariga fan, ada- biyot yoki san’at
asarlari, ixtirolar, kashfiyotlar, sanoat namuna- lari, selektsiya yutuqlari, mualliflik
hamda sanoat mulki huquqi normasi bilan tartibga solinadigan va qo’riqlanadigan
huquqiy munosabatlarning ob’ekti bo’ladi.Mulkiy xarakterda bo’lmagan shaxsiy
huquqlar FKning 100- moddasida ko’rsatilgan bo’lib, ular shaxsning nomi, sha’ni,
qadr- qimmati, ishchanlik obro’si va boshqa shaxslarning mulkiy xarakterda
bo’lmagan manfaatlarini ta’minlashga qaratilgan huquqiy munosabatlarning ob’ekti
sifatida ko’riladi. Amaldagi fuqarolik-huquqiy xarakterdagi qonunlarimizda
fuqarolik- huquqiy munosabat ob’ektlarini tashkil etadigan mulkiy va shaxsiy-
nomulkiy huquqlar doirasi birmuncha kengaytirilgan.
Fuqarolik-huquqiy munosabatlarning turlari
Yuqorida ta’kidlanganidek, fuqarolik-huquqiy munosabatlar turli-tuman va
keng qamrovlidir. Shu sababli, fuqarolik- huquqiy munosabatlar muayyan asoslar va
me’zonlarga ko’ra turlarga bo’lib o’rganiladi. Bunday tasniflash fuqarolik-huquqiy
munosabatlarni tartibga solishda va huquqni qo’llash amaliyotida muhim o’rin tutadi.
Fuqarolik-huquqiy munosabatlarni turlarga bo’lishda huquqiy munosabatning
vujudga kelish asosi, huquqiy munosabat sub’ektlari vakolatlari doirasi, moddiy va
nomoddiy ne’matlarning fuqarolik muomalasidagi holati asosiy me’zon sifatida
belgilanadi. Masalan, huquqiy munosabatning vujudga kelish asosiga ko’ra fuqarolik-
huquqiy munosabatlar – mulkiy xarakterdagi va mulkiy xarakterda bo’lmagan
shaxsiy huquqiy munosabatlarga, huquqiy munosabat ishtirokchilari vakolatlari
doirasiga ko’ra - mutlaq va nisbiy huquqiy munosabatlar, moddiy va nomoddiy
ne’matlarning fuqarolik muomalasidagi holatiga ko’ra – mulkiy huquqiy va
majburiyat huquqiy munosabatlarga bo’linadi.

Mulkiy xarakterdagi va mulkiy xarakterda bo ’ lmagan shaxsiy huquqiy
munosabatlar .
Mulkiy xarakterdagi munosabatlar deyilganda , muayyan iqtisodiy mazmunga ega
bo ’ lgan ijtimoiy munosabatlar , masalan , mulk yuzasidan belgilanadigan , mulkni sotish ,
ijaraga qo ’ yish va boshqacha shaklda qo ’ ldan - qo ’ lga o ’ tkazish , umuman , mulkiy
muomala bilan bog ’ liq huquqiy munosabatlar anglashiladi . Mulkiy xarakterda bo ’ lmagan
shaxsiy huquqiy munosabatlar shaxs ( fuqarolar va yuridik shaxslar ) ning o ’ zi bilan
bevosita bog ’ liq bo ’ lgan , o ’ z sohibidan begonalashtirilishi va birovga o ’ tkazilishi
mumkin bo ’ lmagan shaxsiy huquqlar , chunonchi , shaxsning mualliflik nomi , qadr -
qimmati va boshqa shaxsiy manfaatlari bilan bog ’ liq bo ’ lgan huquqlardan iborat .
1. Mutlaq va nisbiy huquqiy munosabatlar. Mutlaq huquqiy
munosabatlarda sub’ektiv huquq egalari o’z huquqlarining buzil- masligini har
kimdan va hammadan talab qila oladilar. Mutlaq huquqlar noma’lum har bir kimsa
tomonidan buzilishi mumkin bo’lgani sababli har kimdan qo’riqlanadi. Ularga mulk,
mualliflik huquqlari, shaxsiy huquq kabilar kiradi.Nisbiy huquqiy munosabatda esa
faqat bir shaxs (yoki shaxs- lar)gina huquq yoki majburiyat oladi. Nisbiy huquqlar
zimmasida majburiyat olgan ma’lum shaxs (yoki shaxslar)ga nisbatangina kuchda
bo’ladi. Shartnomaga asoslangan barcha huquqlar nisbiy huquqlar jumlasidandir.
Nisbiy huquqlarga asoslangan talablarning amalga oshirilishi, majburiyatlarning
bajarilishi,
qarzga olingan pul- ning to’lanishi bo’yicha o’z zimmasiga shartnoma
asosida majburiyat olgan shaxsdangina talab qilish mumkin bo’ladi.
Mulkiy huquqiy va majburiyat huquqiy munosabatlar . Mulkiy huquqiy
munosabatlar yuqorida qayd etilganidek , mutlaq huquqiy munosabat bo ’ lib , mulkiy
xarakterga ega hamda ashyoni egal - lash , undan foydalanish va uni tasarruf etishga
qaratiladi . Mulkiy - huquqiy munosabatlarda huquq egasi bo ’ lgan shaxslar boshqa
shaxslarning ijobiy harakatlariga muhtoj bo ’ lmay , o ’ z huquqlarini o ’ zlari bevosita
amalga oshirish imkoniyatiga ega bo ’ ladilar . Majburiyat - huquqiy munosabatlari nisbiy
munosabat bo ’ lib , mulkiy huquqiy munosabatlar bilan bog ’ liq bo ’ lsa ham , hamma vaqt
moddiy narsa ( ashyo ) bilan bog ’ liq bo ’ lmasligi mumkin . Bunday munosabatlar,
odatda, fuqarolik muomalasi natijasida vujudga keladi.

Chunonchi, muayyan ishlarni bajarish, xizmat ko’rsatilishi yoki etkazilgan zararni
to’latilishiga qaratilishi mumkin. Barcha shartnomalar, birovga zarar etkazish, mulkni
asossiz olish yoki tejash bilan bog’liq munosabatlar majburiyat munosabatlari
hisoblanadi. Keyingi yillarda fuqarolik huquqining rivojlanishi va bo- zor iqtisodiyoti
sharoitida fuqarolik-huquqiy munosabat ishtirok- chilariga keng imkoniyatlar berilishi
sababli fuqarolik-huquqiy munosabatlarni turlarga bo’lish me’zonlari ham o’zgarib
bormoqda. Ayniqsa, yuridik shaxslarning davlat monopoliyasiga barham beri- lishi va
huquqiy munosabat ishtirokchilariga nisbatan ijtimoiy himoya tamoyillarining amal
qilinishi natijasida fuqarolik-hu- quqiy munosabatlarni korporativ huquqiy
munosabatlar va imtiyoz- li huquqiy munosabatlarga bo’lish mumkinligi haqidagi fikr-
mulohazalar yuridik adabiyotlarda o’z ifodasini topmoqda.
Korporativ huquqiy munosabatlar . Bozor munosabatlari tizimida fuqarolik - huquqiy
munosabatlarning yangi turi – korpo - rativ huquqiy munosabatlar ham vujudga keldi va u
fuqarolik huquqi predmeti doirasini tashkiliy - huquqiy munosabatlar bilan kengayishiga
olib keldi . Sub ’ ektlarni yuridik shaxs belgilariga ega bo ’ lgan tashkiliy - huquqiy
tuzilmalar – korporatsiyalarda a ’ zoligi ( ishtiroki ) asosida vujudga keladigan huquqiy
munosabatlardir . Bunday huquqiy munosabatlar mazmunini korporativ huquq tashkil
etadi . Lekin korporativ huquqiy munosabat sof xususiy huquqiy munosabat bo ’ lmasdan ,
u ayrim ommaviy - huquqiy munosabat ( soliq , ma ’ muriy
boshqarish ) elementlarini ham o ’ z ichiga qamrab oladi . Mualliflarning ta’kidlashicha,
korporativ huquq fuqarolik huquqining tarmog’i bo’lib hisoblanadi. Bu avvalo tartibga
solinadigan munosabatlarni o’xshashligi u yoki bu holatda mulkiy xususiyat kasb etishi
hamda muqobil haq baravariga tuzilish xususiyatiga ega bo’lishi bilan izohlanadi 58
.
Korporativ huquq predmeti doirasiga nafaqat tashkiliy-huquqiy munosabatlar, balki
uning tashqarisidagi, ya’ni hamkorlar bilan bo’ladigan munosabatlar ham kiradi.
Korporativ huquqiy munosabatlarning vujudga kelish
asoslari turlicha bo’lib, ular jumlasiga:
– ta’sis shartnomasida qatnashish;
– kooperativga a’zo bo’lib kirish;
– aktsiyalarni sotib olish va sh.k. kiradi.

Korporativ huquq tufayli korporatsiya ishtirokchilari (xo’ja- lik shirkatlari,
jamiyatlari, kooperativlar va sh.k. a’zolari) kor.- poratsiyani va uning mol-mulkini
turli shakllarda boshqarishda qat- nashadilar. Korporativ huquqlarini amalga oshira
borib, korpora- tsiya qatnashchilari fuqarolik huquqining mustaqil sub’ekti – yuri- dik
shaxs hisoblangan ushbu korporativ tuzilma erki-irodasini shakllanishiga ta’sir etadi.
Bunday vaziyat fuqarolik-huquqiy tar- tibga solish uchun tipik hol emas, chunki
umumiy qoidaga ko’ra fuqarolik muomalasida sub’ektlar mustaqil va bir-biriga
bog’liq emas, shu sababli kontragentlar erki-irodasini shakllanishida bevosita
qatnasha olmaydi.Korporativ huquqlarni amalga oshirish bevosita yoxud bilvo- sita
bunday huquq sohiblari mulkiy manfaatlarini qanoatlanti- rish maqsadini ko’zda
tutadi. Shu sababli ham korporativ huquqlarni mulkiy huquqlar jumlasiga mansub
deb hisoblash mumkin.
Imtiyozli (afzallik) huquqiy munosabatlar.
Fuqarolik-huquqiy munosabatlarida muayyan huquq sub’ektiga imtiyoz,
afzallik beruvchi huquqlar mazmunini o’z ichiga olgan alohida guruhdagi huquqiy
munosabatlar mavjud. Masalan, ulushli mulkda umumiy ulushli mulkdagi ulush
sotilganda sherik mulkdorlar imtiyozli sotib olish huquqiga ega (FK, 224-modda).
Yopiq aktsiyadorlik jamiyati a’zosi ham o’z aktsiyalarini sotganda, boshqa a’zolar
sotib olishda imtiyozga ega. Garovga oluvchi garov predmeti sotilganda, uning
qiymati hisobidan o’z talablarini qanoatlantirishda boshqa kreditorlarga nisbatan
imtiyozga ega. Ushbu huquqlar o’ziga xos bo’lib, fuqarolik-huquqiy munosabatlari
sub’ektlari teng huquqligi doirasidan tashqari chiqadi. Shu sababli ham imtiyozli
huquqiy munosabat faqat qonunda belgilangan asoslar bo’yicha va maxsus doiradagi
sub’ektlar uchungina vujudga keladi. Imtiyozli huquqlar mustasno xarakterga ega
bo’lib, faqat vakolatli sub’ektgina undan voz kecha oladi. Imtiyozli huquqlarni
buzuvchi har qanday yuridik harakatlar o’z o’zidan haqiqiy sanalmaydi.
Fuqarolik huquqlari va burchlarining kelib chiqish asoslari.
Fuqarolik huquqi normalari (qonunlar) o’z o’zidan fuqarolik- huquqiy
munosabatlarni vujudga keltirmaydi. Fuqarolik-huquqiy munosabatlarning vujudga

kelishi, o’zgarishi yoki bekor bo’lishi ma’lum holatlar bilan belgilanadi.
Binobarin, huquqiy munosabat- larni belgilash, o’zgartirish va bekor qilishga
qaratilgan holatlar yuridik fakt deb yuritiladi.Fuqarolik-huquqiy munosabatlar
vujudga kelishi uchun huqu- qiy normalarda to’g’ridan-to’g’ri nazarda tutilgan,
shuningdek nazarda tutilmagan bo’lsada, fuqarolik qonunlarining umumiy asoslari va
mazmuniga muvofiq keladigan muayyan holatlar mavjud bo’lishi kerak. Fuqarolik-
huquqiy munosabatlarni vujudga keltiradigan, o’zgartiradigan va bekor qiladigan
asoslar sifatida ko’rilgan yuridik faktlar turlicha bo’lib, sub’ektlar erki-irodasi
mazmuniga ko’ra ikki guruhga: hodisalar va harakatlarga bo’linishi mumkin.
FKning 8-moddasi 1-qismida ko’rsatilishicha, fuqarolik huquqlari va burchlari
qonun hujjatlarida nazarda tutilgan asoslardan, shuningdek fuqarolar hamda yuridik
shaxslarning garchi qonun hujjatlarida nazarda tutilgan bo’lmasa-da, lekin fuqarolik
qonun hujjatlarining umumiy negizlari va mazmuniga ko’ra fuqarolik huquq hamda
burchlarini keltirib chiqaradigan harakatlardan vujudga keladi.FKning 8-moddasi 2-
qismida fuqarolik huquqlari va burchlari vujudga kelish asoslari sanab chiqilgan. Ular
quyidagilardan iborat:
1) qonunda nazarda tutilgan shartnomalar va boshqa bitimlar- dan, shuningdek
garchi qonunda nazarda tutilmagan bo’lsa-da, unga zid bo’lmagan shartnoma va
boshqa bitimlardan;
2) davlat organlari hamda fuqarolar o’zini o’zi boshqarish or- ganlarining
fuqarolik huquqlari va majburiyatlari vujudga keli- shining asosi sifatida qonunda
nazarda tutilgan hujjatlaridan;
3) sudning fuqarolik huquqlari va majburiyatlarini belgila- gan qarorlaridan;
4) qonun yo’l qo’ygan asoslarda mol-mulk olish natijasida;
5) fan, adabiyot, san’at asarlarini yaratish, ixtirolar va boshqa intellektual
faoliyat natijasida;
6) boshqa shaxsga zarar etkazish natijasida;
7) asossiz boyib ketish natijasida;
8) fuqarolar va yuridik shaxslarning boshqa harakatlari natijasida;

9) qonun hujjatlari fuqarolik-huquqiy oqibatlarning kelib chiqishi bilan
bog’laydigan hodisalar natijasida.
Hodisalar, voqealar, ya’ni kishilarning erkidan tashqari sodir bo’ladigan faktlar
(masalan, o’lim va shunga o’xshashlar) faqat qonunda nazarda tutilgan hollardagina
fuqarolik huquqi va majburiyatlarini vujudga keltiradi. Masalan, fuqaro vafot etgan
taqdirda uning merosxo’rlari vorislik huquqi to’g’risidagi normalar asosida meros
olish huquqiga, marhumning qarzi bo’lsa, olgan meros mulki qiymati hajmidan shu
qarzni to’lashga majbur bo’ladilar. Tabiiy ofatlar, yong’in yuz bergan taqdirda,
sug’urta organlari jabrlangan shaxs zararini sug’urta haqidagi huquqiy normalarga
asosan to’lashga majbur bo’ladilar (agar avvaldan sug’urta shartnomasi tuzilgan
bo’lsa).Harakatlar fuqarolik-huquqiy munosabatlarda qatnashuvchi shaxs (yoki
shaxslar) ning erki bo’yicha qilinadigan yuridik faktlar hisoblanadi. Har qanday
harakat ham yuridik fakt hisoblanmaydi, faqatgina muayyan huquqiy oqibat
tug’diradigan harakatgina yuridik fakt sifatida e’tirof etiladi. Ular o’z navbatida ikki
turga: huquq yo’l qo’ygan va huquq yo’l qo’ymagan harakatlarga bo’linadi.
Huquq yo’l qo’ygan harakatlar qonun bilan man etilmagan hara- katlardan
iborat. Bunday harakatlar fuqarolar va yuridik shaxslar- ning fuqarolik huquqlari va
burchlarini belgilash, o’zgartirish yoki bekor qilishga qaratilgan harakatlar bo’lib,
muayyan huquqiy oqi- batni tug’dirishga qaratiladi.Huquq yo’l qo’ymagan
harakatlarga birovga zarar etkazish va asossiz boyib ketish holatlari kiradi (FK, 8-
modda, 2-qism, 6-7- bandlar). Qonun yo’l qo’ygan asoslarda mol-mulk olish
natijasida ham fuqarolik huquq va majburiyatlari vujudga keladi. Davlat ro’yxati- dan
o’tkazilishi lozim bo’lgan mol-mulkka nisbatan huquqlar, agar qonunda boshqacha
tartib belgilab qo’yilmagan bo’lsa, tegishli tartibda ro’yxatdan o’tkazilgan paytdan
boshlab vujudga keladi.
Fuqarolik huquqlarining amalga oshirilishi va burchlarining
bajarilishi
Fuqarolik huquqlarining amalga oshirilishi tushunchasi. Fuqarolar va
yuridik shaxslar o’zlarining huquq layoqati mazmuniga yarasha xilma-xil fuqarolik
huquqlari olish imkoniyatiga egadirlar. Fuqarolik huquqlarni amalga oshirish bilan

bog’liq barcha masalalar ularni amalga oshirish yo’llari, doirasi sub’ektiv
huquqlardan voz kechish yoki boshqa shaxsga o’tkazish kabilar vakolatli shaxs
tomonidan o’z xohish-irodasi asosida bajariladi.
Masalan, kreditor majburiyatni nafaqat o’z vaqtida bajarili- shini talab qilishi,
balki undan voz kechishi, uning qiymati va miqdorini kamaytirishi, majburiyatni
talab qilish huquqini boshqa shaxsga o’tkazishi mumkin.Shuningdek, qonunda
belgilangan hollardan tashqari, shaxslar o’zlariga tegishli bo’lgan huquqlarni amalga
oshirishdan voz kechish- lari bu huquqlarni bekor bo’lishiga olib kelmaydi. Masalan,
aktsiya- dor jamiyat umumiy yig’ilishida qatnashmasligi, uning aktsiyador sifatidagi
huquqlarini amalga oshirishlariga to’sqinlik qilmaydi hamda uni aktsiyadorlar safidan
chiqarib yuborilishiga olib kel- maydi. Aksincha o’z huquqlari buzilgan shaxs
huquqlarini tiklash maq- sadida sudga uch yilgacha sababsiz da’vo bilan chiqmasa,
o’z huquq- larini sud orqali tiklash huquqidan mahrum bo’ladi.Ba’zi sub’ektiv
huquqlar bir vaqtning o’zida fuqarolik-huqu- qiy majburiyat sifatida baholanadi.
Masalan, vasiy o’z vasiyligi ostidagi voyaga etmagan fuqaro nomidan bitimlar tuzishi
uchun va- siylik ostidagi shaxsning bu xususidagi talabining bildirilishi- ni kutishi
shart emas. Aksincha qonun-hujjatlariga muvofiq, uning manfaatlarini ko’zlab
bunday yuridik harakatlarni qilishga maj- bur. Shuning uchun ba’zi fuqarolik
huquqlari nafaqat vakolatli shaxs xohishiga, balki qonun talablariga muvofiq ham
amalga oshi- rilishi lozim bo’ladi.Odatda shaxslar o’zlariga tegishli huquqlarni
amalga oshirish orqali munosabatda ishtirok etadilar. Huquqlar qonun, shartnoma
yoki bitimlar asosida amalga oshiriladi.Prezidentimiz I.Karimov uqtirganidek,
fuqarolik huquqlari- ni amalga oshirish va burchlarni bajarish vaqtida fuqarolar va
tashkilotlar davlatimiz bozor iqtisodiyotini shakllantirish sharoitida qonunlarga va
normativ huquqiy hujjatlarga nisbatan chuqur hurmat hissini tarbiyalash alohida
ahamiyatga egadir.Fuqarolik huquqlarini amalga oshirish tartibi FKning 9-
moddasida ko’rsatilgan. Unga asosan fuqarolar va yuridik shaxslar fuqarolik
huquqlarini o’z erklari bilan, o’z manfaatlarini ko’zlab qo’lga kiritadilar hamda
amalga oshiradilar. Ular o’zlariga tegishli fuqarolik huquqlarini, shu jumladan, bu
huquqlarni himoya qilish huquqini ham o’z xohishlariga qarab tasarruf etadilar.

Xulosa
Fuqarolik tashkiliy – huquqiy munosabatlar huquqiy munosabatlar tizimida muhim o ‘ rin
tutadi , chunki u shaxslar , tashkilotlar va davlat o ‘ rtasidagi huquqiy munosabatlarni
tartibga solish bilan bog ‘ liq bo ‘ lib , fuqarolik huquqi doirasida shakllanadi . Fuqarolik
huquqi esa insonlar va yuridik shaxslar o ‘ rtasidagi ixtiyoriy va majburiy huquqiy
munosabatlarni belgilovchi asosiy huquqiy sohadir .
Fuqarolik tashkiliy–huquqiy munosabatlarning mohiyati
Fuqarolik tashkiliy – huquqiy munosabatlar , odatda , turli tashkilotlar va shaxslar
o ‘ rtasida yuzaga keladigan munosabatlardir . Bu munosabatlar jamiyatdagi ijtimoiy ,
iqtisodiy va madaniy hayotda fuqarolik huquqi orqali amalga oshiriladi . Fuqarolik
huquqi o ‘ z navbatida o ‘ zgalar bilan kelishuvga asoslangan shartnomalar , mulkni
egallash , shaxsiy huquqlarni himoya qilish kabi turli huquqiy bitimlar bilan bog ‘ liq
bo ‘ ladi .
Huquqiy munosabatlarning tuzilishi
Fuqarolik huquqiy munosabatlar odatda quyidagi elementlardan tashkil topadi:
1. Ishtirokchilar : Fuqarolik huquqiy munosabatlar subyektlari, ya'ni jismoniy va
yuridik shaxslar. Bu shaxslar o‘zaro huquqiy munosabatlarni amalga oshirishda
faol ishtirok etadilar.
2. Mazmun : Fuqarolik huquqiy munosabatlarning mazmuni, ya'ni bu munosabatlar
doirasida amalga oshiriladigan harakatlar, bitimlar, majburiyatlar va huquqlar.
3. Shartlar : Munosabatlar o‘rtasida huquqiy bitimlar yoki shartnomalar mavjud. Bu
shartlar ishtirokchilar o‘rtasida amalga oshiriladigan harakatlarning huquqiy
asosidir.
Fuqarolik tashkiliy–huquqiy munosabatlarning huquqiy tizimdagi o‘rni
Fuqarolik huquqiy munosabatlar jamiyatdagi iqtisodiy , ijtimoiy va siyosiy tizimlarni
tartibga solishda muhim o ‘ rin tutadi . Ushbu munosabatlar doirasida mulk huquqlari ,
shaxsiy huquqlar , mehnat munosabatlari va turli xil iqtisodiy bitimlar amalga oshiriladi .
Shuningdek , fuqarolik tashkiliy – huquqiy munosabatlar shaxslar va tashkilotlar o ‘ rtasida

kelishmovchiliklar yoki nizolar yuzaga kelganda , ularni hal etishda ham muhim
ahamiyatga ega .
Fuqarolik tashkiliy–huquqiy munosabatlarning rivojlanishi
Fuqarolik huquqi va shu asosda rivojlangan fuqarolik tashkiliy – huquqiy munosabatlar
jamiyatda adolat , tenglik va huquqiy davlat tamoyillarini mustahkamlashga xizmat
qiladi . Huquqiy normativlar va qonunlar bu munosabatlarni aniq belgilaydi va tartibga
soladi , shuningdek , fuqarolarga huquq va erkinliklarini himoya qilish imkonini
yaratadi . Fuqarolik tashkiliy – huquqiy munosabatlar huquqiy tizimda o ‘ ziga xos o ‘ rin
egallaydi . Ular nafaqat shaxslar o ‘ rtasidagi o ‘ zaro aloqalarni tartibga solishda , balki
umumiy huquqiy tartibni ta ' minlashda ham muhim rol o ‘ ynaydi . Shuningdek , bu
munosabatlar fuqarolarning ijtimoiy va iqtisodiy faoliyatlarini yuritishda , shuningdek ,
fuqarolik jamiyatini rivojlantirishda katta ahamiyatga ega .
Fuqarolik huquqlarini amalga oshirish boshqa shaxslarning huquqlarini hamda
qonun bilan qo’riqlanadigan manfaatlarini buzmasligi shart. Qonun fuqarolik-
huquqiy munosabat ishtirokchi- larining insofli, oqilona va adolat bilan harakat
qilishini nazarda tutadi.Fuqarolar va yuridik shaxslar o’z huquqlarini amalga oshi-
rishda jamiyatning ma’naviy tamoyillari, axloqiy normalarini hurmat qilishlari,
tadbirkorlar esa ish yuritish odobi qoidalariga rioya qilishlari shart. Ular o’z
huquqlarini amalga oshirish ja- rayonida boshqalarga zarar etkazmasliklari, o’z
huquqlarini suiis- te’mol qilmasliklari, shuningdek ulardan qonun hujjatlariga zid
ravishda foydalanmasliklari shart.Fuqarolar va yuridik shaxslar o’z huquqlarini
amalga oshi- rishda ushbu shartlarga rioya etmasalar, sud ularga tegishli huquqni
himoya qilishni rad etishi mumkin. Sub’ektiv fuqarolik huquqini amalga oshirish –
zimmasida majburiyat bo’lgan shaxsni muayyan xatti-harakatni qilishga (agar o’z
burchini ixtiyoriy ravishda bajarmasa) majbur qilish yo’li bilan kafolatlanadi.

FUQAROLIK HUQUQI BO ʻ YICHA ADABIYOTLAR RO ʻ YXATINI
1. "Fuqarolik huquqi"
o Muallif : I.B. Zokirov
o Nashr yili : 200 9
o Nashriyot : Ma'lumot mavjud emas
o Izoh : Ushbu darslik O zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, Fuqarolik ʻ
kodeksi va boshqa qonun hujjatlari asosida yozilgan.
2. "Fuqarolik huquqi. 1-qism"
o Mualliflar : Ma'lumot mavjud emas
o Nashr yili : 2017
o Nashriyot : Toshkent davlat yuridik universiteti
3. "Fuqarolik huquqi"
o Muallif : V.R. Topildiyev
o Nashr yili : 2020
o Nashriyot : Ma'lumot mavjud emas
4. "Fuqarolik va oila huquqi"
o Mualliflar : N.A. Kuldashev, U.K. Nurullayev
o Nashr yili : 2023
o Nashriyot : Ma'lumot mavjud emas
5. "Fuqarolik huquqi: muhim ma’lumotlar"
o Muallif : "Adolat" milliy huquqiy axborot markazi
o Nashr yili : 2021
o Nashriyot : Ma'lumot mavjud emas
6. "Fuqarolik huquqi"
o Mualliflar : Ma'lumot mavjud emas
o Nashr yili : 2021
o Nashriyot : Toshkent davlat yuridik universiteti
7. "Fuqarolik huquqi. 2-qism"

o Muallif : V.R. Topildiyev
o Nashr yili : 2020

Fuqarolik tashkiliy–huquqiy munosabatlarning huquqiy munosabatlar tizimida tutgan o‘rni 24

Купить