G‘alla va boshqa yoppasiga ekilgan ekinlardan bo‘shagan yerlarni haydash - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	1.2MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

G‘alla va boshqa yoppasiga ekilgan ekinlardan bo‘shagan yerlarni haydash

Купить

G‘ALLA VA BOSHQA YOPPASIGA EKILGAN EKINLARDAN
BO‘SHAGAN YERLARNI HAYDASH
1. Kuzgi bug‘doydan bo‘shagan dalalarga ishlov byerish.
2. Yerlarni peshma-pesh shudgorlash.
3. G‘alla maydonlarini ekish mavsumiga sifatli tayyorlash

1. Kuzgi bug‘doydan bo‘shagan dalalarga ishlov byerish.
Har yili kuzgi g‘alla ekinlari hosili yig‘ib olingandan keyin Respublika
bo‘yicha 1,500 mln. gektarga yaqin yerlar asosiy ekin hosilidan bo‘shaydi. Ushbu
yer maydonlarini o‘z vaqtida ishlov byerish va ulardan foydalanish
dehqonchilikning oldida turgan dolzarb masalalardan biri bo‘lib hisoblanadi.
Havoning quruq va issiq bo‘lishi natijasida g‘alladan bo‘shagan ekin maydonlari
tuprog‘i haddan tashqari qotib qoladi. Tuproqda chirindi kam bo‘lishi va
strukturasizligi uning yanada ko‘proq zichlashishiga sabab bo‘ladi. Ang‘izda
ko‘plab qolgan somon poya ekinlarning turli zararkunandalari va kasalliklari
xamda begona o‘tlar urug‘ning manbai bo‘ladi. SHuning uchun bunday yerlarni
haydashdan oldin tegishli tadbirlarni amalga oshirish zarur. CHunonchi, haydalma
qatlam tuprog‘ining fizik xossalarini yaxshilash, tuproq namining bug‘lanishini va
uning kukunlanishini kamaytirish, begona o‘tlarni va ular urug‘ini yo‘qotish,
ekinlarning oziqlanishini yaxshilash maqsadida tuproqda o‘simliklar o‘zlashtira
oladigan oziq moddalar to‘planishiga imkon byeradigan tadbirlarni amalga oshirish
zarur. Tuproq belgilangan texnologiyada va usulda ishlangan taqdirdagina bu
vazifalarni to‘la hal qilish mumkin bo‘ladi. Ang‘izni ishlash usuli ekiladigan va
o‘tmishdosh ekinga karab xar xil buladi. 1
1. Madaniy agrotexnik metodlar
(I) Tuproqqa organik moddalar solish: Tuproqning fizik xossalarini
yaxshilash va suv tutib qolish qobiliyatini oshirish.
(II) “O‘lik” mavsum tuproqqa yozda ishlov byerish: Yerni haydash egatlari
suvni tutib qolib, uning tuproqqa singishini oshiradi. Yerni haydash qiyalikka
nisbatan ko‘ndalang o‘tkazilganda haydov egatlari yog‘in suvlarining yer usti
oqimi tezligini kamatirib, uning tuproqqa singishini oshiradi. Tuproqqa yozda
ishlov byerish an’anaviy usuli ekishdanoldin tushgan yog‘in suvlarini saqlab
qolishga imkon byeradi. Yyerni haydash har bir kontur bo‘yicha alohida-alohida
1
Р . Сиддиқов .” Кузги ғалла экишга ер тайёрлаш ” Ўзбекистон қишлоқ хўжалиги журнали Т . №8.
2014 й . 8-9 б .

o‘tkaziladi va bu konturli haydash deb tushiniladi. Yyerga shunday ishlov byerish
namni saqlab qolishda katta ahamiyatga ega. Yyerni yozda haydash ko‘p yillik
begona o‘tlarni nazorat qilishga, zararkunandalarga qarshi kurashda va
yog‘ingarchilik mavsumi boshlanishi bilan ekishni amalga oshirishga imkon
byeradi.
Har yili kuzgi g‘alla ekinlari hosili yig‘ib olingandan keyin Respublika
bo‘yicha 1,500 mln. gektarga yaqin yerlar asosiy ekin hosilidan bo‘shaydi. Ushbu
yer maydonlarini o‘z vaqtida ishlov byerish va ulardan foydalanish
dehqonchilikning oldida turgan dolzarb masalalardan biri bo‘lib hisoblanadi.
Havoning quruq va issiq bo‘lishi natijasida g‘alladan bo‘shagan ekin maydonlari
tuprog‘i haddan tashqari qotib qoladi. Tuproqda chirindi kam bo‘lishi va
strukturasizligi uning yanada ko‘proq zichlashishiga sabab bo‘ladi. Ang‘izda
ko‘plab qolgan somon poya ekinlarning turli zararkunandalari va kasalliklari
xamda begona o‘tlar urug‘ning manbai bo‘ladi. SHuning uchun bunday yerlarni
haydashdan oldin tegishli tadbirlarni amalga oshirish zarur. CHunonchi, haydalma
qatlam tuprog‘ining fizik xossalarini yaxshilash, tuproq namining bug‘lanishini va
uning kukunlanishini kamaytirish, begona o‘tlarni va ular urug‘ini yo‘qotish,
ekinlarning oziqlanishini yaxshilash maqsadida tuproqda o‘simliklar o‘zlashtira
oladigan oziq moddalar to‘planishiga imkon byeradigan tadbirlarni amalga oshirish
zarur. Tuproq belgilangan texnologiyada va usulda ishlangan taqdirdagina bu
vazifalarni to‘la hal qilish mumkin bo‘ladi. Ang‘izni ishlash usuli ekiladigan va
o‘tmishdosh ekinga karab xar xil bo‘ladi.
Ang‘izni ishlash sistemasi uni lushchil ь niklar bilan yuza yumshatish va kuzgi
shudgorlashdan iborat.
YUqorida aytilganidek, ekinlar hosili yig‘ishtirib olingandan keyin yer juda
qotib ketadi va uni haydashda bir qator qiyinchiliklar tug‘iladi. CHunonchi,
plugning lemexi qirqib otvali ag‘dargan haydalma qatlam uvoqlanmay balki yirik-
yirik palaxsa kesak ko‘chadi. O‘z-o‘zidan ma’lumki, bunday yerlarga ekin sifatli
ekilmaydi. Bunday yerlarga ekin ekishda seyalka tez ishdai chiqadi, urug‘ bir xil

chuqurlikka ekilmaydi va bir tekis unib chiqmaydi. Natijada ko‘chatlar siyrak
bo‘lishiga va hosilning kamayishiga sabab bo‘ladi. Yer haydalganda hosil bo‘lgan
kesaklarni maydalash uchun keyinchalik (ZQQ-6A) sxemali katok bostiriladi.
Biroq ko‘p hollarda bu ham kutilgan natijani byeravyermaydi. Bunday vaqtda disk
yoki og‘ir rel ь sdan qilingan mola bostiriladi. Bu tadbirlarning hammasi ham
tegishli natija byermay, ko‘p mehnat va mablag‘ sarflanishiga sabab bo‘ladi.
SHuning uchun hosil o‘rib-yig‘ib olinayotgan vaqtda ang‘iz bir yo‘la haydalsa,
tuproq sifatli ishlanadi. Bunda yer avval hosilni o‘rib-yig‘ib olib, keyin
haydalgandagiga qaraganda palaxsa kesak ikki-uch marta kam hosil bo‘ladi.
Ang‘iz o‘rim-yig‘im ishlari bilan bir vaqtda haydalganda, yer faqat sifatli
ishlanmay, balki ko‘p yillik begona o‘tlar ham keskin kamayadi.
O‘rim-yig‘im vaqtida ang‘izni bir yo‘la haydash uchun kombayn tashlab
ketgan somonni tezda yig‘ishtirib olish zarur. Undan tashqari, o‘rim-yig‘imda
somon maydalaydigan kombayn ishlatilganda xo‘jalikda ang‘izni bir yo‘la
shudgorlash uchun keng imkoniyat yaratiladi va somon dalaga bir tekis qilib
tashlanadi.
G‘allasi o‘rib olingan maydonlarda peshma-pesh shudgor qilinsa, quyoshning
yuqori harorati ta’sirida tuproq uvoqlanib, donadorligi ortadi, natijada ekinlardan
mo‘l hosil olish imkoniyati ortadi. Zyero yozgi shudgor-tuproqqa mador
hisoblanadi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2010 yil 24 maydagi “2010 yil
boshoqli don hosilidan bo‘shagan yerlarni shudgorlashni tashkil etish chora-
tadbirlari to‘g‘risida”gi qarorida aloqador vazirlik hamda idoralar rahbarlari
zimmasiga g‘allasi o‘rib olingan maydonlarda shudgorlash tadbirlarini
respublikamiz bo‘yicha 20 iyuldan kechiktirmasdan yakunlash vazifalari
yuklatilgan. Bunda dalani somondan tozalash va shudgorlash ishlarini otryad
ususlida tashkil etish maqsadga muvofiq. YOzgi shudgorni sifatli amalga
oshirishda quyidagilarga e’tibor qaratishni tavsiya qilamiz.

Dalalarni somondan tozalash. G‘alladan bo‘shagan maydonlardagi somon va
bug‘doy poyalariga o‘t qo‘yib, yoqib yuborish qat’iyan taqiqlanadi. CHunki barcha
mikroorganizmlar va hashoratlar nobud bo‘ladi, tuproqning minyeral va mahalliy
o‘g‘itlarga boy, gumusli yuqori qatlami yong‘in tufayli qotib, g‘ovakligini
yo‘qotadi. Somondan tarqalgan tutun atrof-muhitga, insonlar va boshqa jonzotlar
sog‘lig‘iga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Somonni yoqib yuborish esa, chorva
hayvonlarining tayyor ozuqasini bekorga nobud qilishdir.
G‘allasi o‘rib olingan maydondagi somon va o‘t-o‘lanlar o‘sha kunning
o‘zidayoq PMT-F-1,8; PS-1,8; PPL-F-1,6 rusumli xashak to‘plagich-zichlagich
(press-podborchik), yoki KIR-1,5G “Umid” kabi o‘t o‘rgich agregatlar yordamida
to‘plab va yig‘ib olinishi lozim. Dala chetlar, qiytiqlari va uvatlardagi somonni esa
qo‘lda yig‘ib olish shart.
Somondan tozalangan maydonlarda qolgan bug‘doy poyalarini KOS-2,1;
KRS-2,1; KDP-4 va KIR-1,5G “Umid” singari agregatlar yordamida o‘rib, yig‘ib
olish maqsadga muvofiq. Aks holda, qolgan poyalarning bir qismi to‘liq
ko‘milmasdan, chirindiga aylanmasdan, yyer betida qolib ketadi. Ular keyinchalik
yerlarni ekishga tayyorlashda xalaqit byeradi.
Havoning quruq va issiq bo‘lishi natijasida g‘alladan bo‘shagan ekin
maydonlari tuprog‘i haddan tashqari qurib qolsa bunday holda dalani ishlashdan
oldin engil me’yorda sug‘orib olish maqsadga muvofiq. Bunda hargektariga 600-
700 m3. suvni egat oralatib tez-tez oqizib olish maqsadga muvofiq hisoblanadi.
Nami qochib ketgan yerlarni namga to‘ydirib bo‘lmaydi, yoki sug‘orishga ko‘p
vaqt ketib yerni etilishi va takroriy ekinni ekish cho‘zilib ketadi. Yyer etilishi bilan
osma yoki tirkama plugga «zig-zag» borona tirkab, tegishli chuqurlikda
haydalganda, yuqorida keltirilgan kamchiliklar sodir bo‘lmaydi. Yyerni kunning
salqinroq vaqtida (kechki payt yoki yerta bilan barvaqt) haydash yaxshi natija
byeradi. Qeyin yer joriy tekislanadi va mola bostirilib takroriy ekin ekiladi.
2. Yyerlarni peshma-pesh shudgorlash.

Haydov agregatlari quyidagi agrotexnik tadbirlarni qondirishi kyerak:
-Haqiqiy o‘rtacha haydash chuqurligining o‘rnatilgan chuqurlikdan farqi,
ko‘pi bilan +1 sm.
-Begona o‘t ildizlarining qirqilish darajasi, eng kamida 90 %;
-15-20 sm.chuqurlikda ko‘milgan o‘simliklar qoldiqlari miqdori, eng kamida
95 %;
-SHudgorlangan yerlarda diametri 5 santimetrdagacha bo‘lgan kesakchalar
miqdori, eng kamida 75 %;
-Yyer haydashda hosil bo‘lgan pushtalarning o‘rtacha balandligi, ko‘pi bilan
5 sm.
Mazkur talablarning to‘liq bajarilishi haydov agregatlarini ishga tayyorlash
sifati, muxandis, mexanizator va otryad boshliqlarining malakalariga bog‘liqdir.
Pluglarni ishga tushirish va sozlash tartiblari. Ishga tushirishdan oldin plug
tekis maydonchaga o‘rnatiladi. Barcha ish organlarining mavjudligi, lemexlar
tig‘larining o‘tkirlanganligi va maydoncha yuziga paralelligi hamda birdek tegib
turishi, ishchi korpuslarining balandliklari, ular orasidagi masofalarning bir xilligi
va dala taxtalarining harakat yo‘nalishiga paralelligi tekshirib ko‘riladi. Bunda
lemexning uchi maydonchadan ko‘pi bilan 10 mm. ko‘tarilib turishi me’yorl
hisoblanadi.
Ikki yarusli (qatlamli) PYA-3-35, PD-4-45, PNYA-4+1-45 pluglarda ularni
yuqorigi yarus korpuslari pastki yarus korpuslariga nisbatan 45-55 sm. oldinga va
plug ramasi bo‘ylama buruslarning chap tomoniga joylashtirilishi kyerak. Haydov
chuqurligi 30 sm. bo‘lganda yuqorigi yarus korpuslari pastki, 30 sm. dan ko‘p
bo‘lsa yuqorigi holatga o‘rnatiladi. CHimqirqarli PN-4-35, PLN-5-35, LD-100
pluglarda chimqirqar asosiy korpusdan 25-30 sm. oldinda turishi hamda uning
haydash chuqurligi 10-12 sm. oralig‘ida bo‘lishi kyerak. Tirkama PYA-
3-35 pluglarda haydash chuqurligi dala mexanizmi shturvalini aylantirib, o‘rnatma
pluglarda esa tayanch g‘ildiragini balandlik bo‘yicha siljitib sozlanadi. 2
2
Қ . Мирзажонов “ Шудгорни қайси муддатларда ва қандай чуқурликда бажариш керак ” ”
Ўзбекистон қишлоқ хўжалиги журнали Т .: №12.2014 й . 17-18 б .

Plug ramasi dala yuziga paralel joylashgan bo‘lishi kyerak bunga osma
pluglarda traktorning osish qurilmasini to‘g‘ri sozlash yo‘li bilan yerishiladi.
Ramaning bo‘ylama og‘ishi osish qurilmasining yuqorigi markaziy tortqisini
uzaytirib yoki qisqartirib, ko‘ndalang og‘ishi esa pastki bo‘ylama tortqilar
kashshaklari uzunligini o‘zgartirib rostlanadi.
3. G‘alla maydonlarini ekish mavsumiga sifatli tayyorlash.
Har bir mintaqa sharoitidan kelib chiqib navlarni tanlash, yuqori sinfli
urug‘ini ekish yuqori hosildorlikka yerishishni ta’minlaydi. Respublikamizda
sunggi yillarda iyul-avgust oylarida ob-xavo issiq kelmokda. Bunday quruq va
issiq sharoitda dehqonchilikda resurstejamkor usullardan foydalanilsa, g‘allakor
fyermyer xujapiklarimizda hosildorligi ortishiga yerishiladi. Ekish oldidan
minyeral o‘g‘itlar bilan o‘g‘itlash. Barcha mintaqalarda yer tayyorlash oldidan
gektariga fosforli o‘g‘itlar sof xolda 90 kg, kaliyli o‘g‘itlar 60 kg me’yorida solib,
keyin yerni shudgor qilishga kirishish zarur. CHunki, fosforli va kaliyli minyeral
o‘g‘itlar etishtirilgan don naturasi (og‘irlik) vaznini va sifatini oshiradi. Yyerni
ekishga tayyorlash ikkiga bo‘linadi: tuproqqa asosiy ishlov byerish va ekish
oldidan tuproqqa ishlov byerish. Tuproqqa ishlov byerishdan asosiy maqsad
tuprokni zichlangan yuza katlamini sifatli kilib yumshatishdan iborat. Kuzgi
bug‘doy ekiladigan yerlarning ishlash tizimi undan oldin shu maydonlarga qanday
ekin turi ekilganligiga bog‘liq. Boshoqli don ekinlari, makkajo‘hori yoki sabzavot
ekinlaridan keyin yer odatda kurib kolishi natijasida xaydalganda palaxsa kesak
ko‘chadi. Bunday kesaklarni maydalash kiyinlashadi. SHuning uchun bunday yer
maydonlari dastlab engil sug‘oriladi va tuproq etilishi bilan diskli yumshatkich
yoki chimkirkar yordamida 10 -12 sm chukurlikda yuza yumshatiladi va undan
keyin 25-30 sm chukurlikda ag‘darib haydaladi. Bunday chuqurlik kuzgi bug‘doy
etishtirishda eng maqbul xisoblanadi. Yyerni beda yoki silos uchun ekilgan
makkajo‘horidan keyin bug‘doy ekishga tayyorlash uchun PYA-3-35, PD-3-35
rusumli ikki yarusli omochlarda kamida 30 -35 sm chuqurlikda xaydalishi

maqsadga muvofiq. Kuzgi bug‘doy, sabzavot ekinlaridan keyin ekiladigan bo‘lsa,
yerga engil 20-25 sm chuqurlikda ishlov byerish samarali hisoblanadi.
Kuzgi bug‘doyning 80-85 foizi, hatto undan ortiqrog‘i g‘o‘za qator oraligiga
ekiladi. Fo‘za qator oralariga ekishga yyer tayyorlashda esa rejapashtirilayotgan
g‘o‘za maydonlarni avgust oyi oxirida kul ь tivatorlar mayda organlari yordamida
g‘o‘za pushtasini buzib, yyer tayyorlash lozim. Bunda kul ь tivator yana bir bor
qator orasida yurishi xisobiga g‘o‘za tezroq pishadi va kusaklar etiladi. Ayniqsa,
ko‘chat soni ko‘p bo‘lgan g‘o‘za maydonlaridagi kusaklarni ochilmay qolishi oldi
olinadi, g‘o‘zalar ichida havo almashadi. Urug‘lari pishib turgan begona o‘tlardan
tozalanib, g‘o‘za qator oralari KRX-4, KRX-3,6, KXU-4 , KPN-4 kabi univyersal
kultivatorlar va shu singari boshqa moslama texnikalar yordamida yumshatiladi.
Fo‘za qator oralarini kuzgi bug‘doy ekishga tayyorlashning o‘ziga xos
xususiyatlari bor. Bunda g‘o‘za qator oralariga bug‘doy ekiladigan maydonlarda
dala chetlarini 10-15 m. masofada g‘o‘zapoyadan tozalash,fosforli va kaliyli
minyeral o‘g‘itlar yillik me’yorini to‘liq sepish, kultivatsiya yordamida g‘o‘za
qator oralarini
14-15 sm. chuqurlikda yumshatish maqsadga muvofiq. G‘o‘za qator oralariga
kuzgi bug‘doy ekishda yyer tayyorlashda ikki marta kul ь tivatsiya qilish maqsadga
muvofiq. Birinchi kultivatsiya kultivatorning ishchi organlari bilan birgalikda
15 ta. lapka yordamida amalga oshiriladi. Ikkinchi kul ь tivatsiya kultivator ishchi
organlari bilan birgalikda o‘rnatilgan holda o‘tqaziladi. Bunda ishchi organlari
g‘o‘zadan 3-4 sm. uzoqlikda yuradigan qilib o‘rnatiladi. Agarda g‘o‘zapoyalari
yigishtirib olingan yyer maydoni bo‘lsa, bunday maydon 10-12 sm chukurlikda
chimqirqar yordamida yuza yumshatilgandan keyin 20-25 sm chukurlikda ag‘darib
haydaladi. Haydalgan maydonidagi tuproq namligi dala nam sigimiga nisbatan
50- 60 foizni tashkil etganda yyer «zig-zag» borona yordamida borona qilinadi.
G‘uza qator oralarini ekishga tayyorlash oldidan fosforli va kaliyli
o‘g‘itlarning yillik me’yori byerilib, g‘o‘za qator oralaridagi begona o‘tlar urug‘i
tarkalmasligi uchun ular yulinib, dala chetiga olib chiqib, yoqib yuboriladi.

Tuproqqa ishlov byerish tizimi noto‘gri tanlanadigan bulsa, eng yaxshi
o‘tmishdosh ekin turi eng yomon bo‘lib qolishi mumkin. Masalan, makkajo‘hori,
kungaboqar va lavlagi uzidan keyin tuproqda eng kup qoldiq va namlik
qoldiradigan takroriy ekin hisoblanadi. Ushbu ekinlardan keyin iyul-avgust oylari
issiq kunlarida agdarmasdan chukur haydaladigan bo‘lsayu, kesaklari
maydalanmay qoldirilsa, xaydov qatlami qurib, yerni ekishga tayyorlashni
qiyinlashtiradi. SHuning uchun har bir yyer maydoni holatini xisobga olgan xolda
tuproqqa ishlov byerish zarur. Sug‘oriladigan yer sharoitida kuzgi bug‘doy uchun
o‘tmishdosh ekin sifatida g‘o‘za, ko‘k massa uchun ekilgan makkajo‘hori, don
uchun ekilgan makkajo‘hori va oxirgi yillarda kungaboqar ekiladigan maydonlar
ham kengayib bormokda. Kuzgi va bahorgi bug‘doydan bo‘shagan ekin
maydonlarini qayta bug‘doy ekishga tayyorlash uchun kuzgi bug‘doydan
bo‘shagan maydonlar peshma-pesh 25-30 sm chuqurlikda ag‘darilib haydaladi.
Buning uchun haydash oldidan yerda qolgan o‘simlik qoldikdari maydalanib,
tuproqqa yaxshilab aralashtiriladi. Undan keyingina xaydaladi va kesaklari
maydalanadi. Agarda bu maydonda begona o‘tlar paydo bula boshlasa 5-6 sm
chuqurlikda kultivatsiya qilinib, boronalanadi va uni ustidan mola bosiladi. SHu
holda tayyorlab quyilgan maydon ekishdan bir kun oldin yoki ekish kunida
kultivatsiya qilinadi.Urug‘ ekishdan oldin moslamalardan foydalanib, yyer
tekislanadi va og‘ir mola bosiladi. Sunggi yillarda suv tanqisligini xisobga olgan
holda g‘alla maydonlarini 25 avgustgacha 25-30 sm chuqurlikda shudgor qilib,
egatlarda suvni ravon yurishini hisobga olgan holda yerning past-balandini lazyer
planirovshigi yoki dlinabaza yordamida tekislash, unumdor qatlamidagi namlikni
qochirmaslik maqsadida, dominator mexanizmi bilan kesaklarni maydalab, og‘ir
mola bosish maqsadga muvofiq bo‘ladi.
Kuzgi boshoqli don ekinlari ekish muddatlari. Kuzgi boshoqli don ekinlari
ekish muddatlarini belgilashda ko‘p yillik tajriba natijalariga tayangan holda
mintaqalar bo‘yicha quyidagi muddatlarda ekish tavsiya etiladi.
Respublikamizning shimoliy mintaqalari (Qoraqalpog‘iston Respublikasi, Xorazm
viloyati) 30 avgustdan 30 sentyabrgacha, Markaziy mintaqa (Buxoro, Navoiy,

Samarkand, Jizzax, Sirdaryo, Toshkent viloyatlari) 15 sentyabrdan
20 oktyabrgacha, Fargona vodiysi (Andijon, Fargona, Namangan viloyatlari)
20 oktyabrgacha, Janubiy mintaqalar (Surxondaryo, Qashqadaryo viloyatlari)
15 sentyabrdan 25 oktyabrgacha kuzgi boshoqli don ekinlarini ekish tavsiya
etiladi. Kuzgi boshoqli don ekinlarini ekishda ularning biologik, ya’ni yertaki,
o‘rtaki va o‘rtaki kechkiligi muhim ahamiyat kasb etadi. Bunda navlarni tanlash
bilan bir qatorda tabiiy tuproq-iqlim sharoiti va dalalarni suv bilan ta’minlanish
sharoitiga karab mu’tadil rivojlanishi va pishib etilishini ta’minlash uchun aniq
chora-tadbir belgilanishi zarur.
G‘allani yerta ekish (SHimoliy mintaqalar), ya’ni 30 avgustdan boshlansa,
dastlabki10 kunlikda bug‘doyni kechki o‘rtaki navlari ekilishi kyerak. Durdona,
Polovchanka, Andijon-1, Krasnodarskaya-99, Tanya, Asr navlarini keyingi o‘n
kunlikdan so‘ng ekish tavsiya etiladi. Markaziy mintaqalar va Fargona vodiysi
viloyatlarida ham shunday tartibda ekishni 5 oktyabrdan 20 oktyabrgacha tashkil
o‘tkazish lozim bo‘ladi. Janubiy mintaqalarda (Qashqadaryo va Surxondaryo
viloyatlari) esa ekishni 15 sentyabrdan 25 oktyabrgacha yuqoridagi tartibda ekish
tavsiya etiladi. Ko‘pgina mutaxassislar ekishni g‘alla navlarining biologik holatiga
e’tibor byermay pala-partishlik bilan tashkil qilishlari natijasida ko‘zlangan xosilni
ololmaslik holatlari oz bo‘lsada uchramoqda. SHuning uchun g‘alla ekishda
navlarning xususiyatlaridan kelib chiqib, o‘ta yerta xam, kech ham ekib bo‘lmaydi.
Urug‘ni har bir mintaqa uchun makbul muddatlarda etish lozim. Agar yertaki
navlar yertaki muddatlarda ekilsa, muddatdan ilgari o‘sish-rivojlanish fazalariga
kirishi natijasida kuzda naychalash xatto bosh tortish xolatlari yoki zang va boshka
kasalliklarni tushishiga sabab bo‘ladi. Zang kasalligini rivojlanishi o‘z muddatida
ekilgan maydonlardagi sotomg‘allalarni ham zararlaydi. Kech ekilganda esa
rivojlanish fazalari kechikadi, nihollarni sovuqqa chidamsizligi ortadi,
to‘planmagan holda qishlovga kiradi, natijada rivojlanish va pishish davri issiqqa
to‘g‘ri kelib, hosildorlik 30-40ssentnyerga tushib ketadi. Yuqoridagilarni hisobga
olib 2015 yil xosili uchun yerni ekishga tayyorlash, ekish oldidan yerning namini
qochirmagan holda g‘allani ochiq maydonlarga sochib ekmay, balki don

seyalkalarida tuproqni 3-5 sm chuqurligida ekishni tashkil etish lozim. Har bir
viloyat ekish muddatini belgilashda o‘z sharoitidan kelib chiqib, viloyatning
shimoliy yoki togoldi xududlaridan boshlash maqsadga muvofiq. CHunki,
shimoliy va tog‘oldi xududlarda ekilgan g‘alla unib chiqishi 2-3 kunga kechikadi.
Kuzgi g‘alla ekishga yyer tayyorlashni avgust oyida o‘tkazish g‘alladan mo‘l va
sifatli hosil olish garovi ekanligi ko‘p yillik tajriba natijalarida tasdiqdangan.
1.32-rasm.
VYERSATILE DH-750
rusumidagi g‘alla
ekinlarini ekishga
mo‘ljallangan pnevmatik
seyalka.
1.33-rasm. LEMKEN.
Compakt-Solitair-9K
rusumidagi
kombinatsiyalashgan
seyalkasi.

1.34-rasm. TORUM-740
rusumidagi g‘alla-don
ekinlarini yig‘ish
kombayini

Foydalanilgan adabiyotlar
1. Chandrasekaran B., Annadurai K., Somasundaram E. A textbook of
Agronomy. New Delhi. 2010. New a ge Intyernational (p) Limited, Publi-shyers.
2 . Crop Rotation on Organic Farms: A Planning Manual, NRAES 177
Charles L. Mohlyer and Sue Ellen Johnson, editors Published by NRAES, July 2009.
3. Azimboev S.A. Dehqonchilik, tuproqshunoslik va agrokimyo asoslari.
(Darslik). T. Iqtisodiyot-moliya 2006. – 180 b.
4. Mo‘minov K., Azimboev A., Sanaqulov A., Byerdiboev E., Kenjaev YU
Dehqonchilik ilmiy izlanish asoslari bilan. (O‘quv qo‘llanma) – T.: “Turon-iqbol”,
2014. – 240 b.
5. Artukmetov Z.A., SHyeraliev X.SH. Ekinlarni sug‘orish asoslari.
(Darslik). T.: O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati. 2007.-312 b.
6. Norkulov U., SHyeraliev X. Qishloq xo‘jalik melioratsiyasi. (Darslik). T.:
ToshDAU tahr.-nashr. bo‘limi, 2003. – 214 b.
7. To‘xtashev B., Azimboev S., Qarabaeva T., Byerdiboev E., Nurmatov B.
Qishloq xo‘jalik melioratsiyasi va yer tuzish fanidan amaliy va tajribaviy
mashg‘ulotlar. (O‘quv qo‘llanma). - T.: “ToshDAU nashr-tahririyat bo‘limi”,
2012. – 187 bet.

G‘alla va boshqa yoppasiga ekilgan ekinlardan bo‘shagan yerlarni haydash

Купить