Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 2.1MB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет География

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

G‘arbiy Pomir tabiiy geografik tavsifi

Купить
KURS ISHI Mavzu: G ‘ arbiy Pomir tabiiy gegrafik tavsif 1 MUNDARIJA: KIRISH 3 I- bob POMIR TOG‘ TIZMASINING UMUMIY TABIIY GEOGRAFIK TAVSIFI 5 1.1 Pomir tog‘ tizmasining geografik joylashuvi va chegaralari 5 1.2 Pomir tog‘ tizmasining geologik rivojlanishi va tektonik tuzilishi 7 II- bob G‘ARBIY POMIRNING TABIIY-GEOGRAFIK TAVSIFI 9 2.1 G‘arbiy Pomirning geografik joylashuvi va chegaralari 9 2.2 G‘arbiy Pomirning geologik va geomorfologik tuzilishi 11 2.3 Iqlimi, muzliklari va ichki suv tarmoqlari 11 2.4 Tuproq qoplami,balandlik mintaqalanishi,o‘simlik va hayvonot dunyosi 17 XULOSA 19 FOYDALANILGAN ADABIYORLAR 20 2 KIRISH Kurs ishi mavzusining dolzarbligi. G‘arbiy Pomir hududi — O‘rta Osiyo eng murakkab va geologik jihatdan faol tog‘ tizmalaridan biri hisoblanadi. Hududning o‘ziga xos geografik joylashuvi, katta balandlikdagi tog‘ massivi, chuqur vodiylar va yirik daryo havzalari uni ilmiy tadqiqotlar uchun juda muhim qiladi. Hozirgi davrda global iqlim o‘zgarishi, muzliklarning qisqarishi, er yuzasidagi geodinamik jarayonlar, seysmik faollikning oshishi va tabiiy resurslardan foydalanish bosimining ortishi kabi jarayonlar G‘arbiy Pomirning tabiiy muhitiga sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda. Shu sababli mazkur hududning tabiiy- geografik xususiyatlarini chuqur ilmiy asosda tahlil qilish, landshaftlarning hozirgi holatini baholash, shuningdek, noyob o‘simlik va hayvonot turlarini muhofaza qilish choralarini ishlab chiqish dolzarb hisoblanadi. G‘arbiy Pomirning tabiiy sharoiti, geologik tuzilishi, iqlimi, ichki suv resurslari, tuproq qoplami hamda o‘simlik va hayvonot dunyosi to‘liq o‘rganilmagan, shuning uchun ushbu hududni kompleks tarzda ilmiy tahlil qilish geografiya fanining rivojlanishi uchun ahamiyatli hisoblanadi. Shu bilan birga, hududning tabiiy resurslari, ekotizimlari va landshaft komplekslarini o‘rganish ekologik barqarorlikni ta’minlash, tog‘ hududlarida qishloq xo‘jaligi, turizm va boshqa ijtimoiy-iqtisodiy faoliyatni rejalashtirishda ham muhim ahamiyatga ega. Kurs ishi obyekti.Mazkur kurs ishining obyekti — G‘arbiy Pomir tog‘ tizmasining tabiiy-geografik muhiti hisoblanadi. Kurs ishining predmeti — G‘arbiy Pomir hududining relefi, geologik va geomorfologik tuzilishi, iqlimi, tuproq qoplami, ichki suvlari, o‘simlik va hayvonot dunyosi hamda ularning o‘zaro bog‘liqligidir. Kurs ishining asosiy maqsadi — G‘arbiy Pomir tog‘ tizmasining tabiiy- geografik sharoitlarini kompleks tahlil qilish va hududning asosiy tabiiy komponentlariga ilmiy tavsif berishdan iborat. Kurs ishining vazifalari Mazkur maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilandi:  G‘arbiy Pomirning geografik joylashuvi va chegaralarini aniqlash; 3  hududning geologik rivojlanishi va geomorfologik tuzilishini tahlil qilish;  iqlim sharoitlari va balandlik mintaqalanishining xususiyatlarini o‘rganish;  ichki suv tarmoqlari, muzliklar va daryo havzalariga tavsif berish;  tuproq qoplami hamda o‘simlik va hayvonot dunyosining tarqalishini tahlil qilish;  hududning tabiiy-geografik ahamiyatini baholash. Kurs ishi hajmi.Kurs ishi kirish, ikki bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat bo‘lib, umumiy hajmi 20 betni tashkil etadi. Ishda jadval, xarita va rasmlardan foydalanilgan. 4 I-bob.POMIR TOG‘ TIZMASINING UMUMIY TABIIY GEOGRAFIK TAVSIFI 1.1.Pomir tog‘ tizmasining geografik joylashuvi va chegaralari Pomir — Hindikush tog‘lari bilan bog‘liq bo‘lib, O‘rta Osiyoning janubi- sharqida eng baland tog‘ tizimlarini egallaydi. Pomirning shimoliy chegarasi Oloy- orti tog‘ tizimining shimoliy etagidan boshlanib, janubiy tomoni Panj va Vaxsh daryolari, Vaxan tizmasi hamda Toshxurug‘on daryosining chap boshlanish qismlarigacha cho‘ziladi. Sharqida Pomirga Sarikul tizimi va Qashqar tog‘lari kiradi. Qashqar tog‘larining eng baland cho‘qqilari — Kongur (7719 m) va Muztog‘ota (7546 m) Xitoy hududida joylashgan. G‘arbda Pomirning chegarasi Panj daryosi bilan belgilanadi, shimoliy-g‘arb tomonida esa Pomirga Petr I hamda Darvoz tizimlari kiradi. Pomirni o‘rab olgan shimoldagi Oloy-orti, sharqdagi Qashqar va Sarikul, janubdagi Vaxan va uning davomli hisoblangan Shoxdara hamda g‘arbiy Pomirni Fanlar Akademiyasi tizimiga tutashgan baland tizmalar tashkil qiladi. 1-rasm. O‘rta Osiyo o‘lkasining orografik sxemasi 5 Pomirning shimoliy qismi, ya’ni Oloy-orti baland tizmalar, kenglik bo‘yicha sharqdan g‘arbga cho‘zilgan bo‘lib, Qizilsuv va Muksu daryolarining tizimidan boshlanib, sharqda Otchaylo cho‘qqisigacha davom etadi. Eng baland nuqtasi 7134 m, o‘rtacha balandligi esa 6000 m atrofida. Oloy-orti tizimining sharqiy qismida Qizilart dovoni (4260 m) joylashgan bo‘lib, u orqali Ush-Xorog‘ avtomobil yo‘li o‘tadi. Oloy-orti tizimidan janubda Pomir orografik jihatdan ikki qismga bo‘linadi: g‘arbiy Pomir va sharqiy Pomirga. G‘arbiy Pomir bir qator kenglik va janubiy- g‘arbga cho‘zilgan, juda baland, bir-biridan chuqur va asosan daryo shaklidagi tizimlar bilan ajralgan tizmalarni o‘z ichiga oladi. Tizmalar 4000—4600 m balandlik diapazonida joylashgan bo‘lib, yonbag‘irlarida tekislanib qolgan yuzalar saqlanib qolgan, ularning ustida kuchli va chuqur ezilgan, qadimgi va hozirgi zamon muzliklari bilan hosil bo‘lgan rielif shakllari tarqalgan. 2-rasm. O‘rta Osiyo o‘lkasidagi tog`lar G‘arbiy Pomirning eng baland tizmalariga uning shimoli-sharqidagi Petr I, Darvoz hamda Vanch tizimlari kiradi. Petr I va Vanch tizmalarining sharq 6 bo‘yidagi cho‘qqilari Fanlar Akademiyasi tizimi bilan tutashadi. Tizmalarining eng yuqori nuqtalari 7000 m ga yetadi. Petr I va Fanlar Akademiyasi tizmalarining tutashgan joyidagi cho‘qqi 7495 m bo‘lib, bu Pomirning eng baland nuqtasi hisoblanadi. Fanlar Akademiyasi va Vanch tizmalaridan janubda Yazg‘ulom (eng baland nuqtasi 6974 m), Ravshon (Potxur — 6083 m), Shurnon (5707 m), Shoxdara (6726 m) va boshqa tizimlar joylashgan. Tizmalar yonbag‘irlarining tikligi, katta nisbiy balandligi, eroziya jarayonlarining kuchliligi va tez-tez yuz beradigan zilzilalar natijasida ko‘plab surilmalar va qulashi sodir bo‘lgan. Bu esa katta va chuqur ko‘llarning hosil bo‘lishiga olib kelgan; jumladan, 1911 yilda yuz bergan Sarez ko‘li bunga yorqin misol bo‘la oladi. Sharqiy Pomirning yer yuzasining tuzilishi g‘arbiy Pomirdan keskin farq qiladi. Sharqiy Pomirda pastki qism tekislik ko‘rinishidagi keng daryo vodiylari va tekislanmagan botig‘lar bilan tarqalgan. Ularning dengiz sathidan balandligi 3500 —4200 m ni tashkil qiladi. Botig‘lar va daryo vodiylari tog‘ tizimlarining eroziya natijasida hosil bo‘lgan chaqir toshlar, harsang toshlar, turli kattalikdagi shag‘allar, qumlar va qadimgi muzliklar bilan to‘ldirilgan morenalar bilan qoplangan. Bu hududda doimiy muzliklar ham mavjud. Daryo vodiylari va botig‘lar, asosan, nisbiy balandligi uncha katta bo‘lmagan yonbag‘irlar, tekislanmagan qismlar, tekis tog‘ massivlari va tizimlari bilan o‘ralgan. Ularning yonbag‘irlari eroziya natijasida hosil bo‘lgan eluvial va delyuuvial tog‘ jinslari bilan qoplangan. Shu bilan birga, tekislanmagan qismlar o‘tkir, yonbag‘irlari juda tik, qadimgi muzlik hosil qilgan rielif shakllari (Yazg‘ulom, Muzkul, Alichur) tizimlarda ham uchraydi. Tizmalar vodiylar va botig‘lar yuzasidan 1500—2000 m ga ko‘tarilgan. 1.2.Pomir tog‘ tizmasining geologik rivojlanishi va tektonik tuzilishi Pomir tog‘ tizimi geologik va tektonik jihatdan O‘rta Osiyoning eng murakkab va dinamik shakllangan hududlaridan biri hisoblanadi. Tog‘ tizimi alp burmalanish mintaqasiga kiradi va uning rivojlanishi bir necha geologik davrlarni o‘z ichiga oladi. 7 Pomir markaziy qismi tektonik jihatdan sinklinal mintaqa bo‘lib, u asosan paleozoy va mezozoy (Trias, Yura va quyi burma) davri cho‘kindi jinslari bilan to‘ldirilgan. Bu davrda hudud geosinklinal tizimning rivojlanish jarayonidan o‘tgan. Janubiy Pomir esa antiklinal strukturalardan iborat bo‘lib, arxey va proterozoy davri tor jinslaridan tashkil topgan. Ushbu antiklinalar qadimgi burmalanishlar (baykal burmalanishi) natijasida shakllangan va alp burmalanish davrida intruziv jinslar bilan o‘zgartirilgan. Pomir tog‘larining ko‘tarilishi va bugungi balandlikka yetishi neogen va to‘rtlamchi davrlarda yuz bergan tsiklik tektonik harakatlar natijasidir. Bu davrda hududda tektonik deformatsiyalar, yer yuzasining ko‘tarilishi va cho‘kishi davom etgan, natijada gumbazsimon tog‘ tizimlari, chuqur vodiylar va botig‘lar hosil bo‘lgan. Janubiy-g‘arbiy Pomir hududida intruziv jinslar yer yuzasiga chiqqan va tog‘ relyefining bugungi shaklini yaratgan. Pomirning tektonik rivojlanishi natijasida uning relyefi juda xilma-xil bo‘lib, baland va tik cho‘qqilar, chuqur daryo vodiylari, botig‘lar, qadimgi va hozirgi zamon muzliklari bilan boyitilgan. Tizmalar yonbag‘irlari va cho‘qqilari yuqori eroziya jarayonlariga duch kelgan bo‘lib, bu hududda surilmalar, yer qulashi va ko‘plab ko‘llarning hosil bo‘lishiga sabab bo‘lgan (masalan, Sarez ko‘li). Pomir tog‘ tizimining geologik tarkibi quyidagi asosiy jinslardan iborat:  Cho‘kindi jinslar: paleozoy, mezozoy va neogen davrida hosil bo‘lgan ohaktosh, marg‘el, qumtosh, konglomerat va gillardan tashkil topgan.  Intruziv jinslar: janubiy va janubi-g‘arbiy qismda alp burmalanishi davrida yuzaga chiqqan granit va boshqa magmatik jinslar.  Qadimgi metamorfik jinslar: arxey va proterozoy davridan saqlangan tog‘ jinslari, janubiy Pomirda aniq kuzatiladi. 8 II-bob.G‘ARBIY POMIRNING TABIIY-GEOGRAFIK TAVSIFI 2.1.G‘arbiy Pomirning geografik joylashuvi va chegaralari G‘arbiy Pomir O‘rta Osiyoning janubi-sharqida joylashgan tog‘ tizimlarining eng baland va murakkab relyefli hududlaridan biridir. Tog‘ tizimi Hindikush va Fanlar tizmalari bilan tutashgan bo‘lib, balandligi va geologik tarkibi jihatidan mintaqaning tabiiy-geografik o‘ziga xosligini belgilaydi. G‘arbiy Pomirning shimoliy chegarasi Oloyorli tog‘ tizmasining shimoliy qismidagi tog‘ etagidan o‘tadi, janubiy chegarasi esa Panj va Vaxsh daryolari hamda Vaxan tizmasi orqali Tashkhurgon daryosining boshlang‘ich qismiga yetadi. Sharqda hududni Sarikul tizmasi va Qashgar tog‘lari chegaralaydi. Qashgar tog‘larining eng baland cho‘qqilari — Kongur (7719 m) va Muztog‘ota (7546 m) Xitoy hududida joylashgan. G‘arbiy chegarasida esa Pomir Panj daryosi orqali, shimoliy-g‘arbda esa Pomirni Pyotr I, Darvoz va Vanch tizmalari o‘rab oladi. 3- rasm . Pomir tizmasi orografik sxemasi Orografik jihatdan Pomir ikki asosiy qismga bo ‘ linadi : 9  G ‘ arbiy Pomir : shimoliy va sharqiy qismida Pyotr I , Darvoz va Vanch tizmalari joylashgan . Ushbu qismning cho ‘ qqilari 7000 m gacha yetadi va u Fanlar Akademiyasi tizmasi bilan tutashadi . Tizmalar chuqur vodiylar , tik yonbag ‘ irlar va ko ‘ plab muzliklar bilan ajralib turadi .  Sharqiy Pomir : bu hududda yer yuzasi nisbatan tekis , keng daryo vodiylari va botig ‘ lar tarqalgan . Vodiylarning balandligi 3500—4200 m ni tashkil qiladi . Botig ‘ lar va daralar tog ‘ larning eroziya jarayonlari natijasida hosil bo ‘ lgan qattiq jinslar , turli o ‘ lchamdagi shag ‘ al va qum qatlamlari bilan to ‘ ldirilgan . G ‘ arbiy Pomirning eng baland tizmalariga uning shimoli - sharqidagi Pyotr I , Darvoz hamda Vanch tizmalari kiradi . Pyotr I va Vanch tizmalari sharqda kenglik bo ‘ ylab cho ‘ zilgan Fanlar Akademiyasi tizmasi bilan tutashadi . Tizmalarning suvaiyirgichida joylashgan cho ‘ qqilar balandligi 7000 m ga yetadi . Pyotr I va Fanlar Akademiyasi tizmalari tutashgan joyi 7495 m , bu Pomirning eng baland nuqtasi hisoblanadi . Fanlar Akademiyasi va Vanch tizmalaridan janubda Yazrulom ( eng baland nuqtasi — 6974 m ), Ravshan ( Potkhur — 6083 m ), Shurnon (5707 m ), Shokhdara (6726 m ) va boshqalar joylashgan . Tizmalarning yonbag ‘ irlarining tikligi , katta nisbiy balandligi , nurlanish jarayonlarining kuchliligi va kuchli zilzilalarning tez - tez bo ‘ lib turishi natijasida ko ‘ plab surilma va qulashlar sodir bo ‘ lgan . Bular , o ‘ z navbatida , katta va chuqur ko ‘ llarning hosil bo ‘ lishiga olib kelgan . Jumladan , 1911 yilda to ‘ rtqulash natijasida hosil bo ‘ lgan Sarez ko ‘ li bunga yorqin misol bo ‘ la oladi . G ‘ arbiy Pomir tog ‘ larining yuqori qismi yangi tektonik harakatlar natijasida 6000—7000 m balandlikka ko ‘ tarilgan . Janubiy - g ‘ arbiy Pomir hududi intruziv jinslar bilan boyitilgan bo ‘ lib , relyefning murakkabligini oshiradi . Hududdagi neogen va to ‘ rtlamchi davrlardagi tsiklik tektonik harakatlar natijasida muzliklar , zilzila va yer silkinishlari doimiy ravishda kuzatiladi . Shu bilan , G ‘ arbiy Pomir geografik joylashuvi va chegaralari uning tabiiy sharoiti , iqlimi , gidrologik va biologik xususiyatlarini shakllantirishda muhim ahamiyatga ega bo ‘ lib , O ‘ rta Osiyoning tabiiy - geografik tizimida o ‘ ziga xos o ‘ rin tutadi . 10 2.2. G ‘ arbiy Pomirning geologik va geomorfologik tuzilishi G ‘ arbiy Pomir geologik jihatdan murakkab strukturalarga ega bo ‘ lib , uning tektonik va geomorfologik tuzilishi mintaqaning rivojlanish tarixini aks ettiradi . Tog ‘ tizimi asosan alp burmalanish davrida shakllangan bo ‘ lib , uning markaziy va janubiy qismlari turli geologik davr jinslaridan tashkil topgan . Geologik tuzilishi . Pomir tog ‘ larining markaziy qismi paleozoy va mezozoy davrlarida chuqindilangan jinslar bilan to ‘ ldirilgan geosinklinal hududga kiradi . Bu hudud trias , yura va kretasiy davrida hosil bo ‘ lgan sediment jinslar , xususan ohaktosh , margel , konglomerat va gilli jinslardan tashkil topgan . Janubiy Pomir esa antiklinal strukturalardan iborat bo ‘ lib , u arxey va proterozoy davr jinslaridan shakllangan . Ushbu antiklinal hududlar alp burmalanish davrida intruziv jinslar bilan boyitilgan. Geomorfologik tuzilishi.Pomir tog‘larining tektonik harakatlari tufayli yuqori qismidagi tog‘lar 6000—7000 m gacha ko‘tarilgan, janubiy-g‘arbiy hudud esa intruziv jinslar bilan boyitilgan. Hududdagi neogen va to‘rtlamchi davrlar davomida doimiy tsiklik tektonik harakatlar sodir bo‘lgan, bu esa hududning relyefini va geomorfologik xususiyatlarini shakllantirgan. Shu bilan G‘arbiy Pomirning geologik va geomorfologik tuzilishi uning yuqori balandliklari, chuqur vodiylari, tektonik faoliyati va muzliklari bilan ajralib turadi. Ushbu struktura hududning tabiiy-geografik xususiyatlarini belgilashda muhim ahamiyatga ega. 2.3.Iqlimi, muzliklari va ichki suv tarmoqlari G‘arbiy Pomir hududi baland tog‘ tizmasi bo‘lib, uning iqlimi hududning balandligi, tog‘larning tektonik strukturalari va kelayotgan havo massalarining taqsimlanishiga bog‘liq. Bu hudud geografik jihatdan subtropik iqlim zonasida joylashgan bo‘lsa-da, balandlik va tog‘ tizmalari tufayli iqlimi alp va quruq kontinentallik xususiyatlariga ega. Hududning shimoli-g‘arbiy qismlarida, xususan Oloy, Fanlar Akademiyasi va Pyotr I tizmalarida kelayotgan nam havo massalari to‘sib qoladi. Shu sababli hududning yuqori cho‘qqilarida bulutlar kam, quyosh radiatsiyasi kuchli, 11 haroratning sutkalik va fasllik farqi katta bo‘ladi. Qishda hudud ustida sovuq frontlar shakllanadi, ob-havo Sibir antitsikloni va Atlantika okeanidan keladigan nam siklonlar ta’sirida o‘zgaradi. G‘arbiy Pomirning markaziy va sharqiy qismlarida iqlim yanada sovuq va quruqdir. Qish uzoq davom etadi, qor qoplamlari qalin va barqaror, kuchli shamollar tez-tez bo‘ladi. Yanvar oyining o‘rtacha harorati 3600 m balandlikda −17,8° C, maksimal past harorat −50° C gacha yetadi. Iyul oyining o‘rtacha harorati +15° C dan oshmaydi, tog‘ cho‘qqilarida esa maksimal harorat +10—+15° C atrofida bo‘ladi. Shu bilan birga, yil davomida yog‘ingarchilik Shimoliy va Shimoli-g‘arbiy tizmalarida ko‘proq, sharqiy va janubi-sharqiy qismlarda esa sezilarli darajada kam bo‘ladi. G‘arbiy Pomir tog‘ tizmasining suv resurslari uning balandligi, tog‘ tuzilishi, iqlimi va tektonik xususiyatlari bilan bevosita bog‘liq. Hududning iqlim sharoiti va tog‘ relyefi tog‘ suvlari, muzliklar va ko‘llarning shakllanishida asosiy omil hisoblanadi. Pomir tog‘ tizmasi keng miqyosdagi muzliklar tizimiga ega bo‘lib, hududning yuqori cho‘qqilari va tog‘ yonbag‘rlarida joylashgan. G‘arbiy Pomir hududida jami 7100 ta muzlik mavjud bo‘lib, ularning aksariyati uzunligi 2 km dan oshadi, 10 ta muzlik esa 20 km dan ortiq uzunlikka ega. Muzliklar hududning gidrologik rejimini tartibga soladi, tog‘larning eroziyadan himoya qilinishi va ichki suv resurslarini barqaror saqlashga xizmat qiladi. Eng yirik muzliklardan biri Fedchenko muzligi bo‘lib, uzunligi 77,4 km, maydoni 651,7 km². Shuningdek, Grum-Grzhimaylo (30,4 km, 114 km²), Fortembek (19 km, 74,5 km²), Geografiya jamiyati (21,5 km, 81,7 km²) va Nura (13,9 km, 84,5 km²) muzliklari hududning eng yirik va muhim muzliklari hisoblanadi. 12 4-rasm. G‘arbiy Pomir tog‘ tizmasining muzliklari Muzliklar tizmalar bo‘ylab meridional (masalan, Fanlar Akademiyasi, Zulmat, Sarikul) va kenglik bo‘yicha (Pyotr I, Darvoz, Vanch, Yazgulom, Rushon, Shugnon) yo‘nalishda cho‘zilgan. Ularning umumiy maydoni taxminan 7500 km², ya’ni hududning 11 % ini tashkil qiladi. Muzliklarning mavjudligi hududdagi tog‘ landshaftining geologik rivojlanishi, iqlim sharoiti va yog‘ingarchilik miqdoriga bog‘liq. Hududda yog‘ingarchilik Shimoliy va Shimoli-g‘arbiy tizmalarida ko‘proq, sharqiy va janubi-sharqiy qismlarda esa sezilarli darajada kam. Shu sababli, muzliklarning tarqalishi va hajmi hududga xos mikroiqlim omillari bilan bog‘liq. Daryolari. Pomir daryolari, asosan Amudaryo. Sharqiy Pomirning sharqiy qismidan boshlanuvchi daryolar esa Yarkent va Qashqar daryolari havzalariga kiradi.Amudaryo 4950 m balandlikda Vakhjir, so‘ngra Vaxandaryo nomi bilan boshlanib, 216 km oqib o‘tganidan keyin Zo‘rko‘ldan chiqib kelayotgan Pomir daryosi bilan qo‘shilib Panj deb ataladi. Daryoning uzunligi 921 km. 13 Panj daryosining suv yig‘ish maydoni O‘rta Osiyo tog‘larining eng baland qismida joylashgan. Shuning uchun uning havzasida yuzlab muzliklar, ko‘plab mangu qorlik va ko‘llar uchraydi. Shu sababli daryo muzlik-suvlardan to‘yinaadi. Panj daryosi Gunt, Bartang, Yazgulom, Vanch, Qizilsuv kabi irmoklarni qabul qiladi.Panj daryosi suvining sarfi o‘rta hisobda 1000 m³/s, ayrim yillarda 4000 m³/s ga etadi. U muzlik-suvlardan to‘yinaadi. Iyul va avgust oylarida suv eng ko‘p bo‘ladi, avgustning ikkinchi yarmidan boshlab fevral oyining oxirigacha kamayib boradi. Mart oyidan boshlab daryoning suv miqdori biroz ko‘paya boshlaydi. Bunga tog‘ etaklari va tog‘larning pastki qismlaridagi ko‘llarning erishi va shuningdek, bahorgi yog‘inlar sabab bo‘ladi. Mart-iyun oylarida yil davomiy oqimning 35%, iyul-sentyabr davrida esa 45% ga yaqin qismi oqib o‘tadi. Panj daryosining o‘rtacha yillik loykaligi taxminan 1,5 kg/m³, okiziklar miqdori esa 38 mln tonnani tashkil etadi. Demak, Panj daryosining 1 km² suv yig‘ish maydonidan yuvilib ketadigan okiziklar miqdori taxminan yiliga 480 tonnagacha tengdir.Panj daryosi yuqori oqimlarining keng vodiyli ayrim qismlari faqat qisman muz bilan qoplangan. Umuman, bu daryo uchun shovqunli oqim hodisasi xarakterlidir.Pomirdan boshlanib Qashqar havzasiga oquvchi daryolardan biri Markansu hisoblanadi. Pomirda kelib chiqishi har xil bo‘lgan bir necha ko‘llar mavjud. Bular ichida eng kattasi Qorako‘ldir. Uning botigi tektonik chukishlar natijasida hosil bo‘lgan bo‘lib, u turli davrda vujudga kelgan qadimgi muzliklar natijasida ancha o‘zgartirilgan. Ko‘l Markansu daryo havzasida (Pomirning shimoli-sharqiy qismida) dengiz sathidan 3914 m balandlikda joylashgan. Uni sharqdan Sarikul, g‘arbdan Zulmat va janubdan Muzko‘l tizmalari, shimoldan esa Oloyorti tizmasining tarmoqlari o‘rab olgan. Uning maydoni 370,4 km², uzunligi 28,3 km, eni 23,4 km, suv yig‘uvchi maydoni 4130 km². O‘rtacha chuqurligi 71,6 m, g‘arbiy qismida 236 m, sharqiy qismida esa 22,5 m. Suvining hajmi 26,5 mlrd m³ dan ortiq. Qorako‘l joylashgan hududda juda kam yog‘in tushadi. Lekin unga atrofdagi tog‘ tizmalaridan ko‘plab soy va daryolar kelib qo‘shiladi. Suv sathining 14 yil davomidagi o‘zgarish amplitudasi 30–40 sm. Suvining tiniqligi 11–19 m. Suvining ta’mi shurrak, ichish uchun yaroqsiz, harorati yoz kunlari 12–13°C. Deyarli yarim yil (noyabr o‘rtalaridan may oxirigacha) muzlaydi. 5-rasm. Qorako‘l ko`li xaritasi Qorako‘lning janubi-sharqida Uzukdaryo vodiysida dengiz sathidan 3782 m balandlikda Shorkul joylashgan. Ko‘lning maydoni 16,3 km², suv yig‘ish maydoni esa 2410 km². Uzunligi 10,6 km, eng keng joyi 3,4 km. O‘rtacha chuqurligi 3 m dan biroz ko‘p. Maksimal chuqurligi 7,5 m. Suvining hajmi 50,5 mln m³. Suvi shurrak, ya’ni nomiga monand. Uzukdaryo havzasida dengiz sathidan 3784 m balandlikda yana bir tektonik ko‘l Rangkul joylashgan. Uning suv yuzasining maydoni 380 km², suv yig‘ish maydoni esa 1890 km². Ko‘lning uzunligi 30 km, o‘rtacha kengligi 13,4 km, maksimal kengligi esa 23,4 km. O‘rtacha chuqurligi 69,6 m, maksimal chuqurligi 238 m gacha. Qirg‘oqlari ancha tekis, ba’zi qismlari balchiklangan. Suvi chuchuk. Ko‘l uzunligi 3 km. Uzukdaryo orqali Shorkul bilan tutashgan. 15 6-rasm. Qorako‘l ko‘li manzarasi Pomirdagi eng mashhur ko‘l Sarezdir. Ko‘l 1911 yilning 18 fevral kuni Murghob daryosidagi Usoy qishlog‘ida to‘fon barriining qulashi natijasida daryo vodiysini to‘sib hosil bo‘lgan. Bu o‘lkan tabiiy turonning balandligi 600 m, hajmi 2,2 km³, uzunligi 5 km, eni 3,2 km, massasi 6 mlrd tonna. Sarez ko‘lining uzunligi 72 km, kengligi 3,38 km gacha, chuqurligi 505 m gacha. Ko‘l suv yuzasining dengiz sathidan balandligi 3263 m. Suv hajmi 17 mlrd m³ dan ortiq. Ko‘lning suv sathi may oxiri, iyun boshida eng past bo‘ladi; shundan so‘ng u tez ko‘tarila boshlaydi va avgust-sentyabr oylarida eng baland bo‘ladi. Oktyabr oyidan yana pasaya boshlaydi. Suv sathining yil davomida o‘zgarish amplitudasi 3–8 m ni tashkil qiladi. Ko‘l suv sathining bunday o‘zgarib turishi, asosan ko‘lga kelib tushadigan va undan oqib chiqayotgan suv miqdori o‘rtasidagi farqqa bog‘liqdir. O. E. Agakhanyatsning (1989) ma’lumotlariga ko‘ra, ko‘lga kelib tushayotgan suv miqdori 47,1 m³/s (yillik miqdori 1487 mln m³), undan oqib chiqayotgan suv miqdori 47,7 m³/s (yillik miqdori 1505 mln m³). 16 2.4.Tuproq qoplami,balandlik mintaqalanishi,o‘simlik va hayvonot dunyosi Pomir tog‘li o‘lka bo‘lganligi sababli, unda balandlik mintaqalari shakllangan. Balandlik mintaqalari Sharqiy va G‘arbiy Pomirda turlicha. G‘arbiy Pomirda daraxt o‘simliklariga kam boy va O‘rta Osiyoning boshqa ko‘plab tog‘ tizmalari uchun xos bo‘lgan o‘rmon-utloq-dasht mintaqasi mavjud. Tosh parchalar bilan band yonbag‘irlar va qadimgi muzliklar natijasida hosil bo‘lgan tepalar (morena)larda silliq archa butazorlari uchraydi. Daryo bo‘ylarida terak, oqsaqin, tol singari daraxtlar o‘sadi. Daryo vodiylari cho‘l, asosan shuvoq o‘simliklar bilan qoplangan. Daryo yonbag‘irlarida esa cho‘l o‘simliklari silliq chala-cho‘l turlari va tog‘-dasht o‘simliklari bilan almashadi. G‘arbiy Pomirning shimoliy qismidagi balandlik mintaqasi tor utloqlar va utloq-dasht o‘simliklari bilan band. Bu yerda, asosan, tunriz sirt hukmronlik qiladi, janubroqda esa kriofil (sovuqqa chidamli) past bo‘yli va yarim butalar, ba’zi joylarda alp past bo‘yli o‘simliklar o‘sadi. G‘arbiy Pomirda balandlik 2800–3200 m gacha bo‘lgan subalp mintaqada tor utloq kul rang, jigarrang va qoramtir tuproqlarda boshqadosh simon utloqlar tarqalgan. Sharqiy Pomir iqlimining kontinentallashganligi sababli, tuproq va o‘simlik qoplami ham shunga mos ravishda o‘zgaradi. Bu hududlarda baland tog‘ cho‘l tipik landshaft hisoblanadi. Hududdagi o‘simlik silliq, tashqi ko‘rinishi jihatidan yostiq simon toshlarga o‘xshaydi. Sharqiy Pomir tabiati jihatidan Tibet tabiatiga yaqin bo‘lib, Tibet botanik-geografik provinsiyasiga kiradi. G‘arbiy Pomirning o‘ziga xos o‘simliklaridan biri teresken bo‘lib, u dengiz sathidan 3500–4200 m balandlikka moslashgan. Bu balandliklarda, namlik ko‘proq bo‘lgan joylarda shuvoqli cho‘llar va silliq utli baland torli-dasht landshaftlarida betaqa, sharqiy chalov va boyicha o‘simliklar o‘sadi. Toshloq joylarda yostiq- simon tog‘li kserofitlar mavjud. Yuqori balandliklarda kriófil past bo‘yli yostiq- simon o‘simliklardan ostrolobki, akantolimona va boshqalar tarqalgan. Sharqiy Pomirning daryo vodiqlarida tunriz sirt va qoraboshlardan tashkil topgan utloqlar yashil maydonlarni hosil qiladi. 17 G‘arbiy Pomirda baland cho‘l sarg‘ish tuproqlari tarqalgan. Bu tuproqlar orasida juda kam chirimdili (0,6%) cho‘l-taqir tuproqlar uchraydi. Bundan tashqari, shurxoklar va skeletli tuproqlar ham mavjud. Namlik ko‘proq bo‘lgan joylarda boshqadoshli o‘simliklar va shuvoqlar ostida chirimdiga boyroq (1–2%) baland tog‘li cho‘l-dasht tuproqlar tarqalgan. 7-rasm.Arxar Pomir, ayniqsa G‘arbiy Pomir, nisbatan hayvonot olamiga boy emas. G‘arbiy Pomirda tunriz, o‘rmon soniyasi, o‘rmon sichqonlari, suvsar, silovsin, cho‘l sichqonlari, jayra, tog‘ echkisi, tog‘ O‘rta Osiyo tulkisi, ayiqlar, tibet bo‘risi, chiya-b ‘ri va boshqa hayvonlar yashaydi. G‘arbiy Pomirda esa arxar, uzun dumli sug‘ur, chizil pishuxa, Pomir cho‘yoni va boshqalar mavjud. Uy hayvonlaridan qutolar eng ko‘p uchraydi. 18 XULOSA G‘arbiy Pomir tabiiy geografik tavsifi kurs ishida ushbu hududning geografik joylashuvi, geologik rivojlanishi, relyefi, iqlimi, muzliklari, ichki suv tarmoqlari, tuproq qoplami, balandlik mintaqalanishi, o‘simlik va hayvonot dunyosi batafsil o‘rganildi. Pomir tog‘ tizmasi yuqori tog‘li hudud bo‘lib, geologik jihatdan murakkab strukturalardan tashkil topgan. G‘arbiy Pomirning relyefi asosan baland cho‘qqilar, tor vodiylar va keng yaylovlar bilan tavsiflanadi. Hududda yuzlab muzliklar mavjud bo‘lib, ularning eng yiriklari — Fedchenko, Grum-Grzhimaylo va boshqa tarmoqli muzliklardir. Muzliklar hududning ichki suvlarini — Panj, Gunt, Bartang va boshqa daryolarni sug‘oradi, shuningdek, ko‘llar (Karakul, Shorkul, Rangkul va Sariz) bilan boyitilgan. G‘arbiy Pomirning iqlimi kontinental va baland tog‘li xususiyatga ega bo‘lib, yillik yog‘ingarchilik shimoldan janubga kamayadi. Muzliklardan keladigan suvlar va qishda yog‘adigan qor yomg‘iri daryolarni ta’minlaydi, yoz oylarida esa suv hajmi maksimal darajaga yetadi. Tuproq va o‘simlik qoplami balandlik mintaqalariga bog‘liq ravishda farqlanadi. Past va o‘rta balandliklarda o‘rmon-utloq-dashtlar keng tarqalgan, yuqori tog‘ cho‘qqilarida esa kserofit va kriofil o‘simliklar uchraydi. Hayvonot dunyosi esa balandlik va iqlim sharoitiga moslashgan; hududda arhar, uzun dumli sug‘ur, Pomir cho‘yoni kabi noyob turlar mavjud bo‘lib, qushlar va sudralib yuruvchilar bilan boyitilgan. Shunday qilib, G‘arbiy Pomir hududi tabiiy geografik jihatdan murakkab va boy bo‘lib, uning relyefi, iqlimi, suv resurslari va biologik xilma-xilligi O‘rta Osiyo tog‘ tizmalari orasida muhim ekologik va geofizik ahamiyatga ega ekanligi tasdiqlandi. Bu hududni o‘rganish geologiya, geografiya va ekologiya fanlari uchun katta ilmiy qiymatga ega. 19 FOYDALANILGAN ADABIYORLAR: 1. A’zamov, M. T. “O‘zbekiston geologiyasi”. Toshkent: O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi, 2002. 2. Abdullayev, A. A. “O‘rta Osiyo geomorfologiyasi” . Toshkent: Fan, 1998. 3.Baratov, P “O ‘ rta Osiyo tabiiy geografiyasi” . Toshkent O‘qituvchi 2002 4. Karimov, X. B. “O‘zbekiston tabiiy resurslari va ularning ahamiyati”. Toshkent: Universitet nashriyoti, 2010. 5.Umumiy gidrologiya va iqlimshunoslik / o‘quv qo‘llanma: Yunusov G‘.X., Ziyayev R.R.: «Barkamol fayz media» nashriyoti, 2018-yil. - 360 bet. 6.P. G‘ulomov, H.Vahobov, P. Baratov, M. Mamatqulov 7-sinf geografiya darslik. «O‘QITUVCHI» NASHRIYOT-MATBAA IJODIY UYI TOSHKENT — 2017 7.Baratov P., Sultanova N.B. “UMUMIY YER BILIMI” Toshkent-2011. 8.7-sinf o‘quv atlasi. Toshkent-2017. 9.Ziyo.net 20 Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy universiteti Geografiya va geoaxbarot tizimlari fakulteti Geografiya yo‘nalishi 4-bosqich kechki guruh talabasi Shomurodova Gulchehraning “O`rta Osiyo tog`lari faunasi” mavzusidagi kurs ishiga TAQRIZ Kurs ishining I bobida “O`rta Osiyo tog`larining tabiiy-geografik sharoiti” mavzusi yoritilgan. Bobning 1.1-bandida O`rta Osiyo tog`larining geografik joylashuvi va chegaralari batafsil ko‘rib chiqilgan. 1.2-bandida O`rta Osiyo tog`lari ekotizimlarining umumiy tavsifi va 1.3-bandida iqlim sharoiti va balandlik mintaqalari ilmiy asosda yoritilgan va tahlil qilingan. Kurs ishining II bobida “O`rta Osiyo tog`lari faunasi va uni muhofaza qilish” mavzusi keng qamrovli tarzda bayon etilgan. Bobning 2.1-bandida Tog` faunasining umumiy tavsifi va xilma-xilligi, 2.2-bandida asosiy hayvonot guruhlari (sutemizuvchilar,qushlar, sudralib yuruvchilar) suratlar asosida keng yoritib berilgan. 2.3-bandida faunani muhofaza qilish masalalari va yechimlari tahlil qilingan. Kurs ishi ilmiy jihatdan to‘liq va mazmunan aniq yozilgan. Imloviy xatolar uchraydi, shuningdek, ishda mavzuga doir xarita keltirilmagan. Shu bilan birga, mazkur kamchiliklar ishning ilmiy saviyasiga jiddiy ta’sir qilmaydi. Ish umumiy ravishda mavzuning talablari va kurs ishining maqsadlariga muvofiq tayyorlangan va a’lo bahoga loyiqdir. Shu sababli, Shomurodova Gulchehra tomonidan tayyorlangan “O`rta Osiyo toglari faunasi” kurs ishi Geografiya va geoaxborot tizimlari fakulteti 4-kurs talabasi darajasida muvaffaqiyatli bajarilgan deb baholanadi. Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy universiteti Geografiya va geoaxbarot tizimlari fakulteti Iqtisodiy va ijtimoiy geografiya kafedrasi o‘qituvchisi:datsent Nazarov M.I. 21

MUNDARIJA

KIRISH

I-bob POMIR TOG‘ TIZMASINING UMUMIY TABIIY GEOGRAFIK TAVSIFI Pomir tog‘ tizmasining geografik joylashuvi va chegaralari Pomir tog‘ tizmasining geologik rivojlanishi va tektonik tuzilishi

II-bob G‘ARBIY POMIRNING TABIIY-GEOGRAFIK TAVSIFI G‘arbiy Pomirning geografik joylashuvi va chegaralari G‘arbiy Pomirning geologik va geomorfologik tuzilishi Iqlimi, muzliklari va ichki suv tarmoqlari

Tuproq qoplami,balandlik mintaqalanishi,o‘simlik va hayvonot dunyosi

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYORLAR

Купить