G‘allaorol tumani aholisi va mehnat resurslari
![mеhnat bozori va mеhnat bozorida vujudga kеladigan muammolarga jiddiy qarab
aholi bandligiga va jamiyat rivojiga qaratilgan bir qancha muhim chora-tadbirlar
olib borilmoqda.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 2-maydagi “2023 — 2025-
yillarda Jizzax viloyatini kompleks ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish va aholi
turmush darajasini yanada yaxshilashga doir qo‘shimcha chora-tadbirlar
to‘g‘risida”gi PQ-146-son qarori bilan, 2023 — 2025-yillar davomida Arnasoy,
Baxmal, G‘allaorol, Zomin, Forish va Yangiobod tumanlaridagi 9 480 gektar
maydonda irrigatsiya va melioratsiya obyektlarini qurish va rekonstruksiya qilish
tadbirlari asosida yer maydonlarining foydalanishga kiritilishini ta’minlash vazifasi
qo‘yilgan [1]. Mazkur vazifalardan kelib, G‘ allaorol tumanining aholisi va mehnat
resurslarni tadqiq etish talab etiladi. Sababi, aholi soni yildan-yilga oshib
borayotganligi aholi ehtiyojlarini qondirish, resurslardan samarali foydalanishni
toqazo etadi.
Mavzuning obyekti va predmeti. Tadqiqot obyekti sifatida G‘allaorol
tumani aholisi va mehnat resurslarining hududiy tarkibi olindi , uning predmeti esa
tuman aholisi va mehnat resurslari rivojlanishining geografik jihatlarini ilmiy
tadqiq etish va istiqbol yo‘nalishlarini belgilab berishdan iborat. .
Mavzuning maqsadi va vazifalari. G‘allaorol tumani aholisi va mehnat
resurslarining rivojlanish xususiyatlarini tahlil qilish va rivojlanish muammolarini
aniqlashdan iborat.
Maqsadni amalga oshirish uchun quyidagi vazifalarni bajarish lozim deb
topildi:
- tumanning tabiiy sharoit va resurslariga xo ’ jalikni rivojlantirish jihatidan
baho berish;
-aholi soni va joylashuvini tahlil qilish;
-aholi tarkibi, tabiiy va mexanik harakatini o’rganish;
-tuman xo’jaligining tarmoqlar va hududiy tarkibini tahlil qilish;
-ijtimoiy sohalarning rivojlanishi tahlil qilish;
4](https://docx.uz/documents/e6fff837-a2ec-4da5-aebf-a0b94bbcd0d5/page_4.png?v=1)
![ipak yo’lida o’rnashganligi ham hozirgi viloyat markazi shakllanish va rivojlanish
xususiyatlarini belgilab beradi.
G allaorol tumaniʻ —1926-yil 29-sentabrda tashkil etilgan. 1931-yilgacha
Yangiqo rg on tumani deb atalgan. Viloyatning g arbiy, janubi-g arbiy qismida
ʻ ʻ ʻ ʻ
joylashgan. Shimolidan Forish, sharqdan Jizzax, janubidan Baxmal tumanlari,
janubi-g arb va g arbdan Samarqand viloyati bilan chegaradosh. Maydoni 2,0
ʻ ʻ
ming km². Chegara uzungligi (204,6 km) Shundan, Samarqand viloyati (70,1),
Baxmal (30,3), Forish (59,2) Sharof Rashidov (45) tumanlari bilan chegaradosh.
[22] Aholisi 128,1 ming kishi (2005). 1 shahar (G allaorol), 2 shaharcha
ʻ
(Marjonbuloq, Qo ytosh), 11 qishloq fuqarolari yig ini (1-may qishlog i ya ni
ʻ ʻ ʻ ʼ
G allakor Buloqboshi, Guliston, Ittifoq, Ko kbuloq, Madaniyat, Mirzabuloq,
ʻ ʻ
Mo ltob, Mulkush, tozaurug , Qipchoqsoy, G o bdin) bor. Markazi
ʻ ʻ ʻ ʻ — G allaorol ʻ
shahri [15 14-bet.]
Tuman iqtisodiy ijtimoiy xususiyatlarini yoritish, uning xo‘jaligi, aholisi
hamda mehnat resurslarining imkoniyatlarini baholash muhim ahamiyat kasb etadi.
Shu sababli, tumanning sanoati, qishloq xo‘jaligi bilan birga, demografik
imkoniyatlari va mehnat resursining nafaqat viloyatda, balki Respublika uchun
katta ahamiyatga ega ekanligi ishning asosiy masalasi hisoblanadi. Avvalo,
tumanning xo’jaligini o‘rganishda uning tabiiy va iqtisodiy o‘rniga tavsif berish
maqsadga muvofiq. G‘allaorol tumani hududidan Katta O‘zbekiston trakti o‘tgan.
Oydinsoy (mil. av. I asr), Qo‘ng‘irtepa, Shahidtepa (I asr), Almantepa, Jalmantepa,
Lapaktepa, Nushkent kabi tarixiy arxeologik yodgorliklar bor. Mil. IV -V asrlarda
hozirgi G’allaorol vohasi hududi Ustrushona mahalliy davlat tarkibida bo’lgan. IV
– V asrlarda Ustrushona mustaqil mahalliy davlat sifatida faoliyat ko’rsata
boshagan.
G’allaorol tumani xo‘jaligiga alohida to‘xtalib o‘tilsa, uning o‘ziga xos
muammolari ham mavjud. Tuman Jizzax viloyatining qishloq xo’jalikka
ixtisoslashgan tumanlaridan biri sifatida boshqa tumanlarga nisbatan ijtimoiy-
iqtisodiy rivojlanishda ortda qolishi , uning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishning
8](https://docx.uz/documents/e6fff837-a2ec-4da5-aebf-a0b94bbcd0d5/page_8.png?v=1)
![5-rasm.G’allaorol tumanining iqtisodiy xaritasi [15]
Sanoat tarmoqlari orasida yengil va oziq-ovqat sanoati yetakchilik qiladi.
Mazkur ikki tarmoq tuman yalpi sanoat mahsulotining 71,0 foizini beradi.
T uman da parrandachilik sohasi sanoat miqyosida yo’lga qo’yilgan. Binobarin,
tumandan viloyat va respublika aholi si ga par h ez parranda go’shti va tuxum
mahsulotlari yetkazib beri lmoqda. Xususan, G’allaorol parrandachilik h issadorlik
jamiyati bu sohada yetakchi korxona hisoblanadi.
Mazkur korxona 1961 - yil i jo’ja ochi shga mo’ljallangan inkubatoriya sifatida
o’z faoliyatini boshlagan. O’sha yili Vengriyadan inkubatoriya jihozlari olib
kelinib o’rnatilgan va birdaniga 8 ta s ex ish boshla ga n . Bunday korxonaning
tumanda barpo etilishi , ko’p lab kishilar ni ish bilan ta ’ minla gan . Parrandachilik
fabrikasining asosiy maqsadi boqiladigan parrandalar zotini yaxshilash,
veterinariya xizmatini yaxshi yo’lga qo’yish, parranda go’shti va tuxum ishlab
chiqarishni ko’paytirish bo’lgan. Hozirgi kunda ham korxona viloyat miqyosida
peshqadam korxonalardan biri hisoblanadi. Bundan tashqari tumanda qishloq
15](https://docx.uz/documents/e6fff837-a2ec-4da5-aebf-a0b94bbcd0d5/page_15.png?v=1)
![Tabiiy omillarning eng asosiylari harorat, suv va tuproq hisoblanadi.
Hududning yer maydoni, uning agroiqlimiy resurslari, irrigatsiya tarmoqlari turli
qishloq xo’jaligi mahsulotlari yetishtirish imkonini beradi . Qishloq xo’jaligi
mahsulotlarini ko’paytirishda ye rning unumdorli gi , mintaqa rel y ef i , iqlim i , mehnat
resurslari va boshqa tabiiy omillar ta’sir ko’rsatgan. S o’nggi yillarda yangi
s ug’oriladigan maydonlarni o’zlashtirilishi va yer lar ning meliorativ holati ning
yaxshilanishi natijasida qishloq xo’jaligi ishlab chiqarishga jalb qilingan
maydonlar ancha kengaydi. Tuman hududining katta qismi o’rta va baland tog’lar
tashkil etishi chorvachilikni rivojlantirish uchun qulay yaylovlar hisoblanadi. Ko’p
tarmoqli fermer xo’jaliklarni tashkil qilinishi tumanda ch orvachilikning
rivojlanishiga ijobiy ta ’ sir ko’rsatdi.
Tumanda yer maydonlaridan samarali foydalanish uchun qishloq xo’jalik
ekinlar i ni almashlab ekish yaxshi yo’lga qo’yilgan . Natijada, qishloq xo’jalik
mahsulotlari bilan bir qatorda yem-xashak ekinlari, pichanzorlar maydoni ham
kengaymoqda. Chunki , doimo bir ekin turini ekish oqibatida yerning unumdorligi
pasayadi , yoki xalq tilida aytganda yer charchaydi. Bunday vaziyatlar yuzaga
kelganda , yerni dam oldirish maqsadida ko’p maydonlarga beda , dukkakli ekinlar
ekiladi yoki pichanzorlar hosil qilinadi. Pichanzorlar chorva mollari uchun asosiy
ozuqa manbai bo’lib xizmat qiladi. So’nggi yillar tumanda ch orvachilik ni sanoat
yo’li bilan rivojlantirish, zotli qoramollar sonini ko’paytirish va mahsuldorligini
oshirishga alohida e ’ tibor berilmoqda. Shu maqsadda chetdan mintaqa tabiiy
sharoitiga mos keladigan qoramollar zoti olib kelin moqda. [4, 42]
Ta’kidlash joizki, q ishloq xo’jaligi tarmoqlarini rivojlanishida melioratsiya va
irrigatsiya, mehnat resurslari, fan texnika taraqqiyoti, transport va boshqa omillar
muhim ahamiyatga ega. Dunyoning rivojlangan mamlakatlarida qishloq xo’jaligida
ba n d bo’lgan aholi juda ozchilikni tashkil qiladi. Aholining ko’p qismi esa
no moddiy ishlab chiqarishda band. Bu esa mehnat unumdorligi va samaradorli gini
pasayishiga olib keladi. Ma’lumki, qishloq xo’jaligining bosh vazifasi - ishlab
chiqarishni intensivlashtirish, ya ’ ni qishloq xo’jaligi ekinlar idan olinadigan
17](https://docx.uz/documents/e6fff837-a2ec-4da5-aebf-a0b94bbcd0d5/page_17.png?v=1)
![ashyosi hisoblangan. Hozirgi paytda Qo’ytoshda vallostonit, marmar, granit, ohak
qazib olinmoqda (5-rasm) .
Mintaqa s anoat i ning yuksalishida Marjonbuloq oltin konining ishga
tushirilishi ham katta rol o’ynadi. Mazkur kon respublika ahamiyatiga ega , bo’lgan
yirik oltin konlardan biri hisoblanadi. Marjonbuloq konidan o’ tgan asrning 80 -
yillardan b oshlab oltin sanoat yo’li bilan qazib oli nmoqda. G’allaorol davlat
xazinasiga oltin ye tkazib berayotgan, respublikadagi sanoqli tumanlardan biridir.
Yaqin kelajakda tumanda tog’-kon sanoatining boshqa tarmoqlarini rivojlantirish
ham nazarda tutilgan. Kelajakda Marjonbuloq shahrida AQSH sarmoyasi va
texnologiyasi ishtirokida ishlatilgan ruda qoldiqlaridan oltin ajratib olish bo’yicha
qo’shma korxona tashkil etish rejalashtirilgan [15, 45].
Umuman olganda, tumanda sanoat tarmoqlari va uning hududiy tarkibi
boshqa tumanlardan bir muncha farq qiladi. Eng muhimi tuman hududidagi
mavjud tabiiy xom ashyo va boy mehnat resurslaridan samarali va oqilona
foydalanish asosida sanoat ishlab chiqarishni rivojlantirish, turini ko’paytirishga
jiddiy e’tibor qaratish kerak. Mutaxassislarning fikricha, tuman sanoatini
rivojlantirish bo’yicha chora-tadbirlar ishlab chiqish va ularni ro’yobga chiqarish
muhim omil sanaladi.
Sanoat tarmoqlari orasida yengil va oziq-ovqat sanoati yetakchilik qiladi.
Mazkur ikki tarmoq tuman yalpi sanoat mahsulotining 71,0 foizini beradi.
T uman da parrandachilik sohasi sanoat miqyosida yo’lga qo’yilgan. Binobarin,
tumandan viloyat va respublika aholi si ga par h ez parranda go’shti va tuxum
mahsulotlari yetkazib beri lmoqda. Xususan, G’allaorol parrandachilik h issadorlik
jamiyati bu sohada yetakchi korxona hisoblanadi.
Tumanda qishloq xo’jaligi sohasida olib borilgan keng qamrovli islohotlar
natijasida yerga bo’lgan munosabat ijobiy tomonga o’zgardi. Turli shakldagi
mulkdorlarni paydo bo’lishi esa, bozor iqtisodiyotiga xos bo’lgan o’zaro raqobatni
paydo qildi. Qishloq joylardagi tabiiy imkoniyatlardan to’la va unumli foydalanish,
mintaqa qishloq xo’jaligida islohotlarni chuqurlashtirish, mulkchilikning turli
shakllari, jumladan nodavlat sektorini mustahkamlash, qishloq joylarda yangi uy-
20](https://docx.uz/documents/e6fff837-a2ec-4da5-aebf-a0b94bbcd0d5/page_20.png?v=1)
![echkilarning umumiy sonidan 14,1 foizi fermer xo’jaliklariga, 82,2 foizi dehqon
(shaxsiy yordamchi) xo’jaliklariga, 3,7 foizi qishloq xo’jaligi faoliyatini amalga
oshiruvchi tashkilotlarga to’g’ri keladi, shuningdek, parrandalar umumiy sonidan
8,7 foizi fermer xo’jaliklariga, 66,5 foizi dehqon (shaxsiy yordamchi)
xo’jaliklariga, 24,8 foizi qishloq xo’jaligi faoliyatini amalga oshiruvchi
tashkilotlarga to’g’ri keladi [ 4].
Tuman hududida donli ekinlar maydonini kengaytirish, intensiv g’allachilikni
rivojlantirish yo’li bilan qishloq xo’jaligi sohasidagi bir qator muammolar o’z
yechimini topishi mumkin. Tuman hududi asosan qishloq xo’jaligiga
ixtisoslashganligi sababli qishloq xo’jaligi mahsulotlarini qayta ishlash,
bog’dorchilikka ixtisoslashgan hududlarda mevalarni qayta ishlash zavodlari barpo
etilsa tuman hududining geografik joylashuvi qulay bo’lganligi sababli kelajakda
istiqbolli hududlardan biri bo’lib hisoblanadi.
Aholi turmush sharoiti va darajasini yaxshilash ko’p jihatdan ijtimoiy
sohalarning rivojlanishi va infratuzilma tizimini shakllanishi bilan bog’liq. Ijtimoiy
sohalarda ham kishilar mehnat qiladi, biroq bu xizmat insonning o’ziga, uning
sog’ligi, ta’limi, dam olishi, davolanishi va boshqa ehtiyojlarini qondirishga
qaratilgan xizmatdir. Shuning uchun ham, ijtimoiy va iqtisodiy tarmoqlarning
rivojlanishi o’zaro bog’liq jarayon va ularni bir-biridan ajratib bo’lmaydi.
Ma’lumki, ijtimoiy sohalarga eng avvalo, sog’liqni saqlash, ta’lim tizimi,
aholiga xizmat ko’rsatish, kommunal xizmatlar va servis sohalari kiradi. Bugungi
kunda viloyatning boshqa mintaqalari kabi, G’allaorol tumanida ham ijtimoiy
sohalarni rivojlantirishga ustuvor ahamiyat berilmoqda. Chunki ularni zamon
talabi darajasida rivojlantirish va hududiy tashkil etish muhim ahamiyatga ega.
So’nggi statistik ma ’ lumotlarga ko’ra tuman iqtisodiyotining barcha
tarmoqlarida ro’yxatga olingan yuridik shaxslar soni 896 ta ni tashkil qiladi.
Shundan faoliyat ko’rsayotganlari 862 ta, bu jami ro’yxatga olingan yuridik
shaxslarning 96,6 foiz demakdir . Ro’yxatga olingan korxona va tashkilotlarning
asosiy qismi , ya’ni 271 ni savdo va umumiy ovqatlanish (30,3 foiz), qishloq
xo’jaligi 105 tani (11,7 foiz), sanoat 124 tani (13,8 foiz), ta ’ lim, madaniyat va
22](https://docx.uz/documents/e6fff837-a2ec-4da5-aebf-a0b94bbcd0d5/page_22.png?v=1)
![san ’ at 130 tani (14,5 foiz), qurilish 53 tani (5,9 foiz) , transport va aloqa 26 ta ni (2,9
foiz), maishiy xizmat ko’rsatishning noishlab chiqarish turlari 16 ta ni (1,8 foiz),
sog’liqni saqlash va jismoniy tarbiya 43 ta ni (4,8 foiz), boshqa noishlab chiqarish
tarmoqlari 91 ta ni (10,2 foiz) tashkil qiladi .[15,22]
Ijtimoiy tarmoqlar orasida t a ’ lim tizimi eng muhim sohalardan biri dir .
Tumandagi barcha ta ’ lim muassasalarning soni 114 ta, shundan umumta ’ lim
maktablari 91 ta, ularda joriy o’quv yilida 26505 ta o’quvchi tahsil olmoqda.
Barcha maktablar yangi jihozlangan o’quv xonalari ga ega va o’ quvchilarning
yaxshi bilim olishlari uchun yetuk malakali mutaxassislar ta’lim-tarbiya
berishmoqda. Maktabgacha ta’lim muassasalarida bolalarni tarbiyalash bilan birga
maktab bosqichigacha bo’lgan ta ’ lim tizimi ham joriy qilingan. Ayniqsa, alifbe,
matematika, ingliz, rus tili va boshqa fanlardan boshlang’ich saboqlar, tashkil
qilingan turli xil mehnat to’garaklari bolalarda o’qishga bo’lgan qiziqishning o’sib
borishiga yordam bermoqda. Tumanda maktabgacha ta ’ lim muassasalari ning soni
12 tani tashkil qiladi. Ularda 1371 ta bolalar tarbiyalanmoqda.
Tibbiy xizmat ko’rsatishning hududiy tashkil etilishi ko’p jihatdan aholi
joylashuvi xususiyatlariga asoslanadi. 2017 yil ma’lumotlariga ko’ra, G’allaorol
tumanida davlat tibbiyot muassasalarining soni 13 ta, qishloq vrachlik punktlari 26
ta, har bir mahalla fuqarolar yig’iniga o’rtacha 2 tadan to’g’ri keladi. Tuman
shoshilinch tibbiyot markazi, tez tibbiy yordam, markaziy shifoxona va
ko’ptarmoqli poliklinika tuman markazida joylashgan. 2017 yili 2 ta yangi
sog’liqni saqlash muassasasi qurilib foydalanishga topshirildi. Bugungi kunda
tuman aholisiga uchta kasalxona (mavjud o’rinlar soni 364 ta), 32 ta feldsher-
akusherlik punktlari (o’rinlar soni 2065 ta), 26 ta qishloq vrachlik punktlari (QVP)
va 16 ta dorixonalar xizmat ko’rsatmoqda.
Mintaqa katta rekreatsiya va turistik salohiyatga ega. Xususan, ekoturizm va
agroturizmni rivojlantirish uchun qulay imkoniyatlar mavjud. Buning uchun eng
avvalo servis xizmatlari, reklama va boshqa turistik infratuzilmani zamon
talablariga mos holga keltirish zarur. Bundan tashqari tumanda tabiatning benihoya
so’lim go’shalari borligi, buloqlar, g’orlar va tarixiy obidalarning ko’pligi turistik
23](https://docx.uz/documents/e6fff837-a2ec-4da5-aebf-a0b94bbcd0d5/page_23.png?v=1)
![7-rasm. G‘allaorol tumani ma’muriy-hududiy kartasi
Ma’muriy-hududiy tuzilishiga ko’ra, G’allaorol tumani bitta shahar
(G’allaorol), oltita shaharcha (Marjonbuloq, Qo’ytosh, Abdukarim, Lalmikor,
CHuvilloq, Qang’li) va 25 ta mahalla fuqarolar yig’inidan (Madaniyat,
Buloqboshi, Guliston, Tozaurug’, Mirzabuloq, Mulkush, Moltop, G’o’bdin,
Xonimqo’rg’on, Ko’kbuloq, Qipchoqsuv, Jiydali, Korizquduq, Gulchambar,
Qashqabuloq, Oqtosh, Olimlar, Baxt, Samarqand, Do’stlik, Alamli, G’ofur
G’ulom, Savruk, Sarbozor, Oqtom) iborat. Tuman ma’muriy markazi G’allaorol
shahri hisoblanadi. (7-rasm) [15].
G’allaorol tumani hududining asosiy qismi tog’ va tog’oldi zonalarda
joylashgan, bu holat aholining hududiy joylashuviga ham sezilarli darajada ta’sir
ko’rsatgan. Odamlar o’ziga qulay bo’lgan tog’oldi hududlarda hamda daryo, soy,
kanal bo’ylarida zich yashaydi. Bunga albatta, qadimdan mahalliy aholining asosiy
qismi qishloq xo’jaligi va sug’orma dehqonchilik bilan shug’ullanganligi sabab
bo’lgan. Mutaxassislarning yozishicha, tuman hududidagi dastlabki aholi
manzilgohlari aynan suv manbalariga yaqin joyda paydo bo’lgan.
28](https://docx.uz/documents/e6fff837-a2ec-4da5-aebf-a0b94bbcd0d5/page_28.png?v=1)
![Demografik tadqiqotlar olib borishda doimiy hamda mavjud aholi sonidan
foydalaniladi. Aholi takror barpo bo‘lishining maxsus ko e ffisiyentlarini
hisoblashda doimiy aholi sonidan foydalaniladi [14]. Demografik tahlillar shuni
ko‘rsatadiki, avlodlarning davomiyligini ta’minlash va aholi o‘sishiga erishish
uchun tug‘ish yoshidagi, ya’ni reproduktiv yoshdagi ayollarga o‘rtacha 2,6
nafardan bola tug‘ilishi to‘g‘ri kelishi kerak. Shundagina ma’lum xalqning
ko‘payishiga emas, balki uni ma’lum miqdorda ushlab turishga erishish mumkin.
Hozirgi kunda O‘zbekiston Respublikasida tug‘ish yoshidagi ayollarga o‘rtacha
2 ,8 nafardan bola to‘g‘ri keladi. Aholining oilada farzandlar soniga bo‘lgan
munosabatlarning o‘zgarishiga ayollarning jamiyatdagi hamda oiladagi mavqeyi
tubdan o‘zgarganligi, ma’lumotlilik va madaniy darajasining ortib borishi,
istalmagan homiladorlikning oldini oluvchi turli xil zamonaviy vositalarning keng
targ‘ib etilishi katta ta’sir ko‘rsatadi.
So‘nggi yillarda Jizzax viloyati aholisi o‘sish sur’ati, tug‘ilish va o‘lim
jarayonlari o‘tgan yillarga nisbatan sezilarli o‘zgarganligini kuzatishimiz mumkin.
Viloyatda 2010-2020 yillarda aholi soni muntazam ravishda ko‘payib bordi. Ya’ni
ijobiy xususiyatga ega bo‘lgan. Biroq, uning ayrim hududlarida aholining mutl o q
va o‘rtacha o‘sish sur’atlarida kamayish kuzatildi. 2010 yilda viloyatning jami
aholisi 1116,8 ming kishini tashkil etgan. 2020 yilda esa jami aholi soni 1382,1
ming kishiga yetib, shu vaqt mobaynida aholining mutl o q o‘sishi 265,3 ming
kishini tashkil qildi. Aholining o‘rtacha yillik ko‘payishi esa 2,4 foizni tashkil
qiladi (3-jadval).
Jizzax viloyati aholisining o‘sishida ma’lum hududiy tafovutlar mavjud
bo‘lib, tumanlar tabiiy hamda ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlariga bog‘liq holda , bir-
biridan farq qiladi. G‘allaorol tumani ma’muriy-hududiy birliklari bo‘yicha ham
aholining demografik ko‘rsatkichlari bir-biridan ajralib turadi. Olib borilgan
kuzatuvlar natijasi shuni ko‘rsatadiki, tuman hududiy birliklari aholisining o‘sish
sur’atlari bo‘yicha quyidagi guruhlarga ajratiladi:
33](https://docx.uz/documents/e6fff837-a2ec-4da5-aebf-a0b94bbcd0d5/page_33.png?v=1)
![III. BOB. G‘ALLAOROL TUMANI AHOLISI MEHNAT RESURSLARI
VA AHOLI BANDLIGI
3.1. Tuman aholisining mehnat resurslari va aholi bandligining hududiy
xususiyatlari
Aholining tabiiy va mexanik harakatlari bevosita aholining soniga ta’sir
qilibgina qolmay, uning yosh va jins tuzilmasidagi o’zgarishlariga ham sabab
bo’ladi. Kishilar yosh va jins tarkibi mehnat resurslari ning ham miqdor, ham sifat
jihatdan shakllanishining bosh omillaridan biri bo’lib xizmat qiladi. Bu
o’zgarishdagi eng muhim natijalardan biri – uning mehnatga yaroqli qismidagi
o’zgarishlar hisoblanadi. Ishga layoqatli yoshdagi aholi nisbiy va mutlaq
ko’rsatkichlarining o’zgarishi mehnat resurslari shakllanishi va u orqali mamlakat
iqtisodiy taraqqiyoti sur’atlariga katta ta’sir ko’rsatadi. Chunki, aholi tarkibida
yoshlar salmog’ining yuqori ulushi jamiyatning salohiyati demakdir.
Shuni alohida ta’kidlash joizki, mehnat resurslari jamiyatning asosiy ishlab
chiqarish kuchidir. Mehnat resurslarining soni, o’sish sur’ati, uning malakasi va
ma’lumot darajasi halq xo‘jaligini rivojlantirishning asosiy omillaridan biri
hisoblanadi. Mintaqa yoki aholi punktining resurslari bilan ta’minlanish darajasi
halq ho’jaligining hududiy tarkibiga va tarmoqlar hosil bo’lishiga ta’sir qiladi.
Aholining tabiiy harakati natijasida uning iqtisodiy faol qismi shakllanadi. Ushbu
toifaga ishlaydigan va rasman ishsiz maqomida qayd etilgan shaxslar kiradi.
Birinchi marta "mehnat resurslari" atamasini 20-yillarda akademik
S.G.Strumilin o'z maqolalaridan birida shakllantirgan. Ushbu atama mehnatga
layoqatli aholini rejalashtirish va hisobga olish amaliyotida qo'llanilgan inson
resurslarini markazlashtirilgan boshqarish sharoitida. S.G.Strumilinga ko'ra,
mehnat resurslari – bu aholining mehnatga layoqatli yoshdagi qismini tavsiflovchi
rejalashtirish va hisobga olish toifasi. Moliyaviy-iqtisodiy kategoriya sifatida bu
tushuncha aholining zarur jismoniy rivojlanish, aqliy qobiliyat va bilimga ega
bo'lgan qismini anglatardi [16]. "Mehnat resurslari" tushunchasining dastlabki
talqini mehnatga layoqatli aholining soni bilan cheklangan edi, chunki bu uning
dastlabki sanoat shaklida mehnat talablari edi.
38](https://docx.uz/documents/e6fff837-a2ec-4da5-aebf-a0b94bbcd0d5/page_38.png?v=1)
![Hozirgi vaqtda "mehnat resurslari" tushunchasining turli xil talqinlari mavjud,
masalan, P.E.Shlender, mehnat resurslari "mehnat salohiyati" va "umumiy ishchi
kuchi"iqtisodiy toifalari o'rtasida oraliq pozitsiyani egallagan toifadir, deb
hisoblaydi. Uning ta'kidlashicha, "mehnat resurslari – bu jismoniy yoki intellektual
imkoniyatlarga ega bo'lgan, moddiy ne'matlar ishlab chiqarishga va xizmatlar
ko'rsatishga qodir bo'lgan aholining mehnatga layoqatli qismi" [9].
Z.S.Bogatyrenko "mehnat resurslari – bu ishlab chiqaruvchi kuchlarning ma'lum
bir rivojlanish darajasida va ushbu ishlab chiqarish munosabatlari doirasida milliy
iqtisodiyotda ishtirok eta oladigan mamlakat aholisining bir qismi" deb yozadi [2].
Ushbu kontseptsiyaning boshqa talqinini A. P. Solovyev taklif qiladi, u "mehnat
resurslari-bu ishlaydigan va potentsial ijtimoiy va individual ishchi kuchining
tashuvchilari to'plami va uni ko'paytirish jarayonida yuzaga keladigan
munosabatlar (shakllantirish, taqsimlash, foydalanish)".
"Mehnat resurslari" tushunchalari taniqli iqtisodchilar – K. Marks, A. Smit va
boshqalarning asarlarida ham ko'rib chiqilgan. A.Smitning fikricha, zarur yashash
vositalarining butun hajmi ishlab chiqarish jarayonida mehnat orqali jamiyatga
yetkaziladi. Bu samarali mehnat bilan shug'ullanadigan aholining ulushiga va
mehnat unumdorligi darajasiga bog'liq. Mehnat taqsimoti uning tadqiqotining
boshlang'ich nuqtasidir.
"Mehnat resurslari" tushunchasini aniqlashga turli yondashuvlarni
tizimlashtirish orqali uning talqinining bir nechta talqinlarini ajratish mumkin.
Birinchidan, mehnat resurslarini "inson resurslari" tushunchasini ifodalash
shakllaridan biri sifatida ko'rib chiqish. Chet ellik iqtisodchilar "inson resurslari"
tushunchasini o'z ishlariga birinchilardan bo'lib kiritdilar: K.R.Makkonel, S.L.Bryu
[9], D.S.Sinkk [12], S.Fisher, R.Dornbush, R.Shmalenzi [13].
Ushbu kontseptsiya iqtisodiy kategoriya sifatida qaraldi, uning ta'rifi ishchi
boshqa resurslar bilan bir xil ishlab chiqarish manbai degan tushunchadan kelib
chiqadi. Ushbu kontseptsiyani ishlab chiqqan rus iqtisodchilari orasida
B.M.Genkin, "inson resurslari" tushunchasi korxonada ishlaydigan va boshqaruv
obyekti bo'lgan odamlarning ma'lum bir to'plami g'oyasidan kelib chiqishi kerak,
39](https://docx.uz/documents/e6fff837-a2ec-4da5-aebf-a0b94bbcd0d5/page_39.png?v=1)
![deb hisoblaydi. Zamonaviy adabiyotda "inson resurslari" har qanday jamiyatning
asosiy boyligini aks ettiruvchi tushuncha bo'lib, uning gullab-yashnashi har bir
insonning manfaatlarini hisobga olgan holda ushbu resursni ko'paytirish,
rivojlantirish va undan foydalanish uchun sharoit yaratishda mumkin. U "mehnat
resurslari" va "xodimlar" dan ko'ra ko'proq sig'imga ega, chunki u odamlarning
ijtimoiy-madaniy xususiyatlari va shaxsiy-psixologik xususiyatlarining
umumiyligini o'z ichiga oladi [3].
Yuqoridagi g'oyalarni tahlil qilib, "ishchi kuchi" iqtisodiy kategoriya sifatida
ma'lum bir sifat mazmuniga ega, bu shunchaki moddiy tovarlar va xizmatlarni
yaratish qobiliyatidir, uni o'lchash mumkin emas, chunki u miqdoriy va
demografik asoslardan mahrum. Shunday qilib, E. V. Kasimovskiy va P. P.
Litvyakov "mehnat resurslari – bu miqdoriy va demografik jihatdan aniqlangan va
faqat ushbu kategoriya orqali ishchilarni har tomonlama tahlil qilish mumkin
bo'lgan potentsial va ishlaydigan ishchi kuchining soni" deb hisoblashadi [7]. E. V.
Qosimovskiy bu atamani ishlab chiqaruvchi kuchlarning rivojlanish darajasi bilan
bog'ladi, natijada u mehnat resurslarini "mehnatga layoqatli aholining bir qismi
sifatida, ham band, ham zaxirada, miqdoriy va demografik asoslari ishlab
chiqarishning ijtimoiy shakliga va ishlab chiqaruvchi kuchlarning rivojlanish
darajasiga bog'liq" deb ta'riflay boshladi.
"Mehnat resurslari" tushunchasi "ishchi kuchi" tushunchasi bilan aniqlanadi.
Masalan, A.Kotlyar "ishchi kuchining umumiyligi mehnatga layoqatli aholi yoki
mehnat resurslaridan boshqa narsa emas" deb ta'kidlagan. O'z navbatida,
M.D.Sonin "tor ma'noda ishchi kuchi insonning mehnat qobiliyati, keng ma'noda
esa mehnatga layoqatli aholi yoki ijtimoiy takror ishlab chiqarishning inson
omilining o'ziga xos ifodasi vazifasini bajaradigan mehnat resurslari" deb yozgan.
P.O.Kosyakov "mehnat resurslari ishchi kuchiga qaraganda kengroq tushuncha,
chunki ular mehnatga layoqatlilarning mehnat bilan shug'ullanmaydigan qismini
ham o'z ichiga oladi", deb ta'kidladi [8]. Shu bilan birga, adabiyotda sotsializm
sharoitida mehnat atamasi mehnat resurslari atamasi bilan almashtirilishi kerak
degan hukm ustunlik qildi. P.P.Litvyakov K.Marksning mehnat qobiliyatini
40](https://docx.uz/documents/e6fff837-a2ec-4da5-aebf-a0b94bbcd0d5/page_40.png?v=1)
![mehnat qobiliyati deb ta'riflashiga ishora qilib, "bu mehnat resurslarini mehnatning
organik birligi va uning egalarining ishchi kuchi tashuvchisi sifatida tushunishiga
to'g'ri yondashishga imkon beradi" degan xulosaga keladi [7].
Bu ta’riflardan kelib chiqib, Rossiya va sobiq Ittifoqda ―mehnat resursi
tushunchasi qabul qilinganligi ahamiyatli. Bu mamlakatlarda aholisining mehnatga
layoqatli yoshdagi ishlab chiqarishda band bo`lganlar va ba'zi sababalarga ko'ra
iqtisodiyotda band bo`lmagan mehnat yoshidagi (erkaklar 16-59, ayollar 16-54
yosh), mehnatga layoqatli bo`lganlarni (mehnat yoshidagi nogironlar bundan
mustasno) hamda 16 yoshga yetmagan va nafaqa yoshdagi ishlovchilarni o`z
ichiga oladi.
Mintaqaning mehnat resurslari mamlakat aholisining jismoniy va ma'naviy
mehnat qobiliyatiga ega bo'lgan va faol va potentsial ishchi kuchini ifodalovchi
qismidir. Aslida, mehnat resurslariga quyidagilar kiradi:
- mehnatga layoqatli yoshdagi aholi: 16 yoshdan 60 yoshgacha bo'lgan
erkaklar va 16 yoshdan 55 yoshgacha bo'lgan ayollar (I va II guruh mehnat va
urush nogironlari va mehnatga layoqatli yoshdagi ishlamaydigan erkaklar va
ayollar bundan mustasno, imtiyozli shartlarda qarilik pensiyalarini oladilar);
- ijtimoiy ishlab chiqarishda band bo'lgan mehnatga layoqatli yoshdan katta
va yoshroq aholi.
Dunyo aholisining 45 %i iqtisodiy faol qatlamga kiritiladi. Mehnat resurslari
tushunchasi bozor iqtisodiyotiga ham xosdir. Xalqaro rasmiy hujjatlarda (MOT –
Xalqaro mehnat tashkiloti) va g`arb adabiyotlarida mehnat resurslari tarkibiga
mehnatda band bo`lgan mehnatga layoqatli fuqarolar, hamda iqtisodiyotda band
bo`lgan mehnatga layoqatli yoshdagi shaxslar kiritiladi. Bugungi kunning dolzarb
vazifasi mehnat resurslari samarali foydalanishdir, bu esa ilmiy-amaliy tadqiqotlar
olib borish zaruriyatini keltirib chiqaradi. Dastlab mehnat resurslari o'z
xususiyatlari va belgilariga ko'ra tavsiflanadi. Iqtisodiyotning muvaffaqiyatli
rivojlanishi murakkab xo‘jalik mexanizmining samarali faoliyat yuritishini
ta'minlash uchun amalga oshiriluvchi barcha jarayonlarda inson va iqtisodiyot
manfaatlarining uyg‘unligiga erishishni ta'minlash lozim.
41](https://docx.uz/documents/e6fff837-a2ec-4da5-aebf-a0b94bbcd0d5/page_41.png?v=1)
![o‘zidan 3 barobar kam bo‘lgan Mirzacho‘l tumaniga nisbatan 0,1 foizga ishsizlik
darajasi past [].
Respondentlarning 92,5 foizi oilali hisoblanib, atiga 7,5 foizi turmush
qurmagan. Ahamiyatlisi shundaki, bugungi kunda G‘allaorol tumani aholisining
tabiiy ko‘payishi ijobiy ko‘rsatkichlarga ega. Aynan tadqiqot davomida ishtirok
etganlarning eng katta qismi, ya’ni 65 foizi 3-4 nafar farzandi bor. Keyingi
o‘rinlarda 22,5 foizi 1-2 nafardan, 5 foizi 5 va undan ko‘p farzandi bor
respondentlardan iborat. Qolgan respondentlar ya’ni 7,5 foizi hali oila
qurmaganligi sababli farzandi yo‘q. Aholining ijtimoiy tarkibi ham bu
so‘rovnomadan o‘rin olgan bo‘lib, 85 foizi o‘rta darajada, tegishli ravishda 7,5
foizdan yuqori va past darajada ta’minlangan respondentlardan tashkil topgan.
Ayni paytda oilangizda chet elga ketganlar bormi? , degan savolga
so‘rovnomada ishtirok etganlarning 35 foizi ha, deb javob berishgan.
Qatnashchilarning 65 foizi esa ayni damda oilasida xorijga ketganlar yo‘qligini
bildirishgan. So‘rovnomada aholining oilani rejalashtirish va reproduktiv maylini
aniqlash maqsadida ham bir qancha savollar qo‘llanildi. Unga ko‘ra, Necha yoshda
turmush qurgan ma’qul? , deya berilgan savolga respondentlarning asosoy qismi
(35 foizi) 19-22 yosh oralig‘ida bo‘lishi maqsadga muvofiq deya ta’kidlashgan.
Keyingi navbatda 32,5 foiz ishtiroki 23-25 yoshda, 20 foizi 26 yoshdan yuqori
bo‘lgani ma’qul, deb hisoblashsa, qolgan 12,55 foizi 19 yoshgacha oila qurgan
afzal, deb javob berishgan.
Oilani rejalashtirish demografik rivojlanishidagi eng muhim bo‘g‘in
hisoblanib, avvalo oila qurishning maqbul yoshi ko‘tarilib borishi hududning
iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanish holatini ifodalashi bilan birga, farzandlar sonini
ham qisqarishiga olib keladi. Boisi, bugungi kunda ko‘pgina yoshlar “men avval
moddiy tomondan oyoqqa turib, so‘ngra oila quraman” mazmunidagi qarashlari
erta nikohlarning, yosh yigit-qizlarning ko‘r-ko‘rona oila qurishlarining kamayib
borishiga olib kelmoqda. Tadqiqotda aynan shu savolga qo‘shimcha ravishda,
aholining reproduktiv maylini aniqlash maqsadida “Nechta farzand bo‘lgani
ma’qul”, deya berilgan savolga respondentlarning 92,5 foizi 3-4 ta deya javob
47](https://docx.uz/documents/e6fff837-a2ec-4da5-aebf-a0b94bbcd0d5/page_47.png?v=1)
G‘allaorol tumani aholisi va mehnat resurslari
KIRISH…………………………………………………………………..……….3
- BOB. G’allaorol tumani iqtisodiy-ijtimoiy geografik rivojlanishiga umumiy tavsif………………………….................................................................6
1.1. G‘allaorol tuman xo‘jalik tarmoqlari rivojlanishining hududiy xususiyatlari.…………………………………….…………………………………6
1.2. Tumanning iqtisodiy va ijtimoiy geografik rivojlanishi muammolari.……………………………………..……………………………….19
- BOB. Tuman aholisi takror barpo bo‘lishi va migratsiyasi……………………………………...………………….……...........25
2.1. Tuman aholisining soni, tarkibi va joylashuvi……………………...………..25
2.2. Tuman aholisining tabiiy va mexanik harakati……………………………….31
- BOB. G‘allaorol tumani mehnat resurslari va aholi bandligi…………………………….…………………………………….............38
- Tuman mehnat resurslari va aholi bandligining hududiy xususiyatlari……………………………………………………………………….38
- Tuman aholisi va mehnat resurslari rivojlanishining iqtisodiy geografik muammolari va istiqbollari………………………………………………………..45
XULOSA…………………………………………………………………............49
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI………………..…………51
ILOVALAR…………………………………………………………………….53