Futbol klublari
![1. css: Bu papkada loyihaning Cascading Style Sheets (CSS) fayllari saqlanadi.
Ular veb-sahifalarning ko‘rinishini boshqaradi.
2. img: Bu papkada veb-saytda ishlatiladigan rasm fayllari joylashadi.
Masalan, logotiplar, fon rasmlari va boshqa tasvirlar.
3. js: Bu papka JavaScript fayllari uchun. Bu kodlar veb-sahifaning dinamik
harakatini va funksiyalarini ta'minlaydi.
4. lib: Odatda bu papka kutubxonalar (libraries) uchun ishlatiladi. Masalan,
Bootstrap, jQuery kabi tashqi kutubxonalar bu yerda saqlanadi.
5. scss: Bu papkada Sass/SCSS fayllari saqlanadi. Ular CSS-dan yanada
murakkabroq dizayn yaratishda ishlatiladigan CSS preprocessori
hisoblanadi.
6. fonts: Ushbu sahifada web sitedagi orqa fon uchun qo‘yiladigan rasimlar
saqlanadi
7. Images: Bu papkada barcha jamoalar clublarning va barcha rasimlari
saqlanadi
Ushbu struktura veb-loyihalarni tartibli saqlash uchun ishlatiladi va turli
resurslarni tez topishni osonlashtiradi.
4-rasm. Models papkasi.
MVC (Model-View-Controller) — bu dasturlarni yaratishda keng
qo‘llaniladigan dizayn arxitekturasi. U dasturiy ta'minotni uchta asosiy
komponentga ajratadi: Model , View va Controller . Bu arxitektura dastur kodining
tartibini saqlashga, samarali ishlashga va kengaytirish imkoniyatlarini oshirishga
yordam beradi. [1]
Models nomli yangi papka yaratamiz. Uning ichiga kerakli classlarni ochib
olamiz. Classlar: AddDbContext, Club, Player, Stadium, Match, Post, Ticket. Bu
modellar Malumotlar omborida ochilgan Fudbolclubi, dastur kodining tartibini
saqlashga, samarali ishlashga nomi bilan ochilgan database name bo‘ladi va
6](https://docx.uz/documents/3441186d-023a-4c02-88ee-ae17fab0f2c4/page_6.png?v=1)
![undagi har bir jadvallarga AppDbContesxt ga asosan jadval ochish uchun
ishlatiladi va foydalaniladi bu juda samaralai deb o‘ylayman.
5-rasm. AppDbContext classi.
Yuqoridagi rasm Entity Framework Core dan foydalanib, kontekst (context)
yaratish jarayonini ko‘rsatadi.
1. Namespace va Kutubxonalar
FodbalClub.Models – bu klassning joylashuvi, ya'ni, kod FodbalClub
loyihasida va Models papkasida saqlanadi. Bu tuzilma yordamida kodni
tartibda saqlash va ma'lumotlarni qayta ishlash osonlashadi.
using Microsoft.EntityFrameworkCore;
Bu kod Entity Framework Core kutubxonasidan foydalanayotganingizni
bildiradi. Bu ORM (Object-Relational Mapping) vositasi yordamida
ma'lumotlar bazasi bilan ishlash osonlashtiriladi. [5]
2. AppDbContext klassi
public class AppDbContext : DbContext
AppDbContext - ma'lumotlar bazasi bilan ishlash uchun foydalaniladigan
kontekst klassi. Bu DbContext dan meros qilib olingan. [2]
Bu klass orqali ma'lumotlar bazasidagi jadval va ular bilan ishlash
imkoniyati yaratiladi.
3. Konstruktor
Public AppDbContext(DbContextOptions<AppDbContext>options):base(options)
Bu konstruktor AppDbContext ni sozlash uchun ishlatiladi.
7](https://docx.uz/documents/3441186d-023a-4c02-88ee-ae17fab0f2c4/page_7.png?v=1)
![ options - konfiguratsiyalarni ( connection string va boshqa sozlamalarni)
uzatish uchun ishlatiladi. [2]
4. DbSet-lar
public DbSet<Club> Clubs { get; set; }
public DbSet<Player> Players { get; set; }
public DbSet<Stadium> Stadiums { get; set; }
public DbSet<Statistic> Statistics { get; set; }
public DbSet<Trophy> Trophies { get; set; }
Har bir DbSet ma'lumotlar bazasidagi bitta jadvalga mos keladi.
DbSet<T> generik turi orqali jadvalda saqlanadigan ma'lumotlarning klassi
belgilanadi. [2]
Masalan: DbSet<Club> - Club klassiga mos keladi va ma'lumotlar
bazasidagi "Clubs" jadvaliga ishlov beradi.
DbSet<Match> - "Matches" jadvalini ifodalaydi.
5. Modeldagi jadvallar
Players , Post , Ticket , Club , va Trophy klasslari mos ravishda ma'lumotlar
bazasidagi jadvallarni ifodalaydi.
Ushbu jadvallar uchun DbContext orqali CRUD (Create, Read, Update,
Delete) operatsiyalar bajarilishi mumkin.
6. Foydasi
Ushbu AppDbContext klassi orqali ma'lumotlar bazasi bilan ishlash ancha
qulay bo‘ladi. Har bir jadval DbSet orqali ishlatiladi va LINQ so‘rovlari
yordamida ma'lumot olish yoki o‘zgartirish mumkin bo‘ladi.
7. Klasslarning elon qilish tartibi
8](https://docx.uz/documents/3441186d-023a-4c02-88ee-ae17fab0f2c4/page_8.png?v=1)
![6-rasm. Club classi.
1. Club klassi
public class Club – e’lon qilish
Club – futbol klubi haqida ma'lumotlarni saqlash uchun yaratilgan model
klassi. Bu klass Entity Framework yordamida ma'lumotlar bazasida Clubs
jadvali sifatida saqlanadi.
3. Property-lar (xususiyatlar)
Id – klubni aniqlash uchun noyob identifikator. Bu atribut ma'lumotlar
bazasidagi birlamchi kalit (primary key) sifatida ishlatiladi. Ma'lumot turi:
int va u o‘sib borish tartibida elon qilingan.
Elon qilish: “ public string id { get; set; }”
Name – klubning nomi. Ma'lumot turi: string (matn). [Required] atributi bu
xususiyatni majburiy qilib belgilaydi, ya'ni bu maydon bo‘sh qoldirilmasligi
kerak. Malumotlar faqat databaseddan qo‘shiladi bu esa juda osson qo‘shish
“ public string Name { get; set; }”
Country – klubning joylashgan davlati. Ma'lumot turi: string . [Required]
xususiyatni ham majburiy qiladi. “ public string Country { get; set; }”
ImageUrl – klubning rasm manzili (URL). Bu xususiyat ixtiyoriy, shuning
uchun ? Belgilangan. Ma'lumot turi: string?, ya'ni null mumkin.
“ public string? ImageUrl { get; set; }”
Creation – klub tashkil etilgan sana. Bu xususiyat ham ixtiyoriy bo‘lib,
DateTime? turi bilan belgilangan. Ma'lumot turi: DateTime?.
9](https://docx.uz/documents/3441186d-023a-4c02-88ee-ae17fab0f2c4/page_9.png?v=1)
![ Coach – klub murabbiyi (ixtiyoriy). Ma'lumot turi ixtiyory: string?
4. Aloqalar (Relationships)
Trophies – klubga tegishli sovrinlar. Bu kolleksiya, ya'ni klubning yutgan
sovrinlarini saqlaydi. ICollection<Trophy> – Trophy klassi bilan bir-ga-ko‘p
(bir klub ko‘plab sovrinlarga ega bo‘lishi mumkin) aloqasini ifodalaydi.
“public ICollection<Trophy>Trophies{get;set;}=new List<Trophy>();”
Players – klubga tegishli futbolchilar. Klub bir nechta futbolchiga ega bo‘lishi
mumkin. ICollection<Player> – Player klassi bilan birga-ko‘p (bitta klub
ko‘plab futbolchilar o‘ynaydi) aloqasi.
“public ICollection<Player> Players { get; set; } = new List<Player>();”
Stadiums – klubga tegishli stadionlar. ICollection<Stadium> – Stadium klassi
bilan aloqani ifodalaydi.
“public ICollection<Stadium>Stadiums{ get; set;}=new List<Stadium>();”
Matches – klubga tegishli o‘yinlar. Bu xususiyat Entity Framework tomonidan
saqlanmaydi, chunki unga [NotMapped] atributi qo‘shilgan.
ICollection<Match> – Match klassi bilan bog‘lanish, lekin bu ma'lumotlar
bazasiga qo‘shilmaydi.
“public ICollection<Match> Matches { get ; set; } = new List<Match>();”
Posts – klubga tegishli postlar (yangi yangiliklar, e'lonlar va h.k.).
ICollection<Post> – Post klassi bilan birga-ko‘p (bir klubda bir nechta post
bo‘lishi mumkin) aloqasi.
“public ICollection<Post> Posts { get ; set; } = new List<Post>();”
Statistics – klubga tegishli statistikalar. Bu kolleksiya klubning o‘yinlaridagi
statistik ma'lumotlarni saqlaydi.
ICollection<Statistic> – Statistic klassi bilan aloqani ifodalaydi.
“public ICollection<Statistic> Statistics{get ; set;}=new List<Statistic>();”
5. Foydalari:
Ushbu klaslar klublar haqidagi barcha muhim ma'lumotlarni (nomi, joylashuvi,
murabbiyi, o‘yinlar, postlar, statistikalar va boshqa aloqalar) markazlashtirib
saqlash imkonini beradi.
Entity Framework yordamida ma'lumotlar bazasida Clubs jadvali yaratiladi va
yuqoridagi ma'lumotlar saqlanadi.
Ko‘pdan-ko‘p (many-to-many) aloqalar Players , Trophies , Stadiums , Posts , va
Statistics kabi kolleksiya xususiyatlari yordamida boshqariladi.
10](https://docx.uz/documents/3441186d-023a-4c02-88ee-ae17fab0f2c4/page_10.png?v=1)
![7-rasm. Match classi.
1. Match klassi
public class Match
Match – o‘yin haqida ma'lumotlarni saqlash uchun yaratilgan model klassi.
Bu klass Entity Framework yordamida ma'lumotlar bazasida Matches jadvali
sifatida saqlanadi.
3. Property-lar (xususiyatlar)
Id – har bir o‘yinni noyob ravishda aniqlash uchun identifikator. Bu atribut
ma'lumotlar bazasidagi birlamchi kalit (primary key) sifatida ishlatiladi.
Ma'lumot turi: int.
Team1Id – birinchi jamoaning identifikatori. Ma'lumot turi: int. [Required]
atributi bu xususiyatni majburiy qiladi.
Team1 – birinchi jamoa bilan bog‘lanish. Bu Team1Id orqali Club klassi
bilan tashqi kalit (foreign key) orqali aloqani o‘rnatadi.
ForeignKey("Team1Id") – Team1Id atributi Team1 xususiyati uchun tashqi
kalit sifatida ishlatiladi.
Team2Id – ikkinchi jamoaning identifikatori. Ma'lumot turi: int . [Required]
atributi bu xususiyatni majburiy qiladi.
Team2 – ikkinchi jamoa bilan bog‘lanish. Bu Team2Id orqali Club klassi
bilan tashqi kalit orqali aloqani o‘rnatadi. ForeignKey("Team2Id") –
Team2Id atributi Team2 xususiyati uchun tashqi kalit sifatida ishlatiladi.
11](https://docx.uz/documents/3441186d-023a-4c02-88ee-ae17fab0f2c4/page_11.png?v=1)
![ Team1Goals – birinchi jamoaning urgan gollari soni. Bu ixtiyoriy, shuning
uchun ? belgilangan, ya'ni qiymat bo‘sh bo‘lishi mumkin. Ma'lumot turi:
int? (null qiymatni olish mumkin).
Team2Goals – ikkinchi jamoaning urgan gollari soni. Ixtiyoriy qiymatga
ega. Ma'lumot turi: int? (null qiymatni olish mumkin).
IsPlayed – o‘yin o‘ynalgan yoki o‘ynalmaganligini ko‘rsatadi. true yoki
false bo‘lishi mumkin. Ma'lumot turi: bool (mantiqiy qiymat).
PlayDate – o‘yinning sanasi. Ma'lumot turi: DateTime . [Required] atributi
bu xususiyatni majburiy qiladi. Forin key orqali StadiumId – stadionning
identifikatori (tashqi kalit). Ma'lumot turi: int. [Required] atributi bu
xususiyatni majburiy talab qilinadi.
Stadium – stadion bilan bog‘lanish. Bu StadiumId orqali Stadium klassi
bilan tashqi kalit orqali aloqani o‘rnatadi. ForeignKey("StadiumId") –
StadiumId atributi Stadium xususiyati uchun tashqi kalit sifatida ishlatiladi.
4. Aloqalar (Relationships)
Team1 va Team2 o‘rtasidagi aloqalar Club klassi bilan tashqi kalitlar (foreign
keys) orqali o‘rnatilgan. Bu jamoalar o‘rtasidagi o‘yinlar haqida ma'lumotlarni
saqlash uchun ishlatiladi.
Stadium – o‘yin o‘tkaziladigan stadionni ifodalash uchun ishlatiladi.
5. Foydalari
Bu klass o‘yinlar haqidagi ma'lumotlarni saqlash va boshqarishga yordam
beradi, masalan, jamoalar, o‘yinning natijalari, sanasi va o‘yin o‘tkazilgan
stadion haqida ma'lumotlarni.
Entity Framework yordamida Matches jadvali yaratiladi, bu o‘yinlar haqidagi
ma'lumotlarni saqlaydi.
6. Ko‘pdan-ko‘p aloqalar
Match klassi orqali jamoalar va stadionlar o‘rtasidagi aloqalar boshqariladi. Har
bir o‘yin faqat bitta stadionda o‘tkaziladi, lekin bitta stadion bir nechta
o‘yinlarga mezbonlik qilishi mumkin.
12](https://docx.uz/documents/3441186d-023a-4c02-88ee-ae17fab0f2c4/page_12.png?v=1)
![ So‘ngi classslar: Bu ma'lumotlar bazasida mavjud bo‘lgan jadval bo‘lib, barcha
malumotlarni olsih va viewga jo‘natish uchun mo‘ljallangan.
View : Har bir action metodi View() metodini qaytaradi, bu esa tegishli Razor
ko‘rinishiga (masalan, Index.cshtml , Match.cshtml va hokazo) mos keladi.
Ko‘rinishlar foydalanuvchiga HTML shaklida chiqariladi. [4]
Umumiy funksionallik:
Ushbu kontroller veb-saytning turli sahifalarini boshqaradi ( Home , Match ,
Players , Blog , BlogDetail , Ticket , va Statistic ).
Ma'lumotlar faqat Index() metodida olinadi, bu yerda o‘qituvchilar ro‘yxati
ma'lumotlar bazasidan olinib, ko‘rinishga uzatiladi.
13-rasm. Ko‘rinishlar yaratish.
Views nomli papka yaratib, uning ichiga yana Home va Shared nomli papka
yaratamiz. Home papkasining ichiga o‘zimizning mavzuyimizga mos yuklab olgan
shablonimizdagi cshtml fayl yaratamiz va uning ichiga shablondagi html teglari va
c# kodlarini kochirib qoyamiz.
1. Views papkasi: Bu papka barcha sahifalar (ko‘rinishlar) joylashgan joy. Har bir
kontroller uchun alohida papka yaratiladi.
2. Home papkasi: Bu papka HomeController uchun mo‘ljallangan. Uning ichida
kontrollerdagi metodlarga mos keladigan sahifalar (.cshtml fayllar) joylashgan:
Index.cshtml: Index() metodi uchun ko‘rinish.
Match.cshtml: Match() metodi uchun ko‘rinish.
Post.cshtml: Post() metodi uchun ko‘rinish.
Detail.cshtml: Details() metodi uchun ko‘rinish.
Ticket.cshtml: Ticket() metodi uchun asosiy sahifa ko‘rinishi.
17](https://docx.uz/documents/3441186d-023a-4c02-88ee-ae17fab0f2c4/page_17.png?v=1)
![ Player.cshtml: Player() metodi uchun sahifa, bunda o‘yinchilar ro‘yxati
ko‘rsatiladi.
3. Shared papkasi:
Bu papkada umumiy ko‘rinishlar va konfiguratsiyalar saqlanadi:
_ViewImports.cshtml: Umumiy konfiguratsiya fayli. Bu faylda fayllar
uchun qo‘shimcha namespace va helper'lar import qilinadi.
_ViewStart.cshtml: Har bir sahifa yuklanganda ishlaydigan boshlang‘ich
konfiguratsiya fayli. Ko‘pincha layout fayli shu yerda belgilanadi. [4]
Umumiy ma'nosi:
Har bir kontroller uchun alohida papka bo‘ladi (bu yerda Home papkasi).
Har bir metodga mos .cshtml fayl tayyorlanadi, ular foydalanuvchiga
ko‘rsatiladi.
Shared papkasi umumiy va qayta foydalaniladigan kodlar uchun ishlatiladi.
Loyihani ishlatish va tekshirish
1. Migration va bazani yaratish: Agar hali bazani yaratmagan bo‘lsangiz:
2. dotnet ef migrations add InitialCreate
3. dotnet ef database update
4. ERD Diogramma
14-rasmlar . Loyihaning ERD diogrammasi
Ushbu suratda Malumotlar bazasida joylashgan jadvallarning bir biri bilan aloqasi
ko‘rsatilgan. Bu jadvallar bir biri bilan malumotlar uzviy bog‘langan bo‘lib bular
birga bir, birga ko‘p va ko‘pga ko‘p bag‘lanishga ega.
18](https://docx.uz/documents/3441186d-023a-4c02-88ee-ae17fab0f2c4/page_18.png?v=1)
![Loyihadan foydalanish bo‘yicha ko‘rsatma
Bu reja Fodbal club ASP.NET Core MVC ilovasi bilan ishlash uchun
qo‘llanma sifatida ishlab chiqilgan. Quyida loyiha tuzilmasi, asosiy imkoniyatlar
va ishlatish tartibi keltirilgan.
1. Loyihani ishga tushirish
A) Tizim talablarini tekshirish: Ma’lumotlar bazasi : AppDbContext
ma’lumotlar bazasiga ulanadi, shuning uchun ma’lumotlar bazasi to‘g‘ri
sozlanganligiga ishonch hosil qiling. [1]
B) Loyihani yuklash : Loyihaning manba kodini yuklang va o‘zingizning ishchi
papkangizga oching.
C) Ishga tushirish :
Terminal yoki Visual Studio orqali loyiha papkasiga o‘ting.
Buyruq qatorida quyidagi komandalardan birini ishga tushiring:
dotnet build # Loyihani yig‘ish
dotnet run # Loyihani ishga tushirish
Brauzerda http://localhost: 7055 yoki shunga o‘xshash manzil orqali ilovani
oching.
2. Loyiha tuzilmasi
Loyihaning asosiy tuzilmasi quyidagicha:
Controllers : HomeController kontrolleri barcha sahifalarni boshqaradi.
Metodlar va ularga mos bo‘lgan sahifalar:
Home() – Home sahifasi , jamoalar o‘yini va tartib jadvalini ko‘rsatadi
Match () – Match sahifasi.
Players() – O‘yinchilar haqida ma’lumot sahifasi.
Blog() – Jamoa sahifasi (ma’lumotlar bazasidan yangiliklar ro‘yxatini
ko‘rsatadi).
Blog Detail () – Bloglar sahifasi.
Ticket () – chiptalar sahifasi.
Views : Views/Home : Sahifalarning .cshtml fayllari shu yerda saqlanadi.
Masalan: Home.cshtml , Match.cshtml va boshqalar. [1]
Views/Shared : Umumiy fayllar:
_ViewImports.cshtml : Namespace va helper’lar import qilinadi.
_ViewStart.cshtml : Layout fayli belgilash uchun ishlatiladi. [ 1]
Models : AppDbContext : Ma’lumotlar bazasiga ulanish va ishlash uchun.
Ushbu classlardagi malumotlarni saqalash uchun model [7]
4. Funktsional imkoniyatlar
Loyihani Visual ko‘rinishini ko‘rishingiz mumkin. Va bu visual ko‘rinishlar
barchasi biz krayotgan brauserga html shaklida render bo‘ladi.
19](https://docx.uz/documents/3441186d-023a-4c02-88ee-ae17fab0f2c4/page_19.png?v=1)
![20-rasm. Statistcs oynasning ko‘rinishi.
5. Statistcs
http://localhost: 7055
O‘zbekiston chempionatida clublarni achkolari bo‘yicha saralash jadvalini
ko‘rsatadi va barcha malumotlar berilaganlar bazasidan keladi bu juda zo‘r.
5. Ma’lumotlar bazasi bilan ishlash
Ma’lumotlarni sozlash: AppDbContext faylida ma’lumotlar bazasiga ulanish
uchun sozlamalar mavjud. Uni appsettings.json fayliga mos ravishda sozlang.
Ma’lumotlarni yaratish: Ma’lumotlar bazasida o‘qituvchilar jadvalini yaratish
uchun EF Core migration’laridan foydalaning: [5]
dotnet ef migrations add InitialCreate
dotnet ef database update
Ma’lumotlar bilan ishlash: O‘qituvchilar ro‘yxatini yangilash yoki qo‘shish
uchun Oqituvchilar jadvalini to‘ldiring.
6. Loyihani moslashtirish. Dizaynni o‘zgartirish: Sahifalarning dizaynini
o‘zgartirish uchun Views papkasidagi .cshtml fayllarni tahrir qiling.
Kontrollerga yangi metod qo‘shing. Views papkasida yangi .cshtml fayl
yarating. URL yo‘lini mos ravishda sozlang. [4]
Layout faylini sozlash: Views/Shared/_Layout.cshtml faylini tahrir qilib, barcha
sahifalarga umumiy qism (header, footer va boshqalar) qo‘shishingiz mumkin.
Usbu dasturda dizayn uchun Free Template materiyalaridan foydalangan. [2]
Odatda ko‘rinishimizga ikki xil ma’lumotlar keladi, bular qanaqadir sinfga tegishli
list va bir nechta listlarni tarkibiga oluvchi bir sinf. Ularni ko‘rinishimizda qullash
quyidagicha bo‘ladi: Footer qismida email manzili, ijtimoiy tarmoqlari,mijozlar
uchun faoydali havolalar,sayt bilan bog‘lanish uchun telefon raqam, manzil va sayt
haqidagi yangiliklarni bilib turish uchun obuna kabi saytga aloqador ma’lumotdir.
22](https://docx.uz/documents/3441186d-023a-4c02-88ee-ae17fab0f2c4/page_22.png?v=1)
MUNDARIJA
Kirish
Loyiha modelini shakllantirish
Loyiha kontroller va ko‘rinishlarini yaratish
Loyihadan foydalanish bo‘yicha ko‘rsatma
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar